मानमेयोदय (नारायण भट्ट - भाट्ट मीमांसा प्रमाण एवं प्रमेय शास्त्र सटीक)

तत्रारादुपकाराङ्गं भास्करादिमतं विदुः । सन्निपत्योपकाराङ्गं प्राहू रामानुजादयः ॥ आरादेवोपकुर्वन्ति क्रियाश्चित्तविशुद्धितः । इति सौरेश्वरं वाक्यं श्रुतं संबन्धवार्तिके ॥ कर्मणां कामविलयद्वारा धीशेषतोदिता : स कामध्वंससिद्धान्तः प्रायः कापिलसंमतः ॥ प्रपञ्चविलयद्वारा धीशेषत्वं विदुः परे । काण्डद्वयाविरोघाय नानामार्गविकल्पना ॥ ३ तमेतमिति शास्त्रेण वेदनाकामनार्थता । कर्मणामिति भामत्याचार्यसिद्धान्तपद्धतिः ॥ अथ स्याद्वेदनेच्छायां यज्ञानुष्ठानमिष्यते । अनुष्ठानाद्वेदनेच्छेत्यन्योन्याश्रयतेति चेत् ॥ इच्छा हि द्विविधा काचिद्विषयोन्मुख्यलक्षणा । उत्कटा रुचिरन्या स्यात् बुभुक्षादिषु दृश्यते ॥ अन्नद्वेषात्कृशो लोके तदौन्मुख्याच्चिकित्सने । प्रवर्ततेऽथ तद्रुच्या भोजनेऽपि प्रवर्तते ॥ येऽप्यत्र वेदनार्थत्वमाहुर्विवरणानुगाः । तैर्ज्ञानकामनान्तैव कर्मानुष्ठितिरिष्यते ॥ इयान्विशेषस्त्वनयोः संग्रहीतृनिरूपितः । विद्योत्पत्तेरनियमनियमाविति हि क्रमात् ॥

आद्यो विविदिषार्थस्स्यात् संस्कारार्थोऽपरो मत स एव सन्निपत्योपकाराङ्गमिति कीर्त्यते ॥ सर्वज्ञात्ममुनिः कर्म काम्यमित्यपि मन्यते । नित्यमेवेति बहवः काम्यविद्वेषिणो हि ते ॥ विशिष्टाद्वैतसिद्धान्ते सिद्धान्ते द्वैतिनामपि । भास्कराणामपि तथा भेदाभेदविदामपि ॥ जरन्मायाविदां ध्याननियोगविदुषामपि । आप्रयाणं चाहरहः कर्मकर्तव्यतेष्यते ॥ तदेतत्संनिपत्योपकाराङ्गे पर्यवस्यति । तत्त्वं करणनिष्पत्तिसाधनत्वात्मकं यतः ॥ तत्र भास्करसिद्धान्ते कर्मारादुपकारकम् । निष्पन्नं करणं यत्तु तस्य स्यात्सहकार्यदः ॥ फलोत्पत्ताविति ततश्चादृष्टद्वारं तु तत् । तत्समुच्चयपक्षस्तु बृहट्टीकाकृता मतः ॥ तथा यादवभाष्येऽपि साध्यद्विदलशालिनि । नैयायिकादिसिद्धान्तोऽप्येतं पन्थानमाश्रितः ॥ परिज्ञानाद्भवेन्मुक्तिरेतदालस्यलक्षणम् । इत्यादिवचनं तत्त्वचिन्तामण्यादिषु स्फुटम् ॥ 4 जरन्मायाविदश्चापि द्विविधाः परिकीर्तिताः । भर्तृप्रपञ्चादयः स्युस्ते प्राय इति निर्णयः ॥

