परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

३०० परिभाषेन्दुशेखरः [ ३ प्रकरणे- ननु 'प्रजिघाययिषती'त्यादौ 'हेरचङी'ति विधीयमानं कुत्वं न स्यादत आह— प्रकृतिग्रहणे ण्यधिकस्यापि ग्रहणम् ॥ ९२ ॥ —: ✤ :— अचङीति प्रतिषेध एवास्या ज्ञापकः । इयं च कुत्वविषयैव । 'हेर- चङी'ति सूत्रे भाष्ये स्पष्टेयम् ॥ ९२ ॥ ननु 'युष्मभ्यामि'त्यादौ 'भ्यस्' इत्यत्र भ्यमिति च्छेदे भ्यसो भ्यमि कृते अन्त्यलोपे एत्वं स्यादत आह— अङ्गवृत्ते पुनर्वृत्तावविधिः ॥ ९३ ॥ —: ✤ :— अङ्गे = अङ्गाधिकारे, वृत्तम् = निष्पन्नम्, यत्कार्यं तस्मिन्सति पुन- रन्यस्य अङ्गकार्यस्य वृत्तौ = प्रवृत्तौ अविधानं भवतीत्यर्थः । एषा च 'ज्यादादीयस' इत्याद्विधानेन ज्ञापिता, अन्यथा इकारलोपेन 'अकृत्सार्वे'ति दीर्घेण च सिद्धे तद्वैयर्थ्यं स्पष्टमेव । अत एव भिन्नस्थानिका- ङ्गकार्यविषयाऽप्येषा । —————— कुत्वं न स्यादिति । ननु 'हेरचङी'त्यस्य हिनोतेरभ्यासात्परस्य कुत्वमित्यर्था- दुक्तरूपे तत्सत्त्वेन कुत्वं सुवचमिति चेन्न । 'वार्ण'परिभाषायां प्राक् प्रदर्शितरीत्या द्वित्वप्रयोजकप्रत्यये इत्यस्यात्र सूत्रे सम्बन्धेनोक्तरूपे णिचो व्यवधानात्तादृश- प्रत्ययपरत्वाभावेन कुत्वाप्राप्त्युद्भावनस्य युक्तत्वात् । अत एव च 'अचङी'ति सूत्रभाष्योक्तं तज्ज्ञापकं सङ्गच्छते । कुत्वविषयैवेति । अत एव 'शाययती'त्यत्र 'अदिप्रभृतिभ्य' इति न शपो लुगिति भावः । भाष्ये स्पष्टेयमिति । तत्र हि “हेश्चङि प्रतिषेधानर्थक्यमङ्गान्यत्वात् । ज्ञापकं तु चङोऽन्यत्र ण्यन्तेऽपि कुत्वभावस्ये”ति उक्तम् ॥ ९२ ॥ तद्वैयर्थ्यमिति । ननु ज्यायश्शब्दाण्ण्यन्तात्क्विपि णिलोप-यलोपयोः पुनस्तस्मा- णिजन्तात्क्विपि पुकि सम्पन्नाद् ज्याप्शब्दादीयसुनि 'ज्यापायानि'ति सिद्धयर्थ- माकारविधानं चरितार्थमिति चेन्न । ज्ञापकपरोक्तभाष्यप्रामाण्येन एषामनभिधानात् , णिलोपस्य स्थानिवत्त्वेन तदप्राप्तेश्चेति बोध्यम् । अत एवेति । आदग्रहणज्ञापितत्वेन तत्साजात्यादित्यर्थः । नन्वेतत्परिभाषासत्त्वे 'येषामि'त्यादौ त्यदाद्यत्वोत्तरं 'बहुवचने' इत्येत्त्वाना-

९३-९५ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ३०१ इयं चानित्या, द्वयोरिति निर्देशात् । अनित्यत्वबललभ्यार्थमादायैव ‘भ्यसोऽभ्यमि’ति सूत्रे भाष्ये निष्ठातस्येति पठितम् । केचित्तु अनया परिभाषया न किञ्चिल्लक्ष्यं साध्यते । अत एव ‘ज्ञाजनोर्जा, ज्यादादीयस’ इति सूत्रयोरेनां ज्ञापयित्वा किं प्रयोजनमिति प्रश्ने पिबतेर्गुणप्रतिषेध उक्तः, स न वक्तव्य इत्येव प्रयोजनमुक्तम्, न तु लक्ष्य- सिद्धिरूपम् । तदुक्तम्—‘भ्यसोऽभ्यमि’त्यत्राभ्यमिति च्छेदः शेषे लोपश्चा- न्त्यलोप एव ‘अतो गुणे’ इति पररूपेण सिद्धं ‘युष्मभ्यमि’त्यन्यत्र निरू- पितम् । एवञ्च सूत्रद्वयस्थमेतज्ज्ञापनपरं भाष्यं ‘भ्यसोऽभ्यमि’ति सूत्रस्थं च भाष्यमेकदेश्युक्तिरित्याहुः ॥ ९३ ॥ यत्तु ‘ओरोदि’ति वाच्ये ‘ओर्गुण’ इति गुणग्रहणात्— संज्ञापूर्वकविधेरनित्यत्वम् ॥ ९४ ॥ —: ✤ :— इयं च विधेयकोटो संज्ञापूर्वकत्व एव, तेन ‘स्वायम्भुवमि’त्यादि सिद्धम् । तथा निलोडित्येव सिद्ध आनिग्रहणात्— आगमशास्त्रमनित्यम् ॥ ९५ ॥ —: ✤ :— पत्तिर अत आह—अनित्येति । निष्ठातस्येति । परिनिष्ठितस्येत्यर्थः । एवञ्च यत्राङ्गाधिकblockारीय- कार्यप्रवृत्त्युत्तरं लक्ष्यस्य परिनिष्ठितत्वं सम्पद्यते, तत्र द्वितीयमङ्गाधिकारोयं कार्यं न प्रवर्तते । यत्र तु न तथा, तत्र पुनरङ्गाधिकारीयमपरं प्रवर्तते एव । परिनिष्ठितत्वज्ञानं च शिष्टप्रयोगादितो ज्ञेयमिति तदाशयः । प्रयोजनमुक्तमिति । तच्च पिबादेशस्य आदन्तत्वादन्यथासिद्धमिति भावः । इत्यन्य- त्रेति । इत्यादिरस्या विषयोऽन्यत्र शेखरे शब्दरत्ने च विस्तरेण निरूपित इत्यर्थः ।। ९३।। इयं चेति । यत्र शास्त्रे संज्ञाशब्दो विधेयताप्रयोजकस्तस्याऽनित्यत्वमित्यर्थः । धर्मिग्राहकमानसिद्धस्यार्थस्यास्वीकारे तु प्रायः शास्त्रमात्रस्य संज्ञापूर्वकत्वेन अनित्यत्व- स्वीकारेऽनिष्टप्रसङ्ग इति भावः । स्वायम्भुवमिति । अत्र संज्ञापूर्वकत्वेन गुणस्याप्रवृत्ते- रुवङ् सिद्धयति । मूले—न तु लक्ष्यसिद्धिरूपमिति । 'युष्मभ्यम्, दवयति, स्रजयति' इत्यादिलक्ष्याणा- मन्यथासिद्धत्वादिति शेषः । तत्राऽऽद्यस्य सिद्धिप्रकारमाह मूले—तदुक्तमिति । अस्याः लक्ष्या- साधकत्वमित्यर्थः ॥ ९३ ॥

तेन 'सागरं तर्तुकामस्ये'त्यादि सिद्धम् । तथा तनादिपाठादेव सिद्धे 'तनादिकृञ्भ्य' इति सूत्रे कृञ्ग्रहणात्- गणकार्यमनित्यम् ॥ ९६ ॥ -: ❖ :- तेन 'न विश्वसेदविश्वस्तमि'त्यादि सिद्धम् । तथा चक्षिङो ङित्करणात्- अनुदात्तेत्त्वलक्षणमात्मनेपदमनित्यम् ॥ ९७ ॥ -: ❖ :- तेन 'स्फायन्तिर्मोक' इत्यादि सिद्धम् । तथा विनार्थेनञा समासेन अनुदात्तं पदमेकमित्येव सिद्धे वर्जं- ग्रहणात्- नञ्घटितमनित्यम् ॥ ९८ ॥ -: ❖ :- तेन 'नेयङुवङि'त्यस्यानित्यत्वात् 'हे सुभ्रु' इति सिद्धमिति । तन्न; भाष्येऽदर्शनात् । भाष्यानुक्तज्ञापितार्थस्य साधुतानियामकत्वे मानाभावात्, भाष्याविचारितप्रयोजनानां सौत्राक्षराणां पारायणादौ अदृष्ट- मात्रार्थकत्वकल्पनाया एवौचित्यात् । किञ्च ज्ञापितेऽप्यानीत्यस्य न सार्थक्यम् , आडागमशून्यप्रयोगस्य तर्तुकामस्येति । अत्रेऽडभावसिद्धिरस्याः प्रयोजनम् । गणकार्यमिति । गणनिर्देशप्रयुक्तं कार्यमनित्यमित्यर्थः । विश्वसेदिति । अदादिगणप्रयुक्तशब्लुकः प्रवृत्त्यभावः । स्फायन्तीति । अत्र धातोरनुदात्तेत्त्वेऽपि परस्मैपदशतृसिद्धिः । हे सुभ्रु इति । अत्रानित्यत्वेन उक्तनिषेधाप्राप्त्या नदीत्वेन 'अम्बार्थ' इति ह्रस्वसिद्धिः । अदर्शनादिति । ननु शिष्टप्रयोगसमर्थनाय तत्तत्पाणिनिप्रयासवैयर्थ्यान्यथानुप- पत्त्यैतत्कल्पनेऽपि क्षतिविरह इत्यत आह-भाष्यानुक्तेति । तथा च महर्षेरज्ञानकल्पना- पेक्षया शिष्टप्रयोगाणामसाधुत्वकल्पनमेव न्याय्यमिति भावः । नन्वेवं तत्तत्परिभाषाज्ञापक- सूत्रकारप्रयत्नवैयर्थ्यमत आह-अदृष्टेति ।

