मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary
महाकवि विशाखदत्त द्वारा
१५० मुद्राराक्षसम्
विराधगुप्त—अनन्तर मांगने पर भी जब उन्होंने आपके परिवार को नहीं सौंपा तब वृद्ध वटुक चाणक्य ने—।
राक्षस—[ घबड़ाहट के साथ ] क्या वह मार दिया गया ?
विराधगुप्त—अमात्य ! मारे तो नहीं गए, किन्तु ( उनके ) घर की सारी सम्पत्ति ले ली गई और ( उन्हें ) स्त्री-पुत्र सहित पकड़ कर कारागार में डाल दिया गया ।
राक्षस—तब क्या तुम सन्तुष्ट होकर यह रहे हो कि उसने राक्षस के परिवार को दूर कर दिया । वस्तुत ( यह ) कहना चाहिए कि स्त्री-पुत्र सहित राक्षस को पकड़ लिया गया ।
टिप्पणी—अस्माकमुमुमेवार्थम्—इसका तात्पर्य यह है कि जो लोग उपकारी स्वामी का कार्य सम्पन्न किये बिना उसका अनुगमन करते हैं, वे कृतघ्न कहलाते हैं । आप तो स्वामी का कार्य सिद्ध करने के लिए रह रहे हैं, इसलिए आप कृतघ्न नहीं हैं । एतदुपलभ्य—यह उपलब्ध करके अर्थात् जानकर । इसका तात्पर्य है शकटदास के शूलारोपण की घटना से । उपारूढसाध्वसेन—उपारूढं समुत्पन्नं साध्वसं भयं यस्य स उपारूढसाध्वस बहुव्रीहि स०, तेन । अपवाहितम्—हटा दिया । अप √वह् + णिच् + क्त कर्मणि । अयुक्ततर—अतिशयेन अनुचित । सुहृद्द्रोह—मित्र के विरुद्ध आचरण करना । सुष्ठु हृदयमस्य इति सुहृद् बहुव्रीहि स०, हृदयस्य हृदादेश । तस्य द्रोह सुप्सुपा स० । गृहीतगृहसार—गृहस्य सार श्रेष्ठवस्तु गृहसार । गृहीत गृहसार यस्य स । बन्धनागारे—जेल में । √बन्ध् + ल्युट् अधिकरणे = बन्धनम् । बन्धनञ्च तदागारश्च कर्मधारय स०, तस्मिन् ।
[ प्रविश्य पटाक्षेपेण पुरुष ] जेटु अमच्चो । अज्ज ! एसो क्खु सअडदामो पडिहारभूमिमुवत्थिदो ( जयत्वमात्य । आर्य ! एष खलु शकटदास प्रतिहारभूमिमुपस्थित ।)
राक्षस—प्रियवदक ! अपि सत्यम् ?
प्रियवदक—किं अलिअं अमच्चपादेसु विणिवेदेमि ? ( किमलीकममात्यपादेषु विनिवेदयामि ?)
राक्षस—सखे ! विराधगुप्त ! कथमेतत् ?
द्वितीयोऽङ्कः १५१
विराधगुप्तः—अमात्य ! स्यादेतदेवं यतो भव्यं रक्षति भवितव्यता ।
राक्षसः—प्रियंवदक ! यद्येवं, तत् किं चिरयसि ? क्षिप्र प्रवेशय तम् ।
प्रियंवदकः—जं अमच्चो आणवेदि त्ति । ( यदमात्य आज्ञापयति ।)
[ इति निष्क्रान्तः । ]
[ ततः प्रविशति सिद्धार्थकेनानुगम्यमानः शकटदासः । ]
शकटदासः—[ दृष्ट्वा स्वगतम् ]—
दृष्ट्वा मौर्यमिव प्रतिष्ठितपदं शूलं धरित्र्यास्तले तल्लक्ष्मीमिव चेतसः प्रमथनीमुन्मुच्य वध्यस्रजम् । श्रुत्वा स्वाम्युपरोधरोद्रविषमानाध्माततूर्यस्वनान् न ध्वस्तं प्रथमाभिघातकठिनं मन्ये मदीयं मनः ॥ २१ ॥
अन्वयः—मन्ये प्रथमाभिघातकठिनं मदीयं मनः मौर्यमिव धरित्र्यास्तले प्रतिष्ठितपदं शूलं दृष्ट्वा तल्लक्ष्मीमिव चेतसः प्रमथनी वध्यस्रजम् उन्मुच्य स्वाम्युपरोधरोद्रविषमान् आध्माततूर्यस्वनान् श्रुत्वा न ध्वस्तम् ॥ २१ ॥
व्याख्या—मन्ये—शङ्के, प्रथमाभिघातकठिनं—प्रथमाः पूर्वप्राप्ताः ये अभिघाताः प्रहाराः तैः कठिनं घनं, मदीयं—मम, मनः—चेतः, मौर्यमिव—चन्द्रगुप्तमिव, धरित्र्याः—पृथिव्याः, तले—पृष्ठे, प्रतिष्ठितपदं—बद्धमूलं, शूलं—मारणार्थलौहदण्डं, दृष्ट्वा—अवलोक्य, तल्लक्ष्मीमिव—चन्द्रगुप्तश्रिय-मिव, चेतसः—हृदयस्य, प्रमथनी—विदारणी, वध्यस्रजं—वध्यचिह्नभूतां रक्त-कुसुममालाम्, उन्मुच्य—परिधाय, स्वाम्युपरोधरोद्रविषमान्—स्वामिनः प्रभोः नन्दस्य यः उपरोधः हिंसा तदिव रौद्रान् घोरान् विषमान् कर्कशान्, आध्मात-तूर्यस्वनान्—ताडितडिण्डिमशब्दान्, श्रुत्वा—निशम्य, न ध्वस्तम्—न विदीर्णम् ॥ २१ ॥
हिन्दी अनुवाद—[ पर्दे को बिना हटाये एक पुरुष प्रवेश करके ] अमात्य की जय हो । आर्य ! ये शकटदास दरवाजे पर आये हुए हैं ।
राक्षस—प्रियंवदक ! क्या ( यह ) सत्य है ?
प्रियंवदक—क्या अमात्य के चरणों में मिथ्या निवेदन करूँगा ?
राक्षस—मित्र ! विराधगुप्त ! यह कैसे ?
१५४ मुद्राराक्षसम्
इस पद्य मे विभावना नामक अलकार है और अनुष्टुप् छन्द है । अनुष्टुप् का लक्षण १, ३ मे देखिए ॥ २७ ॥
[ उपसृत्य ] जयत्वमात्य ।
राक्षस —[ विलोक्य सहर्षम् ] सखे शकटदास ! दिष्ट्या कौटिल्यगोचरगतोऽपि दृष्टोऽसि, तत् परिष्वजस्व माम् ।
[ शकटदासस्तथा करोति । ]
राक्षस —[ तं परिष्वज्य ] इदमत्रासनमास्यताम् ।।
शकटदास —यदाज्ञापयत्यमात्य । [ इति नाट्येनोपविष्ट । ]
राक्षस —सखे शकटदास ! अथ कोऽयमीदृशस्य मे हृदयानन्दस्य हेतु ?