552 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके एके ध्याननियोगस्य वादिनस्तत्र कीर्तिताः । निष्प्रपञ्चीकृतेरेव नियोगमपरे विदुः ॥ वेदान्तवाक्यं न परिनिष्पन्नब्रह्मगोचरम् । तथापि सिद्ध्यति ब्रह्म तद्ध्यानविधिशक्तितः ॥ तत्र ध्याननियोगेन तत्साक्षात्कारमार्गतः । अद्वितीयब्रह्मभावरूपो मोक्षः फलिष्यति ॥ 5 निष्प्रपञ्चनियोगस्य वादिनामयमाशयः । यद्यप्युपनिषद्वाक्यं कार्यवस्त्वेकगोचरम् ॥ निष्प्रपञ्चं ब्रह्मवस्तु विशिष्टं साध्यमेव तत् । प्रपञ्चविलयद्वारा कार्यताऽस्योपपद्यते ॥ न दृष्टेरित्यादिवाक्यं विधिस्तत्र निदर्श्यते । निष्प्रपञ्चं ब्रह्म कुर्यात्सप्रपञ्चतया मतम् ॥ सर्वे नियोगनिष्पत्तिपर्यन्तं कर्मलक्षणम् । तत्रारादुपकाराङ्गं स्वीकुर्वन्तीति च स्थितम् ॥ 6 सर्वः कर्मविधिः कैश्चित्स्वतन्त्रैर्ब्रह्मवादिभिः । आत्मविज्ञानाधिकारप्रयोजन इतीरितः ॥ तेषामाशयसारोऽयं ग्राह्यो विधिविवेकतः । स्वभावतस्तु पुरुषाः रागाद्याविष्टमानसाः ॥ विषयोपार्जने सक्ताः दृष्टोपायफलैः सदा । व्याक्षिप्तमानसा नालमात्मानमिह वेदितुम् ॥

कर्मज्ञानसंबन्धः 553 उपदिष्ट मपिप्राज्ञैः परिभावयितुं कुतः । तस्मात्कर्मोपदेशाद्यैरनुशिष्टोऽष्टवर्षकः ॥ कर्मपद्धतिनिर्वद्धः स्वाभाविकपथाच्च्युतः । उपदिष्टं चात्मतत्त्वं ग्रहीतुं ध्यातुमर्हति ॥ तस्मात्कर्मविधिसर्वः प्रलोभः परमार्थतः । आत्मविज्ञानाधिकारसिद्धयर्थ इति निर्णयः ॥ एष प्रच्छन्नचार्वाकमतसारांश इत्यपि । प्रदूषितः ब्रह्मकर्मवेदिभिः क्रान्तदर्शिभिः ॥ 7 कामप्रध्वंससिद्धान्तः यः पूर्वोत्तरकाण्डयोः । विरोधपरिहाराय जरन्मायाविदां मतः ॥ निमित्तवादे प्राचीने प्रायशः पर्यवस्यति । फलसंयोगवादे तु काम एवाभिवर्धते ॥ स्वर्गकामो यजेतेति निमित्तं कामना मता : परस्वकामुकः प्रायश्चित्तं कुर्याद्यथा तथा ॥ धनधान्यसमृद्धिस्तु यदा पुंसां भविष्यति । तदा सुखेच्छा भवति तच्छान्त्यै यागशासनम् । यागे च सर्वद्रव्याणि व्ययितानि भवन्ति हि । अतएव त्रिवर्षान्नैर्यष्टव्यमिति शिष्यते ॥ यस्य त्रैवार्षिकं भक्तं पर्याप्तं भृत्यतृप्तये । अधिकं वापि विद्येत स सोमं पातुमर्हति ॥ M. R. 70

554 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके त्रैवार्षिकाधिकान्नो यः स हि सोमं पिबेद्द्विजः । योऽनाहिताग्निशतगुः अयज्वा च सहस्रगुः ॥ तयोरपि कुटुम्बाभ्यामाहरेदविचारयन् । मानवं याज्ञवल्क्यीयं दृश्यते हि वचस्त्विदम् ॥ निमित्तपरता चैषा श्रुतिस्वारस्यशालिनी । फलतत्परतायां तु कामना स्वरसा भवेत् ॥ 8 द्रष्टव्योऽस्य न्यायरत्नमालायां विस्तरः कृतः । निमित्तवादिनः सर्वं कर्म नैमित्तिकं विदुः ॥ केचित्तु सकलं कर्म विदुः काम्यमितीरितम् । नित्यमेवेत्याहुरेके निषिद्धमपरे विदुः ॥ नित्यं नैमित्तिकं काम्यं निषिद्धं चेति कर्म तत् चतुर्धा व्यभजन् धीराः जैमिनिप्रमुखाः परे ॥ मोक्षार्थी न प्रवर्तेत तत्र काम्यनिषिद्धयोः । नित्यनैमित्तिके कुर्यात्प्रत्यवायजिघांसया ॥ इति कौमारिलाः प्राहुः काम्यमेकेऽनुजानते । निषिद्धवर्जितं सर्वं फलसङ्गविवर्जितम् ॥ चित्तस्य शुद्धयर्थमिष्टं शुद्धौ त्याज्यं विदुस्ततः जातायां वेद्नेच्छायामधिकारो निवर्तते ॥ अधिकारिविभेदेन वेदप्रामाण्यरक्षणम् । कूटकार्षापणन्यायात् कैश्चित् तन्नानुमन्यते ॥

