पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

३७४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ४. ] तदधीनत्वात्तच्छब्दवाच्यत्वमित्युक्तं तज्जीवमुख्यप्रा णयोर्लिङ्गम् । ‘अस्य यदैकां शाखां जीवो जहात्यथ सा शुष्यति’ (छां. ६-११-२.) ‘वायुना हि सर्वे लोका नेनीयन्ते’ इत्यादिश्रुतिभ्य इति चेत्— (७) न, उपासात्रैविध्यादिति व्याख्यातत्वात् ॥ १८ ॥ स्याक्षेपांशं तावद्व्याचष्टे-जीवेति ॥ सर्वेषामित्यनुवर्तते । तच्छब्दवाच्य त्वमित्यावर्तते । तत् लिङ्गमित्यन्वयः । जीवमुख्यप्राणयोरिति षष्ठीस प्तम्यौ तन्त्रेणोपात्ते । आदिशब्देन ‘वायुना वै गौतम सूत्रेण प्रबद्धः’ (बृ.५-७-२.) इत्यादिकं गृह्यते । तथा च सर्वेषां ‘तदधीनत्वात्’ परमा त्माधीनत्वात्तस्यैव मुख्यतस्तच्छब्दवाच्यत्वमिति‘तदधीनत्वात्’इति सू त्रे विष्णोर्व्यक्तादिशब्दवाच्यत्वे यत्सर्वस्य तदधीनत्वाख्यं निमित्तमु क्तम्, ‘तल्लिङ्गं’ तन्निमित्तं यतो जीवमुख्यप्राणयोरस्ति, अतो जीवमुख्य प्राणयोरपि मुख्यतस्तच्छब्दवाच्यत्वं स्यात् । न च तयोस्तस्यासिद्धिः। यतः ‘अस्य’ इत्यादिश्रुतिभ्यो जीवमुख्यप्राणयोस्तल्लिङ्गमवगम्यतेऽ त इति योजना । ‘जीवः’ अनिरुद्धाख्यः परमात्मा ‘अस्य’ जीववृक्ष स्य यदैकां शाखां ‘जहाति’ त्यजति । ‘अथ’ तदा ‘सा’ शाखा शु ष्यतीति छान्दोग्यश्रुत्यर्थः । ‘वायुना’ मुख्यप्राणेन ‘सर्वे लोकाः’ ज नाः ‘नेनीयन्ते’ स्वस्वकर्मसु भृशं अतिशयेन प्रेर्यन्ते । ऊर्ध्वं लोकं वा भृशं नीयन्ते इति श्रुत्यन्तरस्यार्थः । पूर्वपक्षी त्वाद्या श्रुतिः पृथि व्याद्यभिमानिजीवपरा । द्वितीया तु मुख्यप्राणपरेत्याह । आदिशब्दो पात्तश्रुत्यपेक्षया बहुवचनम् ॥ (७) नञोऽध्याहारेण परिहारांशं व्याख्याति—नेति ॥ नोक्तलि ङ्गेन तयोर्मुख्यतस्तच्छब्दवाच्यत्वं कल्प्यमित्यर्थः । कुतो नेत्यतस्तत्र हेतुतया यतस्तदुक्तमित्येतद्व्याचष्टे—उपासेति । इतीति त्रिवारो क्त्या सूत्रे इतिशब्द आवर्तनीय इति सूचितम् । अत एव टीकायां ‘यद्यत्’ इति गीतास्मृतिग्राहकत्वेनाऽपीति शब्दो योजितः। विपरिण तं ‘इत्यादि’ इत्येतदत्रापि संयोज्यम् । तथा च ‘उपासात्रैविध्यात्’ इत्यनेन सूत्रखण्डेनान्यलिङ्गाभिधायकत्वेन प्रतीयमानानामित्यादिश्रु तीनां तदन्तर्यामिभगवत्सम्बन्धितया व्याख्यातत्वादित्यर्थः । यद्वा- नेत्येतदपि पूर्वसूत्रान्तर्गतमेव, न त्वध्याहृतम् । तथात्वेऽस्येति शेषः । तथा च ‘नोपासा त्रैविध्यात्’ इत्यनेन ‘अस्य’ चोद्यस्य सहेतुकं प्र

िकमित्याशङ्कां परिहरत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—अ-`

Line 27: मभिप्रेत्य तत्तात्पर्यतो व्याचष्टे—कर्मादिकमिति । ‘कर्म’ ज्योतिष्टो- Left single curly quote ‘ and right single curly quote ’ around कर्म: ‘कर्म’ or 'कर्म'.

