पृथ्वीराज रासो (सटीक हिन्दी व्याख्या)

दसम समय ६१ ] पृथ्वीराजरासो । २४१ दूहा ॥ टगमग नयन सु मग्ग सग । विमय नु भुल्लिय भंग ॥ रथ चित सु चित सु स्याम चित । चित्त लिए मनु संग ॥ ॥ छं० ॥ ४५७ ॥ रू० ॥ १६१ ॥ दूहा ॥ ब्रज छिय कुलन्ननि कुसल धुअ । जसु तन कुसलिन काम ॥ विकुरन नंद कुमार चिर । सब भण धामनि धाम ॥ छं० ॥ ४५८ ॥ रू० ॥ १६२ ॥ विराज ॥ ब्रजनाभि नेंनी । चितं चाप चेंनी ॥ जमुन्नेसु कूले । गृहं वास भूले ॥ ४५८ ॥ अयंक्रूर ध्यानं । रथंगं विहानं ॥ चितं चित्त बद्धी । द्वयं बाल पट्टी ॥ ४६० ॥ वधे रान कंसं । लगे दोए वंसं ॥ रहे जोतिसाई । सु लच्छी सुछाई ॥ ४६१ ॥ हसे दिष्पि सुप्पं । हुओ दीय सुष्पं ॥ भए भेषथाई । सिरं सेप साई * ॥ ४६२ ॥ जलं केलि न्यांनं । दिठे क्रिष्ण ध्यानं ॥ चतुर्वाह चारं । किरीटी सुचारं ॥ ४६३ ॥ पियं पह कही । गदा चक्र तुट्टी ॥ नियं पानि कंवं । सयं सेन अवं ॥ ४६४ ॥ अहो धीर जहौं । धरं क्रूर सदैं ॥ कष्ठा कंस केछी । नियं ब्रह्म देही ॥ ४६५ ॥ गई चित्त बीरं । रथं पानि तीरं ॥ चले क्रूर संगं । घरे राम रंगं ॥ ४६६ ॥ मधूरी सु दिष्टी । सुषं स्याम दृष्टी ॥ * * * । * * * ॥ छं० ॥ ४६७ ॥ रू० ॥ १६३ ॥ दूहा ॥ वारी विद्रुम सदृस द्विग । लगि जगि नंद कुमार ॥ मनु विगास फुल्लिय कुसुम । द्वय कवि चंद उच्चार ॥ छं० ॥ ४६८ ॥ रू० ॥ १६४ ॥ १६१ पाठान्तर :- टग टग । सु । गम मग । मग टग । भुलिय । स्वांम । चित । लये । मनौ । मनीं ॥ १६२ पाठान्तर :- छन । होय । कुशलन । कुशल । कसल । हुय । कुशलन । कांम । धांमन । धांम । १६३ पाठान्तर :- छनं । नेनी । चौंनी । चैंन । जमुनैस । जमुनेस । रह । भुलै । अयक्रूर । ध्यांनं । रथग । विहानं । चित । बढी । द्वय । वाल । पढी । बंधे । कंसी । लगै । लगी । दौप । वंसी । रहै । जोतिसांई । जोतिसाइ । लछी । सुहाइ । हसे । दिपि । मुषं । हूंचो । सुपं । भेष- थाइ । सिरसैपसांई । जलं । केंलि । न्यांनं । क्रूष्ण । किप्पा । ध्यांनं । चन्नु । र्वाहु । कीरीटी । सुंव्हारं । पीय । पट । कटी । गद्वा । तुटी । पांनि । पानी । सैनं । अहो । जदों । धरो । धरं । सदै । कैछी । निय । देही । गए । चित । बीरं । पांन । चलै । क्रुर । संग । रंग । मधुनैर । मधूरं । दिष्टं । तिष्टं ॥

• किसी २ पुस्तक में यह छंद ४६४ के आगे हैं ॥ १६४ पाठान्तर :- दौहा । बारी । विद्रुम । कुंमार । मनौं । विभास । कुंलिय । फुलिय । कसम । कुसम ॥

२४२ पृथ्थीराजरासौ । [ दसम समय ६२ भुजंगी ॥ कहूं अंब विद्रुम्म सीतल्ल छाया । कहूं वृक्ष वहं निच्चहं सिञ्चाया ॥ कहूं कीर कोकिल्ल नादं सुछीनं । कहूं केलि कप्पोत से बोल झीनं ॥ ४६९ ॥ कहूं बीय बिज्जौर पीयूष भारं । जुटी भूमि लुही मनौं हेम तारं ॥ कहूं दाडिमी चूव चिंचन्न चंपी । मनौं लाल * मानिक पीरोज † थप्पी ॥ ४७० ॥ कहूं सेव देवं करनं कलापं । कहूं पंष पारेव सारो अलापं ॥ कहूं नीवनाळी अकेली षजूरी । फुले काम भंडे सुछल्ले हजुरी ‡ ॥ ४७१ ॥ कई ताल तुंगे सुचंगे सुचारं । कहूं काम लषे सुदषे विचारं ॥ कहूं चंप चंपी सु कंपीय वातं । कहूं जंबु जंभीर गंभीर गातं ॥ ४७२ ॥ कहूं नागवेल्ली निवेली निवेसं । कहूं माळची घेरि भौरं सुवेसं ॥ कहूं पांडरी डार पाल्लै विचारं । कहूं सेवती सेव झंनी सुझारं § ॥ ४७१ ॥ § कहूं अष्रोटे निच्चहे तिबेली । कहूं बील विद्वाम कादंम केली § ॥ कहूं केतकी फूल दल्ली विगस्से । कहूं वंस विश्राम गंठी निकस्से ॥ ४७४ ॥ १६५ पाठान्तर :- कहुं । अब । विद्रुम । सीतल । कहों । त्रिप । घटंनि । हटं । घटं । कहों । कहुं । सं० १७७० की मैं - कहूं केलि कोकिल सोहिल छीनं । कहूं कोइल बोल सोहलं झीनं ॥ सं० १८५९ की मैं-कहों केलि कौथल्ल सो जल्ल भीनं । कहूं काइल बोलि सोहिल्ल झीनं ॥ कहौ बिजौर । बिजौर । पीयुष । जुट्टी । भुम्मि । लुटी । मनै । कहौ । चुश्च । चूश्च । चिंचिचण । मनै । मांचिक । मानिक । पीरोज । थपौ । कहौ । सेव । देवं । करणं । कहौ । पारै । बसारी । अलापं । कहौ । नीच । अकेली । पजूरी । पुलै । भंडै । सुहले । हजुरी । कहै । चुंगे । कहै । कौमि । कांम । लषै । दपे । दपै । कहै । वांतं । कहै । जंबु । जंभीरं । कहौ । नागवल्ली । निवलो । निवैसं । कहो । कहै । घेर । घेर । भौर । भोरं । सुदेसं । कहौ । पडुरी । पंडरी । पडरी । पंडुरी । छप्पै । पल्लै । बिहारं ।

• हिं० लाल (सं० लत् वा लह्) लालरंग का वाचक राधालालजो ने अपने हिन्दी शब्द कोष में माना है अत एव लालरंगवाले रत्न का वाचक भी अनेक प्राचीन कवियों ने प्रयोग किया है ॥ † हिं० पीरोज (सं० पिराज तथा पेरजं तथा पेरोजनं= उपरल विशेषः ) उपरत्न पिरोजा ॥ ‡ हिं० हजूरी ( सं० सजूः वा सजुस् = स with जुष to please) Associated, an associate or companion. With, together with. § यह तीन पाद बूंदीवाली पुस्तक में नहीं हैं। अषरोटेंट । निट्टैट । विद्याम । कहै । कैतकी । केलि । केली । दली । विगसै । विगसे । बिमसे । कहौ । बंस । विश्राम । निकसै । निकसे । वैर । वेरि । बेर बंष्ट्रीय । पुकारै । कहौं । मौर । टैरं । सुहैरं । विहारै । कहौं ।