(113) मोक्षसाधनम्. 1 लोकायतमते देहविच्छेदे मोक्षलक्षणे । स्वभावस्साधनं यस्मात्ते ह्याकस्मिकताविदः ॥ आत्मानं पूजयेन्नित्यं भूषणाच्छादनादिभिः । स्वदेह एव दैवं स्यादन्यद्दैवं न विद्यते ॥ देवादिपदवाच्यास्स्युः प्रतिमा मृच्छिलामयाः । अतएवहि देवास्स्युरमरा निर्जरा अपि ॥ अस्वप्ना नित्यतृप्ताश्च नाश्रन्ति न पिबन्त्यपि । अपुत्राश्चाप्यनिमिषाः त्रिदशा अपि विश्रुताः ॥ देवालयः स्थानमपि सदा सुमनसश्च ते । महान् चतुर्भुजादिस्स्याद्विग्रहः परमेश्वरः ॥ तथैव लौकिको राजा परमेश्वर उच्यते । तस्यानुवर्तनं कार्यं उत्तमां भूतिमिच्छता ॥ अरोगदृढगात्रत्वं सुखस्योत्तमकारणम् । एति जीवन्तमानन्दो नरं वर्षशतादपि ॥ इति चार्वाकसिद्धान्तः प्रत्यक्षस्सार्वलौकिकः । अथार्हतानां सिद्धान्ते मोक्षसाधनसंग्रहः ॥ 2 सम्यग्दर्शनचारित्रश्रद्धानं मोक्षसाधनम् । इत्यर्हदुक्तिसंक्षेपपरमागमसंग्रहः ॥ यथाऽवस्थिततत्त्वानां संक्षेपाद्विस्तरेण वा । योऽवबोधस्तमत्राहुः सम्यग्ज्ञानं मनीषिणः ॥

6 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके सर्वथाऽवद्ययोगानां त्यागश्चारित्रमुच्यते । कीर्तितं तदहिंसादिव्रतभेदेन पञ्चधा ॥ रुचिर्जिनोक्ततत्त्वेषु सम्यक्श्रद्धानमुच्यते । जीवात्मानस्तु सहजचिद्रूपपरिणामिनः ॥ स्वरूपस्फुरणं सर्वेऽप्यजाड्यं प्रायशो विदुः । परिणामि भवेत् ज्योतिः पौरुषं विषयांस्पृशत् ॥ रूपादिज्ञानरूपेण स चास्रव इतीर्यते । आस्रवस्य निरोधो यः संवरो गुप्तिलक्षणः ॥ आस्रवस्रोतसो द्वारं संवृणोतीति संवरः । आस्रवो भवहेतुस्स्यात् संवरो मोक्षकारणम् ॥ लुञ्चिताः पिञ्छिकाहस्ताः पाणिपात्रा दिगम्बराः । श्वेताम्बराः क्षमाशीलाः निस्सङ्गाः भैक्षभोजिनः॥ एवंरूपाः कायशोषनिरता जैनसाधवः । अद्यापि न निवर्तन्ते त्वलोकाकाशमागताः ॥ ज्ञानं तपःप्रधानं स्यादेतेषां मोक्षसाधनम् । प्रायेण भौतिको बन्धः तपसैव हि शुद्ध्यति ॥ 3 तथा माहेश्वरे तन्त्रे मोक्षमार्गो निरूपितः । चतुर्विधा हि ते सिद्धचर्यामार्गानुसारिणः ॥ यथा कापालिकाः कालामुखाः पाशुपतास्तथा । शैवास्तत्रच कापालं मतमेवं प्रचक्षते ॥