'प्रानी'त्यत्र णत्वाभावाय लोड्ग्रहणमावश्यकमित्यपास्तम् ।" WAIT! Look at line 11: Wait, is it "आन-धातोः" or "आङ्-धातोः"? Wait, what root has णत्व in "प्रानी"? If the prefix is "प्र", and then comes the root. Wait, "प्र-अन्"? Prefix "प्र" has 'र्'. The root has 'न्'. If the root is "अन्" (to breathe): प्र + अन्. Wait, when does 'न्' become 'ण्'? By "उपसर्गादसमासेऽपि णोपदेशस्य" (or "अनितेः" which prohibits it, or 8.4.19 "अनितेः" vs "प्राणिति")! In "प्राणिति", 'न्' becomes 'ण्'. Now, what if the root is "अन्" in कर्मणि लुङ् चिण्? Then it would be: प्र + अन् + चिण् -> Wait, why would णत्व happen or not happen? Wait, look at the root name in line 10: Could it be "अन्-धातोः"? Look at the characters: "एतेन आन-धातोः". Wait, why "आन-"? Is there a root "आन"? Wait, what if it's "अन-धातोः"? Look at the first character: is it 'अ

३०४ परिभाषेन्दुशेखरः [३ प्रकरणे- एवमेव— आतिदेशिकमनित्यम् ॥ ९९ ॥ -: ॐ :- सर्वविधिभ्यो लोपविधिरिड्विधिश्च बलवान् ॥ १०० ॥ -: ॐ :- इत्यादि भाष्यानुक्तं बोध्यम् । ‘स्वायम्भुवमि’त्यादि लोकेऽसाध्वेवेत्यन्यत्र विस्तरः ॥ ९९-१०० ॥ यदपि ननु हन्तेर्यङ्लुक्याशीर्लिङि वधादेशो न स्यादत आह— आतिदेशिकमनित्यमिति । अत्र च ‘लोटो लङ्वदि’त्यतिदेशो ज्ञापकः । अन्यथा ङ्लोङित्युक्तेऽपि ङित्कार्यान्निर्वाहे तद्वैयर्थ्यापत्तिः । तेन ‘जुह्वत्वि’त्यत्र ‘सिजभ्यस्ते’ति जुस् नेति—प्राञ्चः । वस्तुतः—सिच्साहचर्यादभ्यस्तादपि अनतिदिष्टङित्त्ववतो लकारस्य स्थाने जायमानस्य झेर्जुसित्यर्थस्वीकारेण उक्तदोषाभावादेतस्या आनर्थक्यं भाष्यानुक्तत्वेन अप्रामाण्यं चेति भावः । लोपविधिरिति । अत्र ज्ञापकञ्च ‘नाग्लोपो’त्यत्र प्रत्याहारग्रहणमिति—प्राञ्चः । वस्तुतः—तस्य वृद्धेर्लोपो बलीयानिति विशेषांशज्ञापकताया भाष्यकृतोक्तत्वेन सर्वविधिभ्यो लोपविधेर्बलवत्त्वे प्रमाणाभाव इति भावः । इड्विधिरिति । अत्र ज्ञापकं च ‘नेड्बशी’त्यत इटोऽनुवृत्तौ पुनः ‘अर्धधातुकस्ये’- त्यत्रेड्ग्रहणमिति—प्राञ्चः । वस्तुतः—तस्य भाष्यकृता प्रत्याख्यातत्वात् अर्थान्तरसङ्ग्रहाय तदावश्यकत्वस्य उपवर्णितत्वाच्चोक्तार्थज्ञापकत्वासम्भव इति बोध्यम् । लोकेऽसाध्वेवेति । वेदे तु तन्वादित्वादुवङ् सिद्ध्यति । एवं ‘वृत्रं हनति, वृत्रहे’त्यत्र ‘बहुलंञ्छन्दसी’ति शपो लुगभावो बोध्यः ॥ ९९-१०० ॥ वधादेशो न स्यादिति । लिङ्प्रकृतेः समुदायस्य हन्त्वाभावादुत्तरखण्डस्य तदा- दित्वाभावात् पूर्वखण्डस्य लिङ्परकत्वाभावादिति भावः । तन्न; तन्न्यायस्य ज्ञापकस्थले अप्रवृत्त्यङ्गीकारात् । तत्राधिकरणे सत्रयागे सर्वे एव यजमानास्तर्हि विरोधे आर्त्विजं बाध्यतेति ये यजमानास्ते ऋत्विज इति प्रत्यक्षविहितेन आर्त्विज्यस्यैव बलवत्त्वं याजमानस्य चोदकप्राप्तत्वादित्युक्तम् । एवमत्र प्रत्यक्षविहितेन इकारेण अकारोच्चारणं बाध्यत नेत्, ज्ञापकपरसकलभाष्योच्छेद एव प्रसज्येत । अत एव द्वितीयोऽपि न, सूत्रभेदं तमुपाचरन्ती- त्यादिना ‘अच उपसर्गात्त’ इति सूत्रभाष्येण तिरस्कृतत्वात् ॥ ९४-९८ ॥

१०१-१०२ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ३०५ प्रकृतिग्रहणे यङ्लुगन्तस्यापि ग्रहणम् ॥ १०१ ॥ -: ❦ :- षाष्ठद्वित्वस्य द्विप्रयोगत्वसिद्धान्तेन प्रयोगद्वयरूपे समुदाये प्रकृतिरूपत्व- बोधनेनेदं न्यायसिद्धम् । अत एव ‘जुहुधी’त्यादौ द्वित्वे कृते धित्वसिद्धिरिति । तदपि न ; भाष्येऽदर्शनात् । किञ्च तेन सिद्धान्तेन प्रत्येकं द्वयोस्तत्त्वबोधनेऽपि समुदायस्य तत्त्व- बोधने मानाभावः । अत एव ‘दयतेर्दिगी’ति सूत्रेऽस्तेः परत्वाद् द्वित्वे कृते परस्यास्तेर्भूभावे पूर्वस्य श्रवणं प्राप्नोतीत्याशङ्क्य विषयसप्तम्याश्रयणेन परिहृतं भाष्ये । अन्यथा त्वदुक्तरीत्या एकाज्द्विर्वचनन्यायेन समुदायस्यैव आदेशापत्तौ तदसङ्गतिः स्पष्टैव । तस्मादुत्तरखण्डमादायैव यथायोगं तत्तत्- कार्यप्रवृत्तिर्बोध्या । ‘भूसुवोर्’त्यस्य तदन्ताङ्गस्येत्यर्थात् प्राप्तस्य गुणनिषेधस्य बोभूत्विति नियम इति न तद्विरोधः । तस्माद्धन्तेर्यङ्लुकि ‘वध्यादि’त्यादि माधवा- द्युदाहृतं चिन्त्यमेवेत्यन्यत्र विस्तरः ॥ १०१ ॥ यदपि ननु ‘वृद्धिर्यस्याचामादिर्’त्यत्र इक्परिभाषोपस्थितौ शालीया- द्यसिद्धिरत आह— धित्वसिद्धिरिति । समुदायस्य धातुत्वाभावात्तदुत्तरस्य आगन्तुकत्वेन अर्थवत्त्वा- भावाच्च तदप्राप्तिरिति भावः । उत्तरखण्डेति । “परस्यास्तेर्भूभावे कृते” इति पूर्वोक्तभाष्यप्रामाण्यान्नानर्थकेति वचने ‘अनभ्यासविकार’ इति पर्युदासाच्च आगन्तुकस्याप्युत्तरखण्डस्य अर्थवत्त्वादि कल्प्यते । प्रत्येकं तत्कल्पने तु बोधावृत्तिप्रसङ्ग इति भावः । न चैवं ‘प्रणिजगादे’त्यत्र नेरुपसर्गस्य गदधातुपरकत्वाभावान्णत्वाप्राप्तिरिति वाच्यम् ; ‘नेर्गदे’त्यत्र षष्ठ्यर्थक- सप्तम्याश्रयणेन गदादिनिरूपितोपसर्गस्य नेरित्यर्थेन व्यवधानेऽपि तत्प्रवृत्तेः सुवचत्वात् । अत एव ‘प्रण्यगददि’त्यत्राङ्व्यवधानेऽपि णत्वसिद्धिः । न तद्विरोध इति । परिभाषाभावेऽपीति शेषः । चिन्त्यमिति । किन्तु लिङीत्यस्य ‘आर्धधातुके’ इत्यनेन सामानाधिकरण्याद्विषयसप्तम्यन्तत्वेन द्वित्वात्पूर्वं वधादेशे ‘दीर्घो- ऽकित’ इति दीर्घे ‘वावध्यादि’ति—केचित् । अन्ये तु—‘नुगत’ इत्यन्तरङ्गत्वान्नुकि ‘जंवध्यादि’ति प्राहुः । अपरे तु—अनुनासिकान्तत्वस्य विनाशोन्मुखत्वेन अकृतव्यूहपरिभाषया नुको- ऽप्रवृत्त्या दीर्घे ‘जावध्यादि’ति वदन्ति ॥ १०१ ॥ शालीयाद्यसिद्धिरिति । यस्य समुदायस्याचां मध्ये आदिरिक्स्थानिका वृद्धि- स्तद्वृद्धसंज्ञमित्यर्थे लैगवायनशब्दादावेव सा स्यादिति भावः । ३९