दसम समय ६३ ] पृथ्वीराजरासौ । २४३ कहूं बेर बद्रीव पंषी पुकारं । कहूं षोर टेरी सुझोरी विचारं ॥ कहूं सारसं सारि सारन्न सोरं * । मनौ पावसी वृष्टि दादुल्ल रोरं ॥ ४७५ ॥ कहूं सेंसिषंडी सुपंडान फुल्ली । कहूं लुम्बि लोंगी रची बेलि फुल्ली ॥ कहूं अप्प आसोक तैं सोक हीनं । दिषे आसिषं रूप तासं प्रवीनं ॥ ४७६ ॥ कहूं दाडिमी पिंड षज्जूर भुल्ली । कहूं माल्लची मल्ल भर भार भल्ली ॥ हसे स्याम वल्भह अकूर कुल्ली । जहां कूबरी रूप पेषंत झुल्ली ॥ ४७७ ॥ दई माल्लिया आनि सौदाम दानं । भए रंजकं सब्ब सुं हाल कानं ॥ रची मंडली गोप ब्रजलोक वासी । गए जग्गसाला तहां धनुष चासी ॥ छं० ॥ ४७८ ॥ रु० ॥ १६५ ॥ दूहा ॥ धनुष भंग कीनौ सु प्रभु । वर वजि गव्व छतीस ॥ विमल लोक मधु पुरि परिय । विहसत स्वामि सद्दीस ॥ छं० ॥ ४७९ ॥ रु० १६६ ॥ रंग भंग मंडप उथपि । अरु धनुक्क तिन थान ॥ मानौं धान कपाव कौ । बीला दी हति आन ॥ छं० ॥ ४८० ॥ रु० ॥ १६७ ॥ मधुरिपु मधुरित मधुर मुष । मधु संमत मधु गोप ॥ मधुरित मधुपुर मच्चिय सुष । मधुरित नयन स श्रोप ॥ छं० ॥ ४८१ ॥ रु० ॥ १६८ ॥ गोष निरषत सुभ चिय । रूप सरूप रसाल्ल ॥ भगति भाव चित्त चित्त धरि । हिये हरष्यहि बाल ॥ छं ॥ ४८२ ॥ रु० ॥ १६९ ॥ सोर। सारान। सारोन। सौरं। मनौ। पायसी। बुष्ठि। बुठि। दादुल्ल रोरं। कहौ। सै। सुपांन। सुपानं। सुफुल्ली। सुफुली। कहौं। भुंलि। लोंगी। वैलि। भुली। कहौं। अप। आसौंक। तैं। ते। सौक। दिषै। रूपतामंतआकं। कहीं। पिंड षजूर षज्जुर। पुजुर। भुली। कहौ। म्मल्ल। मल। भार। भौरं। भुंली। भुल्ली। हस्यै। स्यांम। वलिभद्र। वलभद्र। अक्रूर। कुली। कूंबरी। पैषंत। भुली। दइ। मौलियां। आंनि। सोदाम। रजक। मूहाल। मैहाल। सब। सुनो। सुनिय। गोषी। ब्रैजलौक। जिग। जग। जग्य।

• हिं० सोरं (सं० स्वर) sound; noise, tone, tune. १६६-१७० पांठान्तर:-दोहा। धनषं। बिच्नोस। वर। भजि। गछ। पुर। परीय। स्वांमि॥ १६६। अरु। धनुष । धनुक्क। यांन। मानों। कयाचि कौ। आनि। १६७। रिन्न। समंत। गोप। मधुपुर। नैन। सउप। सत्रौप। १६८॥ निरषत। सुभि। हितु। चित। हियै हरषहि। १६९।

हसम समय ६५ ] पृथ्वीराजरासौ । २४५ प्रजा प्रसंखत भेट दधि । चल लिए परसत पग्म ॥ षट गुन प्रभु बलिभद्र सम । हरि मिलि गोचर लग्ग ॥ छं० ४८१ ॥ रू० ॥ १७५ ॥ राज सुराजन मातुलह । मत लहि अतुल अपार ॥ कुवलय गज मुच लय मुदित । विदित वली दरबार * ॥ छं० ॥ ४८२ ॥ रू० ॥ १७६ ॥ दिठि दल दिन बालक विहसि । कुससिय कुसदिव गब्भ ॥ सुन रोचिन रोचित रिसह । दिठ दिग लग्गौ अभ्र ॥ छं० ॥ ४८३ ॥ रू० ॥ १७७ ॥ ब्रज सरनागत बसत व्रज । ब्रज कहि मंगै सग्ग ॥ हम गज दिट्ट निरष्यो । निसष उसारहु पग्ग ॥ छं० ॥ ४८४ ॥ रू० ॥ १७८ ॥ रिस लोचन रन रक्त किय । रक्तंभर ब्रजपाल ॥ रति रत कंस उदंसि सिष । किस पंचित निय काल ॥ छं० ॥ ४८५ ॥ रू० ॥ १७९ ॥ भुजंगी ॥ मदंक्कारि भूरंग रूपं गरज्जं । अहो बाल वालं तिवारं वरज्जं ॥ चयं वाद बहं पयं पीलुवानं । ठिन्नै टह नहे' जुधं जूझं आनं ॥ ४८६ ॥ कटिं पह पीतं सिरं स्याम सेखी । सिता नील दसनाय दसनाय केखी ॥ धरै ओरह्यं सुवज्जंत फूंलं । हसै विक्कसे मुष्य गेनं गद्दलं ॥ ४८७ ॥ गही सुंड सुंडीन षंडी अपारं । नटी जानि बंसी सुचुक्की विचारं ॥ पयं पात भूमी सुभूमी जु आनं । दिठी कंस लग्गी सुबज्जे निसानं ॥ ४८८ ॥ प्रन्जा । प्रसंखंत । भेंट । दधि । सत । पंग । पट्ट । गौचर । लग । १७५ । राजुन । राजन । मातुलह । मतु । कुंबलय । गजु । मुदिता । विदती । १७६ । दिनि । विहसि । गभ । रौहिनि । रौहित । रोदित । लगौ । अभ्र । १७७ । वृज । मंगे । मग । हमन । दिठन । नरपयौ । उधारहु । पग । १७८ । लोचन । रतकियै तक्किये । रतंवर । उदंस । किस । १७९ ॥

• हिं॰ दरबार (सं॰ दर or दरि, A natural or artificial excavation in a mountain, a cave, cavern, a grotto &c. and बार A door-way, a gate.) Hence at door-way or gate. अर्थात द्वार पर ॥ १७