मुद्रिकाषट्कविज्ञानात् पुनस्तस्यैव धारणात् । अपवर्गफलप्राप्तिर्न ब्रह्मावगमादिति ॥ मुद्रिकाषट्कतत्त्वज्ञः परमुद्राविशारदः । भगासनस्थमात्मानं ध्यात्वा निर्वाणमृच्छति ॥ कर्णिकां रुचकं चैव कुण्डलं च शिखामणिम् । भस्म यज्ञोपवीतं च मुद्राषट्कं प्रचक्षते ॥ कपालमथ खट्वाङ्गमुपमुद्रे प्रकीर्तिते । आभिर्मुद्रितदेहस्तु न भूय इह जायते ॥ 4 गीतशास्त्रं मोक्षहेतुरित्यप्याहुर्मुनीश्वराः । याज्ञवल्क्यादयस्तत्र वचनं त्ववधार्यताम् ॥ अनन्यविषयं कृत्वा मनोबुद्धिस्मृतीन्द्रियम् । ध्येय आत्मा स्थितो योऽसौ हृदये दीपवत्प्रभुः यथाविधानेन पठन् सामगानमविच्युतम् । सावधानस्तदभ्यासात्परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ अपरान्तकमुल्लोप्यं मद्रकं प्रकरीं तथा । औवेणुकं सरोबिन्दुमुत्तरं गीतकानि च ॥ ऋग्गाथा पाणिका दक्षविहिता ब्रह्मगीतिका । गेयमेतत्तदभ्यासकरणान्मोक्षसंज्ञितम् ॥ वीणावादनतत्त्वज्ञः श्रुतिजातिविशारदः । कालज्ञश्चाप्रयासेन मोक्षमार्गं नियच्छति ॥

558 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके गीतज्ञो यदि योगेन नाप्नोति परमं पदम् । रुद्रस्यानुचरो भूत्वा तेनैव सह मोदते ॥ इमं सिद्धान्तमालम्ब्य नृत्तगतिरैलंकृतम् । इति पाराशरं वाक्यं व्याख्यातं माधवैर्यथा ॥ मुमुक्षवो हि यक्षाद्याः नृत्तगीतादिभिः पुनः । ईश्वरं भजमानाश्च यत्र तिष्ठन्ति चाश्रमे ॥ इत्यतो गीतशास्त्रं हि चित्तैकाग्र्यं च साधयत् । अनायासेन मोक्षस्य मार्ग इत्यृषयो विदुः ॥ 5 अथ सौगतसिद्धान्ते मोक्षसाधनमुच्यते । आत्मनो नित्यतायां तु नैवास्थायाः परिक्षयः ॥ दुःखं स्वलक्षणं शून्यं सकलं क्षणिकं जगत् । एवं भावयतः तत्त्वसाक्षात्कारोदयः स्वयम् ॥ अनुकूलं चानुगतं सत्यं स्थिरमिति भ्रमाः । निरुक्तभावनानाश्याः भवबन्धस्य हेतवः ॥ सोऽयं विमलविज्ञानमहोदय इतीर्यते । रागादिज्ञानसंतानवासनोच्छेदसंभवा ॥ तदवान्तरभेदाश्च मोक्षतत्त्वे निरूपिताः । मोक्षभेदानुगुण्येन तत्साधनाविकल्पना ॥ कृत्तिः कमण्डलुः मौण्ड्यं चीरं पूर्वाह्नभोजनम् । सङ्घो रक्ताम्बरत्वं च शिश्रिये बौद्धभिक्षुभिः ॥

मोक्षसाधनम् ५५९ अज्ञानादिह संसारः ज्ञानादेव परिक्षयः । प्रधानसाधनं मोक्षे ज्ञानमेते प्रचक्षते ॥ तच्च साक्षात्काररूपमित्यत्र न विकल्पना । बन्धस्य कारणं यस्मात्साक्षात्कारात्मको भ्रमः ॥ ६ तत्सत्त्वपुरुषान्यत्वख्यातिस्स्यादिति कापिलाः । ईश्वरप्रणिधानं वा तत्तु पातञ्जला विदुः ॥ स तत्त्वनिर्णय इति गम्भीरन्यायवेदिनः । ईश्वरोपासनं वा स्यात्सादृश्यादिति केचन ॥ तत्त्वदृष्टिर्मुक्तिहेतुस्स्यान्निरीश्वरवादिनाम् । तत्त्वधीमूलकोपास्तिः स्वतन्त्रेश्वरवादिनाम् ॥ ७ अविद्यया तु संसारो विद्यया मोक्षसंभवः । इति सामान्यतस्सिद्धेऽप्यत्र सूक्ष्मं विदुर्विदः ॥ तत्त्वनिर्णयमात्रेण नाविद्या विनिवर्तते । अविद्येश्वरस्याज्ञामतिवर्त्य प्रवर्तनात् ॥ तन्निग्रहोपशान्त्यर्थं तदुपासनमिष्यते । तस्यैव साधनं तत्त्वनिर्णयो न तु मुक्तये ॥ ८ सामान्यतस्तत्करणविकल्पोऽत्र विविच्यते । प्रसंख्यानं विदुः केचित्प्रत्ययाभ्यासलक्षणम् ॥ तच्च ध्यानं भावना सा सैवोपास्तिः ध्रुवा स्मृतिः प्रसंख्यानेन सहितं मन एवेति के चन ॥