३०६ परिभाषेन्दुशेखरः [ ३ प्रकरणे- विधौ परिभाषोपतिष्ठते नानुवादे ॥ १०२ ॥ — : ❀ : — अनूद्यमानविशेषणेषु तन्नियामिका परिभाषा नोपतिष्ठत इति तदर्थः । विध्यङ्गभूतानां परिभाषाणां विधेयेनासिद्धतया सम्बन्धासम्भवेऽपि तद्विशे- षणव्यवस्थापकत्वेन चरितार्थानां तद्विशेषणव्यवस्थापकत्वे मानाभाव इति तर्कमूलेयम् । किञ्च 'उदीचामातः स्थाने' इति सूत्रे स्थानेग्रहणमस्या लिङ्गम्, अन्यथा 'षष्ठी स्थाने' इति परिभाषयैव तल्लाभे तद्वैयर्थ्यं स्पष्टमेवेति । —तन्न ; 'उदात्तस्वरितयोर्यण' इत्यादौ 'ष्यङः सम्प्रसारणम्'इति सूत्रभाष्योक्तरीत्या 'अल्लोपोऽन' इत्यादौ चैतस्या व्यभिचरितत्वात्, भाष्यानुक्तत्वाच्च । स्थानसम्बन्धो न परिभाषालभ्य इत्यर्थस्य 'षष्ठी स्थाने' इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टमुक्तत्वेन त्वदुक्तज्ञापकासम्भवाच्च । तत्र स्थानेग्रहणं तु स्पष्टार्थमेव । किञ्च 'विधौ परिभाषे'ति प्रवाद 'इको गुणवृद्धी, अचश्च' अनूद्यमानेति । साक्षादुद्देश्येत्यर्थः, स्वोपस्थाप्यार्थस्य साक्षादुद्देश्येन सहान्वये सति स्वस्य चारितार्थ्यं सम्भवति, तत्रानूद्यमानविशेषणे स्वोपस्थाप्यार्थान्वयनियामिका सा परिभाषा न भवतीति भावः । विध्यङ्गभूतानामिति । विधेयोपकारिकाणामित्यर्थः । असिद्धतयेति । तात्पर्यविषयत्वाभावेनेत्यर्थः । यत्र तु स्वोपस्थाप्यार्थस्य स्थाने इत्यादेः 'इको यणची'त्यादौ विधेयेऽन्वयस्तात्पर्यविषयस्तत्र विधेयेन सह स्वोपस्थाप्यार्थस्य सम्बन्धो भवत्येवेति सूचितम् । तथा चायमर्थः—नाप्राप्तपरम्पराधिकपरस्परया विधेयोपकारकत्वं परिभाषाणां न भवतीति। परिभाषायाः प्रधानीभूतविधेयोपकारे सम्पादनीये यावती परम्परा नाप्राप्ता ततोऽधिकपरम्परा यत्र शास्त्रे विधेयोपकारे तत्र शास्त्रे सा न प्रवर्तते इति यावत् । यथा 'षष्ठी स्थाने' इति परिभाषायाः स्वोपस्थाप्यार्थस्य साक्षादेव विधेयेनान्वयेन 'इको यणची'त्यादौ चारितार्थ्यमिति 'उदीचामात' इत्यादौ परम्परया विधेयोपकारकत्व- विषये अस्याः प्रवृत्त्यभावात् स्थानेग्रहणं चरितार्थम् । 'तस्मिन्निति परिभाषाया 'इको यणची'त्यादौ उद्देश्यमात्रघटितपरम्परया विधेयोपकारस्थले चारितार्थ्यात् 'अल्लोपोऽन' इत्यादौ तदधिकपरम्परया विधेयोपकारस्थले तस्या अप्रवृत्त्यापत्तौ 'ष्यङ्' इति सूत्रस्थ- भाष्याविरोधः स्पष्ट एवेति दिक् । न परिभाषालभ्य इति । अन्तरङ्गत्वादेव स्थानपदार्थलाभेन सूत्रस्य निर्दिश्य- मानपरिभाषार्थकथनपरत्वव्यवस्थापनादिति भावः । ज्ञापकासम्भवाच्चेति । स्थान- पदार्थस्यान्तरङ्गत्वादेव लाभेन स्वांशे चारितार्थ्याभावादित्यर्थः । अध्याहारमूलक इति । न च तदध्याहारोऽप्येतन्मूलक एवेति वाच्यम् ; गुण-वृद्धिग्रहणानुवृत्त्यादिना

इत्यनयोर्विधीयत इत्यध्याहारमूलकः । अन्यत्र तु नास्याः फलमित्यन्यत्र विस्तरः ॥ १०२ ॥ ननु 'नमस्करोति देवान्, नमस्यति देवानि'त्यादौ 'नमः स्वस्ती'ति चतुर्थी दुर्वारित्यत आह— उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिर्बलीयसी ॥ १०३ ॥ —: ❀ :— कारकविभक्तित्वञ्च क्रियाजनकार्थकविभक्तित्वम्, तच्च प्रथमाया अप्य- स्तीति सापि कारकविभक्तिरिति 'सह युक्ते' इत्यादिसूत्रेषु भाष्ये ध्वनितम् । तदर्थसिद्धौ सूत्रे पुनर्गुणवृद्धिग्रहणसामर्थ्येन ह्रस्वादिग्रहणस्यानुवर्तमानस्य आवृत्त्या च श्चेत्यत्रापि तदर्थस्य सिद्धेरिति बोध्यम् ॥ १०२ ॥ नमस्करोतीति । ननु नमःपदार्थेऽन्वयविवक्षायां चतुर्थी, कृञ्धात्वर्थफले अन्वयविवक्षायां 'कर्मणि द्वितीये'ति विषयभेदसत्त्वात्कथं तदापत्तिः । न च निपातानां द्योतकत्वेन नमःपदार्थ-नमस्कारस्यैव कृधात्वर्थफलत्वात् एकार्थान्वयप्रयुक्तविभक्तिद्वय- प्राप्त्या तदापत्तिः सुवचा । इत एव वाऽरुचेः 'नमस्यती'त्युक्तम् । अत्र हि मुण्डयती मुण्डस्येव नमःपदार्थस्य कृञर्थत्वेन विभक्तिद्वयप्राप्तिः सुलभेति वाच्यम् ; नमः- पदार्थे क्रियाकर्मभावसम्बन्धेन अन्वयविवक्षायां द्वितीया-प्राप्तिः, अन्यसम्बन्धेन अन्वय- विवक्षायां च चतुर्थी-प्राप्तिरिति द्वयोरेकविषयाभावात् तदापादनस्याशक्यत्वादिति चेन्न । 'नमः स्वस्ती'त्यस्य उद्देश्यतावच्छेदककुक्षौ सम्बन्धविशेषानुक्त्या क्रियाकर्म- भावसम्बन्धेन अन्वयविवक्षायामपि तत्प्रवृत्तेरत्र परत्वाच्चतुर्थ्यापादनस्य सुवचत्वात् । न चैवं चतुर्थ्या अपि क्रियाजनकार्थकविभक्तित्वरूप-वक्ष्यमाणकारकविभक्तित्वेन परत्वात् चतुर्थ्यापत्तिर्दुर्वारिति वाच्यम् ; क्रियाजनकत्वमात्रार्थकविभक्तेरेव कारकविभक्तित्व- स्वीकारेण नमः स्वस्ती'त्येतद्विहितविभक्तेः 'हरये नमः' इत्यादौ क्रियाजनकत्वरूपार्थ- बोधकत्वाभावेन तन्मात्रार्थकत्वरूपोक्तकारकविभक्तित्वाभावात् । 'कर्मणि द्वितीये'ति सूत्रविहितद्वितीयायास्तु कडाऽप्यर्थान्तराबोधकत्वेन कारकविभक्तित्वस्य सुवचत्वात् । अत्र च क्रियाजनकत्वेन विवक्षितोऽर्थो ग्राह्यः, तेन 'मातुः स्मरती'त्यत्र वस्तुतो मात्रादेः क्रियाजनकत्वेऽपि न क्षतिरिति बोध्यम् । ध्वनितमिति । तत्र हि “पुत्रेण सहाऽऽगतः पिते'त्यत्र 'उपपदविभक्तेरि'ति द्योतकत्वेनेति । एवञ्च द्योतकवाचकसमभिव्याहारे विनिगमनाविरहेण उभयोरपि कृधात्वर्थफलनिष्ठविषयताप्रयोजकत्वेन कृधात्वर्थफलान्वयविवक्षायामपि नमःपदप्रयोज्यविषयता- निरूपितविषयताप्रयोजकत्वरूप-नमोयोगसत्त्वादस्ति चतुर्थी-द्वितीययोर्युगपत्प्राप्तिरिति भावः । कृधात्वर्थफलत्वादिति । कृधात्वर्थत्वादित्युचितः पाठः । इत एवेति । 'सन्तुष्यतु' न्यायेनैतत् । कृञर्थत्वेनेति । साध्यत्वेन प्रतीतिविषयत्वेनेति तदर्थः ।