२४६ पृथ्वीराजरासौ । [ दसम समय ६६ हतं हंत हंतं हहत्तं सुरष्पं । प्रसिद्धे पुरानं प्रसादं पुरुष्पं ॥ दुवं बैर पुव्वं दनं देव पक्की । मदं जे हिंदे ते हिंदै जानि बक्की ॥ ४९८ ॥ हरन्नक्किक्च्चारी विचारी सुगोपं । बिरंनषि वैरी जदं जावि कोपं ॥ रमे रास किष्णां गजं केलि मंडी । तमं तेज तेजं तपैता चिषंडी ॥ ५०० ॥ हुअं हूह हकं सुभापं सुचारी । अहो साधुसाधं अजुत्तं निचारी ॥ किसोरं किसावतं गातं सुक्रीसं । वपं एस वह्नं मदोमत्त दीसं ॥ ५०१ ॥ छुटे पह पीतं कियं क्रिष्ण रोसं । बलीभद्र भद्रं अनूजा नितोसं ॥ तुअं बाखबुद्ध न सुड्डं सु देहं । गही पह बॅचै सु अकैकै सनेहं ॥ ५०२ ॥ अनो संकण हेम तें सिंधु कुहं । गही सिंधु बली [अ + द्र] धपी धाम पुट्ठं ॥ गही पुंछ फेरे सिरं तीन वारं । उड्डौ हंस हंसीन भूमी प्रचारं ॥ ५०३ ॥ दुवं बंध दंतं धरे कट्ठि कंधं । लगी ओनि किंछं मनो गुंज बंधं ॥ हते गज्ज गज्जौ दुवं मल्ल मल्लं । परी रौरि पौरं प्रसारं बिचल्लं ॥ ५०४ ॥ मिले रंग भूमी बलैरास किस्नं । नवं रंग दिष्टी तनं तेज तिन्नं ॥ बदी बाय चानूर मामल्ल जुद्धं । रनं राज अग्या सु मेटौ बिरुद्वं ॥ ५०५ ॥ समं डोरि बंध्यो निबंध्यो निबंध्यो । दमं जोति तेजं मिलं मुत्ति संध्यो ॥ कूं० ॥ ५०६ ॥ रू० ॥ १८० ॥ १८०-पाठान्तरः- भुरग । रजं । अहो । बलं । बरजं । अय । वदं । पयं पीलवानं । ठिल्लै । टिल्लै । ठट । वट्ट । नदै । नटें । ज्वदुं । जूंजूं । जुजु । जूजु । कट । कटि । पट । सरं । स्यामं । सैली । बसनाय । कैली । धरा । मौरसलंत । वाजंत कूरं । हसे । विकसै । विकसे । मुप । गैनं । गहूंरं । गफूलं । अपारं । जांनि वंसी । सुचुकी । पय । भुमी । सुभुंमी । लगी । सुवज्जे । निसांनं । हत । हहतं । सुरषं । प्रसिद्धै । पुरुपं । बैर । पुवं । पुंव । दनु । दतुं । पक्षी । जै । झदते । हृदे । जांनि । लक्की । हरनंछि । सगोपं । विरंनषि । वैरी । जदो । कोपं । रमै । तैजनैजंतपैता विखंडी । तपैता । हुंच्च । हुंह । हकं । संभाषं । संचारी । अहो । सांधं । अयुतं । किसौरं । कुंसावरत । बलं । मदौमत । कुट्टै । पट । क्रिष्ण । कृष्ण । रौसं । अनुजा । नितौसं । तूअं । पट । पंचे । अक्कै । सनैहं । मनौ । मनौं । हेमतैं । सिध । सिंध । छुटं । सिंध । बली । * अधिक पाठ है ॥ धपि । धम । पुटं । पुठं । पुच्छ । फैरे । दुयं । बंध । कठि । कट्टि । कटि ओन । छंकं । मनौ । गुज । हतैं । हतं । गज राज्जे । गजगन्जै । दुअ । दुअं । मल । मलं । प्रसादं । विहलं । मिलै । भुमी । बल्यं । बल किष्णां । तिनं । तैज । तिष्णां । चाप । पाय । चानुर । मामल । युद्धं । रगं । मैटौ । मेटी । विरुरुं । डौरि । निवंन्धा निबंध्या । जाँति । तैनं । मुति ॥

• हिं० पीलुवानं (सं० पीलु, An elephant and वान, going, moving or driving). Hence an elephant driver.

: दसम समय ६० ] पृथ्वीराजरासो । २४० दोहा ॥ हम वनचर बालक सुब्रज । तुम जुध मल्लनि मल्ल ॥ अपति जुद्ध तुम प्रति करचि । बिचतन होइ न बल्ल ॥ छं०॥ ५०७ ॥ रु०॥ १८१॥ प्रथम मत्त गजराज दर । दस सहस्स बल ताहि ॥ सो अग्या बल कीन मैा । लीला ही हति ताहि ॥ छं० ॥ ५०८ ॥ रु० ॥ १८२ ॥ हति रूपति गजराज मैा । मंच सुमंडिय कंस ॥ चानूरह मुष्टिक बलिय । मुकति समष्पन अंस ॥ छं० ॥ ५०९ ॥ रु० ॥ १८३ ॥ कवित्त ॥ स्त्री निकेत तन स्याम । पीत कौ सेव देय दुति ॥ धूमकेत वर जलद । काम उदित सु कोट रति ॥ नयन उदय पुंडरिक । प्रसन अमरीय सुराजै ॥ गुंजहार जंजरित । तडित बहरि सु विराजै ॥ नहिं बाल वृद्ध किस्सोर तुअ्र । धुअ्र समान पै डिडधरौ ॥ पावै न जोग जोगी जुगति । किन गुन तुम गुन बिस्तरौ ॥ ॥ छं० ॥ ५१० ॥ रु० ॥ १८४ ॥ साटक ॥ किंवा जोग सहस्स कोटित गुना, आवै न ध्यानं उरं । नैवानं सनकादि रिष बहुलं, नो ब्रह्म कर्म्मं गुरं ॥ किं किं जै बर गोकलेस घरि सो, कष्टं घनं अद्भुतं । किं निर्माय सु वानयं अभिनवं, नी तोय वानी वदं ॥ छं० ॥ ५११॥ रु० ॥१८५॥ दूहा ॥ पुब्ब स्त्राप सम दिठ्ठ करि । बचन ति लङ्किय काज ॥ दर दर बानी देव गुरु । रोकि देव सिर ताज ॥ छं० ॥ ५१२ ॥ रु० ॥ १८६ ॥ १८१-८३ पाठान्तरः-दौहा । वनबर । बचनचर । बालक । बज । युन । युध । मलन । मल । अपत्ति । युद्ध । युध । होइ । नवल ॥ १८१ ॥ मत । सहस्र । सो । क्रांन ताही ॥ १८२ ॥ हयति । फिर । जहां । मच । कस । चानुरह । मुष्टक । बलियं ॥ १८३ ॥ १८४ पाठान्तरः-निकैत । नकेत । स्यंम । स्यामं । को । सैव । रति । धुमकैत । क्रांम । उदति । कोट । जंडरीत । बदरौँ । नहि । किशोर । तुव। ध्रुआं । समांन । पैं । ढिठ । इह । जोग । जोगी । युगति । गुण ॥ १८५ पाठान्तरः-सट्टक । किवा । जोग । कौटित । गुणा । ध्यां । रिप । नै । ब्रह्मं । करम । कमें । कि । कि । गौकलैस । सौ । धनं । अंदबुदः । अदबुदं । निरम्माय । नै । तोयं । बानी ॥ १८६ पाठान्तरः-दौहा । पुंब । श्राप । दिष्ट । बचनात । बचनति । देव । गुरु । रुकि । देव ॥

२४८ पृथ्वीराजरासो । [ दसम समय ६८ कवित्त ॥ एक समै रुकि खड्छि । रोचितह ब्रह्म ब्रह्म सिसु ॥ सनक सनंद रु सनत । सकल रुक्केसु पवरि उसि ॥ तिन सराप भयौ पतन । बैर आवह घरि किन्नौं ॥ हरनकस्स हरनळ्छि । इक्क अवतारह खिन्नौं ॥ अवतार एक सिसुपाल भय । दंतवक्क रुकमनिवयर ॥ रावन कुंभकरनह बलिय । चित अवतार सुमंत भर ॥ छं०॥५१३॥ रू०॥ १८७॥ श्लोक ॥ पूर्वशापं समंदृष्ट्वा स्वामिवचन प्रीतये । क्रोधमुक्तह्यविनाशी पीडितो गजराडयम् ॥ छं० ॥ ५१४ ॥ रु० ॥ १८८ ॥ गीतामालची ॥ गजराज दंतिय भ्रमति कंतिय मद मंतिय कीजयं । बल कन्ह अग्गै करिन भग्गै रोस रंगै लीलयं ॥ फरहंत पीतं वस्त्र अभीतं भीम भीतं संजुरे । गद्दि दंत षंतिय कंध कंतिय रोस संतिय उम्भरे ॥ श्रियषट प्रमानं बल बलानं सेन मानं दुस्तरे । दिषि कंस सैनं काल अनं हय्य गैनं उम्भरे ॥ छं० ॥ ५१७ ॥ रु० ॥ १८८ ॥ भुजंगी ॥ न बालं न बालं किसोरं न तोही । न वृद्धं जुवानं न ब्रन्नं न जोही ॥ हतं हंत हंतं विषं बीर बुल्ली । घरे कंध दंतं रने नेच बुल्ली ॥ ५१८ ॥ बलंतो बलिंद्री बजानं न देवं । न ब्रन्नं न देहं न सेसं न सेवं ॥ महा भाग आगं जुरं जष्ष केवं । दिवं दिष्ट मह्यं समुष्टीक एवं ॥ छं० ॥ ५१८ ॥ रु० ॥ १८० ॥ त्रिभंगी ॥ रन रंगे थालं, जेहा कालं, तेहा मालं, चानूरं । तोसल्लं चिसूलं, मुष्टिक थूलं, हस्त विहूलं, धूसल्लं ॥ १८७ पाठान्तर :-कवित । एक । रैचितह । ब्रह्म ब्रह्म । रु । रुक्केसु । तन । भये । कीनौ । हरणकसप । हरणकस्य । हरनक्खि । ईक । लीनौ । इक । भयं दंतवत । रुकमनि । वयर । रावन । कुंभकरमह । त्रिना । त्रितय ॥ १८८ पाठान्तरः-पुर्वै । पुव्व । आपं । दिष्टा । स्वामी । सु । प्रीतयं । मुक्तं । अविनासी । गजराज ॥ १८९ पाठान्तर :-दंतीय । भ्रमत । मद । मंतीष । उभरे । नैनं अंनं । हथ । गैनै । उभरे ॥ १९० पाठान्तरः-बालं । घजानं । अनं । सूली । देहं । घणौ । शेसं । जरण । स ॥