वाक्यमेवापरोक्षस्य करणं केचिदब्रुवन् । तत्र ध्यानापूर्वयुक्तं वाक्यं केचन मन्वते ॥ ध्यानयुक्तं वाक्यमेव नापूर्वमिति केचन । विषयस्यापरोक्षत्वात्तादृग्वाद इतीतरे ॥ भावनायाः प्रकर्षेण परे ध्यानं तु तादृशम् । वैशद्यातिशयात्साक्षात्कारवाग्गोचरं विदुः ॥ अन्ये तु तद्दिव्यदृष्टिलाभात्साक्षात्कृतिं विदुः । श्रवणं मननं ध्यानमथ दर्शनमेववा ॥ अधिकारानुरोधेन विकल्प इति यादवाः । अतश्च्रुतिमयी चिन्तामयी वा भावनामयी ॥ साक्षात्कारवती चेति प्रतिपत्तिर्विकल्पिता । कथेयं महती सर्वशास्त्रेष्वस्यास्ति विस्तरः ॥ १ मोक्षस्य साधनं सर्वसम्मतं तत्त्वदर्शनम् । तत्त्वदर्शनं यावदात्मभावीति ये विदुः ॥ ते सन्तु ये तु तस्यापि ज्ञानस्योपशमं विदुः । तेषां मतविकल्पोऽयं संक्षेपादवधार्यताम् ॥ यथाच कातको रेणुः यथा दग्धायसोदकम् । यथावा दग्धदहनः त्रिवृत्पानं यथाऽपिवा ॥ यथाच कनकारूढं रजतं कल्मषापहम् । स्वयं निवर्तते तद्वत् ज्ञानशान्तिं विदुर्बुधाः ॥

मोक्षसाधनम् 56 अन्ये तु ब्रह्मविज्ञानमज्ञानस्य निवर्तकम् । उपादानविनाशेन प्रपञ्चोऽपि विनश्यति ॥ ब्रह्मज्ञानं तदन्तःस्थं तत एव विनश्यति । साक्षात्पारंपर्यतो वा मिथ्यात्वं ज्ञानबाध्यता ॥ वेदान्तवाक्यजनितं नियमादृष्टसंयुतम् । ब्रह्मज्ञानं तदज्ञाननिवर्त्तकमितीतेरे ॥ अन्यैस्तु तत्त्वमस्यादिवाक्यजात्मैक्यशेमुषी । बाधते भेदविषयं मूलाज्ञानमितीर्यते ॥ प्रकाशनाश्यं ह्यज्ञानं जडरूपान्न नश्यति । इतीतरे तदारूढचैतन्यान्नाशमभ्यधुः ॥ तृणादेर्भासिकाऽप्येषा सूर्यदीप्तिः तृणं दहेत् । सूर्यकान्तमुपारुह्य तन्न्यायं योजयन्त्यपि ॥ 10 जातेऽपि ब्रह्मविज्ञाने प्रतिभासोऽनुवर्तते । अविद्योपादानलेशात् जीवन्मुक्तिस्ततः स्मृता ॥ तत्र लेशपदार्थस्तु बुधैरेवं विकल्प्यते । विक्षेपशक्तेरंशोऽयमिति केचित्प्रचक्षते ॥ अविद्यासंस्कार इति परे लशुनगन्धवत् । दग्धवस्त्रनयान्मूलाविद्यैवेत्यपरे विदुः ॥ सर्वज्ञात्ममुनिर्जीवन्मुक्तिपक्षं निषेधति । स्याच्चेज्जीवन्मुक्तिशास्त्रं अर्थवादो भवेदपि ॥ M.R. 71