Line 31: ( ९ ) ननु वेदोदितकर्मादिज्ञानस्य परमात्मज्ञानार्थत्वं कुतो ज्ञाय-

Line 32: त इत्यतः प्रवृत्तं प्रश्नेति सूत्रपदं द्विवचनगर्भद्वन्द्वसमासरूपमनेकप्र-

Everything is very clear, accurate, and faithful to the source image.[ अधि - ५. सू - १९. ] दीपिकासहितम्. ३७५ ( ८ ) सू-- ॐ ॥ अन्यार्थं तु जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्याम- पि चैवमेके ॥ ॐ ॥ १९ ॥ परमात्मज्ञानार्थं कर्मादिकमपि वदतीति जैमिनिः । ( ९ ) 'कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति । व्याख्यातत्वादित्यर्थः । अस्य 'नेदं चोद्यं युक्तम्' इत्यावृत्तसाध्येनान्व-

३७६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ४. ] तस्मै स होवाच द्वे विद्ये वेदितव्ये' (मु. १-१०) (१०) 'कथं नु भगवस्स आदेशो भवतीति । यथा सोम्यै श्प्रतिवचनसूचकमित्याशयेन तान्युदाहरति—कस्मिन्निति ॥ 'क- स्मिन्' इति चाथर्वणे श्रुतम् । अस्यार्थः—हे 'भगवः' भगवन् 'नु' इदानीं 'सर्वमिदं' कर्मादिकं कस्मिन् विज्ञाते विज्ञातं भवति । क- र्मादिज्ञानमात्रस्य निष्फलत्वात् विज्ञातस्य कर्मादेः फलं कस्मिन् ज्ञा- ते सति भवतीति प्रश्नाशयः । श्रुतिगतेतिशब्दस्य इति प्रकारेण शौन- केनाङ्गिरसं प्रति प्रश्ने कृत इत्यर्थः । एवं पृष्टोऽङ्गिराः अपरविद्यया स- र्वे कर्मादि विज्ञातं भवति । विज्ञातं च परविद्याविषयपरमात्मज्ञानेन सफलं भवति इत्युत्तरं 'तदेतत्' इत्यादिनाऽभिधास्यन् तदुपोद्घा- तत्वेन द्विविधा विद्या प्रथमं सर्वैर्ज्ञातव्येत्याशयेन प्रत्यवोचदित्याह-- तस्मा इति । शौनकायेत्यर्थः । 'सः' अङ्गिराः । हेति हर्षे । प्रमाणप्रसि- द्धौ वा ॥ (१०) छान्दोग्ये हि 'येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतं भवत्यविज्ञातं विज्ञातं भवति' इति वाक्येन 'येन' परमात्मना ज्ञातेन यस्मिन् पर- मात्मनि ज्ञाते सति 'अविज्ञातं' कर्मादिकमपि विज्ञातं भवति, तज्ज्ञा- नफलावाप्तेः । एवं येन परेण यस्मिन् परमात्मन्यविज्ञाते सति ज्ञातम- पि कर्मादिकमविज्ञातं भवति, तत्फलानवाप्तेः । तस्माद्यस्मिन् ज्ञात ए- व ज्ञातं तत्सफलं भवति । परमात्मज्ञानादौ सति अन्यदज्ञाताद्यपि ज्ञा- तादिवद्भवतीति वा । 'तमादेशं' भगवन्तमप्राक्ष्यः ? 'उत' किं प्रा- यो नाप्राक्ष्यः? इत्युद्दालकेनोक्तः श्वेतकेतुर्गूढाभिसन्धिस्तं पृच्छति— कथमिति ॥ हे 'भगवो' भगवन् पूज्योद्दालक यस्मिन् परमात्मनि ज्ञात एव सर्वे कर्मादिकं ज्ञातमपि सफलं स्यान्नान्यथा, 'स आदेशः' तद्विषय उपदेशः 'कथं' केन प्रकारेणोपपन्नो 'भवति' स्यात् । तं प्रकारं अहं 'नु' इदानीं कथं विजानीयामित्यर्थः । अत्रापीतिशब्दः श्रु- तिस्थ एव प्रश्नसमाप्तिद्योतकः । इति पृष्टः पितोद्दालकः पुत्राशयं जा- नमानः स्वाशयोद्घाटनेन तं प्रतिवक्ति—यथेति । हे 'सोम्य' भक्तिज्ञा- नादिलक्षणसोमार्ह 'यथैकेन मृत्पिण्डेन' ज्ञातेन तत्सादृश्यनिमित्ताद्दक्षा- तमपि 'सर्वं मृण्मयं' घटादिकं 'विज्ञातं स्यात्' ज्ञातफलं भवति । विशे- षज्ञानाख्यफलवद्भवतीति यावत् । कथम्? मृत्त्वगन्धवद्र्व्यत्वादिनা मृत्पिण्डसादृश्याख्यप्रकारविशेषज्ञानात् । एवं परमात्मनि ज्ञाते सर्वे