शकटदास —[ सिद्धार्थकं निर्दिश्य ] अमात्य ! प्रियसृहृदा सिद्धार्थकेन घातकान् विद्राव्य वध्यस्थानादपवाहितोऽस्मि ।
राक्षस —[सहर्षम् ] भद्र सिद्धार्थक ! काममपर्याप्तमिदमस्य प्रियस्य, तथापि गृह्यताम् । [ इति स्वगात्रादवतार्य भूषणानि प्रयच्छति । ]
सिद्धार्थक —[ गृहीत्वा पादयोर्निपत्य स्वगतम् ] अअ खु अज्जोवदेसो । होदु । तह करिस्सम् । [ प्रकाशम् ] अमच्च ! एत्थ मे पढमप्पविट्ठस्स णत्थि कोवि परिचिदो, जहिं पद अमच्चस्स प्पसाद णिक्खिविअ णिव्वुदो भविस्सं, ता इच्छामि जह इमाए मुद्धिआए मुद्दियं अमच्चस्स ज्जेव भाण्डागारे णिक्खिविदुं । जदा मे एदिणा प्पओअणं भविस्सदि, तदा गेहिणिस्सं । ( अय खलु आर्योपदेश । भवतु । तथा करिष्यामि । अमात्य ! अत्र मे प्रथमप्रविष्टस्य नास्ति कोऽपि परिचित , यत्रेमममात्यस्य प्रसादं निक्षिप्य निर्वृत्तो भविष्यामि, तदिच्छाम्यहमेतया मुद्रया मुद्रितममात्यस्यैव भाण्डागारे निक्षेप्तुम् । यदा मे एतेन प्रयोजनं भविष्यति तदा ग्रहीष्यामि ।)
हिन्दी अनुवाद—[ समीप जाकर ] अमात्य की जय हो ।
राक्षस—[ देखकर हर्ष के साथ ] मित्र शकटदास ! भाग्य से, चाणक्य के पंजे में पड़ जाने पर भी तुम दिखाई पड़े हो । इसलिए मेरा आलिंगन करो ।
द्वितीयोऽङ्कः १५५
[ शकटदास वैसा करता है । ]
राक्षस— [ उसका आलिंगन करके ] यहाँ इस आसन पर बैठो ।
शकटदास— अमात्य की जो आज्ञा । [ अभिनयपूर्वक बैठ जाता है । ]
राक्षस— मित्र शकटदास ! तो यह कौन इस प्रकार के मेरे हृदय के आनन्द का कारण है ?
शकटदास— [ सिद्धार्थक को लक्ष्य करके ] अमात्य ! प्रिय मित्र सिद्धार्थक वधिकों को डरा-धमका कर मुझे वध्य-भूमि से हटा लाया ।
राक्षस— [हर्ष के साथ] कल्याणभाजन सिद्धार्थक ! इस प्रिय (कार्य) के लिए यह बिलकुल अपर्याप्त है, तो भी स्वीकार करो । [ अपने शरीर से आभूषण उतारकर देता है ।]
सिद्धार्थक— [लेकर चरणो पर गिरकर मन ही मन] यह आर्य (चाणक्य) की शिक्षा है । अच्छा । वैसा करूँगा । [प्रकट] अमात्य ! यहाँ पहले-पहल आये हुए मेरा कोई परिचित नही है, जिसके पास आपके इस प्रसाद को धरोहर रखकर निश्चिन्त हो जाऊँ । इसलिए चाहता हूँ कि मैं इस मुद्रा से अंकित करके आप ही के खजाने में थाती रख दूँ । जब इसकी जरूरत पडेगी तब ले लूँगा ।
टिप्पणी— कौटिल्यगोचरगतः—कौटिल्यस्य गोचरः तं गतः चाणक्य-समीपं प्राप्त इत्यर्थः । परिष्वजस्व—आलिङ्ग । परि√स्वञ्ज्+लोट्—स्व 'उपसर्गात् सुनोति'—इति षत्वम् । विद्राव्य—संताड्य दण्डयित्वेति यावत् । वि√द्रु+णिच्+क्त्वा—ल्यप् । प्रसादम्—अनुग्रहम् । प्र√सद्+घञ् भावे = प्रसादः, तम् । निवृत्तः—सुखी । निर्√वृत्+क्त कर्तरि । भाण्डागारे—कोषगृहे ।
राक्षसः— भद्र ! भवतु, को दोषः ? शकटदास ! एवं क्रियताम् ।
शकटदासः— यदाज्ञापयतीति । [मुद्रां विलोक्य जनान्तिकम्] अमात्य ! भवन्नामाङ्कितेयं मुद्रा ।
राक्षसः— [विलोक्य सविषादं सवितर्कमात्मगतम्] सत्यं नगरात् निष्क्रामतो मम हस्ताद् ब्राह्मण्या उत्कण्ठाविनोदार्थं गृहीता, तत् कथमस्य हस्तमुपगता ? [प्रकाशम्] भद्र सिद्धार्थक ! कुतस्त्वयेयमधिगता ?
१५६ मुद्राराक्षसम्
सिद्धार्थक—अमच्च ! अत्थि कुसुमपुरणिवासी मणिआरसेट्ठी चन्दन- दासो णाम। तस्स गेहदुवारे भूमिए पडिदा, मए समासाहिदा। (अमात्य ! अस्ति कुसुमपुरनिवासी मणिकारश्रेष्ठी चन्दनदासो नाम। तस्य गेहद्वारे भूमौ पतिता, मया समासादिता।)
राक्षस—युज्यते।
सिद्धार्थक—अमच्च ! किं एत्थ जुज्जदि ? (अमात्य ! किमत्र युज्यते ?)
राक्षस—भद्र ! यतो महाधनानां गृहे पतितस्यैवंविधस्योपलब्धि- रिति।
शकटदास—सखे सिद्धार्थक ! अमात्यनामाङ्कितेयं मुद्रा। तदितो बहुतरेणार्थेन भवन्तममात्यस्तोषयिष्यति। तद् दीयतामेषा मुद्रा।
सिद्धार्थक—अज्ज ! एसो मे परितोसो, जं अमच्चो इमाए मुद्धाए परिग्गहप्पसादं करेदित्ति। (आर्य ! एष मे परितोषो, यदमात्योऽस्या मुद्रायाः परिग्रहप्रसादं करोतीति।) [ इति मुद्रां समर्पयति ]
हिन्दी अनुवाद—राक्षस—भद्र ! हो, इसमें क्या हानि है ? शकटदास ! ऐसा कर दो।
शकटदास—जो आज्ञा। [ मुद्रा को देखकर धीरे से कान में ] अमात्य ! इस मुद्रा पर तो आपका नाम अङ्कित है।
राक्षस—[ देखकर विषाद और सन्देह के साथ मन में ] सचमुच, नगर से बाहर निकलते हुए मेरे हाथ से ब्राह्मणी ने सान्त्वना के लिए (यह मुद्रा) ले ली थी। तो इसके हाथ में कैसे आ गई ? [प्रकट] सौम्य सिद्धार्थक ! तुम्हें यह कहाँ मिली ?
सिद्धार्थक—अमात्य ! पाटलिपुत्र में चन्दनदास नाम का सेठ जौहरी रहता है। उसके गृह-द्वार की भूमि पर गिरी-पड़ी मैंने पायी।
राक्षस—ठीक है।
सिद्धार्थक—अमात्य ! इसमें ठीक क्या है ?
