मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

पूर्वमेघः | ७३

विग्रह करके "निरादयः क्रान्ताद्यर्थे पञ्चम्या" से समास किया गया है। यहाँ समास कर चुकने के बाद "परवल्लिङ्गं द्वन्द्व-तत्पुरुषयोः" इस सूत्र से उक्त समास के तत्पुरुष होने के कारण "पर" पद "विन्ध्य" की तरह पुंल्लिङ्गता होनी चाहिए थी, परन्तु उसका निषेध "द्विगुप्राप्ताऽऽपन्नाऽलं पूर्वगति समासेषु प्रति-षेधो वाच्यः" इस वार्तिक से हो जाता है।

अलंकारः—यहाँ विहगश्रेणी जो उपमेय है उसमें उपमानकाञ्चीगुण का, एवं आवर्त में नाभि का आरोप होने से शाब्द हुआ एवं निर्विन्ध्या में नायिका का आरोप आर्थ होने से यहाँ "एक देश विवर्ति सांगरूपक" है। इस शब्द में "श्लेष" अलङ्कार है। एवं चतुर्थ चरण के द्वारा पूर्वकथित तीनों चरणों के वाक्यों का समर्थन होने से "अर्थान्तरन्यास" नामक अलंकार है। इस प्रकार यहाँ तीनों अलङ्कारों का अङ्गाङ्गिभाव से रहने के कारण "संकर" नामक अलंकार हो गया ॥ २८ ॥

वेणी-भूतप्रतनु-सलिलाऽसावतीतस्य सिन्धुः
पाण्डुच्छाया तटरुहतरु-भ्रंशिभिर्जीर्णपर्णैः ।
सौभाग्यं ते सुभग विरहावस्थया व्यञ्जयन्ती
कार्श्यं येन त्यजति विधिना स त्वयैवोपपाद्यः ॥ २९ ॥

अन्वयः—वेणीभूत-प्रतनु-सलिला तटरुह-तरु-भ्रंशिभिः जीर्णपर्णैः पाण्डुच्छाया असौ सिन्धुः विरहावस्थया अतीतस्य ते सौभाग्यं व्यञ्जयन्ती येन विधिना कार्श्यं त्यजति, सुभग ! सः त्वया एवं उपपाद्यः ।

व्याख्या—वेणी-भूतप्रतनुसलिला = केशपाशीभूतस्वल्पजला, तटरुहतरु-भ्रंशिभिः = तीरोत्पन्न-वृक्ष-भ्रंशिभिः, जीर्णपर्णैः = शुष्कपत्रैः, पाण्डुच्छाया = पीतवर्णा, असौ = एषा, सिन्धुः = एतन्नामिका नदी निर्विन्ध्या वा, विरहावस्थया = वियोगावस्थया, अतीतस्य = प्रोषितस्य, ते = मेघस्य, सौभाग्यम् = सुभगत्वम्, व्यञ्जयन्ती = प्रकाशयन्ती, येन = तादृशेन, विधिना = प्रकारेण, कार्श्यम् = कृशतां, स्वल्पजलताम्, त्यजति = जहाति, हे सुभग = हे मेघ ! सः = तादृशः व्यापारः, त्वयैव = मेघेनैवः, उपपाद्यः = सम्पादनीयः ।

७४	मेघदूतम्

शब्दार्थः—वेणीभूत-प्रतनु-सलिला = पतली चोटी ( वेणी ) के समान जिसका जल स्वल्प है, तटरुहतरुभ्रंशिभिः = तीरों पर उत्पन्न वृक्षों से गिरे हुए, जीर्णपर्णैः = पुराने पत्तों से, पाण्डुच्छाया = पीले रंग की; असौ सिन्धुः = सिन्धुनाम की नदी ( या निर्विन्ध्या ), विरहावस्थया = वियोगावस्था के द्वारा, अतीतस्य = प्रोषित, ते = तेरे, सौभाग्यम् = सौभाग्य को, व्यञ्जयन्ती = प्रकाशित करती हुई, येन = जिस, विधिना = प्रकार से, कार्श्यम् = दुर्बलता को, त्यजति = छोड़े, हे सुभग ! = हे मेघ ! सः = वह उपाय, त्वया एव = तुम्हें ही, उपपाद्यः = करना चाहिए ।

भावार्थः—हे मेघ ! कामिन्याः स्वल्पा वेणीव स्वल्पजलवती सिन्धुः नाम्नी नदी, त्वद्वियोगेन स्वतटोत्पन्नवृक्षात् पतितैः पुराणपत्रैः पीता या तव सौभाग्यशालित्वं सूचयति । अतः येनोपायेन सा कृशतां त्यजेत् तादृशः उपायः त्वया कर्तव्यः ।

हिन्दी—हे मेघ स्त्रियों की चोटी की तरह कम जलवाली, तेरे वियोग के द्वारा, तीर पर उत्पन्न वृक्षों से गिरे पुराने पत्तों के कारण पीली कान्तिवाली सिन्धुनदी तुम्हारे सौभाग्य को सूचित कर रही है । अतः जिस उपाय से उसकी दुर्बलता दूर हो, ऐसा उपाय तुम्हें करना चाहिए ।

समासः—वेणीभूतप्रतनु-सलिला = न वेणी अवेणी (नञ्० तत्०), अवेणी वेणी सम्पद्यते यथा, तथाभूतं वेणीभूतम् ( अभूततद्भावे च्विः ) वेणीभूतं प्रतनु सलिलं यस्याः सा वेणीभूतप्रतनुसलिला ( बहुव्रीहि० ) तटयोः रुहा तटरुहा ( स० तत्० ) तटरुहाश्च ते तरवः = तटरुहतरवः ( कर्मधारयः ) तेभ्यो भ्रंशिभिः तटरुहतरुभ्रंशिभिः ( पञ्चमी तत्० ) । जीर्णानि च तानि पर्णानि जीर्णपर्णानि ( कर्म० धा० ) तैः जीर्णपर्णैः । विरहस्य अवस्था विरहावस्था ( ष० तत्० ) तया । शोभनं भगं ( भाग्यम् ) यस्य स तत्सम्बुद्धौ सुभग ! ( बहुव्री० ) ।

कोशः—वेणी प्रवेणी, इत्यमरः । स्त्री नद्यां ना नदे सिन्धुर्देशभेदेऽम्बुधौ गजे, इति वैजयन्ती । विधिर्ना नियमे काले विधाने परमेष्ठिनी, इति मेदिनी । तनुः काये त्वचि स्त्री स्यात् त्रिष्वल्पे विरले कृशे, इति मेदिनी ।

पूर्वमेघः ७५

टिप्पणी-वेणीभूतप्रतनुसलिला—अवेणी वेणी यथा सम्पद्यते तथाभूतं वेणीभूतम्; यहाँ अभूत तद्भाव अर्थ में "वेणी" शब्द से "कृभ्वस्तियोगे सम्पद्यकर्तरि च्विः" प्रत्यय होकर एवं "भू" धातु से "क्त" प्रत्यय लाकर "वेणीभूत" ऐसा रूप सम्पन्न होता है (वेणी + च्वि + भू + क्त) । रुहाः—रोहन्तीति रुहाः, "रुह" धातु से "इगुपधज्ञाप्रीकिर कः" इस सूत्र से "क" प्रत्यय होकर बहुवचन की विवक्षा में "रुहाः" ऐसा रूप बना है। सिन्धुः—कुछ टीकाकार "सिन्धु" को स्वतन्त्र मालवदेश में बहनेवाली "काला सिन्धु" नदी ही मानते हैं। परन्तु महोपाध्याय मल्लिनाथजी "सिन्धु" का अर्थ सामान्यतया निर्विन्ध्या ही करते हैं। जो भी हो, हमने अपनी व्याख्या में "वा" करके दोनों का उल्लेख कर दिया है।