562 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके

श्रवणादिविधेरेवेत्याशयं वर्णयत्यसौ । अथाविद्यानिवृत्त्यंशे विकल्पोऽप्यवधार्यताम् ॥ 11 अविद्याया निवृत्तिस्तु ब्रह्मेति ब्रह्मसिद्धिकृत् । आनन्दबोधाचार्यास्तु ब्रह्मान्येति प्रचक्षते ॥ न सन्नासन्न सदसन्नानिर्वाच्यश्च तत्क्षयः । यक्षानुरूपो बलिरित्याचार्याः प्रत्यपीपदन् ॥ न सती साऽद्वैतहानेः नासती ख्यातिसंभवात् । विरोधान्नोभयात्मेयं नानिर्वाच्याऽनवस्थितेः ॥ उक्तप्रकारोत्तीर्णेयं अवस्था पञ्चमी मता । चतुष्कोटिविनिर्मुक्तशून्यतत्त्वविलक्षणा ॥ अविद्यां विश्वजननीमर्धपञ्चमरूपिणीम् । निवृत्तिपञ्चमाकारां कल्पयन्ति विपश्चितः ॥ अद्वैतविद्याचार्यास्तु साऽनिर्वाच्येति मन्वते । सच भावविकारोऽन्यः क्षणिकः नानुवर्तते ॥ प्रथमक्षणसंबन्धो यथोत्पत्तिः तथैव सा । चरमक्षणसंबन्धः क्षणिकः नानुवर्तते ॥ 12 जीवैक्यपक्षे मुक्तिस्तु शुद्धब्रह्मैकरूपता । अनेकजीववादेऽपि प्रतिबिम्बो यदीश्वरः ॥ मुक्तस्य शुद्धचैतन्यरूपैवावस्थितिर्मता । ईश्वरो यदि बिम्बात्मा प्रतिबिम्बः पुमान्यदि

उभयानुगतं शुद्धचैतन्यमिति सिद्ध्यति । तदा यावत्सर्वमुक्ति चितिमात्राविरोधि यत् ॥ बद्धान्तराज्ञानकृतमैश्वर्यं निरवग्रहम् । गुणाष्टकं च निरतिशयानन्दप्रकाशनम् ॥ तैर्युक्ता निस्सन्धिबन्धे श्वरतापत्तिलक्षणा । मुक्तिस्सम्पद्यत इति सूत्रभाष्यादिसम्मता ॥ सैषा विशुद्धचिन्मात्रभावेऽन्ते पर्यवस्यति । इत्यद्वैतमते सूक्ष्मविचारोऽन्यत्र विस्तृतः ॥ (114) भक्तिः. 1 विशिष्टाद्वैतसिद्धान्ते नारायणकटाक्षतः । विनश्यत्यखिलं कर्माविद्यानिग्रहलक्षणम् ॥ वेदनं ध्यानविश्रान्तं ध्यानं श्रान्तं ध्रुवास्मृतौ । सा च दृष्टित्वमभ्येति दृष्टिः भक्तित्वमृच्छति ॥ स्मृतिसन्ततिधारेयं ध्यानमित्यभिधीयते । विजातीयप्रत्ययाव्यवहिता सा ध्रुवा स्मृतिः ॥ तैलादिधारावदविच्छिन्ना सन्ततिरेव सा । सा दर्शनसमाकारा दृष्टिरित्यभिधीयते ॥ वैशद्यातिशयश्चैषः भवेदाकारशब्दितः । एवंरीत्युपचारस्य निदानं स्यादिदं यथा ॥

564 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके शास्त्रैकसमधिगम्यं ब्रह्मौपनिषदं मतम् । अतश्च शास्त्रयोनीति संरम्भेण निरूपितम् ॥ तदन्तःकरणाध्यक्षवेद्यत्वे हि विरुध्यते । भावनाबलजाध्यक्षवेद्यत्वेऽपि तथैव हि ॥ अतः प्रत्यक्षशब्दस्स्यात्समानाकारगोचरः । वृक्षेवृक्षे च पश्यामीत्यादिभूरिप्रयोगतः ॥ 2 सा स्मर्यमाणस्यात्यर्थप्रियत्वेन स्वयं तथा । अत्यर्थप्रीतिरूपत्वमापन्ना भक्तिरुच्यते ॥ भज इत्येष धातुर्वै सेवायां परिकीर्तितः । तस्मात्सेवा बुधैः प्रोक्ता भक्तिशब्देन भूयसा ॥ इति बोधायनवचः प्रस्पष्टं समुदाहृतम् । प्रकाशिकादीपिकयोः श्रीसुदर्शनसूरिभिः ॥ प्रीतिरूपमनुध्यानं भक्तिरित्यभिधीयते । भक्तिस्सेवोपास्तिरिति यास्कोऽपि निरघण्टयत् ॥ परभक्तिः परं ज्ञानं परमा भक्तिरित्यपि । पर्वक्रमेणोपचितं विज्ञानं मुक्तिसाधनम् ॥ साक्षात्कृतस्यानुभवाभिनिवेशस्तु सा परा । या फलस्याव्यवहितपूर्वावस्थेति कीर्त्यते ॥ तत्संबन्धाद्भक्तिशब्दः स्तुत्यादावुपचारतः । साऽनेकधा सदहरभूमविद्यादिभेदतः ॥