| द्वितीयोऽङ्कः | १५७ |
|---|
राक्षस—भद्र ! जिसलिए कि धनसेठो के घर मे गिरी हुई ऐसी वस्तु की [प्रा]प्ति हो सकती है ।
शकटदास—मित्र सिद्धार्थक ! यह मुद्रा अमात्य के नाम से अंकित है । इसलिए इससे कही अधिक धन से अमात्य आपको सन्तुष्ट करेगे । इसलिए यह मुद्रा दे दीजिए ।
सिद्धार्थक—आर्य ! मेरा सन्तोष इसी मे है कि अमात्य इस मुद्रा को स्वीकार करने की कृपा कर रहे है [ मुद्रा दे देता है । ]
टिप्पणी—जनान्तिकम्—नाटक में एक अभिनेता का दूसरे के कान से सटकर कुछ कहना । जनानाम् अन्तिकम् जनान्तिकम्, तत् यथा स्यात् तथा ( आह ) । क्रियाविशेषणमेतत् । इसका लक्षण यह है—‘जनान्तिकं तु तत्प्रोक्तं यत्तृतीयाद्यगोचरम्’ साहित्यदर्पणकार ने यह लक्षण किया है—‘त्रिपताककरेणान्यानपवार्यान्तरा कथाम् । अन्योऽन्यामन्त्रणं यत्स्यात्तज्जनान्ते जनान्तिकम् ॥’ उत्कण्ठाविनोदार्थम्—उन्मनस्कत्वप्रशमनार्थम् । बेचैनी दूर करने के लिए, वियोग में मन बहलाने के लिए । उद् √कण्ठ् + अ भावे = उत्कण्ठा । तस्याः विनोदः । तस्मै इदम् इति नित्यचतुर्थीतत्पुरुषसमासः ‘अर्थेन नित्यसमासो विशेष्यलिङ्गता च वक्तव्या’ इत्यनेन । अधिगता—प्राप्ता । समासादिता—लब्धा । सम्—आ √सद् + णिच् + क्त—टाप् । महाधनानाम्—अत्यंत धनियों के । महान्ति धनानि एषाम् इति महाधनाः बहुव्रीहि स०, तेषाम् । उपलब्धिः—प्राप्तिः । उप् √लभ् + क्तिन् भावे । इतः—अस्मात् अङ्गुलीयकात् । अत्र ‘पञ्चमी विभक्ते’ इत्यनेन पञ्चमी । बहुतरेण—इससे अधिक ।
राक्षसः—सखे शकटदास ! अनयैव मुद्रया स्वाधिकारे व्यवहर्तव्यं भवता ।
शकटदासः—यदाज्ञापयत्यमात्यः ।
सिद्धार्थकः—अमच्च ! बिणवेमि किं पि । ( अमात्य ! विज्ञापयामि किमपि । )
राक्षसः—भद्र ! विश्रब्धं ब्रूहि ।
सिद्धार्थकः—जाणादि ज्जेब अमच्चो जधा चाणक्कहदअस्स विप्पिअं
१५८ मुद्राराक्षसम्
कदुअ, णत्थि मे पुणो पाडलिउत्तेप्पवेसो त्ति, ता इच्छामि अह अज्जस्स ज्जेव सुप्पसणे पादे सेविदु । ( जानात्येवामात्यो यथा चाणक्यहतकस्य विप्रियं कृत्वा, नास्ति मे पुन पाटलिपुत्रे प्रवेश इति, तदिच्छाम्यहममात्यस्यैव सुप्रसन्नौ पादौ सेवितुम् । )
राक्षस — भद्र ! प्रियं न , किन्तु त्वदभिप्रायपरिज्ञानेनान्तरितोऽस्माकमनुनय । तदेव क्रियताम् ।
सिद्धार्थक — [ सहर्षम् ] अणुग्गहिदोह्नि । ( अनुगृहीतोऽस्मि ।)
राक्षस — सखे शकटदास ! विश्रामय सिद्धार्थकम् ।
शकटदास — यदाज्ञापयत्यमात्य ।
[ इति सिद्धार्थकेन सह निष्क्रान्त । ]
**हिन्दी अनुवाद—राक्षस—**मित्र शकटदास ! आप अपने अधिकार ( के प्रयोग ) मे इसी मुद्रा का उपयोग करे ।
**शकटदास—**अमात्य की जो आज्ञा ।
**सिद्धार्थक—**अमात्य ! मुझे कुछ निवेदन करना है ।
**राक्षस—**विश्वासपूर्वक कहो ।
**सिद्धार्थक —**अमात्य जानते ही हैं कि दुष्ट चाणक्य की बुराई करके पाटलिपुत्र मे मेरा पुन प्रवेश नही हो सकता, इसलिए मैं चाहता हूँ कि अमात्य के ही सुन्दर चरणो की सेवा मे रहूँ ।
**राक्षस—**भद्र ! ( तुम्हारा रहना ) मुझे अभीष्ट है, किन्तु तुम्हारी इच्छा के जान लेने से मेरा अनुरोध छिप गया है । तो ऐसा करो ।
सिद्धार्थक —[ हर्ष के साथ ] अनुगृहीत हूँ ।
**राक्षस—**मित्र शकटदास ! सिद्धार्थक को विश्राम कराओ ।
**शकटदास—**अमात्य की जो आज्ञा ।
[ सिद्धार्थक के साथ बाहर चला जाता है । ]
**टिप्पणी—स्वाधिकारे—**स्वनियोगे । **व्यवहर्त्तव्यम्—**व्यवहार कार्य । वि—अव√हृ+तव्य भावे । **विप्रियम्—**विरोधम् । विभिन्न प्रियेभ्य वा
द्वितीयोऽङ्कः १५६
विरुद्धं प्रियैः विप्रियम् । कृत्वा नास्ति—यहाँ 'स्थितस्य' का अध्याहार करके 'कृत्वा स्थितस्य जनस्य प्रवेशो नास्ति' ऐसा वाक्य समझना चाहिए; अन्यथा 'समानकर्तृकयोः पूर्वकाले' सूत्र से 'कृत्वा' मे क्त्वा प्रत्यय नही होगा । विश्रामय—वि√श्रम्+णिच्+लोट्—हि । यहाँ 'मितां ह्रस्वः' सूत्र से ह्रस्वता हो जाने पर 'विश्रमय' रूप होना चाहिए; किन्तु व्यवस्थितविभाषा का आश्रयण करने से 'विश्रामय' और 'विश्रमय' दोनो रूप शुद्ध कहे जा सकते हैं ।
राक्षस.—सखे विराघगुप्त ! वर्णयेदानीं कुसुमपुरवृत्तान्तशेषम् । अपि क्षमन्ते कुसुमपुरनिवासिनोऽस्मदुपजापं चन्द्रगुप्तप्रकृतयः ?
विराधगुप्तः—अमात्य ! वाढं क्षमन्ते, ननु यथाप्रधानमनुगच्छन्त्येव ।
राक्षसः—सखे ! किं तत्र कारणम् ?
विराधगुप्तः—अमात्य ! इदं तत्र कारणम्—मलयकेतोरपक्रमणात् प्रभृति पीडितश्चन्द्रगुप्तेन चाणक्य इति । चाणक्योऽपि जितकाशितयाऽसहमानस्तैस्तैराज्ञाभङ्गैश्चन्द्रगुप्तस्य चेतसः पीडामुपचिनोति, अयमपि ममानुभवः ।
राक्षसः—[ सहर्षम् ] सखे विराधगुप्त ! तद्गच्छ त्वम् अनेनैव आहितुण्डिकच्छद्मना पुनः कुसुमपुरमेव । तत्र हि मे सुहृत् वैतालिकव्यञ्जनः स्तनकलसो नाम प्रतिवसति । स त्वया मद्वचनात् वाच्यः, यथा चाणक्येन क्रियमाणेष्वाज्ञाभङ्गेषु चन्द्रगुप्तस्त्वया समुत्तेजनसमर्थैः श्लोकैरुपश्लोकयितव्यः इति । कार्यञ्चातिनिभृतं करभकहस्तेन सन्देष्टव्यम् इति ।
विराधगुप्तः—यदाज्ञापयत्यमात्यः ।
[ इति निष्क्रान्तः । ]
हिन्दी अनुवाद—राक्षस—मित्र विराधगुप्त ! अब कुसुमपुर के शेष वृत्तान्त का वर्णन करो । क्या कुसुमपुर मे रहने वाली चन्द्रगुप्त की प्रजाये हमारे द्वारा डाली गई फूट को सहन करती है ?
विराधगुप्तः—अमात्य ! हाँ, सहन करती है, और प्रधान (राजा चन्द्रगुप्त तथा मन्त्री चाणक्य ) के अनुसार ( परस्पर फूट डालने के कार्य का ) अनु-
१६० मुद्राराक्षसम्
शङ्का भी करती है (अर्थात् जैसे राजा और मन्त्री में फूट है उसी तरह प्रजाओं में भी है)।
राक्षस — मित्र ! वहाँ (राजा और मन्त्री में फूट पड़ने का) क्या कारण है ?