अलङ्कारः—इस श्लोक में लिङ्गसाम्य के द्वारा सिन्धु से नायिका का एवं मेघ से नायक का व्यवहार किया गया है, अतः यहाँ "समासोक्ति" नामक अलङ्कार है ॥ २९ ॥

प्राप्यावन्तीनुदयनकथा—कोविदग्रामवृद्धान्-
पूर्वोद्दिष्टामनुसर पुरीं श्रीविशालां विशालाम् ।
स्वल्पीभूते सुचरितफले स्वर्गिणां गां गतानां
शेषैः पुण्यैर्हृतमिव दिवः कान्तिमत् खण्डमेकम् ॥३०॥

अन्वयः—उदयनकथाकोविदग्रामवृद्धान् अवन्तीन् प्राप्य सुचरितफले स्वल्पीभूते गां गतानां स्वर्गिणां शेषैः पुण्यैः हृतं कान्तिमत् एकं दिवः खण्डम् इव पूर्वोद्दिष्टाम् श्रीविशालाम् विशालाम् पुरीम् अनुसर ।

व्याख्या—उदयनकथाकोविदग्रामवृद्धान् = वत्सराजकथाविज्ञजनपदवृद्धान्, अवन्तीन् = मालवदेशान्, प्राप्य = गत्वा, सुचरितफले = पुण्यफले, स्वल्पीभूते = क्षीणे सति, "क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति" इति भगवद्वाक्यानुसारम्, गाम् = पृथ्वीम्, गतानाम् = प्राप्तानाम्, स्वर्गिणाम् = देवलोकनिवासिनाम्, शेषैः =

७६ | मेघदूतम्

अवशिष्टैः, पुण्यैः=धर्मैः, सुकृतैरिति भावः, हृतम् =अवतारितम्, कान्तिमत् = उज्ज्वलम्, एकम् =अन्यतमम्, दिवः=स्वर्गलोकस्य, खण्डमिव = शकलमिव, पूर्वोद्दिष्टाम् =पूर्वकथिताम्, श्रीविशालाम्=सम्पत्तिपूर्णाम (शोभाशालिनीम् ), विशालाम् =उज्जयिनीम्, पुरीम् =नगरीम्, अनुसर =गच्छ।

शब्दार्थः—उदयन० = जहाँ के गाँवों के वृद्धलोग उदयन राजा की कथाओं के पण्डित हैं, (ऐसे) अवन्तीन् =अवन्ती देश में, प्राप्य = जाकर, सुचरित-फले =पुण्यफल के, स्वल्पीभूते = क्षीण हो जाने पर, गाम् = पृथ्वी पर, गतानाम् =आए हुए, स्वर्गिणाम् = देवलोक में रहनेवालों के, शेषैः पुण्यैः= अवशिष्ट पुण्यों के द्वारा, हृतम् = लाया गया, कान्तिमत् =उज्ज्वल, एकम् = एक, दिवः = स्वर्ग के, शकलमिव = टुकड़े की तरह, पूर्वोद्दिष्टाम्=पहले कही गयी, श्रीविशालाम् = सम्पत्ति से परिपूर्ण, विशालाम् = उज्जयिनी, पुरीम् = नगरी को, अनुसर =जाना।

भावार्थः—हे मेघ ! यत्रत्याः ग्रामवृद्धाः वत्सराजोपाख्यानज्ञातारः सन्ति, तामवन्ति नगरीं प्राप्य, पुण्यफले क्षीणे सति पृथिव्यामागतानां स्वर्गनिवासिनामवशिष्टैः पुण्यफलैराहृतं स्वर्गस्यैकं दिव्यं शकलमिवं सम्पत्तिपूर्णां पूर्वकथितामुज्जयिनीं गच्छ।

हिन्दी—हे मेघ ! जहाँ के गाँवों के वृद्ध लोग राजा उदयन की कथा को जानने वाले हैं ऐसे अवन्तिनगरी में जाकर पुण्यफल के कम हो जाने पर पृथ्वीपर आये हुए स्वर्गवासियों के बचे हुए पुण्यफलों के द्वारा लाये गये स्वर्ग के एक उज्ज्वल टुकड़े की तरह सम्पत्ति से परिपूर्ण पूर्वोक्त उज्जयिनीनगरी को जाना।

समासः—उदयनस्यकथा=उदयनकथा (ष० तत्०), उदयनकथायां कोविदाः=उदयनकथा-कोविदाः (स० तत्०)। ग्रामे वृद्धाः=ग्रामवृद्धाः (स० तत्०), उदयन-कथा-कोविद-ग्रामवृद्धाः येषु तान् उदयनकथाकोविदग्रामवृद्धान् (बहु०)। श्रिया विशालाम् = श्रीविशालाम् (तृ० तत्०)। पूर्वम् उद्दिष्टाम् =पूर्वोद्दिष्टाम् (सुप्सुपेति समासः)। विविधाः शालाः यस्यां सा विशाला (बहुव्री०) ताम्।

पूर्वमेघः ७७

**कोशः—**विद्वान् विपश्चित् दोषज्ञः सन् सुधीः कोविदो बुधः, इत्यमरः। स्याद्धर्ममस्त्रियां पुण्यं श्रेयसी सुकृतं वृषः, इत्यमरः। द्यो दिवो द्वे स्त्रियामभ्रं व्योमपुष्करमम्बरम्, इत्यमरः। शोभा सम्पत्ति पद्मासु लक्ष्मीः श्रीरिव दृश्यते, इति शाश्वतः। विशालात्विन्द्रवारुण्यामुज्जयिन्यां तु योषिति, इति मेदिनी।

**टिप्पणी—उदयनकथा—**विदन्तीति विदाः—ज्ञानार्थक विद् धातु से "इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः" इस सूत्र से क प्रत्यय लाकर "विदाः" यह रूप बना है। ओकसः (वेद्यस्थान के) विदाः = कोविदाः यहाँ महोपाध्याय मल्लिनाथजी ने "ओकस" शब्द के ओकार का "पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम्" इस नियमानुसार लोप करके "कोविद" शब्द की साधुता निष्पन्न करते हैं। अर्थात् "कोविद" शब्द का अर्थ हुआ "वेद्य" स्थान के जानकार। वत्सराज उदयन की कथा पैशाची भाषा में लिखित सम्प्रति अनुपलब्ध वृहतकथा में, वृहतकथामञ्जरी, कथासरित्सागर, भास लिखित "स्वप्नवासवदत्तम्", रत्नावली, आदि ग्रन्थों में पायी जाती है। **सुचरितफले—**शोभनं चरितं सुचरितम् "कुगतिप्रादयः" से समास हुआ है। **स्वल्पीभूतम्—**अस्वल्पं स्वल्पं सम्पद्यते यथा तथाभूतम्। इस विग्रह में "स्वल्प" शब्द से अभूततद्भाव अर्थ में "च्वि" प्रत्यय एवं "भू" धातु से, "क्त" प्रत्यय लाकर स्वल्पीभूत शब्द की निष्पत्ति होती है। **स्वर्गिणाम्—**स्वर्गमस्त्यस्य इति स्वर्गी। स्वर्ग से "अतः इनठनौ" से इन् प्रत्यय लाकर "स्वर्गी" यह रूप बनता है। तेषां स्वर्गिणाम्।

**अलंकारः—**यहाँ "विशालाम्" में "दिवः खण्डमिव" इस वाक्य के द्वारा स्वर्ग के एक खण्ड की सम्भावना की गयी है अतः "उत्प्रेक्षा" अलंकार हुआ, एवं "श्रीविशालां विशालाम्" यहाँ "यमक" अलंकार हुआ इसलिए दोनों का "संसृष्टि" अलंकार है ॥ ३० ॥

दीर्घीकुर्वन् पटु मदकलं कूजितं सारसानां
प्रत्यूषेषु स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः ।
यत्र स्त्रीणां हरति सुरतग्लानिमङ्गानुकूलः
शिप्रावातः प्रियतम इव प्रार्थना चाटुकारः ॥ ३१ ॥