दशम समय ६६ ] पृथ्वीराजरासो । २४६ रन रंग गतानं, मेल्लि सिञ्जानं, अंग समानं, रूम कंते । धष धूसर दंते, मन घर धंते, रज विलसंते, बलवंते ॥ षव गञ्ज सतानं, जम सम पानं, बक्कि बलवानं, बोलंते । रन रत मैनं, बहु बल मैनं, कन्ह समेनं, उच्चरंते ॥ आवर्त्तति छल्लं, भें पर गल्लं, बज्जन मल्ल, भूमल्लं । धर धर थर छल्लं, पीपर पल्लं, अंबर छल्लं, भू भल्लं ॥ बज्झियते सूखं, हस्त विकूखं, गंने छूखं, गैतूखं । गैबर गत्तानं, घन गत्तानं, परि बध्यानं, मल्लार्न । धस धम लत्तानं, बहु गत्तानं वजिविन्तानं, उब्भानं ॥ सक्के घन बल्लै, छति धूसल्लै, कीन विछल्लै, भूभल्लै । अन रोम रिसल्लै, रंग रिफल्लै, जिन बल झल्लै, धरछल्लै ॥ कसि डोरिय भेवं, छल घर छेवं, छवि बत भेवं, द्वै वीरं । चानूरं सक्कं, धरि मुष्टिकं, तत्त गुर बक्कं, बल नीरं ॥ कटि थान परंसं, पोषित कंसं, जानि जुगंसं, गिरिर्दते । अन पग्ग पुछंते, सास उलंत, मन दम षंते, अनषंते ॥ तरवर संत्तज्जे, आयत वज्जे, घायै गज्जे, भैभानं । दोज तन वीरं, जम्म सरीरं, वधि गुनतीरं, विधि भानं ॥ गुरु जन बिरुझानं, बहु असमानं, धर धर थानं, वजिपानं । उप्पारे पग्गं, ब्रह्मांड लग्गं, फिरि फिरि जग्गं, सिर भग्गं ॥ फिरि कंसं दिषिष्य, आचिञ लषिष्य, जग सहु भषिष्य, तपितानं । आतम गुरु पानं, तजि उब्भानं चंपिय कानं, सिर भानं ॥ उच्चारहि बीरं, बहु व्रत नीरं, जम्म सरीरं, जुग भीरं । कसि कसि उत्तंसं, डोरिय दंसं, करि रिपुनंसं, बिनुचीरं ॥ छं० ॥ ५३३ ॥ १८१ ॥ १८१ पाठान्तर :- चानूलं । तोसन्न । त्रिशूलं । विफूलं । सधूलं । समांनं । गज । बलमानं । मैनं । कंन्ह । समैनं । छलं गलं बजत । मलं । भूमलं । छलं । पीपरि । पलं । भ्रंबर । छलं । भलं । बजिय । भूलें । गैने । गतानं । घत्तानं । बधानं । मलानं । लतानं । बहुर । विनानं । उभानं । सकैं । धन । बलै । धुसल्ले । धूमल्लै । भूमलै । दिसल्लै । रिफलै । झलै । छल्रै । डोरीय । चाणूरं । सकं । धर । मुष्टिकं । बकं । पयंसं । गिरिंदंस । अनं अभयंते । नरवर । संतजे । बज्नै ।

२५० पृथ्वीराजरासो । [ दसम समय १० दूहा ॥ छहकारत मल्लिन सुभर । अति बज्र दिन बल बीर ॥ सुर नर नाग निबद्ध नर । भई कुलाचल भीर ॥ छं० ॥ ५३४ ॥ रू० ॥ १८२ ॥ रंसाला ॥ उत्तमल्लं भरी । अत्ति धारं धरी ॥ जांनिमत्ते करी । होइच्छायं षरी ॥ ५३५ ॥ घाय बज्जे घरी । गज्जि भद्दों भरी ॥ मच्छ फछं टरी । भ्रस्म भ्रम्मं धरी ॥ ५३६ ॥ मल्ल झुल्झैँ चरी । वारि खेदं झरी ॥ मेघ लग्गं गिरी । हेम कंपं ठरी ॥ ५३७ ॥ चीय ता कित्तरी । प्रान पक्कै लरी ॥ जानि धक्कै धरी । उन्न उन्नं छरी ॥ ५३८ ॥ धूरि भूमी भरी । डोल लग्गी ढरी ॥ श्रोन सुष्षं झरी । द्रोन द्रुग्गं षरी ॥ ५३६ ॥ मुट्ठ चुक्कं परी । राम कामं हरी ॥ मल्ल भूमं परी । कंस चासं डरी ॥ ५४० ॥ मंच मुक्की मुरी । धाय जहं धरी ॥ केस पंचे करी । * * ॥ छं० ॥ ५४१ ॥ रू० ॥ १८३ ॥ दूहा ॥ सत्तपुत्त बंधवं सपत । लब्ध असी गनि भृत्त ॥ काम आय बलिभद्र कर । कन्द कंस नव छत्त † ॥ छं० ॥ ५४२ ॥ रू० ॥ १८४ ॥ कवित्त ॥ राति कंस सुपनंत । कंध दिष्यौ न कंध पर ॥ षर ग्रिद्धव उच्चार । षोज लख्यै न अंग उर ॥ चिन्ह चीन तन चित्त । बीर जग्ग्यौ भ्रम षंडे ॥ मुकति बंस मति छीन । रंग मंडप फिरि मंडे ॥ चानूर बीर मुष्टिक बलिय । तोसलहच रन रंग सजि ॥ कलि काल मल्ल कलि काल गति । कलिय काल भंजन सुरजि ॥ छं० ॥ ५४३ ॥ रू० ॥ १८५ ॥ गने । जंम्म । बंधि । विधि । छिर । छह । उपारै । पगं । ब्रह्मन्ध । जगं । दिषिय । लषिय । भषिय । उभानं । चंपय । उछलारहि । डोरीय । छिन हंसं ॥ १८२ पाठान्तरः—हहकारति । मलनि । १८३ पाठान्तरः—मलं । अति । अधि । दुरी । करी । धुरी । मद्ध । मल । झुभैं । कितरी । प्रांन । पक्कैं । जांनि धकै । उन । उनं । दुगं । मुठ । चुकं । भरी । मरी । मुक्की । यह्वै । * * मेरे पास की किसी पुस्तक में पाठ नहीं ॥ १८४ पाठान्तरः-सत । पुतं । भत । कांम हत ॥ † यह रूपक सं० १६४७ की लिखित पुस्तक में नहीं है और उसके पीछे का सं० १८५८ की में है ॥ १८५ पाठान्तर :-गृंधव । उचार । मुगति । चाणूर । मुष्टिक । तोसलह ॥ :