**विराधगुप्त—**अमात्य ! वहाँ यह कारण है कि मलयकेतु के निकल भागने के बाद से लेकर चन्द्रगुप्त के द्वारा चाणक्य तंग किया जा रहा है और चाणक्य भी विजय के अभिमान में चूर होने के कारण (चन्द्रगुप्त को) सहन न करता हुआ उन-उन आज्ञाओं के उल्लंघनों से चन्द्रगुप्त के हृदय में पीड़ा उत्पन्न करता है, ऐसा ही मेरा अनुभव है।
राक्षस — [हर्ष के साथ] मित्र विराधगुप्त ! तब तो तुम इसी सँपेरे के बहाने फिर कुसुमपुर ही जाओ। वहाँ स्तनकलश नाम का मेरा मित्र वैतालिक के वेष में रहता है। उसे तुम मेरी ओर से कहना कि चाणक्य के द्वारा आज्ञाओं के उल्लंघन किये जाने पर तुम्हें अत्यन्त उत्तेजित करने में समर्थ श्लोकों से चन्द्रगुप्त की स्तुति करनी चाहिए और कार्य का बहुत ही गुप्त रूप से करभक के द्वारा (मुझे) कहना भेजना चाहिए।
विराधगुप्त — अमात्य की जो आज्ञा।
[बाहर चला जाता है।]
**टिप्पणी—अपि—**यहाँ प्रश्नवाचक अव्यय है। **अस्मदुपजापम्—**अस्माकम् उपजापम् = भेदमन्त्रम्। **बाढम्—**यह स्वीकारार्थक अव्यय है। **जितकाशितया—**जितेन जयेन काशते स्पर्धत इति जितकाशी, तस्य भावः जितकाशिता, तया अतिगर्वितयेत्यर्थः। **अनुभवः—**अनुभूयत इति अनु√भू+अप् कर्मणि। **वैतालिकव्यञ्जनः—**स्तुतिपाठकस्य मागधस्य लिङ्गधारीत्यर्थः। **समुत्तेजनसमर्थैः—**समुद्दीपनयोग्यैः। सम्-उद्√तिज्+णिच्+ल्युट्—अन=समुत्तेजनम्। तत्र समर्थाः सुप्सुपा स०, तैः। **उपश्लोकयितव्यः—**स्तोतव्यः। उप√श्लोक्+णिच्+तव्य कर्मणि।
पुरुष — [प्रविश्य] जेदु अमच्चो। अमच्च ! सअडदासो विष्णवेदि, एदे क्खु तिणि अलङ्कारविसेसा विक्कीअन्ति, ता पच्चक्खीकरेदु अमच्चो। (जयत्वमात्य। अमात्य ! शकटदासो विज्ञापयति, एते खलु
द्वितीयोऽङ्कः १६१
त्रयोऽलङ्कारविशेषा विक्रीयन्ते, तत् प्रत्यक्षीकरोत्वमात्यः । )
राक्षसः— [ विलोक्यात्मगतम् ] अहो ! महार्हाण्याभरणानि । [ प्रकाशम् ] भद्र ! उच्चतां शकटदासः, परितोष्य विक्रेतारं गृह्णन्तामिति ।
पुरुषः— जं अमच्चो आणवेदि । (यदमात्य आज्ञापयति ।)
[ इति निष्क्रान्तः ]
राक्षसः— [ स्वगतम् ] यावदहमपि कुसुमपुराय करभकं प्रेषयामि । [ उत्थाय ] अपि नाम दुरात्मनश्चाणक्याच्चन्द्रगुप्तो भिद्येत, अथवा सिद्धमेव समीहितं पश्यामि । कुतः—
मौर्यस्तेजसि सर्वभूतलभुजामाज्ञापको वर्तते चाणक्योऽपि मदाश्रयादयमभूद्राजेति जातस्मयः । राज्यप्राप्तिकृतार्थमेकमपरं तीर्णप्रतिज्ञार्णवं सौहार्दात् कृतकृत्यतैव नियतं लब्धान्तरा भेत्स्यति ॥२३॥
[ इति निष्क्रान्ताः सर्वे ]
॥ इति राक्षसविचारनामकद्वितीयोऽङ्कः ॥
अन्वयः— मौर्यः सर्वभूतलभुजाम् आज्ञापकः तेजसि वर्तते, चाणक्योऽपि मदाश्रयात् अयं राजा अभूत् इति जातस्मयः, राज्यप्राप्तिकृतार्थम् एकं तीर्णप्रतिज्ञार्णवम् अपरं कृतकृत्यता एव लब्धान्तरा नियतं सौहार्दात् भेत्स्यति ॥२३॥
व्याख्या— मौर्यः—वृषलः, सर्वभूतलभुजाम्—सकलभूपतीनाम्, आज्ञापकः—शासकः, (सन्) तेजसि—प्रतापे, वर्तते—विद्यते, चाणक्योऽपि—कौटिल्योऽपि, मदाश्रयात्—मम साहाय्यात्, अयं—मौर्यः, राजा—भूपतिः, अभूत्—जातः, इति हेतोः जातस्मयः—गर्वितः, राज्यप्राप्तिकृतार्थम्—राज्यस्य प्राप्त्या लाभेन कृतार्थं—सफलम्, एकं—मौर्यम्, तीर्णप्रतिज्ञार्णवं—तीर्णः प्रतिज्ञारूपः अर्णवः समुद्रः येन तादृशम्, अपरं—चाणक्यं ( च ), कृतकृत्यता एव—सम्पादितकार्यता एव, लब्धान्तरा—लब्धः प्राप्तः अन्तरः अवकाशः यया तादृशी ( सती ), नियतं—निश्चितं, सौहार्दात्—मित्रभावात्, भेत्स्यति—विघटयिष्यति ॥ २३ ॥
मु० रा०—११
तृतीयोऽङ्कः (कृतककलह)
१६२ मुद्राराक्षसम्
हिन्दी अनुवाद—पुरुष—[ प्रवेश करके ] अमात्य की जय हो । अमात्य ! शकटदास निवेदन करते हैं कि ये तीन विशिष्ट आभूषण बेचे जा रहे हैं, अतः अमात्य ( इन्हें ) देख लें ।
राक्षस—[ देखकर मन में ] अहा ! आभूषण तो बहुमूल्यक हैं । [ प्रकट ] भद्र ! शकटदास से कहो कि विक्रेता को सन्तुष्ट करके (ये आभूषण) ले ले ।
पुरुष—अमात्य की जो आज्ञा ।
[बाहर चला जाता है ।]
राक्षस—[ मन में ] तब तक मैं भी करभक को कुसुमपुर भेजता हूँ । [ उठकर ] क्या दुष्ट चाणक्य से चन्द्रगुप्त अलग होगा, अथवा मैं (अपने) अभीष्ट को सिद्ध हुआ ही देखता हूँ । क्योंकि—
चन्द्रगुप्त सभी राजाओं का शासक होता हुआ प्रभाव में है । चाणक्य भी मेरी सहायता से यह राजा बना है—इस अभिमान में चूर है । राज्य पा जाने से कृतार्थ एक ( चन्द्रगुप्त ) को और प्रतिज्ञारूपी सागर को पार कर लेने वाले दूसरे ( चाणक्य ) को कृतकृत्यता ही समय पाकर निःसन्देह मित्रभाव से अलग कर देगी ॥ २३ ॥
[सभी ( पात्र रंगमंच पर से ) चले जाते हैं ।]
॥ राक्षस विचार नामक दूसरा अंक समाप्त ॥
टिप्पणी—अलङ्कारविशेषा —अलङ्क्रियते एभि इति अलम्√कृ+घञ् करणे=अलङ्काराः, तेषां विशेषाः । महार्हाणि—बहुमूल्यक अर्ह्यते पूज्यते इति √अर्ह्+घञ् कर्मणि=अर्हः । महान् अर्हः एषाम् इति महार्हाः । कुसुमपुराय—कुसुमपुरम् अभिलक्ष्य । अत्र 'क्रियार्थोपपदस्य'—इति सूत्रेण कर्मणि चतुर्थी । भिद्येत—वैमनस्यं प्राप्नुयादित्यर्थः । √भिद्+लिङ्—ईत कर्मणि । अयं सम्भावनायां लिङ् । यहाँ चन्द्रगुप्त और चाणक्य में फूट पड़ जाने की सम्भावना करके राक्षस 'आशा बलवती राजन् शल्यो जेप्यति पाण्डवान्' इस न्याय से चन्द्रगुप्त के वध के प्रति प्रयत्नशील हो जाता है । समीहितम्—अभिलषितम् । सम्√ईह्+क्त भावे । सर्वभूतलभुजाम्—सभी राजाओं का ।