३०८ परिभाषेन्दुशेखरः [ ३ प्रकरणे-

इयं च वाचनिक्येव । अत एव 'यस्य च भावेन' इति सप्तम्यपेक्षयाऽधि- करणसप्तम्या बलवत्त्वमनेन न्यायेन 'तत्र च दीयते' इति सूत्रे भाष्ये ध्वनितं कैयटेन च स्पष्टमुक्तम् । एतेन क्रियान्वयित्वं कारकत्वमित्यपास्तम् ; 'यस्य च भावेने'ति सप्तम्या अपि क्रियान्वयित्वात् । ये तु प्रधानीभूतक्रियासम्बन्धनिमित्तकार्यत्वेन कारकविभक्तीनां बलवत्त्वं न्यायेन तृतीयां बाधित्वा प्रथमे'त्युक्तम् ; अन्यथा प्रथमार्थस्य तिङर्थकर्त्रादावन्वयेन क्रियान्वयित्वरूपकारकत्वाभावेन तदसङ्गतिः स्यादिति भावः । अत एवेति । उक्तकारकविभक्तित्वस्वीकारात् , अस्या वाचनिकत्वस्वीकारा- च्चेवेत्यर्थः । कैयटेन च स्पष्टमुक्तमिति । तत्र हि “दीयते कार्यमि'त्युभयमपि न कार्यम् , 'तत्र भव' इत्यनेनैव सिद्धत्वात् । यच्च तत्र दीयते तत्र कार्यं वा तत्तत्र भवं भवत्येवे"- त्युक्त्वा 'तत्र भव' इति सूत्रे तत्रेत्यस्य उपपदविभक्तेरिति न्यायात् औपश्लेषिका- धिकरणसप्तम्यन्तत्वकल्पनया तादृशसप्तम्यन्तादेव प्रत्ययोत्पत्तिरित्याशयेन “यन्मासे गते सति दीयते तत्र 'तत्र भव' इत्यस्याप्राप्त्या सूत्रावश्यकत्वम् । सूत्रसत्त्वे तु तत्सामर्थ्यात् 'यस्य च भावेने'ति सप्तमीविषयेऽपि एतत्प्रवृत्तिरि'त्युक्तम् । तथा चानेन न्यायेन सौत्रविभक्तितात्पर्यनिर्णयस्तत्तद्विभक्तिसाधुत्वनिर्णयश्चेत्युभयमपि क्रियते । तत्र आद्यांशे व्याख्यानं मूलम् , द्वितीयांशस्तु वाचनिक एवेति बोध्यम् । कैयटेन च स्पष्टमुक्तमितीति । अत्र मूलं “भाष्ये ध्वनितं बलवत्त्वं कैयटेन च स्पष्टमुक्तं सङ्गच्छते" इति शेषेण योजनीयम् । वाचनिकत्वानङ्गीकारे तु प्रधानान्तरङ्गत्वन्याय- मूलकत्वाङ्गीकारे द्वयोरपि प्रधानत्वस्य अन्तरङ्गत्वस्य च समत्वेन 'उपपदविभक्तेरि'ति न्याया- प्राप्त्या तदसङ्गतिरेव स्यादिति तदर्थः । ननु अनया हि एकस्मिन् लक्ष्ये द्वयोर्विभक्त्योर्युगपत्प्राप्तौ सति विरोधे कारकविभक्तेर्बल- वत्त्वबोधनेन तत्तत्कारकविभक्तेः साधुत्वं व्यवस्थाप्यते ; 'तत्र भव' इत्यत्र तु न द्वयोर्युगपत्प्राप्तिः, लक्ष्यलक्षणभावविवक्षायां सप्तमी प्राप्नोति, अधिकरणत्वविवक्षायाञ्च अधिकरणसप्तमी प्राप्नोति इति विषयभेदसत्त्वात् तदप्राप्तेरिति भाष्यासङ्गतिरिति चेदाह-तथा चानेनेति । आद्यांशे व्याख्यानं मूलमिति । व्याख्यानञ्च 'तस्मिन्नि'ति परिभाषारूपमेव । तथा हि-तस्य च औपश्लेषिकाधिकरणबोधक-सप्तम्यन्तपदार्थोपश्लिष्टस्य विधीयमानं कार्यमव्यवहितोच्चारिते सति पूर्वस्य भवतीत्यर्थः ; तथा सति तत्र तत्र विधिप्रदेशे "अचीत्यादिसप्तमीकारकविभक्त्यर्थे उप- पदविभक्त्यर्थे वा" इति सन्देहात् एतदीयस्य उद्देश्यस्य उद्देश्यतावच्छेदकरूपेणानिश्चय एव इति तदन्यथानुपपत्त्या "असति बाधके सर्वत्र सप्तम्या कारकविभक्त्यर्थ एव तात्पर्यमिति कल्प्यत" इति 'व्याख्यानत' इति परिभाषाशेषभूत एवेति आद्यांशः फलित इति भावः । तथा चोक्तम्-'स्तुकम्रोः' इति सूत्रे 'तस्मिन्नि'ति परिभाषायां सत्यां सत्सप्तम्याश्रयणमशक्यमिति । वाचनिक एवेतीति । 'नमो वरिव' इति सूत्रभाष्यानुरोधादिति भावः ।

१०३ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ३०९ वदन्ति ; तेषामुभयोरपि क्रियासम्बन्धनिमित्तकत्वेन तदसङ्गतिः स्पष्टैव, ‘नमो वरिव’ इति सूत्रे ‘नमस्यति देवानि’त्यादौ चतुर्थीवारणाय भाष्ये उपन्यासस्यासङ्गतेश्च । एतेन क्रियाकारक सम्बन्धोऽन्तरङ्ग इति तन्निमित्ता विभक्किरन्तरङ्गा, परे तु—द्वितीयांशः प्रधानन्यायमूलक एव । अत एव ‘सह युक्ते’ इति सूत्रस्थाप्रधान- ग्रहणप्रत्याख्यानं सङ्गच्छते । निरुक्तरीत्या त्वदुक्तकारकविभक्तिस्थले ‘पुत्रेण सहा- ऽऽगतमानये’त्यादौ कथञ्चिद्दोषवारणेऽपि ‘पुत्रेण सहाऽऽगतस्य पितुर्धनमि’त्यादौ पित्रादि- शब्दात्तृतीयावारणस्याशक्यत्वमेव । एवं ‘राज्ञः पुरुषमन्तरा न गच्छती’त्यादौ सम्बन्ध- प्रतियोगिवाचकादेव षष्ठीति सिद्धान्तासिद्धिप्रसङ्गः, सम्बन्धस्य उभयनिष्ठत्वेन सम्बन्धि- वाचकात् षष्ठीविधानेऽविशेषाद् द्वाभ्यामपि षष्ठीप्रसङ्गस्य दुर्वारत्वात् । मन्मते तु पित्रादिपदात् पुरुषादिपदाच्च जायमानविभक्तेः प्रधानक्रियासम्बन्धनिमित्तकतया कारक- विभक्तिवेनोक्तपरिभाषया स्वानुयोगिकसम्बन्धबोधकोक्ततृतीयाषष्ठीरूपोपपदविभक्त्य- पेक्षया प्राबल्यबोधनेन बाधात् पितृपुरुषादिपदान्न तृतीयाषष्ठ्यादिविभक्त्यापत्ति- सम्भवः । अत्र कारकविभक्तित्वं च सापेक्षतया भिन्नं भिन्नम् । स्वार्थस्य यादृशपरम्परया प्रधानीभूतक्रियासम्बन्धित्वं ततो न्यूनपरम्परया प्रधानीभूतक्रियासम्बन्धवत्त्वं स्वापेक्षया कारकविभक्तित्वम्, तदपेक्षया च स्वस्या उपपदविभक्तित्वमिति पर्यवस्यति । न चैवं ‘नमस्यति, नमस्करोती’त्यादावपि नमस्काररूपफलसम्बन्धनिमित्तत्वस्योभयत्र साम्याद् द्वितीयायाः प्राबल्यमनुपपन्नमिति वाच्यम् ; उभयोः फलसम्बन्धित्वमात्रेण साम्येऽपि कर्मसंज्ञायां प्रधानीभूतव्यापारस्यापेक्षितत्वेन द्वितीयायाः फलापेक्षयाऽपि प्रधानभूत- व्यापारापेक्षितत्वेन बलवत्त्वस्य सुवचत्वात् । न च ‘यस्य च भावेने’ति सप्तम्यपेक्षयाऽधि- करणसप्तम्याः कारकविभक्तित्वप्रयुक्तबलवत्त्वकथनमनुक्तम्, उभयोरपि प्रधानीभूतक्रिया- सम्बन्धनिमित्तकत्वादिति वाच्यम् ; आद्यांशरूपायां ‘व्याख्यानत’ इति परिभाषाशेष- भूतायाम् ‘उपपदविभक्तेरि’ति परिभाषायां कारकविभक्तिपदेन कारकत्वव्याप्यकर्त्रादि- षट्कान्यतमार्थबोधकविभक्तेर्ग्रहणेनादोषात् । निरुक्तद्वितीयांशबोधकैतत्परिभाषायां तु ‘सह युक्ते’त्यादिसूत्रभाष्यविरोधेन तादृशकारकविभक्तित्वस्यास्वीकार एव । वस्तुतस्तु—‘तत्र भव’ इत्यत्र व्याख्यानादधिकरणसप्तमीस्वीकारेण अन्यसप्तम्यन्ता- त्तदप्रवृत्तेः फलान्तराभावेन चैतत्परिभाषान्तरस्य नोपयोगः । अत एव ‘द्विर्वचनेऽचि’- सर्वा अपि परिभाषा ज्ञापकन्यायसिद्धा इति मतानुसारेणाऽऽह—परे त्विति । निरुक्त- रीत्येति । अन्यथेत्यादिः । अशक्यमेवेति । क्रियाजनकार्थकविभक्तित्वरूप-कारकविभक्तित्वा- भावात् । स्वानुयोगिकेति । पित्रादिरूप-प्रकृत्यर्थानुयोगिकेत्यर्थः । स्वार्थस्येति । विभक्त्यर्थ- स्येति तदर्थः ।