दशम समय ७१ ] पृथ्वीराजरासो । २५१ दूहा ॥ जसुन सपत्तौ कंस हति । विस्व विराजत साथ ॥ वर विश्राम विश्राम घट । धनि जदुनाथ सुघाथ ॥ छं० ॥ ५४४ ॥ रु० ॥ १८६ ॥ अरिल्ल ॥ मल्लहिन मारि पछारति कंसह । बंधव के रिपु केरि पुनंसह ॥ सूरसेन पुत्तिय सुत खंडिय । उग्रसेन सिर छत्रह मंडिय ॥ ५४५ ॥ जनम धाम वसुदेव देवकिय । किय वरपान प्रसन्न अंसु किय ॥ विप्रदान ग्रहगान सुमंडिय । कवि कविचंद द्वंद मुष वंदिय ॥ छं० ॥ ५४६ ॥ रु० ॥ १८७ ॥ दूहा ॥ हत्यौ कंस केसी हत्यौ । कालयघित जिन मात ॥ नंद कह्यो नन्दादि सौं । जाहु गेह अब तात ॥ छं० ॥ ५४७ ॥ जननि जसोदा सौं कह्यो । राम किस संदेस ॥ ह्यां दधि मांपन चोरते । ह्यां हत कंस नरेस ॥ छं० ॥ ५४८ ॥ गोधन गोपी ग्वाल सब । सुष रचियो ब्रज वास ॥ दिन दस पाछें आय हैं । मात जसोदा पास ॥ छं० ॥ ५४८ ॥ वंसी वेत वषांन वन । गेंद चींगुरी जोरि ॥ धरियो सबै दुराय कै । लेइ न राधा चोरि ॥ छं० ॥ ५५० ॥ अंसुधार अँसुरार मुष । परत नंद सब गोप ॥ जो छांडे अब दीन करि । कतराषे जन कोप ॥ छं० ॥ ५५१ ॥ अघ बक धेनक चासतें । अरु दावानल पान ॥ कतराषे इन विघ्ननतें । जमला अरजुन ठान ॥ छं० ॥ ५५२ ॥ इह कहि सब अंकन मिले । नंद गोप सब साथ ॥ पगन परत ब्रज जात मग । कहत सनाथ अनाथ ॥ छं० ॥ ५५३ ॥ डग मगि पग पेंडन चले । फिरि चितवै गोपाल ॥ का जाइ जसोदा कहैं । बिना संग ब्रजलाल ॥ छं० ॥ ५५४ ॥ जाइ जसोदा सों कह्यो । रहे राम बलबीर ॥ सुनत जसोदा यों टरी । ज्यों तरु काटे नीर ॥ ५५५ ॥ गोपी गोप गुपाल बिन । यों दीषत दीनंग ॥ १८६ पाठान्तरः-संयत्तौ । विश्व । विश्रांम । १८७ पाठान्तरः-मलन । जरासिंध । पुतिय । धांम । देवकीय । पांन । अंशु । गृह गाम ॥

२५२ पृथ्वीराजरासौ । [ दशम समय ७२ कहूं न सन माने निमष । ज्यों मनि बिना भुयंग ॥ छं० ॥ ५५६ ॥ लद माषन साटौ दधी । धयो रहै मनमंद ॥ षाइन बिन गोपाल को । दुषित जसोदा नंद ॥ छं० ॥ ५५७ ॥ प्रभुमाया फेरी प्रबल । सब लागे गृह दंद ॥ पलन सुहाई राधिका । बिन वृंदावन चंद ॥ छं० ॥ ५५८ ॥ दूहा ॥ घर अंगन गायन फिरकि । जमुना जल बन कुंज ॥ फिरत उचाटी सी भई । बिन वृंदाबन चंद ॥ छं० ॥ ५५६ ॥ वंसीबट बनबीथिकनि । दधि रोकन की ठौर ॥ नैकु न मानै कहुं न मन । कह्यो कहा जौं और ॥ छं० ॥ ५६० ॥ लीला ललित सुरार की । सुक मुनि कही अपार ॥ ते बड भागी देव नर । जपत रहत नित्यार ॥ छं० ॥ ५६१ ॥ नंद तात पत्तौ सु ग्रह । सिसु बसुदेव प्रमान ॥ कोइ काज मथुरा सु बसि । चलि दारिका निधान ॥ छं० ॥ ५६२ ॥ मधु मंडित मधु पूरित मधु । मधु माधुर सु अजोग ॥ कवि बरनिय सुरस्वामि को । कहत दसम संभोग ॥ छं० ॥ ५६३ ॥ रु० ॥ १६८ ॥ जुतिचाल ॥ बाले जसोदा मतिलोले । कंस कालेसुकाले ॥ जसोमति नंदो गोप बंदौ । कंदो गुट्ठिगे बाल चेंदौ ॥ दीन बंदो न बंदौ । जयौ बासुदेव नन्दा ॥ छं० ॥ ५६४ ॥ रु० ॥ १६६ ॥ ॥ बौद्धावतार की कथा ॥ दूहा ॥ उतपन कैकट * देस कलि । असुर जग्य जय हारि ॥ जय जय बुद्ध सरूप सजि । है सुर सिद्धि सुधार ॥ छं० ॥ ५६५ ॥ रु० ॥ २०० ॥ १६८ पाठान्तरः-सैं ॥ ५४७ ॥ सुं । मायौ ॥ ५४८ ॥ रहीयो । पाछैं । आदहौ ॥ ५४६ ॥ घट । गिंद । हिंगूरी । हिगुरी ॥ ५५० ॥ असुरार । असरार । छांडैं ॥ ५५१ ॥ पांन । ठांन ॥ ५५२ ॥ कहा । कहै । छिना ॥ ५५३ ॥ सैं । यौं ॥ ५५५ ॥ विन । दिषत । हीनंग । निपम । बिना ॥ ५५६ ॥ सांपन । विन ॥ ५५७ ॥ फेरि । बृंदाबन ॥ ५५८ ॥ परखि । बन ॥ ५५६ ॥ नैकुं । लौं ॥ ५६० ॥ नित्यार ॥ ५६१ ॥ पत्तौ । प्रमांण । निधांन् ॥ ५६२ ॥ स्वांमि । कों ॥ ५६३ ॥ २०० पाठान्तर । ककट । किकट ॥