तृतीयोऽङ्कः | १६३
भूतलं भुञ्जन्ति रक्षन्ति इति भूतल-√भुज् + क्विप् कर्तरि = भूतलभुजः । सर्वे च ते भूतलभुजः सर्वभूतलभुजः, तेषाम् कृद्योगे कर्मणि षष्ठी । आज्ञापकः—आज्ञा देने वाला, शासन करने वाला । आ-√ज्ञा + णिच्, पुक् आगम + ण्वुल्—अक । कृतकृत्यता—कृतार्थता, निरपेक्षता । कृतं कृत्यम् अनेन इति कृतकृत्यः । तस्य भावः इति कृतकृत्य + तल्—टाप् । सौहार्दात्—शोभनं हृदयमस्य इति सुहृत् । सुहृदो भावः इति सुहृद् + अण् 'हायनान्तयुवादिभ्योऽण्' इत्यनेन ततः 'हृद्भगसिन्ध्वन्ते पूर्वपदस्य च' इत्यनेन उभयपदवृद्धिः = सौहार्दम्, तस्मात् । इस श्लोक मे यथासंख्य नामक अलंकार है और शार्दूलविक्रीडित छन्द है । इस छन्द का लक्षण १, १२ में देखिए ॥ २३ ॥
इस प्रकार 'प्राप्त्याशा' अवस्था और 'पताका' अर्थप्रकृति के बीच की स्थिति रूप गर्भसन्धि के बारह अंगो का निरूपण हुआ और गर्भसन्धि समाप्त हुई ।
तृतीयोऽङ्कः
[ ततः प्रविशति कञ्चुकी ]
कञ्चुकी— [ सनिर्वेदम् ]
रूपादीन् विषयान् निरूप्य करणैर्यैरात्मलाभस्त्वया लब्धस्तेष्वपि चक्षुरादिषु हताः स्वार्थावबोधक्रियाः । अङ्गानि प्रसभं त्यजन्ति पटुतामाज्ञाविधेयानि ते न्यस्तं मूर्ध्नि पदं तवैव जरया तृष्णे ! मुधा माद्यसि ॥१॥
**अन्वयः—**तृष्णे ! मुधा माद्यसि । आज्ञाविधेयानि ते अङ्गानि प्रसभं पटुतां त्यजन्ति । यैः करणैः रूपादीन् विषयान् निरूप्य त्वया आत्मलाभो लब्धः तेषु चक्षुरादिषु अपि स्वार्थावबोधक्रियाः हताः । जरया तव मूर्ध्नि एव पदं न्यस्तम् ॥ १ ॥
**व्याख्या—**तृष्णे—स्पृहे ! मुधा—व्यर्थं, माद्यसि—वर्धसे, (यतो हि) आज्ञाविधेयानि—निर्देशवर्त्तीनि, ते—तव, अङ्गानि—करचरणादीनि कर्मेन्द्रिय-
१६४ मुद्रा राक्षसम्
याणि, प्रसभ—हठात्, पटुता—कार्यक्षमता, त्यजन्ति—जहन्ति। ये करणे — ज्ञानेन्द्रियै, रूपादीन्—रूपरसगन्धस्पर्शशब्दान्, विषयान्—अर्थान्, निरूप्य—अवधार्य, त्वया—भवत्या, आत्मलाभ — स्वजन्म, लब्ध — अधिगत, तेषु—आत्मलाभोपायभूतेषु, चक्षुरादिषु—नेत्रप्रभृतिषु इन्द्रियेषु, अपि, स्वार्थावबोधक्रिया — स्वार्थस्य निजविषयस्य रूपादे य अवबोध ज्ञान तद्रूपा क्रिया व्यापारा, हृता — नष्टा। जरया—वार्धक्येन, तव—ते, मूर्ध्नि—मस्तके, एव, पद—चरण, न्यस्तम्—स्थापितम् ॥ १ ॥
हिन्दी अनुवाद—[ तत्र कञ्चुकी प्रवेश करता है । ]
कञ्चुकी—[ नैराश्य के साथ ] हे तृष्णे ! ( तुम ) व्यर्थ मे प्रसन्न हो रही हो। ( क्योकि ) तुम्हारी आज्ञा का पालन करने वाली कर्मेन्द्रियां तेजी से कार्यक्षमता को छोड़ रही हैं। जिन इन्द्रियो से रूप आदि विषयो को ग्रहण करके तुमने अपना अस्तित्व लाभ किया, उन नेत्र आदियो मे भी अपने (-अपने ) विषय के ज्ञान को प्राप्त करने की क्रियाये नष्ट हो गई। ( इतना ही नही ) बुढ़ापे ने तुम्हारे सिर पर ही पाव रख दिया है ॥ १ ॥
टिप्पणी—इस अंक मे नियताप्ति अवस्था और चौथे अंक मे प्रकरी अर्थप्रकृति के वर्णन होने से इन दोनो अंकों मे विमर्शसंधि है। विमर्शसंधि का लक्षण यह है—'गर्भनिर्भिन्न प्रसिद्धस्य बीजार्थस्यावमर्शनम् । हेतुना येन केनापि विमर्शः संधिरुच्यते ॥' इस संधि के तेरह अंग होते हैं। जैसे—'तत्रापवादसम्फेटौ विद्रवद्रवशक्तयः । द्युतिप्रसङ्गश्छलनं व्यवसायो निरोधनम्। प्ररोचना विचलनमादानञ्च त्रयोदश ॥' सनिर्वेदम्—निराशा या वैराग्य के साथ । निर्√विद्+घञ् भावे=निर्वेद । तेन सह इति सनिर्वेदम् । मुधा—व्यर्थ । यह एक अव्यय है । आज्ञाविधेयानि—आज्ञापालकानि वि√धा+यत् कर्मणि=विधेयानि । आज्ञाया विधेयानि षष्ठीतत्० । अङ्गानि—यहाँ हाथ, पैर आदि कर्मेन्द्रियो से तात्पर्य है । प्रसभम्—हठात्, तेजी से । प्रगता सभा विचार अस्मात् इति प्रसभम् प्रादिबहुव्रीहि स०, तत् यथा स्यात् तथा । क्रियाविशेषणमेतत् । करणे — इन्द्रियै । यहाँ ज्ञानेन्द्रियों से तात्पर्य है। क्रियते एभि इति√कृ+ल्युट् करणे=करणानि, तै । करणे तृतीया । आत्मलाभ—आत्मन निजरूपस्य लाभ । जरया—वृद्धावस्था ने।
तृतीयोऽङ्कः १६५
जराया जरसन्यतरस्याम्' इति सूत्रेण जरसादेशस्य विकल्पपक्षे रूपमेतत् । इस पद्य में विभावना अलंकार और शार्दूलविक्रीडित छन्द है । इस छन्द का लक्षण १, १२ में देखिए ॥ १ ॥
[ परिक्रम्याकाशे ] भो भोः सुगाङ्गप्रासादाधिकृताः पुरुषाः ! सुगृहीतनामा देवश्चन्द्रगुप्तो वः समाज्ञापयति । यथा—'प्रवृत्तकौमुदीमहोत्सव-रमणीयतरं कुसुमपुरमवलोकयितुमिच्छामि, तत् संस्क्रियन्तामस्मद्दर्शनयोग्याः सुगाङ्गप्रासादस्योपरिभूमयः' इति । तत् किं चिरयन्ति भवन्तः ? [ आकाशे आकर्ण्य ] किं ब्रूथ 'आर्य ! किमविदित एवाय देवस्य चन्द्रगुप्तस्य कौमुदीमहोत्सवप्रतिषेधः' इति ? आः दैवोपहताः ! किमनेन वः प्राणहरेण कथोद्घातेन ? शीघ्रमिदानीम्—