३१० परिभाषेन्दुशेखरः [ ३ प्रकरणे- उपपदार्थेन तु यत्किञ्चित्क्रियाकारकभावमूलकः सम्बन्ध इति तन्निमित्ता विभक्तिर्बहिरङ्गेत्यपास्तम् ; 'नमस्यती'त्यत्र नमःपदार्थेऽपि क्रियाकारक- भावेनान्वयात् । अत्र च नमःपदार्थस्यापि क्रियात्वं मुण्डयतो मुण्डस्येव । 'सह युक्ते' इत्यादौ च प्रधाने प्रथमासाधनार्थमियं भाष्य उपन्यस्ते- त्यन्यत्र विस्तरः ॥ १०३ ॥ ननु 'अदमुयडि'त्यादौ पूर्वस्यापि मुत्वापत्तिरत आह— अनन्त्यविकारेऽन्त्यसदेशस्य ॥ १०४ ॥ -: ❖ :- अन्त्यसदेशाऽनन्त्यसदेशयोरेकप्रयोगे युगपत्प्राप्तौ अन्त्यसदेशस्यैवेति तदर्थः ; अन्यथा धात्वादेर्नत्वसत्वे 'नेता, सोत्ते'त्यादावेव स्याताम्, न तु 'नमति, सिञ्चती'त्यादौ । अनन्त्यविकार इति च लिङ्गम् । इत्यादौ तन्निमित्त इत्यर्थलाभः । 'तत्र च दीयते' इति सूत्रे कैयटेनैषा भाष्याशयप्रदर्श- नाय दर्शिताऽपि भाष्ये कुत्रापि स्पष्टं नोपलभ्यते इति बोध्यम् । न चैवमपि 'देवा नम- स्क्रियन्त' इत्यादौ कर्मप्रत्यये फलस्यैव प्राधान्येन तत्सम्बन्धनिमित्तकचतुर्थ्यापत्तिर्दुर्वा- रेति वाच्यम् ; कर्मप्रत्यये फलस्य कथञ्चिद्विशेष्यत्वेऽपि व्यापारस्य प्रधानत्वबोधे माना- भावात् । अत एव कर्मसंज्ञोपपत्तिः ; अन्यथाऽत्र व्यापारस्याप्रधानत्वेन प्रधानीभूतव्यापार- प्रयोज्यफलाश्रयत्वप्रयुक्तायाः कर्मसंज्ञाया अप्रवृत्त्यापत्तिः । स्पष्टं चेदं 'सह युक्ते'ति सूत्रे भाष्यकैयटयोरिति वदन्ति ॥ १०३ ॥ मुत्वापत्तिरिति । न च परिभाषासत्त्वेऽपि 'अदस' इति शास्त्रस्य 'अमी'त्यादावन्त्य- वर्णवृत्तिकारप्रयोजकत्वेन एतत्परिभाषाप्रवृत्त्ययोगात् तदापत्तिर्दुर्वारेति वाच्यम् अत्र विधेयभेदेन वाक्यभेदात् मत्वविधायकैतच्छास्त्रस्य अन्त्यवृत्तिकाराप्रयोजकत्वेन अन्त्य- सदेशस्यैव मत्वविधानात् पूर्वपदस्य तत्प्राप्तेरभावात् । एवञ्च 'संनियोगशिष्ट'न्यायेन आकारे उत्वस्याप्यप्रवृत्तिरिति बोध्यम् । युगपत्प्राप्ताविति । क्वचिदिति शेषः, तेन 'अमी'त्यादौ तदसत्त्वेऽपि न क्षतिः । इति चेति । चेन अन्त्यसदेशानन्त्यसदेशयोरिति प्रागुक्तसङ्ग्रहः । तथा च इत्यर्थलाभ इति । 'कर्तृकर्मणोः कृति' इत्यादौ 'कृति सती'त्यर्थलाभ इत्यपि बोध्यम् । विशेष्यत्वेऽपीति । शाब्दप्राधान्यसत्त्वेऽपोत्यर्थः । प्रधानत्वबाध इति । अन्यानधीनत्व-लक्षणार्थ- प्राधान्यस्य बाधे इत्यर्थः ॥ १०३ ॥ परिभाषाप्रवृत्त्ययोगादिति । 'अन्त्यं विकारयति' इति व्युत्पत्त्या अन्त्यवृत्तिकारा- प्रयोजके तत्प्राप्तेरिति भावः ।

'? Wait, could it be: ‘ऋदॄत्’? Wait, look at: "‘उरृत्’त्यनेन" Wait, why would someone write उरृत्? Wait, 'उरत्' (7.4.66) replaces ऋकार of the abhyasa with अत्. Does 'उरत्' apply to the anga? No! Wait, what about the sutra: 'ऋत इद्' ? No. What about 'उदोष्ठ्यपूर्वस्य' (7.1.102)? What about: 'ऋदुपधात्'? Wait, look at: 'अचीक्लृपत्' vs 'अचीकृपत्': Wait! In 'अचीक्लृपत्', the root is कृप् or क्लृप्? If the root is कृप्, then 'कृपो रो लः' makes it क्लृप्! If 'कृपो रो लः' makes 'र्' into 'ल्', what about the ऋकार? 'कृपो रो लः' does NOT replace ऋकार, it replaces र् and ऋ with ल् and ऌ! Wait! "कृपो रो लः" (8.2.18): कृपः रस्य लः स्यात्! तत्र ऋकारस्यापि ऌकारः! ("ऋकारलकारयोः सावर्ण्यम्" इति ऋकारस्यापि ऌकारः). Then: what if anadesha