• श्रीमद्भागवत पुराण में बुद्धकी उत्पत्ति "कीकट" में होनी लिखी है:-

दसम समय ७३ ] पृथ्वीराजरासौ । २५३ बिराज ॥ जयो बुद्ध रूपं । धरंतं अनूपं ॥ हरी वेद नंदं । दया देह बंदे ॥ पसूहुंत रप्पे । कियं अप्पभप्पे ॥ जयं जग्य जोपं । कियं दत्त श्रोपं ॥ न्विगंग्या विचारं । सुरप्पे दयारं ॥ असूरं सुगत्ती । षहं रष्षिपत्ती ॥ कल्ला संजि कालं । दया भ्रम पालं ॥ सुरं ग्यान मत्तं । प्रनंत्तेसुजत्तं ॥ धरे ध्यान नूपं । नमो बुद्ध रूपं । छं० ॥ ५७० ॥ रू० ॥ २०१ ॥ कल्कि अवतार की कथा ॥ दूहा ॥ कलि कलिंग उतपन असुर । छती भ्रम धर भूप ॥ कलि कलिमल सो' हरन चरि । कियौ कलंक सरूप ॥ छं० ॥ ५७१ ॥ रू० ॥ २०२ ॥ बिराज ॥ सयं सूप लिंगं । अनीतं उतंगं ॥ विपंनी दयारं । अधर्मं विचारं ॥ कलंकं सुकालं । विया पुक्क आलं ॥ धरा भ्रम लोपे । चवं एक रोपे ॥ वधे मेच्छ मत्तं । चितं कान्ह रत्तं ॥ जुगं वेद चारी ॥ न ग्यानं विचारी ॥ नयं दान ध्यानं । सुषं जानि मानं ॥ नह्यो मन्न पूजा । न सोचं अनूजा ॥ न जग्यं न जापं । सबै आप आपं ॥ न देवं न सेवं । अहं सेव मेवं ॥ न गाह्या न गीयं । न पत्यं सुचीयं ॥ न ग्रंथं पुरातं । धरायन्न जानं ॥ धरे ध्यान सामं । कियं ग्यान नासं ॥ कलंकी सरूपं । धरंतं अनूपं ॥ हयं स्याम रोहं । किरीटी ससोहं ॥ जुगं बाहु चारं । मनीजोति तारं ॥ कटी पीत पहं । महा बिप्प भहं ॥ करे षग्ग धारं । विक्कहूं करारं ॥ मुठी हेम सेतं । मनो धूमकेतं ॥ करे खग्ग धारं । असूरं प्रहारं ॥ कियं षंड षंडं । धरा पूर रुंडं ॥ धरं भ्रम चारं । पवित्रं विचारं ॥ कियं अब्ब सत्तं । सुणौनी पवित्रं ॥ सुरं पुप्फ विष्टं । सुचारं सुतिष्टं ॥ रचे सत्त जुग्गं । कलीकाल भग्गं ॥ कृतं सत्य नूपं । जयो ता सरूपं ॥ छं० ॥ ५७४ ॥ रू० ॥ २०३ ॥ ततः कलौ संप्रवृत्ते संमोहाय सुरद्विपाम् । बुद्धो नामां ऽजिनसुतः कीकटेषु भवि- ष्यति १।३।२४ ॥ २०१ पाठान्तर :-रप्पे । भप्पे । ध्यांनं ॥ २०२ पाठान्तर :-हति । सो ॥ २०३ पाठान्तर :-कलिंगं । पुछ । मेछ । ग्यांनं । ध्यांनं । मानं । सांमं । ग्यांन । सांमं । स्यांम । कटिं । धूम । किरवार । धम्मचारं । सुष्णौनी । पुष्पं । सत्यं ॥

२५४. पृथ्वीराजरासो । [ दसम समय ७४ ॥ उपसंहार का कथन ॥ दूहा ॥ राम किसन कित्ती सरस । कचत लगै बहु बार ॥ कुक्छ आव कवि चंद की । सिर चहुवाना भार ॥ छं० ॥ ५८५ ॥ रु० ॥ २०४ ॥ कवित्त ॥ सिर चहुवानां भार । राम लीला छिन गाइय ॥ सनक सनंद सनत्त । कही सुकदेव न जाइय ॥ बालमीक रिषराज । किसन दीपायन धारिय ॥ कोटि जनम संभवै । तोय हरि नाम अपारिय ॥ मानुक्छ मंद मति मंद तन । पुब्बभार चहुआन सिर ॥ जं कह्यो अलप मति सुखप करि । सुचरि चित्त चिंत्यौ सुथिर ॥ छं० ॥ ५८६ ॥ रु० ॥ २०५ ॥ इति श्रीकविचंद विरचिते प्रथ्यिराजरासके दसावतार बर्ननं नाम द्वितीय प्रस्ताव संपूर्णम् ॥ २०४ पाठान्तरः-रांम । कुछ । चहुवानां ॥ २०५ पाठान्तरः-चहुवांनां । रांम । सुनंद । नांम । मांनुछ । चहुंआन ॥

अथ दिल्ली किल्ली कथा लिख्यते । (द्वितीय समय) —————— मंगलाचरण । चंद की अपनी स्त्री के प्रति उक्ति कि विधना ने दिल्ली सोमेसरनंद के बसने को निर्माण की है ॥ साटक ॥ राजं जा अजमेर केलि कलयं, वंदं व्रतं संभरी । जुद्धारा भर भीर मीर वचनो, दहनो दुरंगो अरी ॥ सो सोमेसरनंद दंड गछिला, वच्छिला वनं * वासनं । निम्मानं विधना सुजान कविना, दिल्हीपुरं वासनं ॥ छं० ॥ १ ॥ रू० ॥ १ ॥ चंद का अपनी स्त्री को कहना कि अनंगपाल की पुत्री को पुत्र उत्पन्न होने से दिल्ली की पूर्व कथा का प्रसंग प्राप्त हुआ है ॥ कवित्त ॥ अनगपाल पुत्तीय सुरँग †, पुत्त इच्छा फल दिन्नौ । नारिकेर फल सुफल, संत आरंभन किन्नौ ॥ तब प्रसाद उप्पन्नौ, पुब्ब संडो कथ भारिय । बर बीसल वै बंस, कह्यौ वर द्रुग्ग विचारिय ॥ पृथिराज जोति बरनीह कवि, अस्तिमंत सामंत भर । चंदानि बदनि सुनि चंदमति, भयौ दानवी बंसवर ॥ छं०॥२॥ रू० ॥२॥ —————————————————————————————————— १ पाठान्तर–बच्छिला । बासन । सुजांन । बासनं ॥ विदित रहे कि यहां कवि ने किसी देवता का मंगलाचरण न कर के पदार्थनिर्देशवत् मंगलाचरण किया है ॥ * जहां दिल्ली बसी है उस बन का पुराना नाम है । २ पाठान्तर–†अधिक पाठ है । पुत्र । इच्छा । दीनौ । कीनौ । प्रशादं । रूपनौ । चारिय । वै । दुग्ग । विचारीय । प्रथीराज । अस्तमंत । दानव ॥

२५६ पृथ्वीराजरासो [ तीसरा समय २ बालकपन में पृथ्वीराज का दिल्ली प्राप्त करने का स्वप्न देखना ॥ दूहा ॥ बालपन प्रथिराज ने, दृढ सुपनन्तर चिन्ह । लै जुग्गिनि जुग्गिनि पुरह*, तिलेक अच्छ करि दिन्ह ॥ छं० ॥ ३ ॥ रू० ॥ ३ ॥ कछु सोवत कछु जागते, निसि सुपनंतर पाय । अद्ध रयन के अंतरै, सुष सुत्तच सुभदाय ॥ छं० ॥ ४ ॥ रू० ॥ ४ ॥ अभयदायिनी नाम तिहिं, जुग्गिनि जग आधार । सुपनंतर सुभदायिनी, आयै आप पधार ॥ छं० ॥ ५ ॥ रू० ॥ ५ ॥ कनक कंत्ति दुति चंग की, निरषि सु पातग जात । परमानन्दप्रदायिनी, पार करन जग मात ॥ छं० ॥ ६ ॥ रू० ॥ ६ ॥ नष सिष प्रभा प्रकास दुति, चंद सुष कमल सुफूल । बरन बरन नग जोति जग, जरकस कंत्ति दुकूल ॥ छं० ॥ ७ ॥ रू० ॥ ७ ॥ पृथ्वीराज की माता का उससे स्वप्न का वृत्तान्त पूछना ॥ दूहा ॥ सुंपन पुच्छि माता तबै, कहौ पुत्र सब भाय । जो दिष्यिय तुम अई निसि, सो कारन समझाय ॥ छं० ॥ ८ ॥ रू० ॥ ८ ॥ पृथ्वीराज का माता को उत्तर दे स्वप्न का वृत्तान्त कहना ॥ कवित्त ॥ करि जुग्गिनी रत भेस, सुरंग सिंगार अभासिय । चंद पंक्ति तारक्क, चरन परि बिंटि प्रहासिय ॥ अंबर दिय उच्चार, दिव्य बानी धुनि मंडिय । ध्यान में रहे कि यहां से सब कथा चंद और उसकी स्त्री के संवाद में है और उस संवाद के अंतर्गत अन्य सब संवाद वर्णन किए गए हैं, अतएव छंदो का लगाना कुछ गूढ सा हो गया है। निदान हमारे दिए शीर्षकों के बल से अर्थ सुगमता से लग सकता है ॥ ३-७ पाठान्तर-बालपन । पृथ्वीराज । निसि । जुगिनि । जुगिनिपुरह । हथ ॥ ३ ॥ निशि । पाइ । अध । रयनिकै । सुभ सुत्तै सुभदाइ ॥ ४ ॥ अभैदायिनी । तिहि । जुगिन । सुभ- दायिनी । आपै ॥ ५ ॥ अंगसह । पातक्र ॥ ६ ॥ सफूल । सुफूति । बरन बरन नंग । जर्कस ॥ ७ ॥ इनमें सं० १६४७ की लिखित पुस्तक के अनुसार दोहा ६ और ७ का पाठ है, परन्तु, उसके इधर की लिखी नवीन पुस्तको में उनके पहिले पाद तो ऐसे ही हैं, किन्तु शेष तीन पाद ६ के ७ में और ७ के ६ में लिखे मिलते हैं ॥ * जुग्गिनिपुरह-दिल्ली का एक पुराना नाम है ॥ ८ पाठान्तर-सुपिन । पुद्धि । कहौ । कहह्या । समभाय । सबभाडू । दिषियं । दिष्यवि । समुझाइ ॥