आलिङ्गन्तु गृहीतधूपसुरभीन् स्तम्भान् पिनद्धस्रजः सम्पूर्णेन्दुमुखसंहतिरुचां सच्चामराणां श्रियः । सिंहाङ्गासनधारणाच्च सुचिरं सञ्जातमूर्च्छामिव क्षिप्रं चन्दनवारिणा सकुसुमः सेकोऽनुगृह्णातु गाम् ॥२॥
व्याख्या—परिक्रम्य—भ्रमणं कृत्वा, आकाशे—गगने, दत्तदृष्टिः सन् आहेति शेषः । सुगाङ्गप्रासादाधिकृताः—सुगाङ्गाख्ये भवने अधिकृता नियुक्ताः, पुरुषाः—जनाः !, सुगृहीतनामा—प्रातःस्मरणीयाभिधानः, देवः—महाराजः, चन्द्रगुप्तः, वः—युष्मान्, समाज्ञापयति—आदिशति, प्रवृत्तकौमुदीमहोत्सव-रमणीयतरं—प्रवृत्तः आरब्धः यः कौमुदीमहोत्सवः शरदपूर्णिमासाध्यव्रतविशेषः तेन रमणीयतरम् अधिकमनोहरं, कुसुमपुरम्—पाटलिपुत्रम्, अवलोकयितुम्—द्रष्टुम्, इच्छामि—अभिलषामि । तत्—तस्मात्, अस्मद्दर्शनयोग्याः—मदवलोकनीयाः, सुगाङ्गप्रासादस्य, उपरिभूमयः—उपारिष्टातप्रदेशाः, संस्क्रियन्ताम्—अलंक्रीयन्ताम् । तत्—तस्मात्, भवन्तः—यूयं, किं—कथं, चिरयन्ति—विलम्बन्ते ? आकर्ण्य—श्रुत्वा, आर्य—मान्य ! [ यूयं ] किं—कथं, ब्रूथ—कथयथ । अयं—चाणक्येनं विधीयमानः, कौमुदीमहोत्सवप्रतिषेधः—शारद-पूर्णेन्दुपुजनात्मकोत्सवनिषेधः, देवस्य—चन्द्रगुप्तस्य, किम्, अविदित एव—अज्ञात एव ? दैवोपहताः—दैवेन भाग्येन उपहताः विनष्टा इत्यर्थः । अनेन—एतेन, प्राणहरेण—जीवविनाशकेन, कथोद्घातेन—वार्ताप्रसंगेन, वः—युष्माकम्, किम्—न किमपीत्यर्थः । इदानीम्—अधुना, शीघ्रम्—सत्वरम् ।
| १६६ | मुद्राराक्षसम् |
|---|
अन्वयः—सम्पूर्णेन्दुमयूखसंहतिरुचा सञ्चामराणा श्रिय- गृहीतधूपसुरभीन् पिनद्धस्रज स्तम्भान् आलिङ्गन्तु, सकुसुम चन्दनवारिणा सेक सुचिर सिंहासन-धारणात् सञ्जातमूर्च्छामिव गां क्षिप्रम् अनुगृह्लातु च ॥ २ ॥
व्याख्या—सम्पूर्णेन्दुमयूखसंहतिरुचा—सम्पूर्णा समग्र य इन्दु चन्द्र तस्य ये मयूखा- किरणा तेषा महति समुदाय तस्या म्गिव रुक् कान्ति येषा तादृशाना, सञ्चामराणा—चमरीपुच्छरत्नाना, श्रिय —द्युतय , गृहीतधूपसुरभीन्—गृहीता सेविता ये धूपा तै सुरभीन् घ्राणतर्पणान्, पिनद्धस्रज —पिनद्धा संवेष्टिता स्रज मालिका येषु तान्, स्तम्भान्—स्थूणान् आलिङ्गन्तु—उपश्लिष्यन्तु । सकुसुम —पुष्पयुक्त , चन्दनवारिणा—मलयजलेन, सेक —सेचन, सुचिर—दीर्घकालात्, सिंहासनधारणात्—सिंहाङ्कस्य सिंहचिह्नितस्य आसनस्य सिंहासनस्य इत्यर्थ धारणात् वहनात्, सञ्जातमूर्च्छामिव—सञ्जाता समुत्पन्ना मूर्च्छा वैक्लव्य यस्या तादृशीम् इव, गा—पृथ्वी, क्षिप्र—झटिति, अनुगृह्णातु च—अनुकम्पताम् च ॥ २ ॥
हिन्दी अनुवाद—[ घूमकर आकाश की ओर ( दृष्टिपात करते हुए ) ] हे हे सुगांग-भवन मे नियुक्त पुरुषो ! प्रात स्मरणीय महाराज चन्द्रगुप्त तुम लोग को इस प्रकार आज्ञा दते हैं ( कि )—'प्रारम्भ किये गये कौमुदीमहोत्सव से अयंत रमणीय कुसुमपुर को देखना चाहता हूँ । इसलिए मेरे देखने योग्य -सुगांग भवन के ऊपरी भाग को सजा दो' । तो तुम लोग देर क्यो कर रहे हो ? [ आकाश में ( उत्पन्न शब्दो को ) सुनकर ! ] क्या कहते हो कि आर्य ! क्या महाराज चन्द्रगुप्त को कौमुदीमहोत्सव का निषेध ज्ञात नहीं है ? ओह ! भाग्य के मारे हुओ ! तुम्हे इस प्राणनाशक वार्ता के प्रसग से क्या ( मतलब ) ? अभी शीघ्र—
पूर्ण चन्द्र की किरणों के समूह की कान्ति वाले उत्तम चँवरो की छटायें धूपो के सेवन से सुवासित तथा बांधी हुई मालाओ से युक्त स्तम्भो का आलिंगन करें और पुष्प-समन्वित चन्दन-जल का छिड़काव चिरकाल से सिंहासन धारण करने के कारण मानो मूर्च्छा श प्राप्त पृथ्वी को शीघ्र ही अनुगृहीत करे ।
टिप्पणी—कौमुदीमहोत्सव—कार्तिकी पूर्णिमा को होने वाला उत्सव । कौ पृथिव्या मोदते इति कु√मुद्+क कर्तरि = कुमुदम् । तस्य इयम् इति
१६७
तृतीयोऽङ्कः
कुमुद + अण् स्त्रियां = कौमुदी । आश्विन और कार्तिक दोनों मासों की पूर्णिमा को कौमुदी कहते हैं। दोनों के लिए क्रमशः श्लोक देखिए—'आश्विने पौर्णमास्यां तु चरेज्जागरणं निशि। कौमुदी सा समाख्याता कार्या लोक-विभूतये ॥ कुशब्देन मही ज्ञेया मुद हर्षे ततो द्वयम् । धातुर्जैनियनैश्चैव तेन सा कौमुदी-स्मृता ॥' अविदित एवायं देवस्य—√विद् + क्त वर्तमाने 'मतिबुद्धि'—इत्यनेन = विदितः। न विदितः अविदितः। 'देवस्य' इत्यत्र 'क्तस्य च वर्तमाने' इत्यनेन अनुक्ते कर्तरि षष्ठी । दैवोपहताः—उप √हन् + क्त कर्मणि = उपहताः । दैवेन उपहताः तृतीयात० । कथोद्घातेन—उद् √हन् + घञ् भावे = उद्घातः = प्रसंगः । कथायाः उद्घातः, तेन । करणे तृतीया । पिनद्धस्रजः—बांधी या लपेटी हुई मालाओं वाले । अपि √नह् + क्त कर्मणि = अपिनद्ध वा पिनद्ध 'वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः । आपञ्चैव हलन्तानां यथा वाचा निशा दिशा ॥' इति कारिकाबलात् विकल्पेन अपेः अकारलोपः । सम्पूर्णेन्दुमयूसंहतिः—सम् √हन् + क्तिन् भावे = संहतिः । सम्पूर्णेन्दुमयूरखानां संहतिः = संहताः सम्पूर्णेन्दुयूखाः 'भावानयने द्रव्यानयनम्' इति नियमात् । चन्दनवारिणा—चन्दनेन संश्लिष्टं वारि चन्दनवारि मध्यमपद-लोपी स०, तेन । सिंहाङ्गासनधारणात्—सिंहासन के धारण करने से अथवा सिंह के द्वारा ( अपनी ) गोद रूप आसन पर धारण किये जाने से । सिंहेन अङ्गासने निजक्रोडरुपासने धारणात् स्थापनात् । यहाँ तात्पर्य यह है कि जैसे सिंह की गोद में पड़ने से मूर्च्छित गाय पानी के छींटे से आश्वस्त की जाती है उसी तरह अत्यन्त भारी राजसिंहासन को धारण करने से थकी हुई पृथ्वी को श्रीखण्ड-मिश्रित जल के सिञ्चन से आश्वस्त करो । इस श्लोक के पूर्वार्ध में समासोक्ति अलंकार है और उत्तरार्ध मे उत्प्रेक्षा अलकार श्लेष अलंकार से संसृष्ट है । इसमें भी शार्दूलविक्रीडित छन्द है ॥२॥