३१२ परिभाषेन्दुशेखरः [ ३ प्रकरणे- रितराव्यवधानेन बोध्यम् । अत एव ‘विद्ध’ इत्याद्यर्थं ‘न सम्प्रसारणे’ इति चरितार्थम् । ‘अल्लोपोऽन’ इत्यादेः ‘अनस्तक्षणे’त्यादौ आद्याकारादौ अप्रवृत्ति- रप्यस्याः फलम्, यजादिस्वादिपरानन्ताङ्गस्याकारस्य लोप इत्यर्थस्यैव अङ्गांशे प्रत्ययस्य उत्थिताकाङ्क्षतयौचित्यात् अङ्गावयवयजादि-स्वादि- परस्यान इत्यादिक्रमेण अनेकत्र अनेकक्लिष्टकल्पनापेक्षयाऽस्या उचितत्वात् । न चैषा ‘ष्यङः सम्प्रसारणम्’ति सूत्रे भाष्ये प्रत्याख्यातेति भ्रमितव्यम् ; इतराव्यवधानेनेति । इतरपदेनाज् गृह्यते । तथा च अज्‌व्यवधानशून्यत्वमन्त्य- सदेशत्वम्, तेन ‘अदमुमुङि’त्यत्र रेफव्यवधानेऽपि न क्षतिः । एवं ‘हंसशिरांसी’- त्यत्रापि बोध्यम् । चरितार्थमिति । वस्तुतश्चिन्त्यमिदम्—‘ष्यङः सम्प्रसारणम्’ति सूत्रे भाष्ये एनां परिभाषामुक्त्वा “किमेतस्याः प्रयोजनम्”ति प्रश्ने “न सम्प्र- सारणे’ इति सूत्रं न कर्तव्यं भवती”त्युक्त्या ‘न सम्प्रसारणे’ इति सूत्रसाध्यफलाना- मेतत्परिभाषासिद्धत्वबोधनेन तद्विरोधापत्तेः । वस्तुतस्तु—कार्य्यव्यवधानशून्यत्वम् अन्त्यसदेशत्वम् । व्यधादौ अकारव्यवधाने- ऽपि यकारस्य कार्य्यव्यवधानशून्यत्वादन्त्यसदेशत्वसिद्ध्याऽनया वकारस्य सम्प्र- सारणाप्राप्त्या उक्तभाष्यं सङ्गच्छते । न चैवं ‘यून’ इत्यत्र यकारस्य कार्य्यव्यवधान- शून्यत्वेनान्त्यसदेशतया सम्प्रसारणापत्तिरिति वाच्यम् ; साक्षात् स्थानिद्वारा वा कार्यित्वस्यात्र ग्रहणेन ‘यून’ इत्यत्रोकारे स्थानिद्वारा कार्यित्वस्य सत्त्वेनादोषात् । न चैवमपि ‘अनस + आन्, अनआन’ इत्यत्र तपरकरणेन अल्लोप इत्येतत्कार्यित्वस्या- कारेऽभावेन पूर्वानोऽन्त्यसदेशत्वेन लोपापत्तिरिति वाच्यम् ; निरुक्तकार्यिता- वच्छेदकावच्छिन्नबोधकपदाप्रतिपाद्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्न पूर्वभिन्नत्वरूपतत्त्वस्वीकारेण अत्रानस्तादृशान्त्यरूपधर्मावच्छिन्नत्वेन अदोषात् । भाक्षिप्तप्रत्ययेनानो विशेषणेन ‘निर्दिश्यमान’परिभाषया वा उक्तदोषस्य सुनिवारत्वाच्चेति दिक् । एवं हंसशिरांसीति । अन्यथा रेफोत्तरोकारस्य नुमा व्यवधानेन अन्त्यसदेशत्वं न स्यात् । निरुक्तेति । अन्त्यवृत्तिकार्याप्रयोजकशास्त्रीयेत्यर्थः । अन्त्यरूपधर्मावच्छिन्नो य आन् तत्पूर्वत्वमेव पूर्वस्मिन्नन्-शब्दे इति नान्त्यसदेशत्वमित्यर्थः । भाक्षिप्तप्रत्ययेनेति । यत्तु-प्रत्ययस्यांशे उत्थिताकाङ्क्षतया यजादिस्वादिपरान्नन्ताङ्गस्य अकारस्य लोप इत्यर्थ एवोचित इति । तन्न; स्वस्वप्रकृत्यर्थान्यतरप्रत्ययाकत्वरूपप्रत्ययत्वस्य उत्थि- ताकाङ्क्षत्वाभावात्, स्वाव्यवहितपूर्वत्व-स्वनिष्ठविधेयतानिरूपितोद्देश्यताश्रयाद्यवयवकत्वोभय- सम्बन्धेन प्रत्ययविशिष्टरूपस्याङ्गत्वस्य उत्थिताकाङ्क्षत्वेऽपि आकाङ्क्ष्यमाणप्रत्ययत्वस्य अङ्गशरीरे एव पतितत्वेनाऽऽकाङ्क्षाशान्त्या अङ्गत्वस्य प्रत्ययांशे उत्थिताकाङ्क्षत्वादित्यपि वक्तुमशक्यत्वाच्च ।

१०४ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ३१३ वार्तिकोक्तफलानामनेकक्लिष्टकल्पनाभिरन्यथासिद्धिं प्रदर्शापि यान्येतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि तदर्थमेषा कर्तव्या प्रतिविधेयं दोषेषु, प्रतिविधानं चोदात्तनिर्देशात्सिद्धमित्युपसंहारात् । मिमार्जिषतीत्यर्थं चैषा । तत्र वृद्धेः पूर्वमन्तरङ्गत्वाद् द्वित्वे परत्वादभ्यासकार्ये ततोऽभ्यासेकारस्य वृद्धिवारणाय आवश्यकी । न च वृद्धौ पुनरभ्यासह्रस्वत्वेन सिद्धिः, लक्ष्ये लक्षणस्येति न्यायेन पुनरप्रवृत्तेः । यत्तु 'न सम्प्रसारण' इति सूत्रे भाष्ये नैतस्याः परिभाषायाः प्रयोज- नानीत्युक्तं तस्यायमर्थः—एतत्सूत्रे प्रयोजनान्येतस्याः परिभाषाया न भवन्ति, व्यधादौ अन्त्यसमानदेशयणोऽभावादिति । नैतान्येतस्याः प्रयोजना- नीति पाठोऽपि क्वचिद् दृश्यते । वाचन

३१४ परिभाषेन्दुशेखरः [ ३ प्रकरणे- ननु 'अव्यक्तानुकरणस्यात' इति पररूपं 'पटत्' इति 'पटीती'त्यादौ 'अलोऽन्त्यस्ये'त्यन्त्यस्य प्राप्नोतीत्यत आह— नानर्थकेऽलोऽन्त्यविधिरनभ्यासविकारे ॥ १०५ ॥ —: ✤ :— अनभ्यासेत्युक्ते 'बिभर्ती'त्यादौ 'भृञामिदि'त्याद्यन्त्यस्यैवाभ्यासोऽन- र्थकोऽर्थावृत्त्यभावात्, किन्तु उत्तरखण्ड एवार्थवानित्यन्यत्र निरूपितम् । एषा 'अलोऽन्त्यात्' सूत्रे भाष्ये स्पष्टा । फलानामन्यथासिद्धिकरणेन प्रत्याख्याता चेति तत एवावधार्यताम् ॥ १०५ ॥ ननु 'ब्राह्मणवत्सा च ब्राह्मणीवत्सश्चे'त्यादौ 'पुमान् स्त्रिया' इत्येक- शेषापत्तिः, स्त्रोत्वपुंस्त्वव्यतिरिक्तकृतविशेषाभावादत आह— प्रधानाप्रधानयोः प्रधाने कार्यसम्प्रत्ययः ॥ १०६ ॥ —: ✤ :— तेन प्रधानस्त्रीत्वपुंस्त्वव्यतिरिक्ताऽप्रधानस्त्रीत्वपुंस्त्वकृतविशेषस्यापि सत्त्वेन न दोषः । प्राप्नोतीति । तथा च 'नाम्रेडितस्ये'ति सूत्रेऽन्त्यग्रहणं व्यर्थं स्यादिति भावः । अनभ्यासविकार इति । अत्र ज्ञापकसाजात्याद् विकारपदेन भावादेश एव गृह्यते, तेनात्र 'लोपोऽभ्यासस्य', 'ध्वसोरेद्धावभ्यासलोपश्चे'ति सर्वस्यैवाभ्यासस्य भवतीति— केचित् । अत्र ज्ञापकं च पूर्वोक्तमन्त्यग्रहणम्, अनभ्यासेत्यंशे च 'अतिपिपर्योरि'ति निर्देशो ज्ञापक इति बोध्यम् । भाष्ये स्पष्टेति । तत्र वचनरूपेणोक्तेत्यर्थः । प्रत्याख्याता चेति । 'हलि लोप' इत्य- नेनान् एव लोपः । वाम्रेडितस्येत्येव सिद्धे नाम्रेडितस्यान्त्यस्य तु वेति सूत्रकरणेनात्र 'अलोऽन्त्य'परिभाषा न प्रवर्तते इति स्वीकारान्न दोषः । मीनादीनामनुवृत्त्यैव सिद्धेरत्र- ग्रहणादत्र लोपोऽभ्यासेति सर्वादेशः । 'ध्वसोरि'ति सूत्रे पुनर्लोपग्रहणाद् 'लोपशिति शिक्करणाद्वा सर्वादेशः । श्वेतादीनां लोप इत्येव सिद्धे 'श्वेताश्वाश्वतरे'त्यत्र पुनरश्व- तरादीनां ग्रहणेन 'चतुरश्छयतावि'त्यत्र आदेरित्येव सिद्धेरक्षरग्रहणेन 'विभाषाभवदि'ति वार्तिके वस्येत्येव सिद्धेर्वग्रहणेन तत्सामर्थ्यात् अलोऽन्त्यपरिभाषाया अप्रवृत्तिरिति भावः ॥ १०५ ॥ अप्रधानेति । अत्राप्राधान्यं च तत्पदप्रयोज्यविशेष्यतानिरूपितप्रकारतावच्छेदकत्व- रूपमिति भावः । एतद्बलादेव 'तस्माच्छसः, अतोऽम्'त्यादौ प्रधानपुन्नपुंसकार्थे वर्त- मानादित्यर्थेन 'राजभार्याः कुलपुत्र' इत्यत्र नत्वामोरभावः सिद्ध्यति । इयं च लोकसिद्धा, प्रधानानुसरणस्यागोपालाङ्गनां प्रसिद्धेरिति बोध्यम् ।