Here is the precise line-by-line transcription of the page into clean Unicode Devanagari Markdown:

[ अधि - ५. सू - १९. ] दीपिकासहितम्. ३७७ केन मृत्पिण्डेन ' ( छा. ६-१. ) इत्यादिप्रश्नव्याख्या कर्मादि ज्ञातफलं भवति तत्सदृशत्वेन विशेषज्ञानादित्यर्थः । अस्या भिप्रायस्तु—यथा घटादिव्युत्पन्नमृदादिशब्दैः पुंभिः मृत्पिण्डादौ मृ दादिशब्दार्थत्वेन विज्ञाते पुनर्घटादिसर्वमृण्मयादि मृत्पिण्डादिसदृश त्त्वेन विशेषेण ज्ञातं स्यात्, एवं जडजीवादिव्युत्पन्नसच्चिदादिशब्दैः पुंभिर्ब्रह्मणि सच्चिदादिशब्दमुख्यार्थत्वेन विज्ञाते पुनः जडजीवात्मकं जगद्ब्रह्मात्यल्पसदृशत्वेन विशेषेण ज्ञायते , न त्वतिसदृशत्वेनेति सत्त र्कदीपावलीवाक्यादवगन्तव्यः । अनेनैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं सादृ श्याख्यप्रकारेणोपपन्नमित्युक्तं

न्तस्तु यथाऽनेकमृन्मयज्ञानं तत्कारणत्वेन मृत्पिण्डस्य ज्ञानार्थं चेत्स फलम् । कुतः? एतावता मृत्पिण्डेन एतावन्मृन्मयं भवतीति विशेष ज्ञानात् अपेक्षितमृन्मयसम्पादनसम्भवात् , न तु स्वरूपेण । एवं कर्म देवतादिविज्ञानमपि तदाश्रयत्वतत्कारणत्वतन्नियन्तृत्वादिप्रकारैर्भगव ज्ञानार्थं चेत्सफलम्, नान्यथेत्यभिप्रायेणेत्यनेनोक्तः । तथा मुमुक्षुणा भगवत्सृष्टमेवैतत्कर्मादीत्यादिरूपेणैव ज्ञातव्यमिति विष्णुतत्त्वनिर्णयटी कायां चोक्तः। अत्र यद्यपि सत्तर्कदीपावल्यां तत्त्वप्रदीपे च आदिश्यत इत्यादेशः परमात्मेति व्युत्पत्तिमाश्रित्य 'कथं नु भगवः स आदेशो भ वति' (छां.६-१-४.) इति प्रश्नेऽपि 'उत तमादेशमप्राक्ष्यो येनाश्रुतं श्रुतं भवति' इति प्राधान्येनोक्त आदेशस्तच्छब्देन परामृश्यत इत्युक्त्वा सर्वान् वेदानधीतवानेव केवलं, न त्वादेशं तन्मुख्यादेशं सकलक ल्याणगुणाकरं तं पृष्टवान् प्रायो यतः स्तब्धोऽसि । यस्मिन् श्रुते मते ज्ञाते विज्ञातेऽन्यदश्रुतममतमविज्ञातमपि तदधीनत्वेन श्रुतं मतं विज्ञा- तं ह्रियमाणमतिनीचत्वेन विज्ञायमानं त्वदादिकं तमित्युक्तः श्वेतके- तुः पितरं पृच्छति-कथं न्विति । इत्यवतार्य कर्मादिषु वेदैरेकदेशै रुच्यमानेषु आसमन्तातस एव सर्ववेदादेश्यो भवतीति कथं केन प्र- कारेण जानीयामिति श्रुत्यर्थोक्तेः, तथा 'प्रायो नारायणं देवं नैव त्वं पृष्टवानसि' इति गीतातत्पर्योदाहृतश्रुत