अविशिष्टफलत्वेन विकल्पश्च व्यवस्थितः । प्रपत्तिरपि च ब्रह्मविद्यैवेदि पुरः स्थितम् ॥ यैवैषा परभक्तिस्स्यात्तदेव परमं सुखम् । उपायश्च स एवायमीशनिग्रहशान्तये ॥ ज्ञानस्यैव विकारोऽयमिच्छाद्वेषसुखादिकः । अनुकूलतया वेद्यं सर्वं सुखमितीष्यते ॥ कार्यं नियोगश्चापूर्वं धर्मो वेदार्थ इत्यपि । यद्वचः सकलं प्राह कृष्णं धर्मं सनातनम् ॥ देवताभक्तितो मुक्तिर्न तत्त्वज्ञानसंपदा । इति वामनकाव्यालंकारसूत्रेऽप्यनूदितम् ॥ ज्ञानमार्गो भक्तिमार्गः विभिन्नः मोक्षसाधनम् । इति सिद्धान्तयोरैक्यं विशिष्टाद्वैतसम्मतम् ॥ ३ मोक्षप्रभेदं कैवल्यं केचिदिच्छन्ति सूरयः । तत्र स्वात्मानन्दलाभः पुनरावृत्तिवर्जितः ॥ कैश्चित्तु कैवल्यभोग्यः स्वात्मा ब्रह्मापृथक्स्थितः। विशेषणतया भानमात्रं ब्रह्मण इष्यते ॥ केषांचित्स्वात्मसंतोषः कैवल्यमिति निर्णयः । पुनरावृत्तिरस्यास्ति स्थितिः प्रकृतिमण्डले ॥ परिपूर्णपरब्रह्मानुभवे मोक्षलक्षणे । प्रभेदं केचिदिच्छन्ति तत्त्वमवधार्यताम् ॥

66 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके

परब्रह्मोपासनया ये मुक्तास्ते तु केवलम् । परिपूर्णपरब्रह्मानुभवैकपरायणाः ॥ कैङ्कर्यलिप्सया ये तु मुक्तास्ते किङ्कराः पुनः । परार्थस्वार्थभेदेन द्विविधाः परिनिष्ठिताः ॥ एवं मोक्षे विधाभेदं केचिन्नेच्छन्ति सूरयः । कैवल्यनिष्ठया मुक्ताः न मुक्ता इति तैर्मताः ॥ स्वरूपतो मुक्तभेदं द्वैतसिद्धान्तिनो विदुः । आनन्दतारतम्येन मुक्तिभेदो व्यवस्थितः ॥ नित्यमुक्तो नित्यबद्धः आर्हतैर्नोपगम्यते । आद्यो विशिष्टाद्वैतेष्टः द्वितीयो द्वैतसम्मतः ॥ 4 अथ वृत्तिकृतां मार्गं पाञ्चरात्रमतानुगम् । समाश्रयन् बुधा एते तत्तत्त्वमवधार्यताम् ॥ द्वापरान्ते वासुदेवः भगवान् स हरिस्स्वयम् । अवातरदिति प्रायः सर्वैरभ्युपगम्यते ॥ तस्य संकर्षणो नाम भ्राताऽऽसीदिति च श्रुतम् प्रद्युम्नस्तनयः पौत्रोऽनिरुद्ध इति च श्रुतः ॥ सैषा परंपरा पाञ्चरात्रशास्त्रप्रवर्तिका । एते हि सात्त्वताः प्रोक्ताः शास्त्रं चापिहि सात्त्वतम् 5 सत्त्वच्छब्दो हि भगवच्छब्दवद्विष्णुतत्परः । अण्प्रत्ययश्च भक्तार्थः ते भागवतसात्त्वताः ॥