७८ मेघदूतम्

अन्वयः—यत्र प्रत्यूषेषु पटु मदकलम् सारसानाम् कूजितम् दीर्घीकुर्वन् स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः अङ्गानुकूलः शिप्रावातः प्रार्थनाचाटुकारः प्रियतमः इव स्त्रीणाम् सुरतग्लानिम् हरति ।

व्याख्या—यत्र = विशालायाम्, प्रत्यूषेषु = प्रातःसमयेषु, पटु = स्फुटम्, मदकलम् = मदेनाव्यक्तमधुरम्, सारसानाम् = पक्षिविशेषाणाम्, कूजितम् = शब्दम्, दीर्घीकुर्वन् = वर्द्धयन्, स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः = विकसितपद्मसुगन्धिसंसर्गसुरभिः, अङ्गानुकूलः = अवयवानुरूपः, शरीरसुखद इति भावः, शिप्रावातः = शिप्रानदीपवनः; प्रार्थनाचाटुकारः = रतिरचनाय मधुरभाषी, प्रियतमः = वल्लभः, इव = यथा, स्त्रीणाम् = कामिनीनाम्, सुरतग्लानिम् = सम्भोगपरिश्रमम्, हरति = दूरीकरोति ।

शब्दार्थः—यत्र = जहाँ अर्थात् ( विशाला में ) प्रत्यूषेषु = प्रातःकाल, पटु = प्रस्फुट, मदकलम् = मद से मधुर, सारसानाम् = सारस पक्षियों के, कूजितम् = शब्द को, दीर्घीकुर्वन् = विस्तृत करता हुआ, स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः = विकसित कमलों के सुगन्ध के संसर्ग से सुगन्धित, अङ्गानुकूलः = शरीर को सुख देने वाला, शिप्रावातः = शिप्रा नदी का वायु, प्रार्थनाचाटुकारः = रतिक्रिया में ( पुनः प्रवृत्त्यर्थ ) मधुर-मधुर बोलने वाले, प्रियतम इव = प्रेमी के समान, सुरतग्लानिम् = संभोग के परिश्रम को, हरति = दूर करता है ।

भावार्थः—हे मेघ ! यस्यां विशालायां प्रातःकाले सारस-पक्षिविशेषाणां प्रस्फुटं मदेनाव्यक्तमधुरं कलरवं वर्द्धयन् विकसितकमलसुगन्धिसंस्पर्शसुगन्धितः सुखदः शिप्रानदीपवनः रतिक्रीडायां पुनः प्रवृत्त्यर्थं मधुरभाषणशीलः वल्लभ इव कामिनीनां सम्भोगजन्यपरिश्रमं दूरीकरोति ।

हिन्दी—हे मेघ ! जिस विशाला नगरी में प्रातःकाल सारस पक्षियों के तीक्ष्ण एवं मद से मधुर कलरव को विस्तृत करता हुआ पूर्ण विकसित कमल की सुगन्धि के सम्पर्क से सुगन्धित शरीर के अंगों को सुख देने वाला शिप्रा नदी का वायु रतिक्रीड़ा में (पुनः प्रवृत्ति के लिए) मीठी-मीठी बातें करने वाले प्रेमी के समान कामिनियों के सम्भोग के परिश्रम को दूर करता है ।

पूर्वमेघः ७९

समासः—स्फुटितानि च तानि कमलानि = स्फुटितकमलानि (कर्म-धा०) तेषाम् आमोदः (ष० तत्०) तेन मैत्री (तृ० तत्०) तया कषायः = स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः (तृ० तत्०)। अदीर्घं दीर्घं करोतीति दीर्धीकरोति (अभूततद्०)। सुरतस्य ग्लानि सुरतग्लानि (ष० तत्०)। प्रार्थनायां चाटुकारः = प्रार्थनाचाटुकारः (स० तत्०)। अङ्गानाम् अनुकूलः अङ्गानुकूलः (ष० तत्०)।

कोशः—प्रत्यूषोऽहर्मुखं कल्यम्, इत्यमरः। ध्वनौ तु मधुरास्फुटे कलः, इत्यमरः। सरसो मैथुनी कामी गोनर्दः पुष्कराह्वयः, इति यादवः। चक्राङ्गः सारसो हंसः, शब्दार्णवः। मदोरेतसिकस्तूर्यां गर्वे हर्षे भेदानयोः, इति मेदिनी। पटुर्दक्षे च नीरोगे चतुरेऽप्यभिधेयवत्, इति मेदिनी। रागद्रव्ये कषायोऽस्त्री निर्यासे सौरभे रसे, इति यादवः। विमर्दोत्थे परिमलो गन्धे जनमनोहरे। आमोदः, इत्यमरः।

टिप्पणी—सरसि चरन्ति = सारसाः, या सरसि भवाः सारसाः—दोनों अर्थों में “सरस” शब्द से अण् प्रत्यय लाकर “सारस” शब्द निष्पन्न किया जाता है। मैत्री—मित्रस्य भावः—मित्र शब्द से भाव या कर्म में 'ष्यञ्' प्रत्यय करके उसके आदि वृद्धि करके षित्त्वात् “षिद्गौरादिभ्यश्च” से ङीष् करके “मैत्री” शब्द की निष्पत्ति होती है। “अङ्गानुकूल” को यदि वायु का विशेषण मानते हैं तब तो शरीर को सुख देने वाला यह अर्थ होगा, यदि “प्रियतम” का विशेषण मानें तब गाढालिङ्गन के द्वारा “नायिका के अङ्गों को सुख देने वाले” ऐसा अर्थ होगा। अच्छा तो यह होता कि “देहलीदीपकन्यायेन” दोनों का विशेषण माना जाता। शिप्रा नदी उज्जयिनी के समीप बहती है जो कि बहुत ही प्रसिद्ध नदी है। कुछ लोग यहाँ “प्रार्थना चाटुकारः” को लेकर “खण्डिता” नायिका के अनुनय की कल्पना करते हैं। परन्तु मल्लिनाथजी ने उसका खण्डन इसलिए किया है कि यहाँ खण्डिता नायिका के साथ पहले संभोग नहीं किया गया और इसलिए अनुनय कर रहा है तो पुनः उसके “सुरतग्लानि” का प्रश्न ही कहाँ रह जाता है। अतः यहाँ खण्डिता नायिका नहीं है बल्कि स्वकीया है जिसके साथ एक बार संभोग कर चुकने

६ मे० दू०

८० मेघदूतम्

के बाद पुनः प्रवृत्ति के लिए थकी-मांदी नायिका के परिश्रम को चिकनी-चुपड़ी बातों से नायक दूर करता है ।

अलंकार—यहाँ पूर्णोपमा नामक अलंकार है ॥ ३१ ॥

'हारांस्तारांस्तरलगुटिकान्कोटिशः शंखशुक्तीः
शष्प—श्यामान्मर कतमणीनुन्मयूख—प्ररोहान् ।
दृष्ट्वा यस्यां विपणिरचितान्विद्रुमाणाञ्च भङ्गान्
संलक्ष्यन्ते सलिलनिधय—स्तोयमात्रावशेषाः ॥३२॥

अन्वयः—यस्यां कोटिशो विपणि-रचितान् तारान् तरल-गुटिकान् हारान् शंखशुक्तीः शष्पश्यामान् उन्मयूखप्ररोहान् मरकतमणीन् विद्रुमाणां भङ्गान् च दृष्ट्वा सलिल-निधयः तोयमात्रावशेषाः संलक्ष्यन्ते ।