[ आकाशे ] किं कथयन्ति भवन्तः 'एते त्वरामह' इति ? भद्राः ! त्वरध्वम्, अयमागत एव देवश्चन्द्रगुप्तः । य एषः,—
सुविश्रब्धैरङ्गैः पथिषु विषमेष्वप्यचलता
चिरं धुर्येणोढा गुरुरपि भुवो याऽस्य गुरुणा ।
धुरं तामेवोच्चैर्नववयसि वोढुं व्यवसितो
मनस्वी दम्यत्वात् स्खलति न च दुःखं वहति च ॥३॥
| १६८ | मुद्राराक्षसम् |
|---|
अन्वय —विषमेषु अपि पथिषु अचलता धुर्येण अस्य गुरुणा सुविश्रब्धै अङ्गै भुवं गुरु अपि या चिरम् ऊढा तामेव उच्चै धुरं नववयसि वोढुं व्यवसित मनस्वी दम्यत्वात् दु खं वहति च न स्खलति च ॥३॥
व्याख्या—विषमेषु—गहनेषु (पक्षे) नतोन्नतेषु, अपि, पथिषु—कार्यावधिषु (पक्षे) मार्गेषु, अचलता—स्थिरेण, धुर्येण—धुरन्धरेण (पक्षे) वृषभेण, अस्य—मौर्यस्य, गुरुणा पित्रा नन्देनेत्यर्थ , सुविश्रब्धै —विश्वासपात्रे (पक्षे) सुदृढे , अङ्गै —मन्त्रिप्रभृतिभि (पक्षे) स्व काद्यवयवै , भुवं —पृथिव्या , गुरु अपि—महत्यपि, या—धू , चिरम्—बहुकालपर्यन्तम्, ऊढा—धृता, तामेव—ऊढामेव, उच्चै —गुर्वी , धुर—भार, नववयसि—तारुण्ये, वोढु—धारयितुम्, व्यवसित —उद्यत , मनस्वी—महामना ( चन्द्रगुप्त ), दम्यत्वात्—असमाप्तशिक्षत्वात्, दु ख—क्लेश, वहति च—प्राप्नोति च, न स्खलति च—न भ्रश्यति च ॥३॥
हिन्दी अनुवाद—[आकाश में (स्थित पुरुष को लक्ष्य करके )] आप क्या कहते हैं कि ये हम लोग शीघ्रता कर रहे हैं। भद्र पुरुषो ! शीघ्रता करो। ये महाराज चन्द्रगुप्त आ ही गये हैं। जो ये—
कठिन कार्य-पद्धतियो (पक्षान्तर में ऊँचे-नीचे मार्गों) में विचलित न होने हुए भार वहन करने में समर्थ (पक्षान्तर मे वृषभ) इस (चन्द्रगुप्त) के पिता ने विश्वासपात्र (पक्षान्तर मे सुदृढ) मन्त्री आदि (पक्षान्तर मे अवयवो) से जो पृथ्वी का महान् भार चिरकाल तक वहन किया, उसी महान् भार को नवीन अवस्था म वहन करने के लिए उद्यत मनस्वी (चन्द्रगुप्त) भार वहन करने मे अनभ्यस्त होने के कारण क्लेश अनुभव करता है किन्तु गिरता नही है ॥३॥
टिप्पणी—विषमेषु—विभिन्ना समेभ्य इति विषमा , तेषु । अचलता—√चल् + शतृ = चलन् । न चलन् अचलन्, तेन । धुर्येण—धुरा धारण करने वाले । धुरि साधु तां वहति वा इति धुर्+यत्=धुर्य , तेन । यहाँ नन्द को शिक्षित वृषभ के समान धुरा धारण करने मे समर्थ होने के कारण धुर्य कहा गया है। गुरुणा—पिता, नन्द ने। सुविश्रब्धै —विश्वासी । वि√श्रम् वा स्रम्+क्त कर्तरि=विश्रब्धा वा विस्रब्धा । अतिशयेन विश्रब्धा इति सुविश्रब्धा , तै ।
तृतीयोऽङ्कः १६६
अङ्गैः—स्वामी, अमात्य, सुहृद्, कोष, राष्ट्र, दुर्ग और बल। वृषभ-पक्ष में अवयव। अत्र करणे तृतीया। व्यवसितः—उद्यत। वि-अव √ सो + क्त कर्तरि। मनस्वी—महामना, उत्साही। प्रशस्तं मनः अस्य इति मनस् + विनि मत्वर्थे। दम्यत्वात्—जिसका शिक्षण अभी समाप्त नहीं हुआ है। √ दम् + यत् कर्मणि = दम्यः। तस्य भावः इति दम्य + त्व, तस्मात् हेतौ पञ्चमी। यहाँ चन्द्रगुप्त को दम्य कहा गया है; क्योंकि उसकी शिक्षा अभी समाप्त नहीं हुई है। इस श्लोक में समासोक्ति अलंकार है, वैदर्भी रीति है और शिखरिणी छन्द है। शिखरिणी का लक्षण १, १३ में देखिए ॥३॥
[ नेपथ्ये ] इत इतो देवः।
[ ततः प्रविशति राजा प्रतीहारी च ]
राजा—[स्वगतम्] राज्यं हि नाम राजधर्मानुवृत्तिपरस्य नृपतेर्महदप्रीतिस्थानम्। कुतः—
परार्थानुष्ठाने रहयति नृपं स्वार्थपरता
परित्यक्तस्वार्थो नियतमयथार्थ. क्षितिपतिः।
परार्थश्चेत् स्वार्थादभिमततरो हन्त परवान्
परायत्तः प्रीतेः कथमिव रसं वेत्ति पुरुषः ॥४॥
अन्वयः—परार्थानुष्ठाने स्वार्थपरता नृपं रहयति। परित्यक्तस्वार्थः क्षितिपतिः नियतम् अयथार्थः। परार्थः स्वार्थात् अभिमततरश्चेत् हन्त परवान्। परायत्तः पुरुषः प्रीतेः रसं कथमिव वेत्ति ॥४॥
व्याख्या—परार्थानुष्ठाने—परस्य स्वेतरस्य पुरुषस्य यः अर्थः प्रयोजनं तस्य अनुष्ठाने साधनकर्मणि, स्वार्थपरता—स्वातन्त्र्यं, नृपं—राजानं, रहयति—त्यजति। परित्यक्तस्वार्थः—परित्यक्तः उत्सृष्टः स्वार्थः आत्मप्रयोजनं येन तादृशः, क्षितिपतिः—भूपः, नियतम्—निश्चितम्, अयथार्थः—अयथा मिथ्या अर्थः अभिधेयः यस्य तादृशः (भवति)। परार्थः परस्य अन्यस्य अर्थः प्रयोजनं, स्वार्थात्—आत्मप्रयोजनात्, अभिमततरः—ईप्सिततरः, चेत्—यदि, हन्त—कष्टम्!, परवान्—[पराधी]नः (नृपतिः)। परायत्तः—पराधीनः, पुरुषः—जनः, [प्रीतेः]—सुखस्य [रसं]—आस्वादम्, कथमिव—केन प्रकारेण, वेत्ति—जानाति ?