तीसरा समय ३ ] पृथ्वीराजरासो । २५७ सुपर्नंतर चहुवान, जाय जुग्गिनिपुर मंडिय ॥ जाग्रंत सात दिप्यो सुपन, प्रकृत्ति न कोय तिन थान रद्दि । भय प्रात मात पुच्छिय प्रगट, सो सुपर्नंतर अरथ कहि ॥ छं० ॥ ९ ॥ रू० ॥ ९ ॥ पृथ्वीराज की माता का स्वप्न का वृत्तान्त सुन अद्भुत रस में रंजित होना ॥ अरिल्ल ॥ सुनि सुनि बचन मात तब बुझिय, सुभ अद्भुत चित्तरस झुझिय । सुप दृप द्रिग्ग भरी जन आइय, मन भौ चास कहन फुनि आइय ॥ छं० ॥ १० ॥ रू० ॥ १० ॥ उसका ज्योतिषियों को बुला स्वप्न का सत्यफल पूछना ॥ दूहा ॥ तब बुलाय सब जोग्गी, कहो सुपनफल सत्य । दिवस पंच के अंतरे, होय सु दिल्लीपत्ति ॥ छं० ॥ ११ ॥ रू० ॥ ११ ॥ गाथा ॥ ढिल्ली वै स्वपनं तं, प्रातं कत्थिय* प्रगट विप्रायं । जोतिग गनिक गुनीसं, सुनियं ते। सत्ति रुत्तार्यं ॥ छं० ॥ १२ ॥ रू० ॥ १२ ॥ ज्योतिषियों का उत्तर दे कहना कि पृथ्वीराज दिल्ली का राजा होगा ॥ दूहा ॥ न इह बात जोतिग घटै, मनसु धुच्च थिरताव । जोग नेर† जोतिग कहै, प्रभु सु होय प्रथुराव ॥ छं० ॥ १३ ॥ रू० ॥ १३ ॥ ९ पाठान्तर-कवित्त षट्पद । जुगिनि । *सुरंग । शृङ्गार । अभ्यास्यि । तारक (कै) अधिक पाठ है । भांन । महापीय । उच्चार । बानी । मंदीय । चहुवांन । चहुआन । जाइ । जोगिनपुर । कुंडिय । जाग्रन । मंत्र । दिब्यौ । सुपनः । प्रकृत । कोइ । पुंछि । सुपनंतर । अर्थ ॥ १० पाठान्तर-बचन । चित्त । झुलिय । द्विग् । भरि । भए ॥ ११ पाठान्तर-बुलाय । बुजाइ । जेतषी । कहि । कहै । सति । कहै । होइ । दिल्ली । पति ॥ १२ पाठान्तर-ऊहीय । * यहां “गाथा” पाठ सं० १८५६ ली. पुस्तक में अधिक हैं। विप्रायं । सति । मता ॥ १३ पाठान्तर-नह । बात । म॑निसु । धुच्च । जोगनयर । जोतिषि । होइ । एथुराज ॥ † दिल्ली का पुराना नाम ॥

२५८ पृथ्वीराजरासो । [ ताँवरो समय ४ ज्योतिषियों को विदा कर माता और पुत्र का एक गृह में जा बैठना ॥ दूहा ॥ न इह कथ्थ दुजराज कथि, प्रनमि करी सु विदाय । मात पुत्त दो इक्क गृह, बरतति बैठे आय ॥ छं० ॥ १४ ॥ रु० ॥ १४ ॥ अनंगपाल की पुत्री का अपने पुत्र के आगे दिल्ली की पहली किल्ली की पूर्वकथा का कहना और राजा कल्हन का वनक्रीडा करते सुसा और स्वान के चरित्र से भूमि का वीरत्व देखना ॥ कवित्त ॥ तब अनगानी पुत्ति, कहै सुनि पुत्त सु वत्तह । पुब्ब कथां ज्यौं भई, सुनौ त्यौ कहूं अपुब्बह ॥ इम पितु पुरिषा पुब्ब, नृपति कल्हन* वन क्रीडत । सुसा छंडि ता पुट्ट, स्वान संचरिय सचीलत ॥ सिसु संमुख हुइ बैठी सु तहां, अग्गि स्वान भै भीत हुअ । सब सभ्य तथ्य आचिज्झ भय, करि पारस ठड्ढे सुभय ॥ छं० ॥ १५ ॥ रु० ॥ १५ ॥ उस वीरभूमि में व्यास का कीली गाड़ना ॥ दूहा ॥ व्यास † जोति जग जोति तहँ, सिद्ध महूरत ताव । दैव जोग सेसच्च सिरह, किल्ल किल्लित सु ग्राव ॥ छं० ॥ १६ ॥ रु० ॥ १६ ॥ १४ पाठान्तर—नह । कथ । विदाय । पुत । दोइ । इक । यह । बैठ । आइ ॥ १५ पाठान्तर—पुत्रि । कैह । पुत्रि । पुत्र । वतह । ज्यों । सुनौ । तूं । कहौं । पित्त । पुर्वि किल्हन । स्वांन । सचीलति । सव्वीलत । समुष । होय । होइ । बैठौज । स्वांन । श्वान । भय । होइ । सभ । तथ । आजिज । ठट्ठे ॥ * कल्हन चन्द्र का वाचक होने से राजा चन्द्र । उपसं- हरणी टिप्पण देखो ॥ १६ पाठान्तर—दैवयोग । सिरनि । कील । कलित ॥ † व्यास राजगुरु का वाचक है । तँवर राजपूतों के पांडववंशीय गिने जाने से उनके राजगुरु व्यास कहाते थे । यह वह व्यास था जो कल्हन राजा के समय में राजगुरु था ॥

तीसरा समय ५ ] पृथ्वीराजरासो । २५६ वहां कल्हन का कल्हनपुर बसा कर राज करना और फिर उसके कितनीक पीढ़ी पीछे अनंगपाल का होना ॥ दूहा ॥ कल्हनपुर * कल्हन नृपति, बामी नृप निज साज । कितक पाट अंतर नृपति, अनगपाल भय राज ॥ कूं० ॥ १७ ॥ रू० ॥ १७ ॥ इतनी कथा सुनकर राव ( पृथ्वीराज ) के मन में अचरज हुआ ॥ दूहा ॥ सुनत राव इह कथ्य फुनि, उपजयि अचरज अंग । निश्चल अंग धीरज रचित, भयो दुमति मति पंग ॥ कूं० ॥ १८ ॥ रू० ॥ १८ ॥ विपरीत समय का आना देखकर सकल सभा का शंकित होना ॥ दूहा ॥ सकल सभा संकित भई, व्यास वयन वर वेद । क्रमयं समय विपरीत भय, उपज्यो अंतर भेद ॥ कूं० १८ ॥ रू० ॥ १८ ॥ † दूसरी किल्ली की कथा ॥ अनंगपाल की पुत्री का अपने पुत्र (पृथ्वीराज) के आगे अपने पिता के फिर से दिल्ली बसाने के लिये पाषाण और किल्ली गाड़ने की कथा का कहना ॥ कवित्त ॥ अनगपाल पुत्तीय, फेरि बुल्ली सुत सम्मुख । एह बत्त आचिञ्ज, उपजि मो पित्त तु तव्वह ॥ पृच्छि व्यास ‡ जग जोति, राज मंचौ उक्वव घन § । १७ पाठान्तर-किल्हनपुर । किल्हन । अनंगपाल । भयो ॥