व्याख्या—यस्याम्=विशालायाम्, कोटिशः=असंख्यान्, विपणिरचितान्=पण्येषु विक्रयार्थं प्रसारितान्; “अयं शब्दः विशेषणत्वेन सर्वत्र यथालिङ्गमन्वीयते देहलीदीपन्यायेन” न्याय टिप्पण्यां स्पष्टयिष्यते ।” तारान्=विमलान् तरलगुटिकान्=हारमध्यमहारत्नान्; हारान्=मुक्तास्रजः, शंखशुक्तीः =कम्बुमुक्तास्फोटान्; शष्पश्यामान्=नव·तृणमिव हरितान्, उन्मयूख प्ररोहान्=उद्गतांकुरान्, मरकतमणीन्=मरकताख्य-मणि-विशेषान् गारुडरत्नानीति यावत्, विद्रुमाणाम्=प्रवालानाम्, भङ्गान् = शकलान्, च = तथा, दृष्ट्वा =अवलोक्य, सलिलनिधयः==रत्नकराः समुद्रा इत्यर्थः । तोयमात्रावशेषाः=केवल·जलावशिष्टाः, संलक्ष्यन्ते =अनुमीयन्ते । पण्येषु प्रसारितान् तादृशान् रत्नसमूहान् दृष्ट्वा जनाः समुद्रः रत्नहीनः जलमात्रावशिष्ट इत्यनुमीयन्ते ।

शब्दार्थः—यस्याम्=जिस उज्जायिनी नगरी में, कोटिशः=असंख्य,विपणिरचितान्=(बेचने के लिए) बाजारों में फैलाये गये, तारान्=विशुद्ध, तरलगुटिकान्=जिनमें मध्यमणीभूत महारत्न थे, (ऐसे ) हारान्=मोतियों की मालाओं को, शंखशुक्तीः =शंखों को एवं सीपियों को, शष्पश्यामान् =नयी घास की तरह गाढ़े हरे रंग की, उन्मयूख-प्ररोहान्=अंकुरों की तरह जिनकी किरणें ऊपर की

पूर्वमेघः ८१

ओर फैल रही हैं, (ऐसे) मरकतमणीन् = "मरकत" नामक मणियों को, विद्रुमाणां = मूंगों के, भङ्गान् = टुकड़ों को, दृष्ट्वा = देखकर, सलिलनिधयः = समुद्र, तोयमात्रावशेषाः = केवल जल वाला, संलक्ष्यन्ते = दिखाई देते हैं ।

भावार्थः—हे मेघ ! यस्यामुज्जयिन्यां पण्येषु विक्रयार्थं प्रसारितान् बहून् बहुमूल्यमुक्तास्रजः शङ्खान् शुक्तीः हरितवर्णान् मनोरमाऽङ्कुरान् मरकतमणीन् प्रवालशकलांश्च विलोक्य जनाः रत्नाकराः समुद्राः जलमात्रावशिष्टाः सञ्जाता इत्यनुमीयन्ते ।

हिन्दी—हे मेघ ! जिस उज्जयिनी नगरी में बाजारों में बेचने के लिए फैलाये गये असंख्य बहुमूल्यमोतियों की मालाओं को, जिनमें कि मध्यमणीभूत महारत्न लगे हैं, शङ्खों को, सीपियों को, घास की तरह गाढ़े हरे रंग की जिनकी किरणें ऊपर की ओर फैल रही हैं, ऐसे मरकत मणियों को, और मूँगों के टुकड़ों को देखकर लोग, समुद्र को केवल जलवाला ही (रत्न-विहीन) समझेंगे ।

समासः—विपणिषु रचिता विपणिरचिताः ( स० तत्० ) तान् । तरलाः गुटिकाः येषु ते (बहु०) तान् शङ्खांश्च शुक्तींश्च तान् (द्वन्द्व०) । उद्गताः मयूखाः येषां ते उन्मयूखाः (बहु०) तान् । उन्मयूखाः तादृशाः प्ररोहाः येषां ते उन्मयूखप्ररोहाः (बहु०) तान् । तोयमेव तोयमात्रम् ( रूपक-समासः ) तोयमात्रमवशेषो येषान्ते तोयमात्रावशेषाः (बहु०) । शष्पाणीव श्यामान् (उपमितकर्म० ) ।

कोशः—तरलो हारमध्यगः, इत्यमरः । पिण्डे मणौ महारत्ने गुटिकाबद्धपारदे, इति शब्दार्णवः । मुक्तास्फोटः स्त्रियां शुक्तिः शंखः स्यात् कम्बुरस्त्रियाम्, इत्यमरः । शष्पोः बालतृणं घासः, इत्यमरः । किरणोस्रमयूखांशुगभस्तिघृणिरश्मयः, इत्यमरः ।

टिप्पणी—संलक्ष्यन्ते—यह रूप "सम्" उपसर्गपूर्वक णिजन्त "लक्ष्" धातु के प्रथमपुरुष के बहुवचन का है । यह धातु आत्मनेपदी है 'कर्म में णिच् का विधान किया गया है ।

८२	मेघदूतम्

( प्रद्योतस्य प्रियदुहितरं वत्सराजोऽत्र जह्रे
हैमं तालद्रुमवनमभूदत्र तस्यैव राज्ञः ।
अत्रोद्भ्रान्तः किल नलगिरिः स्तम्भमुत्पाट्य दर्पा-
दित्यगन्तून् रमयति जनौ यत्र बन्धूनभिज्ञः ॥ )

अन्वयः — अत्र वत्सराजः प्रतोद्यतस्य प्रियदुहितरम् जह्रे । अत्र तस्यैव राज्ञः हैमम् तालद्रुमवनम् अभूत् अत्र किल नलगिरिः दर्पात् स्तम्भम् उत्पाट्य उद्भ्रान्तः यत्र इति अभिज्ञः जनः आगन्तून् बन्धून् रमयति ।

व्याख्या — अत्र = उज्जयिन्याम्, वत्सराजः = वत्सदेशाधिपः उदयन इति भावः, प्रद्योतस्य = प्रद्योताभिधेयस्य, उज्जयिनीनरेशस्येति भावः, प्रियदुहितरम् = प्रियां पुत्रीम्, वासवदत्तामिति भावः, जह्रे = अपहृतवान् । अत्र = उज्जयिन्याम्, तस्यैव = प्रद्योतस्यैव, राज्ञः = नरेशस्य, हैमम् = सुवर्णमयम्, तालद्रुमवनम् = तालवृक्षकाननम्, अभूत् = आसीत् । अत्र = उज्जयिन्याम्, नलगिरिः = नलगिरि-नामको हस्ती, दर्पात् = मदात्, स्तम्भम् = स्थाणुम्, उत्पाट्य = उद्घृत्य, उद्भ्रान्तः = उद्भ्रमणं चकार, इति = अनेन प्रकारेण, अभिज्ञः = पूर्वोक्तकथा-कोविदः, जनः = नरः, आगन्तून् = प्राघुणिकान्, अन्यस्मात् देशादागतान्, बन्धून् = बान्धवान्, रमयति = विनोदयति ।

शब्दार्थ — अत्र = उज्जयिनी, में वत्सराजः = वत्सदेश के राजा (उदयन) प्रद्योतस्य = प्रद्योतनामक, उज्जयिनी नरेश की, प्रियदुहितरम् = प्रिय पुत्रीका ( वासवदत्ता का ), जह्रे = अपहरण किया था । अत्र = इसी उज्जयिनी में, तस्यैव = प्रद्योत, राज्ञः = नरेश का ही, हैमम् = स्वर्णमय, तालद्रुमवनम् = तालवृक्षों का वन, अभूत् = था । अत्र = यहाँ, किल = निश्चय ही, नलगिरिः = नलगिरि नामक राजा का हाथी, दर्पात् = मदमत्त होकर, स्तम्भम् = खूंटे को, उत्पाट्य = उखाड़कर, उद्भ्रान्तः = घूमा करता था, यत्र = जहाँ, इति = इस प्रकार से अभिज्ञः = उदयन-वासवदत्तादि की कथाओं के जानकार, जनः = लोग, आगन्तून् = दूसरे देशों से आये हुए, बन्धून् = बान्धवों का, रमयति = ( मन ) बहलाया करते हैं ।