[ अधि - ५. सू - १९. ] दीपिकासहितम्. ३७९ ( ११ ) एवमपि चैके पठन्ति 'यस्तन्न वेद किमृचा करिष्य ति' ( ऋ. १-१६४-३९. ) इति ॥ १९ ॥ ( ११ ) अपि च न केवलमर्थात्साक्षात्प्रश्नव्याख्यानरूपात् लिङ्गादेवम न्यज्ञानस्य परमात्मज्ञानार्थत्वसिद्धिः, किन्तु स्पष्टं मुखतोऽप्येवमेके ऋग्यजुश्शाखिनः पठन्तीति प्रतिपादयन्तं 'अपि चैवमेके' इति सू त्रखण्डं व्याचष्टे—एवमिति । अपीति निपातः साधकान्तरसमुच्चये अन्यज्ञानस्य परमात्मज्ञानार्थत्वप्रकारस्य अव्यवहितप्रकृतस्यैवंशब्देन परामर्श इति सूचनार्थ सूत्रापेक्षया व्यत्यासेनानुवादः कृतः । पठन्ती ति शेषोक्तिः । तथा च न केवलमर्थादेव सिद्धयति, किन्तु 'अपि' मु खतोऽप्येवमेके शाखिनः पठन्तीत्यर्थः । चशब्दोऽन्यसमुच्चायकः । उ क्तं हि तत्त्वप्रदीपे—चकारादेतदुपसंहर्तव्यम् । एतदर्थं सृष्ट्यादिकम प्यधीयते 'सप्तार्धगर्भाः' (ऋ.१-१६४-३६.) इत्यादीति । 'एतदर्थं' अन्यज्ञानस्य परमात्मज्ञानार्थत्वोपपादकप्राधान्यज्ञानार्थमित्यर्थः । के चित्तु अपि चेति टीकानुसारात्सूत्रभाष्ययोरपि चेत्यखण्डो निपात इत्याहुः । कासावेकैः पठिता श्रुतिरित्त्यतस्तामुदा

३८० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ४. ] ( १२ ) सू—ॐ ॥ वाक्यान्वयात् ॥ ॐ ॥ २० ॥ वा ‘अधिनिवेशुः’ तदाधारा वर्तन्ते । एवं व्यतिरेकं सहेतुकमुक्त्वाऽ न्वयमाह-य इति । इत् एवमित्येव पुनरेवमुक्तप्रकारेण ‘तत्’ अक्षरं ‘विदुः’ जानन्ति ‘त इमे’ प्रकृता देवाः ‘समासते’ सम्यगासते सङ्क ल्पमात्रसिद्धयथेष्टभोगाः सन्तः परमात्मानं प्रविशन्तीत्यर्थः । सूत्रे तु शब्दोऽप्यर्थः । जगद्वाचित्वमिति समाकर्षादिति चानुवर्तते । शब्दा नामिति शेषः । तथा च वैदिकशब्दानां न केवलं परमात्मवाचित्वं, अपि तु जगद्वाचित्वमपि । न च तेन मुमुक्षोः प्रयोजनाभावः । यतः समाकर्षेण वेदानां कर्मादिजगद्वाचित्वं तज्ज्ञानद्वाराऽन्यार्थं परमात्म ज्ञानार्थं भवतीति जैमिनिराचार्यो मन्यते। न