• कल्हन राजा के दिल्ली बसाने के समय का दिल्ली का पुराना नाम कल्हनपुर है ॥ १८ पाठान्तर-कथ । अचरिज ॥ १९ पाठान्तर-बंचन । विपरति ॥ † ध्यान में रहे कि कल्हन के पीछे कई पीढ़ी तक तँवर कल्हनपुर में सुख से राज करते रहे और रूपक-१८ और १९ कवि ने दूसरी किल्ली की कथा का प्रसंग मिलाने के लिये कहे हैं। क्योंकि जो कुछ विपरीत हुआ है वह दूसरी किल्ली के पीछे हुआ है ॥ २० पाठान्तर-अनंगपाल । पुत्रीय । बोली । संमुख । बत । आचिज । पित । तवह । पुद्धि । व्यास । उक्तव । नांम । कुशल । सह्नि । गढयो ॥ ‡ अनंगपाल के समय का राजगुरु ॥ § इससे स्पष्ट है कि अनंगपाल ने दूसरी वार दिल्ली बसाने का प्रयत्न संतान की कामना से किया था । इसी लिये कवि ने-याम नाम आंपिये, कुसल जिन होय यह धन-कहा है । और "धन" शब्द यहां सन्तान का वाचक है ॥

२६० पृथ्वीराजरासो। [तीसरा समय ६ ग्राम नाम अप्पियै, कुसल जिन होय ग्रेह धन ॥ चिंतयौ चित्त दुजराज तब, अगम निगम करि कढ्ढयौ । सुभ घरी मूरत संधि कैं, फिरि पाषान सु गढ्ढयौ* छंदं० ॥ २० ॥ रु० ॥ २० व्यास का कहना कि पांच घड़ी तक पाषाण को हाथ न लगाने से वह शेष के सिर पर दृढ हो जायगा परन्तु राजा का इसे अनर्थ कर मानना ॥ कवित्त ॥ कहै व्यास जग जोति, सुनहि तूंवर नरिंद तुअ । एह सेस सिर गाव, अंचल निहचल सुरंग धुअ ॥ सोचि अरथ पल पह, केह अप्प नह राजन । पंच घरी इह मुक्कि, राज रचिये इन काजन ॥ इतनौ जु कह्यौ वर व्यास तहँ, इन अनत्थ का मानयौ । भवक्त्तिबत्त मिहै न को, क्त कर्म नह जानयो ॥ छंदं० ॥ २१ ॥ रु० ॥ २१ साठ अंगुल की कीली गाड़ना अर्थात् शंकुपात कर्म करना ॥ अरिल्ल ॥ सुनी बत्त इह तत्त प्रमानं, व्यास करी किल्ली पुर†थानं । साठि सु अंगुल लोहय किल्लिय, सुकर सेस नागन सिर मल्लिय ॥ छंदं० ॥ २२ ॥ रु० ॥ २२ ॥ सब के बरजने पर भी उस कीली को उखाड़ डालना ॥ अरिल्ल ॥ मुंध लोइ आचिज्ज सु मान्यौ, भावी गति सो व्यास न जान्यौ । बरजे सब परिगह परिमानं, उच्चारी कील्ली भू थानं ॥ छंदं ॥ २३ रु २३ पाषाण के उखाड़तेही रुधिर की धार चलना और आश्चर्य्य होना ॥ कवित्त ॥ अनंगपाल पृथ्वी, नरेस आचिज्ज सु मान्यौ । भवसि बत्त जो होय, सोय ब्रह्मान न जान्यौ ॥

• “फिर पाषान सुगढ्ढयो” अर्थात वास्तुशास्त्रानुसार शिलान्यास कर्म किया ॥ २१ पाठान्तर-तूंअर । शेष । फिर । निश्चल । धुय । दक । मुक्ति । सु । तहां । अनथ । मांनयौ । कौं । मिट्टै । कृत । क्रम । जांनयौ ॥ २२ पाठान्तर-बत्त । प्रमांनं । किल्लीपुर । किलीय । मिलिय ॥ † अनंगपाल के समय का दिल्ली का नाम “किल्लीपुर” ॥ २३ पाठान्तर-लोय । अचरिज । मान्यौ । जान्यौ । बर्जे । सब । उपारिय । किल्लीय ॥

तीसरा समय ० ] पृथ्वीराजरासो । ०६१ आराधन वर ग्यान, होइ संसार मुषादौ । दैवक्रम करि जोग, सोइ पाषान उपाट्यौ ॥ रुधि डंक त्रुटिट संमुह चलिय, अति अद्भुत सु दिप्पियौ । परिगह प्रवास मंची नृपति इन आचिज्ज सु लप्पियौ। छं० ॥ २४ रु० ॥ २४॥ पाषाण का उखाड़ लेना सुन व्यास का दुःखित हो राजा के पास आना ॥ दूह्रा ॥ सुनि आयौ वर व्यास तँह, दुष पायौ मन मस्झ । का जंप्यौ सुप नृपति सौं, इह मति मूढ अबुझ्झ ॥ छं० ॥ २५ ॥ रु० ॥ २५ ॥ अनंगपाल का पश्चाताप करना और व्यास का आगम कहना ॥ कवित्त ॥ अनंगपाल चक्कवै, बुद्धि जो इसी उकिल्लिय । भयौ तुअर मति चीन, करी किल्लीय तैं ढिल्लिय ॥ कहै व्यास जग जोति, अगम आगम हौं जानों । तूंअर तैं चहुआन, अंत व्हैहै तुरकानों ॥ तूंअर सु अवनि मंडव घरह, इक्क राय वन्नि विक्कवै । नव सत्त अंत मेवात पति, इक्क छत्र मच्चि चक्कवै ॥ छं० ॥ २६ ॥ रु० ॥ २६॥ व्यास का अनंगपाल को खेद न करने का उपदेश करना ॥ पद्धरी ॥ उच्चरयौ व्यास जग जोति वीर । मृत सुग्गं लोक पाताल नीर । चयकान दरस दरसिय सु देव । व्यासद्द समान जोतिगिय तेव ॥ छं० ॥ २७ संसार सार अस्सार कीन । वर व्यास बुद्धि कोविद्द प्रवीन ॥ मंडयौ सु राज सौं क्रोध नूप । बरज्यौ सुकिष्ण व्यासद्द सरूप ॥ छं० ॥ २८ ॥ २४ पाठान्तर-अनंगपाल । प्रथवी । अचरिज । वत । होइ । सोइ । सांख्यौ । ग्यान । सोय । सोइ । चलोय । अदभूत । दिपियै । परिगृह । नृपति । आचिज । लिपियै ॥ २५ पाठान्तर-तहां । तह । संझ । नृपति । सों । मूढ मति अससंझ ॥ २६ पाठान्तरः- अनंगपाल । यती । उक्तिलिय । भय । तौंअर । तैं । ढिल्लीय । किल्लाय । हूं जानै। तोअर । तैं । चहुवानं । हू हैं । होइ है । तुरक । इक । राइ । बिक्कवै । अंति । मनि । इक । छत्र०। चक्ववै ॥ २७ पाठान्तर-उच्चयो । मत । स्वर्ग । समांन । जोग्गी । असार । बुधि । सौ ॥ २८ जनमेज । मत । मांन । आंनी । थ्यान ॥