१०६-१०७ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ३१५ स्पष्टा चेयं ‘पुमान् स्त्रिया, नपुंसकमनपुंसकेने’त्यनयोर्भाष्ये । अन्तरङ्गो- पजीव्यादपि प्रधानं प्रबलमिति 'हेतुमति चे'त्यत्र भाष्यकैयटयोः ।। १०६ ।। ननु स्वस्त्रादित्वप्रयुक्तो मातृशब्दस्य ङीबन्निषेधः परिच्छेत्तृवाचकमातृ- शब्देऽपि स्यादत आह— अवयवप्रसिद्धेः समुदायप्रसिद्धिर्बलीयसी ॥ १०७ ॥ —: ✤ :— तेन शुद्धरूढस्य जननीवाचकस्यैव ग्रहणं न परिच्छेत्तृवाचकस्य । योगजबोधे तदनालिङ्गितशुद्धरूढिजोपस्थितिः प्रतिबन्धिकेति व्युत्पत्तिरेव तद्बीजम् । रथकाराधिकरणन्यायसिद्धोऽयमर्थः । कश्चित्तु 'दीधीवेवीटामि'त्यत्र अनया परिभाषया दीधीङ्-वेवीङोरेव ग्रहणं न दोङ्-धीङ्-वेञ्-वीनामिति । तन्न ; तथा सति दीवेधीवीटामित्येव वदेदित्यन्ये ।। १०७ ।। भाष्यकैयटयोरिति । तत्र हि “अन्तरङ्गमुपजीव्यं च प्रयोज्यक्रियानिरूपितं कर्तृत्वं बाधित्वा प्रधानीभूतप्रयोजकक्रियापेक्षं कर्मत्वं प्रवर्तते इति गत्यादिसूत्रं नियामक- मित्युकतं"त्यन्यत्र विस्तरः ॥ १०६ ॥ अवयवप्रसिद्धेरिति । अवयवशक्तिग्रहाधीनतदुपस्थित्यपेक्षया तद्घटितनिष्ठशक्ति- ग्रहाधीनविशिष्टार्थोपस्थितिः प्रबला, अतो वाक्यार्थबोधे सैव प्रयोजिकेति परिभाषार्थः । तदनालिङ्गितशुद्धेति । तेन योगरूढस्थले तदुपस्थितेर्योगार्थविषयकबोधे प्रति- बन्धकत्वं नेति बोध्यम् । रथकारेति । 'वर्षासु रथकारोऽग्नीनादधीते'त्यत्र उक्तयुक्त्या रथकारपदेन समुदायनिष्ठशक्तिग्रहाधीनोपस्थितिविषयरूढ्यर्थजातिविशेषविशिष्टस्य शूद्र- स्यैव ग्रहणम्, न तु रथनिर्मातृस्त्रैवर्णिकस्य अवयवशक्तिग्रहाधीनशक्तिग्रहप्रयोज्योपस्थिति- विषयस्येत्युक्तं तत्रेति भावः । वस्तुतः—इदं व्याख्यानं चिन्त्यम् ; लोके योगजबोधे वक्तुस्तात्पर्येऽपि तदनापत्तेः । परे तु—स्वस्रादिगणे 'अर्थवद्ग्रहण'परिभाषयाऽर्थवन्मातृशब्दस्य ग्रहणात् केनार्थेन अर्थवतो ग्रहणमिति तात्पर्यसन्देहे योगार्थस्यावयवशक्तिग्रहाधीनशक्तिग्रहप्रयोज्यो- पस्थितिविषयत्वेन विलम्बोपस्थितिकतया शीघ्रोपस्थितिकस्य अवयवशक्तिग्रहानधीन- शक्तिग्रहप्रयोज्योपस्थितिविषयस्य जननीरुपार्थस्य तत्र सम्बन्धेन पश्चादुपस्थित- योगार्थस्य निराकाङ्क्षतया तत्र सम्बन्धाभाव इति तर्कमूलेयम् । 'रथकाराधिकरण'- न्यायेनापि रूढ्यर्थे तात्पर्यमेव बोध्यते, न तु रूढिजोपस्थितेर्योगार्थबोधे प्रतिबन्धकत्वम्, मानाभावादुक्तदूषणग्रासाच्चेति दिक् ॥ १०७ ॥

३१६ परिभाषेन्दुशेखरः [ १ प्रकरणे- ननु वातायनार्थे गवाक्षेऽवडो वैकल्पिकत्वाद् 'गोक्ष' इत्याद्यपि स्यादत आह— व्यवस्थितविभाषयाऽपि कार्याणि क्रियन्ते ॥ १०८ ॥ —: ꕤ :— लक्ष्यानुरोधाद्व्यवस्था बोध्या । 'शाच्छोरि'ति सूत्रे 'लटः शत्रि'- त्यादिसूत्रेषु च भाष्ये स्पष्टा ॥ १०८ ॥ विधिनियमसम्भवे विधिरेव ज्यायान् ॥ १०९ ॥ — ꕤ — नियमे ह्यश्रुताया अन्यनिवृत्तेः सामर्थ्यात् परिकल्पनमुक्तानुवाददोष- श्चेति लाघवाद्विधिरेवेति बोध्यम् । 'यस्य हल' इत्यत्र 'इजादेः सनुम' इत्यादौ च भाष्ये स्पष्टेयम् ॥ १०९ ॥ ननु 'आशंसायां भूतवच्चे'त्यनेन लुङ् इव लङ्‌लिटोरप्यतिदेशः स्यादत आह— सामान्यातिदेशे विशेषानतिदेशः ॥ ११० ॥ —: ꕤ :— व्यवस्थितविभाषाऽपीति । क्वचिदिति शेषः । विकल्पविषये सर्वत्र भावाभावयोः पर्यायेण प्रवृत्तिर्युक्ता, द्वयोरप्युद्देश्यतावच्छेदकावच्छेदेन विधानात् । क्वचित्तु तयोरन्यतरस्य लक्ष्यानुरोधात् सङ्कोचः क्रियते इति परिभाषार्थः ; तदाह—लक्ष्यानुरोधादिति । तानि च भाष्याभिमतानि लक्ष्याणि ‘देवत्रातो गलो ग्राह’ इत्यादिना 'अवङ्'सूत्रे शब्देन्दुशेखरे स्पष्टानीत्यन्यत्र विस्तरः ॥ १०८ ॥ विधिनियमसम्भव इति । अपूर्वविधि-नियमविधित्वयोः सम्भवेऽपूर्वविधित्वकल्पन- मेव युक्तमिति परिभाषार्थः । अत्र शास्त्रे नियमविधिपदेन “तत्र चान्यत्र च प्राप्तौ परि- सङ्ख्येति गीयते” इति जैमिनीयपरिभाषितपरिसङ्ख्याविधिर्गृह्यते । अश्रुताया अन्यनिवृत्तेरिति । इदं च विधिमुखेन प्रवृत्तौ बोध्यम् । निषेधमुखेन प्रवृत्तौ तु 'भवती'त्यस्य न भवतीत्यर्थकल्पनेन इतोऽपि गौरवमिति भावः । यस्य हल इत्यत्र ⋯ भाष्य इति । तत्र हि 'अत इत्यस्य सम्बन्धान्नियामकत्वमुत तदसम्बन्धात् सर्वस्य लोपविधायकत्वम्'ति सन्दिह्य ‘अपूर्वे विधिर्भविष्यति न नियम’ इत्युक्तम् । एवं 'हेतावि'ति सूत्रस्य लौकिकहेतुग्रहणेन विध्यर्थत्वमेव, न तु तत्प्रयोजको हेतुश्चेति कर्तृसंज्ञकहेतोर्ग्रहणेन हेतोश्चेत्तृतीया तर्हि कर्तृसंज्ञकादेवेति नियमार्थत्वमिति दिक् ॥ १०९ ॥ सामान्यातिदेश इति । सर्वातिदेशविषय इदम् । तथा च सादृश्यप्रतियोगिता- वच्छेदकधर्म-तद्व्यापकधर्म-तद्धर्मप्रयुक्तकार्याणामतिदेशे सम्भवति न तद्व्याप्य-

११० ॥ - matches)

Line 6: ननु ‘तित्स्वरितम्’ति स्वरितत्वं ‘चिकीर्षती’त्यादौ स्यादत आह— (Check: ननु 'तित्स्वरितम्'ति स्वरितत्वं 'चिकीर्षती'त्यादौ स्यादत आह— with single quotes and em-dash - matches)