पूर्वमेघः ८३

भावार्थः—हे मेघ ! उदयन उज्जयिन्यामेव वासवदत्तमपहृतवान् । अत्रैव प्रद्योतस्य राज्ञः सौवर्णतालवृक्षकाननमासीत्, अस्मिन्नेव प्रदेशे नलगिरिनामा उज्जयिनीनरेशगजः मदात् स्थूणमुत्पाट्य बभ्राम, एतादृशीः कथाः श्रावयित्वा कथाज्ञाता जनः देशान्तरादागतानां बान्धवानां मनांसि रमयति ।

हिन्दी—हे मेघ ! इसी उज्जयिनी में उदयन ने वासवदत्ता का अपहरण किया था । यहीं प्रद्योत का सोने का बना तालवृक्षों का वन था । इसी उज्जयिनी में, नलगिरि नाम के राजा का हाथी मदमत्त होकर खम्भों को उखाड़कर घूमा करता था, इस प्रकार की कथाओं को कहकर जानकार लोग दूसरे देश से आये हुए बन्धुओं का मनोविनोद किया करते हैं।

समासः—वत्सानां राजा = वत्सराजः ( ष० तत्० ) । प्रिया चासौ दुहिता च ताम् = प्रियदुहितरम् ( कर्म० धा० ) । तालानां द्रुमाः = तालद्रुमाः ( ष० तत्० ) तेषां वनम् तम् तालद्रुमवनम् ( ष० तत्० ) ।

कोशः—दर्पोऽवलेपोऽहङ्कारः, इत्यमरः । वार्तासंभाव्ययोः किल, इत्यमरः । प्रवीणे निपुणाभिज्ञनिष्णातशिक्षिताः, इत्यमरः । स्युरावैशिक आगन्तुर-तिथिनां गृहागते, इत्यमरः ।

टिप्पणी—वत्सराजः—यहाँ वत्स पद का राजा के साथ समास हो जाने पर ‘‘राजाऽहःसखिभ्यष्टच्’’ इस सूत्र से ‘‘टच्’’ प्रत्यय हुआ है ।

अभिज्ञः—‘‘अभि जानातीति’’ इस विग्रह में ‘‘अभि’’ पूर्वक ज्ञानार्थक ‘‘ज्ञा’’ धातु से ‘‘आतश्चोपसर्गे कः’’ इस सूत्र से ‘‘क’’ प्रत्यय लाकर ‘‘अभिज्ञ’’ ऐसा रूप बना है ।

अलंकार—जयदेव के ‘‘भाविकं भूतभाव्यर्थसाक्षाद्दर्शनवर्णनम् । अलं विलोकयाऽद्यापि युध्यन्तेऽत्र सुराऽसुराः ॥’’

इस लक्षण के अनुसार यहाँ ‘‘भाविक’’ नामक अलङ्कार है, क्योंकि यहाँ वत्सराजादि के बीते हुए वृत्तान्त का साक्षात् दर्शन के समान कथन है ॥

८४ मेघदूतम्

( पत्रश्यामा दिनकरहयस्पर्धिनो यत्र वाहाः शैलोदग्रास्त्वमिव करिणो वृष्टिमन्तः प्रभेदाद् । योधाग्रण्यः प्रतिदशमुखं संयुगे तस्थिवांसः प्रत्यादिष्टाभरणरुचयश्चन्द्रहास-व्रणाङ्कैः ॥ )

अन्वयः—यत्र वाहाः पत्रश्यामाः दिनकरहयस्पर्धिनः शैलोदग्राः करिणः प्रभेदात् त्वमिव वृष्टिमन्तः योधाग्रण्यः संयुगे प्रतिदशमुखम् तस्थिवांसः चन्द्रहासव्रणाङ्कैः प्रत्यादिष्टाभरणरुचयः ।

व्याख्या—यत्र=उज्जयिन्याम्, वाहाः=घोटकाः, पत्रश्यामाः=पर्णश्यामाः हरितवर्णाः इत्यर्थः; दिनकरहयस्पर्धिनः=सूर्याश्वतुल्याः, वर्णेन वेगेन च सूर्याश्वतुल्या इति भावः। शैलोदग्राः=पर्वतेवोच्छ्रिताः, करिणः=गजाः, प्रभेदात्=मदस्रवणात्, त्वमिव=भवत्समानः, मेघेवेत्यर्थः, वृष्टिमन्तः=वर्षणशीलाः सन्तीति शेषः। योधाग्रण्यः=सेनानायकाः, संयुगे=युद्धे, प्रतिदशमुखम्=रावणसमक्षम्, तस्थिवांसः=स्थिताः, चन्द्रहासव्रणाङ्कैः=रावणकरवाल-क्षतचिह्नैः, प्रत्यादिष्टाऽऽभरणरुचयः=तिरस्कृतभूषणकान्तिमन्तः सन्तीति भावः।

शब्दार्थः—यत्र=जिस उज्जयिनी में, वाहाः=घोड़े, पत्रश्यामाः=पत्ते के समान हरे रंग के, दिनकरहयस्पर्धिनः=सूर्य के घोड़ों से, रंग में एवं वेग में होड़ लेने वाले हैं। शैलोदग्राः=पर्वत के समान ऊँचे, करिणः=हाथी, प्रभेदात्=मदजल के गिरने के कारण, त्वमिव=तुम्हारी तरह, वृष्टिमन्तः=वर्षा वाले हैं। योधाग्रण्यः=श्रेष्ठ योद्धा-गण, संयुगे=युद्ध में, प्रतिदशमुखम्=रावण के सम्मुख, तस्थिवांसः=स्थिर होकर ( उसके विरुद्ध होकर, ) चन्द्रहासव्रणाङ्कैः=रावण के तलवार के प्रहार के चिह्नों से, प्रत्यादिष्टाभरणरुचयः=आभूषणों को तिरस्कृत करने वाली कान्ति से युक्त है।

भावार्थः—हे मेघ ! यत्रत्याः अश्वाः हरितवर्णत्वात् वेगाच्च सूर्याश्वसंघर्षणशीलाः सन्ति, पर्वतसमानोच्चाः गजाः मदजलवर्षणात् वृष्टिमन्तः सन्ति, श्रेष्ठाः

पूर्वमेघः ८५

योद्धारः रणे रावणं प्रतियुद्ध्यन्तस्तदीयखड्गप्रहारचिह्नैः प्रत्याख्याताऽऽभरण-कान्तयः सन्ति ।

हिन्दी—हे मेघ ! जहाँ घोड़े हरे रंग के होने के कारण ( और वेग के कारण ) सूर्य के घोड़ों से होड़ लेने वाले हैं, पर्वत के समान ऊँचे हाथी मदजल के गिरने से वृष्टि वाले हैं एवं श्रेष्ठ योद्धागण युद्ध में रावण के विरुद्ध युद्ध करते हुए रावण के खड्ग के प्रहार-चिह्न से युक्त होकर आभूषण को तिरस्कृत करने वाली कान्ति से युक्त हैं ।

समासः—पत्रमिव श्यामाः = पत्रश्यामाः (कर्मधारयः) । दिनकरस्य हयाः = दिनकरहयाः ( ष० तत्० ) तैः स्पर्धन्ते तच्छीला इति दिनकरहयस्पर्धिनः । चन्द्रहासस्य व्रणानि चन्द्रहासव्रणानि ( ष० त० ) तान्येव अङ्कास्तैः चन्द्रहास-व्रणाङ्कैः ( रूपकसमासः ) । आभरणानां रुच्यः आभरणरुचयः ( ष० तत्० ) प्रत्यादिष्टा आभरणरुचयो यैस्ते = प्रत्यादिष्टाऽभरणरुचयः ( बहु० ) ।