१७२ मुद्राराक्षसम्
अस्त्या इति दुःखोरचर्या बहुव्रीहि स०। इस श्लोक में काव्यलिंग अलंकार है, वैदर्भी रीति है, ओज गुण है और शार्दूलविक्रीडित छन्द है। इस छन्द का लक्षण १, १२ में देखिए ॥ ५ ॥
अन्यच्च, कृतककलहं कृत्वा स्वतनन्त्रेण त्वया कञ्चित् काल व्यवहर्त- व्यमित्यार्योपदेशः । स च कथमपि मया पातकमिवाभ्युपगतः । अथवा शश्वदार्योपदेशमन्त्रियमाणतय सदैंव स्वतन्त्रा वयम् । कुतः?—
इह हि रचयन् साध्वीं शिष्यः क्रिया न निवार्यते त्यजति तु यदा मार्गं मोहाद् तदा गुरुरङ्कुशः । विनयरुचयस्तस्मात् सन्तः सदैव निरङ्कुशाः परतरमतः स्वातन्त्र्येभ्यो वयं हि पराङ्मुखाः ॥ ६ ॥
अन्वय —इह हि शिष्यः साध्वीं क्रिया रचयन् न निवार्यते, यदा तु मोहात् ( स ) मार्गं त्यजति तदा गुरुः अङ्कुशः । तस्मात् विनयरुचयः सन्तः सदैव निरङ्कुशाः । अतः स्वातन्त्र्येभ्यः वयं परतरं हि पराङ्मुखाः ॥ ६ ॥
व्याख्या—इह हि—अस्मिन् संसारे खलु, शिष्यः—छात्रः, साध्वी—साध्व्या, क्रिया—कार्यं, रचयन्—कुर्वन्, न—नहि, निवार्यते—निषिध्यते । यदा तु—यस्मिन् काले पुनः, मोहात्—अविवेकात्, ( स ) मार्गं त्यजति—सदाचारमतिक्रामति, तदा गुरुः—शिक्षकः, अङ्कुशः—निवारकः ( भवति ) । तस्मात्—ततः, विनयरुचयः—विनये सुशिक्षायां रुचिः स्पृहा येषां तादृशाः, सन्तः—साधवः सदैव—सर्वस्मिन्नेव काले, निरङ्कुशाः—अनिवार्याः स्वतन्त्राः इति यावत् ( भवन्ति ) । अतः अस्मात्, स्वातन्त्र्येभ्यः—स्वेच्छाचारेभ्यः, वयम्, परतरं हि—नितान्तमेव, पराङ्मुखाः—वितृष्णाः ( स्मः ) ॥ ६ ॥
हिन्दी अनुवाद—और भी, आर्य ( चाणक्य ) का उपदेश है कि बनावटी झगड़ा करके उह कुछ समय तक स्वतंत्र रूप से व्यवहार करना चाहिए । उस ( उपदेश ) को मैंने पातक के समान किसी तरह स्वीकार किया । अथवा आर्य के उपदेश से निरन्तर संस्कार की जाति हुई बुद्धि वाले हम सदा ही स्वतंत्र हैं । क्योकि—
यहाँ ( संसार में ) शिष्य उचित कार्य करता हुआ ( गुरु के द्वारा ) रोका नहीं जाता है। किन्तु जब मोहवश ( वह उचित ) मार्ग को छोड़ता है
तृतीयोऽङ्कः । १७३
तब गुरु अंकुश (निवारक) होता है। इसलिए विनय (सुशिक्षा) में रुचि रखने वाले सज्जन सदा ही स्वतन्त्र हैं। अतएव स्वेच्छाचारियों से हम अत्यंत ही पराङ्मुख हैं ॥ ६ ॥
टिप्पणी—कृतककलहम्—कृत्रिमविवादम् । कृत एव कृतकः । तादृशः कलहः, तम् । स्वतन्त्रेण—अनायत्तेन । स्वः आत्मा तन्त्रं प्रधानं यस्य स स्वतन्त्रः, तेन । कञ्चित् कालम्—अत्र व्याप्त्यर्थे द्वितीया । व्यवहर्तव्यम्—वर्तितव्यम् । वि-अव√हृ+तव्य भावे । शश्वदार्योपदेशसंस्क्रियमाणमतयः—अनवरतचाणक्यनिदेशविशोध्यमानबुद्धयः । अतः—इदमतीत्य इति यावत् । अत्र ल्यब्लोपे पञ्चमी । स्वातन्त्र्येभ्यः—स्वतन्त्रस्य भावाः इति स्वतन्त्र+ष्यञ्=स्वातन्त्र्याणि, तेभ्यः । 'ध्रुवमपाये'—इति पञ्चमी । पराङ्मुखाः—मुंह मोड़े हुए, विमुख । परा अञ्चति इति परा√अञ्च्+क्विन् कर्तरि=पराक् । पराक् मुखमेषाम् इति पराङ्मुखाः । इस श्लोक में परिणाम अलंकार है, वैदर्भी रीति है, प्रसाद गुण है और हरिणी छन्द है। इस छन्द का लक्षण यह है—'नसमरसलागः षड्वेदैर्हयैर्हरिणी मता' ॥ ६ ॥
[ प्रकाशम् ] आर्य वैहीनरे ! सुगाङ्गप्रासादमार्गमादेशय ।
कञ्चुकी—इत इतो देवः ।
राजा—[ परिक्रामति ]
कञ्चुकी—[ परिक्रम्य ] अयं सुगाङ्गप्रासादः । शनैरारोढुमर्हत्यार्यः ।
राजा—[ नाट्येणारुह्य दिशोऽवलोक्य ] अहो ! शरत्समयसम्भूतशोभाविभूतीना दिशामतिरमणीयता !! कुतः ?—
शनैः शान्ता भूताः सितजलधरच्छेदपुलिनाः
समन्तादाकीर्णाः कलविरुतिभिः सारसकुलैः ।
चिताश्चित्राकारैर्निशि विकचनक्षत्रकुमुदै-
र्नभस्तः स्यन्दन्ते सरित इव दीर्घा दश दिशः ॥ ७ ॥
अन्वयः—शनैः शान्ताः भूताः सितजलधरच्छेदपुलिनाः कलविरुतिभिः सारसकुलैः समन्तात् आकीर्णाः दश दिशः निशि चित्राकारैः विकचनक्षत्रकुमुदैः चिताः ( सत्यः ) दीर्घाः सरित इव नभस्तः स्यन्दन्ते ॥ ७ ॥