Line 7: प्रत्ययाप्रत्यययोः प्रत्ययस्य ग्रहणम् ॥ १११ ॥ (Check: प्रत्ययाप्रत्यययोः प्रत्ययस्य ग्रहणम् ॥ १११ ॥ - matches)

Line 8: —: ❃ :— (A floral symbol flanked by dashes/colons: —: ❃ :— or —: ✤ :—)

Line 9: इयं च ‘अङ्गस्ये’ति सूत्रे भाष्ये पठिता । वर्णग्रहणे च न प्रवर्तते (Check: इयं च 'अङ्गस्ये'ति सूत्रे भाष्ये पठिता । वर्णग्रहणे च न प्रवर्तते - matches)

Line 10: इति तत्रैव कैयटे स्पष्टम् । अत एव ‘सनाशंसभिक्ष उः, वले’ इत्यत्र सन्- (Check: इति तत्रैव कैयटे स्पष्टम् । अत एव 'सनाशंसभिक्ष उः, वले' इत्यत्र सन्- - matches)

Line 11: वलयोः प्रत्यययोर्ग्रहणम् । (Check: वलय

३१८ परिभाषेन्दुशेखरः [ ३ प्रकरणे— कृतोक्तम् । उक्तसूत्रयोर्व्याख्यानात्प्रत्यययोरेव ग्रहणमित्याहुः ॥ १११ ॥ ननु 'विपराभ्यां जेरि'त्यात्मनेपदं परा सेना जयतीत्यर्थके 'परा- जयति सेने'त्यत्र प्राप्नोतीत्यत आह— सहचरितासहचरितयोः सहचरितस्यैव ग्रहणम् ॥ ११२ ॥ —: ❖ :— तेन विशब्दसाहचर्यात् उपसर्गस्यैव पराशब्दस्य ग्रहणमिति तत्रैव भाष्ये स्पष्टम् । सहचरणं सदृशयोरेवेति सहचरितशब्देन सादृश्यवानुच्यते । 'राम- लक्ष्मणावि'त्यादावपि सादृश्यमेव नियामकम्; सदृशयोरेव सहविवक्षा, तयोरेव सहप्रयोग इत्युत्सर्गाच्च । आहुरिति । केचित्तु—'वसुस्रंसिवि'त्यत्र परसाहचर्याद् वसुधातोर्ग्रहणवारणायैषा अवश्यमाश्रयणीया । अत एव 'वनो र च, वसोः सम्प्रसारणमि'त्यादि-वनुवसोः प्रत्ययस्यैव ग्रहणम् । दिव उदि'त्यादौ तकारविशिष्टस्य उशब्दस्य तत्काले शक्ति- रित्यभिप्रायेण तकारस्येत्संज्ञायां तित्स्वरप्राप्तौ "तितिप्रत्यये"ति वार्तिकोपन्यसनम् । सिद्धान्ते तपरसूत्रेण तकाररहिते एव शक्तिबोधने तु तस्यानवयवत्वात् 'तित्स्वर- रितमि'त्यस्याप्राप्तिरिति न तद्विरोधः । किञ्च "तिती"ति वार्तिकं "लुग्विकरण- परिभाषया पिबतेर्ग्रहणं कर्तव्यम्"ति वार्तिकमिव प्रकृतपरिभाषाया अव्युत्पा- नुवादः । तत्प्रत्याख्यानपरं भाष्यं च तत्सूत्रेऽस्याः प्रयोजनं नास्तीत्यभिप्रायकमिति न कश्चिद्दोष इत्याहुः ॥ १११ ॥ विशब्दसाहचर्यादिति । ननु विशब्दस्य पक्षिवाचकस्यापि सत्त्वेन कथमुपसर्ग- ग्रहणमिति चेन्न । पराशब्दसाहचर्याद्विशब्दोऽपक्षिवाचि गृह्यते, स चोपसर्ग एव, तथाभूतविशब्दसाहचर्याच्च पराशब्द उपसर्गो गृह्यते इति परस्परसाहचर्याश्रयणेन अदोषात् । एवं 'रामलक्ष्मणावि'त्यत्रापि रामसाहचर्याद् दुर्योधनापत्यभिन्नो लक्ष्मणो गृह्यते, स च दशरथापत्य एव प्रसिद्धः, तत्साहचर्याच्च जामदग्न्य-बलरामभिन्नो रामो गृह्यते इति बोध्यम् । साहचर्यस्य लोकेऽभिधानियामकत्वमित्येतन्मूलकेयम् । तदुक्तमभियुक्तैः— “संयोगो विप्रयोगश्च साहचर्यं विरोधिता । अर्थः प्रकरणं लिङ्गं शब्दस्यान्यस्य सन्निधिः ॥ सामर्थ्यमौचिती देशः कालो व्यक्तिः स्वरादयः । शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः ॥” —इति । अत्रापि साहचर्यं सादृश्यमेवेत्याह—सादृश्यमेव नियामकमिति ।

११२-११३ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ३१९ ध्वनितं चेदं ‘कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीये’ति सूत्रे भाष्ये । तत्र हि ‘पञ्चम्यपाङ्परिभिरि’ति सूत्रेण लक्षणाद्योतकपरियोगे पञ्चमी- माशङ्क्य, ‘यद्यप्ययं परिर्दृष्टापचारो वर्जने चावर्जने च, अयं खल्वपशब्दो- ऽदृष्टापचारो वर्जनार्थ एव कर्मप्रवचनीयस्तस्य कोऽन्यः सहायो भवितुमर्ह- त्यन्यो वर्जनार्थात्, यथाऽस्य गोः सहायेनार्थ इति गौरेवाऽऽनीयते नाश्वो न गर्दभ’ इत्युक्तम् । तेन हि सदृशानामेव प्रयोगे सहायभावो बोधितः । ‘द्विस्त्रिश्चतुरि’ति सूत्रे साहचर्येणैव कृत्वोऽर्थस्य ग्रहणे सिद्धे कृत्वो- ऽर्थग्रहणादेषाऽनित्या, तेन ‘दीधीवेवीटामि’त्यत्र धातुसाहचर्येऽपि आगम- स्येटो ग्रहणमित्यन्यत्र विस्तरः ॥ ११२ ॥ ननु ‘अस्थि’त्यनङ् ‘प्रियसक्थ्ना ब्राह्मणेने’त्यत्र न स्यात्, अङ्गस्य नपुंसकत्वाभावादत आह-- श्रुतानुमितयोः श्रुतसम्बन्धो बलवान् ॥ ११३ ॥ -: ❀ :- श्रुतेनैव सम्बन्धो नानुमितेन प्रकरणादिप्राप्तेनेत्यर्थः, प्रकरणादितः श्रुतेर्बलवत्त्वादिति भावः । एवञ्च तत्र लिङ्गमस्थ्यादीनामेव विशेषणं नाङ्गस्य । शिशोलुङ्नुम्विधिषु तु गृह्यमाणस्याभावात् प्रकरणप्राप्ताङ्गस्यैव विशेषणम् । एतदर्थकरणे प्रमाणमाह—ध्वनितमिति । दृष्टापचार इति । परिशब्दो वर्जनतद- भावयोर्लोके दृष्टव्यवहारः, अपशब्दः पुनर्लोके वर्जन एव दृष्टव्यवहार इत्यर्थः । अनित्येति । वस्तुतस्तु—अनित्यत्वकल्पनापेक्षया यत्राप्रवृत्तिरिष्टा तत्रान्यधर्मेण सादृश्यं ग्राह्यम् , ‘द्विस्त्रिरि’त्यत्र सुजन्तत्वेन साहचर्यग्रहणापत्त्या चतुष्पञ्चाशदित्यादि- सुजर्थबहुव्रीहौ षत्वानापत्तिरतः कृत्वोऽर्थग्रहणमिति भावः । ‘दीधीवेवीटामि’त्यत्र हलनुबन्धकसाहचर्यादागमस्यैवेटो ग्रहणम्, न तु धातोरिति बोध्यम् ॥ ११२ ॥ बलवानिति । “श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षात्” इत्यनेन श्रुत्यपेक्षया लिङ्गस्य दुर्बलत्वबोधनात् अस्थ्यादीनां श्रुतत्वेन प्रथममुपस्थित्या नपुंसकपदार्थस्य तेन सहान्वये स्वरितत्वादिना लिङ्गेन पश्चादुपस्थितस्याङ्गस्य तदन्तस्य च निराकाङ्क्षत्वान्नन्वय इति न्यायमूलेयम् । अनुमितेनेति । लैङ्गिकेनेत्यर्थः । प्रकरणादिप्राप्तेनेत्यर्थस्तु न युक्तः, प्रयाजादा- विव उभयाकाङ्क्षारूपपारिभाषिकप्रकरणस्यात्र असम्भवात् । गृह्यमाणस्याभावादिति । श्रुतानुमितयोः सम्बन्धप्राप्तौ श्रुतसम्बन्धस्य बलवत्त्वमिति परिभाषायाश्च श्रुतसम्बन्धा- सम्भवादेव अश्रुतेन अङ्गेन तदन्तेन सह तत्सम्बन्ध इति भावः ।