कोशः—वाजिवाहाऽर्वागन्धर्वहयसैन्धवसप्तयः, इत्यमरः । खड्गे तु निस्त्रिंश-चन्द्रहासाऽसिरिष्टयः, इत्यमरः । स्युः प्रभा रुग् रुचिस्त्वड्भाभाश्छविद्युतिदीप्तयः, इत्यमरः ।

टिप्पणी—वाहाः ═ "वह" धातु से घञ् प्रत्यय करके "वाह" ऐसा रूप बनाया जाता है । दिनकरः—करोतीति करः दिनं करोतीति दिनकरः ॥

जालोद्गीर्णैरुपचितवपुः केशसंस्कारधूपै-
र्बन्धुप्रीत्या भवनशिखिभिर्दत्तनृत्योपहारः ।
हर्म्येष्वस्याः कुसुमंसुरभिष्वध्व-खेदं नयेथाः
लक्ष्मीं पश्येल्ललितवनितापादरागाङ्कितेषु ॥ ३२ ॥

अन्वयः—जालोद्गीर्णैः केशसंस्कारधूपैः उपचितवपुः बन्धुप्रीत्या भवन-शिखिभिः दत्तनृत्योपहारः कुसुमसुरभिषु ललितवनितापादरागाङ्कितेषु, हर्म्येषु अस्याः लक्ष्मीम् पश्यन् अध्वखेदम् नयेथाः ।

८६ मेघदूतम्

व्याख्या—जालोद्गीर्णैः=वातायननिर्गतैः, केशसंस्कारधूपैः=कामिनीवेणीसंस्कृतधूपैः, उपचितवपुः=परपुष्टदेहः, बन्धुप्रीत्या=बान्धवस्नेहेन, भवनशिखिभिः=सदनमयूरैः, दत्तनृत्योपहारः=प्रदत्तनर्तन उपहारः, कुसुम सुरभिषु=पुष्प सौरभेषु, ललितवनितापादरागाङ्कितेषु=सुन्दराङ्गनाचरणलाक्षारुचि-चिह्नितेषु, हर्म्येषु=अट्टालिकासु, अस्याः=उज्जयिन्याः, लक्ष्मीम्=शोभाम्, पश्यन्=बिलोकयन्, अध्वखेदम्=मार्गपरिश्रमम्, नयेथाः=दुरीकुरु।

शब्दार्थः—जालोद्गीर्णैः=जालियों से (खिड़की से) निकलते हुए, केशसंस्कारधूपैः=(कामिनियों के) केशों को सुगन्धित करने वाले धूप से, उपचितवपु=परिपुष्ट देह वाला, बन्धुप्रीत्या=बान्धव स्नेह से, भवनशिखिभिः=घर के (पालतू) मोरों द्वारा, दत्तनृत्योपहारः=जिसे नृत्य का उपहार दिया गया है, कुसुम-सुरभिषु=फूलों के सुगन्ध से सुगन्धित, ललितवनितापादरागाऽङ्कितेषु=सुन्दर स्त्रियों के पैरों में लगे महावर के चिह्न से चिह्नित, हर्म्येषु=महलों में, अस्याः=इस उज्जयिनी की, लक्ष्मीं=शोभा को, पश्यन्=देखता हुआ, अध्वखेदम्=रास्ते के परिश्रम को, नयेथाः=दूर करना।

भावार्थः—हे मेघ ! तत्रोज्जयिन्यां वातायनमार्गेनिर्गतैः कामिनीकचवासनार्थैः गन्धद्रव्यधूपैः परिपुष्टशरीरः भ्रातृस्नेहेन सदनमयूरेण नृत्यद्वारा कृतातिथ्यः (त्वम्) पुष्पपरिमलेषु सुन्दरललनाचरणालक्तकचिह्नितेषु भवनेषु उज्जयिन्याः शोभामवलोकयन् मार्गगमनजन्यपरिश्रममपनय ।

हिन्दी—हे मेघ ! वहाँ उज्जयिनी में खिड़की की जालियों से स्त्रियों के केशों को सुगन्धित करनेवाले धूप से परिपुष्ट देहवाले भ्रातृस्नेह से घर के पालतू मयूरों के द्वारा सत्कृत तुम पुष्प के सुगन्ध से सुगन्धित, सुन्दर स्त्रियों के पैरों में लगे महावर के चिह्नों से युक्त महलों में उज्जयिनी की शोभा को देखते हुए मार्ग में चलने के कारण उत्पन्न परिश्रम को दूर करना ।

समासः—जालेभ्यः उद्गीर्णाः तैः (ष० तत्०)। केशानां संस्कारः केशसंस्कारः (ष० तत्०) तस्य धूपस्तैः (ष० तत्०)। बन्धोः प्रीतिः तया बन्धुप्रीत्या (ष० तत्०)। उपचितं वपुर्यस्य स उपचितवपुः (बहु०)। भवनेषु

पूर्वमेघः | ८७

शिखिनः भवनशिखिनः तैः (स० तत्०) । नृत्यमेवोपहारः नृत्योपहारः (रूपक-समासः) दत्तः नृत्योपहारः यस्मै सः (बहुव्रीहिः) । कुसुमैः सुरभिषु = कुसुम-सुरभिषु (तृ० तत्०) । ललिताश्च ताः वनिताः = ललितवनिताः (कर्म०धा०), पादयोः रागः = पादरागः (स० तत्०) ललितवनितानां पादरागः = ललित-वनितापादरागः (ष० तत्०) तेन अङ्कितेषु (तृ० तत्०) = ललितवनिता-पादरागाङ्कितेषु ।

कोशः—जालं गवाक्ष आनाये जालके कपटे गणे, इति यादवः । निदिग्धो-पचिते, इत्यमरः । उपायनमुपग्राह्यमुपहारस्तथोपदा, इत्यमरः । ललितं त्रिषु सुन्दरम्, इति शब्दार्णवः । अयनं वर्त्म मार्गाऽध्वः, इत्यमरः । हर्म्यादि धनिनां वासः, इत्यमरः ।

टिप्पणी—उद्गीर्णः—"उद्" उपसर्गपूर्वक निगरणार्थक "गॄ" धातु से "क्त" प्रत्यय करके णत्व करके "उद्गीर्णः" ऐसा रूप बनता है । संस्कारः—"सम्" उपसर्गपूर्वक करणार्थक (डु) "कृ" धातु से घञ् प्रत्यय करके ञित्त्वात् आदि वृद्धि करके "सम्पूरिभ्यां करोतौ भूषणे" इस सूत्र से सुडागम करके अनुस्वारादि करके "संस्कार" ऐसा रूप बना है । (सम् + सकार + अ = संस्कार) शिखिनः—"शिखा" शब्द व्रीह्यादिगण में पढ़ा गया है । अतः व्रीह्यादिभ्यश्च" इस सूत्र से 'इनि' प्रत्यय करके 'शिखिन्' ऐसा रूप बनता है । उक्त रूप उसी शब्द के बहुवचन का है । नृत्यम्—गात्र विक्षेपार्थक "नृती" धातु से "ऋदुपध-चाऽकॢपिचृतेः" इस सूत्र से "क्यप्" प्रत्यय करके "नृत्य" ऐसा रूप बनता है । उपहारः—"उपसर्गपूर्वक "हृ" धातु से "घञ्" प्रत्यय करके "उपहार" ऐसा रूप बनता है । कुछ टीकाकार "अध्वखेदं नयेथाः" के स्थान पर "अध्व-खिन्नान्तरात्मा" ऐसा पाठ मानते हैं और इसका सम्बन्ध आगे वाले श्लोक के साथ कर इन दोनों को "युग्मक" मानते हैं ॥ ३२ ॥

भर्तुः कण्ठच्छविरितिगणैः सादरं वीक्ष्यमाणः
पुष्पं यायास्त्रिभुवनगुरोर्धाम चण्डीश्वरस्य ।