एवंहि श्रीयामुनेयागमप्रामाण्यनिर्णयः । वैश्यात्तु जायते व्रात्यात् मैत्रस्सात्त्वत एवच ॥ पञ्चमस्सात्त्वतो नाम विष्णोरायतनानि सः । पूजयेदाज्ञया राज्ञां स तु भागवतः स्मृतः ॥ इत्यादिवचनैर्हीनजातिशङ्का न युज्यते । मा भूदाचार्यशब्दत्वाद्व्राह्मणस्य निकृष्टता ॥ विष्णुपूजादिसंबन्धाज्जात्यन्तरभवा अपि । प्रसिद्धास्सात्त्वताश्चेति तथा भागवता इति ॥ 6 एवं शास्त्रं संप्रदायं कर्तारं विषयं तथा । आचष्ट भगवान् व्यासः भारते शान्तिपर्वणि ॥ सांख्यस्य वक्ता कपिल इत्यारभ्य हि पठ्यते । पञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य वक्ता नारायणः स्वयम् ॥ वेदान्तेषु यथा सारं संगृह्य भगवान् हरिः । भक्तानुकम्पया विद्वान् संचिक्षेप यथासुखम् ॥ ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रैश्च कृतलक्षणैः । अर्चनीयश्च सेव्यश्च पूजनीयश्च माधवः ॥ सात्त्वतं विधिमास्थाय गीतस्संकर्षणेन यः । द्वापरस्य युगस्यान्ते ह्यादौ कलियुगस्य च ॥ नारदेन तु संप्राप्तस्सरहस्यः ससंग्रहः । एष धर्मो जगन्नाथात् साक्षान्नारायणान्नृप ॥

568 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके

एवमेष महान् धर्मः स ते पूर्वं नृपोत्तम । कथितो हरिगीतासु समासविधिकल्पितः ॥ नूनमेकान्तिधर्मोऽयं श्रेष्ठो नारायणप्रियः । सहोपनिषदान् वेदान् ये विप्रास्सम्यगास्थिताः ॥ पठन्ति विधिमास्थाय ये चापि यतिधर्मिणः । तेभ्यो विशिष्टां जानामि गतिमेकान्तिनां नृणाम्। समुपोढेष्वनीकेषु कुरुपाण्डवयोर्मृधे । अर्जुने विमनस्के च गीता भगवता स्वयम् ॥ आगतिश्च गतिश्चैव पूर्वं ते कथितं मया । गहनो ह्येष धर्मो वै दुर्विज्ञेयोऽकृतात्मभिः ॥ 7 एवमेकं सांख्ययोगं वेदारण्यकमेवच । परस्पराङ्गन्येतानि पञ्चरात्रं तु कथ्यते ॥ इत्यादीनि प्रमाणानि प्रसिद्धानि विपश्चिताम् । तत्र चान्तिमपद्येन शास्त्रसारार्थ उद्धृतः ॥ तस्यायमर्थश्श्रीभाष्ये तर्कपादे निरूपितः । पञ्चविंशतितत्त्वानि सांख्योक्तानीति विश्रुतम् । योगोक्तश्वापि साष्टाङ्गयोगस्संयमलक्षणः । वेदोदितं च कर्मापि यागहोमादिलक्षणम् ॥ आरण्यकं परं ब्रह्म प्रतिपादयति स्फुटम् । परस्पराङ्गता तावत् तत्त्वं ब्रह्मात्मकं स्वतः ॥

भक्तिः 56 ब्रह्मोपासनरूपश्च योगः कर्मापि कृत्स्नशः । तदाराधनरूपं चेत्येतदत्राभिधीयते ॥ तत्पञ्चरात्रे प्रख्याते शास्त्रेऽस्मिन्विशदीकृतम् । इति नारायणेनैव स्वयं हि कथितं त्विति ॥ 8 एवमेतच्छास्त्रतत्त्वं संग्रहादिह सूचितम् । तच्छास्त्रमनुरुद्ध्यैव कर्मब्रह्मात्मनोरपि ॥ शास्त्रयोस्संधिरुदितस्सांकर्षे चात्र मन्यमे । प्रतिपाद्यमिदं तत्र पूर्वाचार्यनिरूपितम् ॥ स्वरूपमादौ तद्भेदस्तदुपासनपूर्वकम् । फलं च देवताकाण्डे देवतानां तु कथ्यते । ततश्च संहितं शास्त्रमेतद्विंशतिलक्षणम् । इति वृत्तिकृतां वाक्यमेतत्तात्पर्यगर्भितम् ॥ एतेन कर्ममीमांसासिद्धान्ते जडविश्रुतः । निर्देववादो निस्संविद्देववादोऽप्यपाकृतः ॥ तं च संकर्षकाण्डं तु काशकृत्स्नविनिर्मितम् । प्राहुः केचिद्बुधास्त्वन्ये विदुः जैमिनिनिर्मितम् ॥ समाख्ययोल्लिखन्त्यन्ये संकर्षणविनिर्मितम् । सर्वथा पाञ्चरात्रस्य सिद्धान्तमनुवर्तते ॥ स्पन्दप्रदीपिका नाम भट्टोत्पलविनिर्मिता । तत्र चोदाहृतं ग्रन्थजातमेतन्निशम्यताम् ॥ M.R. 72