८८ मेघदूतम्

धूतोद्यानं कुवलयरजोगन्धिभिर्गन्धवत्या-
स्तोयक्रीडानिरतयुवतिस्नानतिक्तैर्मरुद्भिः ॥ ३३ ॥

अन्वयः—भर्तुः कण्ठच्छविः इति गणैः सादरं वीक्ष्यमाणः कुवलयरजोगन्धिभिः तोयक्रीडानिरतयुवतिस्नानतिक्तैः गन्धवत्याः मरुद्भिः धूतोद्यानं त्रिभुवनगुरोः चण्डीश्वरस्य पुण्यं धाम यायाः ।

व्याख्या—भर्तुः = स्वामिनो नीलकण्ठस्य, कण्ठच्छविः = गलशोभा, इति = अस्माद्धेतोः, गणैः = दूतैः, सादरम् = सम्मानपूर्वकम्, वीक्ष्यमाणः = अवलोक्यमानः ( सन् ), कुवलयरजोगन्धिभिः = पद्मपरागसुगन्धितैः, तोयक्रीडानिरतयुवतिस्नानतिक्तैः = जलक्रीडातत्परवनिताऽवगाहनसुगन्धितैः, गन्धवत्याः = एतन्नामिकायाः सरितः, मरुद्भिः = वायुभिः, धूतोद्यानम् = प्रकम्पिताऽऽरामम्, त्रिभुवनगुरोः = त्रैलोक्यनाथस्य, चण्डीश्वरस्य = भवानीपतेः, पुण्यम् = पवित्रम्, धाम = स्थानम्, महाकालमिति भावः, यायाः = गच्छेः ।

शब्दार्थः—भर्तुः = स्वामी नीलकण्ठ के, कण्ठच्छविः = गले की शोभा के समान (तुम हो), इति = इस कारण, गणैः = शिवजी के गणों द्वारा, सादरम् = ससम्मान, वीक्ष्यमाणः = देखा जाता हुआ, कुवलयरजोगन्धिभिः = कमल के पराग से सुगन्धित, तोयक्रीडानिरतयुवतिस्नानतिक्तैः = जलक्रीडा में आसक्त युवतियों के स्नान से सुगन्धित, गन्धवत्याः = गन्धवती नाम की नदी के, मरुद्भिः = वायु के द्वारा, धूतोद्यानम् = जहाँ का बगीचा कँपाया गया है, त्रिभुवनगुरोः = त्रैलोक्यनाथ, चण्डीश्वरस्य = पार्वतीपति ( शिवजी के उस ) पुण्यम् = पवित्र, धाम = स्थान को ( महाकाल को ), यायाः = जाना ।

भावार्थः—हे मेघ ! शिवस्य गलशोभामिव त्वां प्रमथाः सादरमवलोकयिष्यन्ति त्वञ्चोज्जयिन्यां पद्मपरिमलसुगन्धितैः जलक्रीडाऽऽसक्तकामिनीस्नान-( चन्दनादिभिः ) सुरभितैः गन्धवत्याः नद्याः वायुभिः कम्पिताऽऽरामं भवानीभर्तुः महाकालेश्वरस्य पवित्रं धाम गच्छ ।

हिन्दी—हे मेघ ! शिवजी के गले की शोभा के समान तुम्हें शिवजी के गण सादर देखेंगे । तुम भी वहाँ कमल के पराग से सुगन्धित जलक्रीड़ा में लगी

पूर्वमेघः ८९

कामिनियों के स्नान से (देह में लगे चन्दनादि से) सुवासित गन्धवती के वायु के द्वारा जहाँ का बगीचा कँपा दिया गया है, महाकालेश्वर के उस पवित्र स्थान में जाना ।

समासः- कण्ठस्येव छविर्यस्य स कण्ठच्छविः (बहु०) । कुवलयानां रजः = कुवलयरजः ( ष० तत्० ) तेषां गन्धः = कुवलयरजोगन्धः ( ष० तत्० ) सः, येषामस्तीति तैः = कुवलयरजोगन्धिभिः ( बहुव्री० ) । तोये क्रीडा = तोयक्रीडा ( स० तत्० ) तस्यां निरताः = तोयक्रीडानिरताः, ताश्च युवतयः = तोयक्रीडा-निरतयुवतयः ( कर्मधा० ) तासां स्नानं ( ष० तत्० ) तेन तिक्तास्तैः ( तृ० तत्० ) । कम्पितानि उद्यानानि यस्मिन् तत् कम्पितोद्यानम् ( बहुव्री० ) । त्रयाणां भुवनानां समाहारः = त्रिभुवनम् ( समाहारद्विगुः ) तस्य गुरुः, तस्य ( ष० तत्० ) ।

कोशः- कण्ठो गलः, इत्यमरः । गणस्तु गणनायां स्याद् गणेशे प्रमथे चये, इति शब्दार्णवः । प्रमथाः स्युः पारिषदाः, इत्यमरः । स्नानीयेऽभिषये स्नानम्, इति यादवः । कटुतिक्तकषायास्तु सौरभे च प्रकीर्तिताः, इति हलायुधः । गृहदेह-त्विट् प्रभावाद्यामान्यथ इत्यमरः ।

**टिप्पणी—कण्ठच्छविः—**यहाँ “सप्तमीविशेषणे बहुव्रीहौ” इस सूत्र के “सप्तमी” पद से ज्ञापित “व्यधिकरण बहुव्रीहि” समास हुआ है । समुद्र-मन्थन के समय निकले विष को शिवजी ने संसार की रक्षा के लिए पी लिया था, उसके ताप से उनका गला मेघ की तरह “नीला” हो गया था इसलिए शिवजी को नीलकण्ठ कहा गया है । वीक्षमाणः—“वि” उपसर्गपूर्वक “ईक्ष” धातु से “शानच्” प्रत्यय करके “वीक्षमाणः” ऐसा रूप बना है ।

**अलङ्कार—**यहाँ “उदात्तालङ्कार” है ॥ ३३ ॥

अप्यन्यस्मिञ्जलधर ! महाकालमासाद्य काले
स्थातव्यं ते नयनविषयं यावदत्येति भानुः ।

९० मेघदूतम्

कुर्वन् सन्ध्याबलिपठहतां शूलिनः श्लाघनीया मामन्द्राणां फलमविकलं लप्स्यते गर्जितानाम् ॥ ३४ ॥

**अन्वयः—**हे जलधर ! महाकालम् अन्यस्मिन् अपि काले आसाद्य ते स्थातव्यम्, यावत् भानुः नयनविषयम् अत्येति । श्लाघनीयाम् शूलिनः सन्ध्या-बलिपठहतां कुर्वन् आमन्द्राणाम् गर्जितानाम् अविकलम् फलम् लप्स्यसे ।

**व्याख्या—**हे जलधर ! = हे मेघ ! महाकालम् = एतन्नामकज्योतिर्लिङ्ग-स्थानम्, अन्यस्मिन्नपि = अपरस्मिन्नपि, काले = समये, आसाद्य = प्राप्य, ते = त्वया, स्थातव्यम् = निवसितव्यम्, यावत् = यावत् कालम्, भानु = दिनकरः, नयनविषयम् = दृष्टिगोचरताम्, अत्येति = अतिक्रामति, सूर्यास्तसमयपर्यन्तं त्वया तत्र स्थातव्यम् इति भावः । श्लाघनीयाम् = प्रशंसनीयाम्, शूलिनः = महाकाले-श्वरस्य, शिवस्येत्यर्थः, सन्ध्याबलिपटरहताम् = सायङ्कालिकपूजापटहभावम्, कुर्वन् = विदधत्, आमन्द्राणाम् = ईषदगम्भीराणाम्, गर्जितानाम् = स्तनितानाम्, अविकलम् = सम्पूर्णम्, फलम् = पुण्यम्, लप्स्यसे = प्राप्स्यसि ।

**शब्दार्थः—**हे जलधर ! = हे मेघ ! महाकालम् = चण्डीश्वर के स्थान में, अन्यस्मिन्नपि = सन्ध्या के अतिरिक्त, काले = समय में भी, आसाद्य = जाकर, ते = तुम्हें, स्थातव्यम् = ( वहाँ ) ठहरना चाहिए, यावत् = जब तक, भानुः = सूर्य, नयनविषयम् = दृष्टिगोचरता को, अत्येति = अतिक्रमण करता है, अर्थात् जब तक सूर्य डूब नहीं जाते हैं, तब तक । श्लाघनीयाम् = प्रशंसनीय, शूलिनः = शिवजी की, सन्ध्याबलिपठहताम् = सन्ध्या की पूजा ( आरती ) में नगाड़े का काम, विदधतः = करता हुआ ( तुम ), आमन्द्राणाम् = किञ्चिद् गम्भीर, गर्जि-तानाम् = गर्जन का, अविकलम् = सम्पूर्ण, फलम् = फल को, लप्स्यसे = प्राप्त करेगा ।

**भावार्थः—**हे मेघ ! सन्ध्याऽतिरिक्तसमयेऽपि महाकालेश्वरस्य पुण्यं धाम गत्वा त्वं सूर्यो यावत्कालपर्यन्तमस्ताचलं न गच्छेत् तावत्कालपर्यन्तं स्थास्यसि । ( यतो हि ) सायन्तनपूजापटहतां विदधत् ईषदगम्भीरनादस्त्वं गर्जितानां सम्पूर्ण फलं प्राप्स्यसि ।

पूर्वमेघः ९४

हिन्दी—हे मेघ ! सन्ध्या के अतिरिक्त दूसरे समय में भी महाकाल के पवित्र स्थान में जाकर जबतक सूर्य डूब नहीं जाते तब तक ठहरना। (क्योंकि) महाकालेश्वर की सायंकाल की पूजा ( आरती ) में नगाड़े के काम को करते हुए तुम थोड़े गम्भीर गर्जन का सम्पूर्ण फल प्राप्त करोगे।

समासः—धरतीति धरः जलानां धरः=जलधरः (ष० तत्०)। नयनयोः विषयः = नयनविषयः ( ष० तत् ० ) तम् । सन्ध्यायाः बलिः = सन्ध्याबलिः ( ष० तत् ० ) तस्य पटहः=सन्ध्याबलिपटहः ( ष० तत् ० ) तस्य भावस्तम्=सन्ध्याबलिपटहताम् । विगताः कलाः यस्मात् तत् विकलम् (बहु०) न विकलम् =अविकलम् ( नञ् ) ।

कोशः—यावत्तावच्च साकल्येऽवधौ मानेऽवधारणे, इत्यमरः । शिवः शूली महेश्वरः, इत्यमरः । बलिः पूजापहारे च, इति वैजयन्ती । कलो मन्द्रस्तु गम्भीरे, इत्यमरः । आनकः पटहोऽस्त्री स्यात्, इत्यमरः । स्तनितं गर्जितं मेघनिर्घोषे-रसितादि च, इत्यमरः ।

टिप्पणी—धरतीति धरः = यहाँ धारण अर्थ में विद्यमान ‘धृञ्’ धातु से ‘‘नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः’’ इस सूत्र से पचादित्वात् ‘अच्’ प्रत्यय किया गया है। आसाद्य—‘आङ्’ उपसर्गपूर्वक ( ष ) ‘‘सद्’’ धातु से क्त्वा प्रत्यय करके एवं उसके स्थान पर ल्यबादेश करके ‘‘आसाद्य’’ ऐसा रूप बनता है। अत्येति—‘‘अति’’ उपसर्गपूर्वक गत्यर्थक ‘इण्’ धातु के लट् लकार के प्रथमपुरुष के एकवचन का ‘अत्येति’ यह रूप है। स्थातव्यं ते—तव्यत् प्रत्यय के कृत्य होने के कारण ‘स्थातव्यम्’ के योग में ‘कृत्यानां कर्तरि वा’ इस सूत्र से विकल्प से षष्ठी यहाँ हुई है, जिसका अर्थ ‘त्वया’ है । यहाँ इस बात का ध्यान रखना चाहिए कि युष्मद् अस्मद् शब्द को ते, मे, आदेश वाक्य के आदि में नहीं होता है, जैसा कि ‘गन्तव्या ते वसतिः’ यहाँ पर भी ‘ते’ प्रयोग वाक्य के आदि में नहीं किया गया है। सन्ध्या—‘सम्’ उपसर्गपूर्वक चिन्ता अर्थ में विद्यमान् ‘ध्यै’ धातु से आत्व करके ‘आतश्चोपसर्गे’ इस सूत्र से ‘अङ्’ प्रत्यय करके स्त्रीत्व विवक्षा में टाप् करके ‘संध्या’ ऐसा रूप निष्पन्न होता है।

५२ | मेघदूतम्

अलंकार—यहाँ पूर्वार्ध कथित वाक्यों का उत्तरार्ध कथित वाक्य हेतु है, अतः यहाँ 'काव्यलिङ्ग' नामक अलङ्कार है ॥ ३४ ॥

पादन्यासैः क्वणित-रशनास्तत्र लीलावधूतैः
रत्नच्छायाखचित-वलिभिश्चामरैः क्लान्तहस्ताः ।
वेश्यास्त्वत्तो नखपद-सुखान् प्राप्यवर्षाग्रबिन्दू-
नामोक्ष्यन्ते त्वयि मधुकर-श्रेणि-दीर्घान् कटाक्षान् ॥ ३५ ॥

अन्वयः—तत्र पादन्यासैः क्वणितरशनाः लीलावधूतैः रत्नच्छायाखचित-वलिभिः चामरैः क्लान्तहस्ताः वेश्याः त्वत्तः नखपदसुखान् वर्षाग्रबिन्दून् प्राप्य त्वयि मधुकरश्रेणिदीर्घान् कटाक्षान् आमोक्ष्यन्ते ।

व्याख्या—तत्र = सन्ध्यासमये, पादन्यासैः = चरणप्रक्षेपैः, क्वणितरशनाः = मुखरितमेखलाः, लीलावधूतैः = विलाससञ्चलितैः, रत्नच्छायाखचितवलिभिः = कङ्कणमणिप्रभाव्याप्तदण्डैः, चामरैः = बालव्यजनैः, क्लान्तहस्ताः = खिन्नहस्ताः, वेश्याः = वाराङ्गनाः, त्वत्तः = भवतः मेघादिति भावः, नखपदसुखान् = नखक्षत-सुखदान्, वर्षाग्रबिन्दून् = वृष्टिप्रथमकणान्, प्राप्य = लब्ध्वा, त्वयि = मेघे, मधु-करश्रेणिदीर्घान् = भ्रमरपंक्तीवायतान्, कटाक्षान् = अपाङ्गान्, आमोक्ष्यन्ते = परित्यक्ष्यन्ति ।

शब्दार्थः—तत्र = संध्या समय में, पादन्यासैः = पैरों के सञ्चालन से, क्वणितरशनाः = जिनकी करधनियाँ बजती रहती हैं, लीलावधूतैः = विलासपूर्वक डुलाये गये, रत्नच्छायाखचितवलिभिः = मणियों की प्रभा से व्याप्तदण्डवाले, चामरैः = चँवरों से, क्लान्तहस्ताः = थके हुए हाथों वाली, वेश्याः = नर्तकियां = त्वत्तः = तुमसे, नखपदसुखान् = नखक्षत को सुख देनेवाली, वर्षाग्रबिन्दून् = वर्षा की पहली बूंदों को, प्राप्य = पाकर, त्वयि = तुम्हारे ऊपर, मधुकरश्रेणि-दीर्घान् = भ्रमरों की पंक्ति की तरह लम्बी, कटाक्षान् = कटाक्ष, आमोक्ष्यन्ते = फेकेंगी ।