This means: if it looks like वाक्यान्वया/समपेक्ष्य or वाक्यान्वयात्समपेक्ष्य? Wait, let's inspect the slash closely: It starts near the top line and slants down to the right: /? No, it slants from top-right to bottom-left: \? Wait, look at it: Top is to the right, bottom is to the left: that's \ or /? Wait, top is at roughly the x-height, going down-left, wait, no, top is at the left, going down-right? Let's zoom in to 500%: Looking at line 9: "अतो वाक्यान्वय" Then: Is that an आ matra? Yes, a vertical bar |. Then next to it, there is an oblique stroke / sloping from bottom-left to top-right! Wait, that oblique stroke is a virama attached to... wait, no, it's halfway up! Wait, could it be त्? In some fonts, त् is: horizontal tick from the stem to the left, then curving down. Here, it's just a straight slash /. Wait, could it simply be a slash /? Yes, it really looks like a slash /! Wait, but if it is a broken त्, or a slash, what is the safest transcription? If we

३८२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ४. ] स्यापि परमात्मना ॥ २० ॥ ( १३ ) सू—ॐ ॥ प्रतिज्ञासिद्धेर्लिङ्गमाश्मरथ्यः ॥ ॐ ॥ २१ ॥ ‘नान्यः पन्था अयनाय विद्यते’ ( तै. आ. ३-१३. ) इति प्रतिज्ञासिद्धेर्लिङ्गत्वेन कर्मादिकमुच्यते इत्या ‘अग्निमीळे’ ‘वायवायाहि’ इत्यादिवाक्यस्यापि परमात्मनाऽन्वयो युज्यते, न केवलं पदाक्षरादेः । यदा तु तेषां अग्निवाय्वादिवाचित्वं तदा पृथक्स्थितस्यैव वाक्यस्यापि परमात्मनाऽन्वयो युज्यत इति । अस्मिन् पक्षे अपृथक्पृथगिति भाष्ये पदच्छेदः । तत्त्वप्रदीपरित्या योज नान्तरम्—एवमन्यस्यापि वाक्यत्वाङ्गीकारे यद्यपि पदानामेकैकशो मान्वयः परमात्मना । तथाऽपि वाक्यस्यान्वयो युज्यते । पृथक्पृथ क्स्थितस्यापि स्वं स्वमवान्तरार्थमुक्त्वा स्थितस्य परिपूर्णस्यापि अ

[अधि - ५. सू - २२.] दीपिकासहितम्. ३८३

श्मरथ्यः । यस्मादेवमनित्यफलमन्यत्तस्मान्नान्यः प न्था इति ॥ २१ ॥ ( १४ ) सू— ॐ ॥ उत्क्रमिष्यत एवं भावादित्यौडुलोमिः ॥ ॐ ॥२२॥ उत्क्रमिष्यतां मुमुक्षोः कर्मादिना भाव्यं साधनसा देवं 'अमृतां वाव सोमपा भवति यावदिन्द्रां यावन्मनुः' इत्याद्युक्त प्रकारेण अन्यत्कर्माद्यनित्यफलं विनाशि दुःखसम्भिन्नफलं तस्मान्न तन्मोक्षसाधनम, मोक्षस्य दुःखासम्भिन्ननित्यसुखरूपत्वात् । यत ए- वमतोऽपरोक्षज्ञानान्नान्यः पन्थाः मोक्षायेति प्रतिज्ञासिद्धेर्लिङ्गत्वेन वे- देन कर्मादिकमुच्यत इति एवंशब्दावृत्त्या योजना । न चानेन न प्रका- रो दर्शित इति वाच्यम् । क्षुद्रफलार्थिनं प्रति तत्तत्फलाय तत्त- त्कर्म विदधतोऽपि कर्मादिवाक्यस्य मुमुक्षुं प्रति कर्मणां क्षुद्रफलकत्वा- त्तद्धानेनाक्षुद्रफलं ज्ञानमेवोपादेयमिति । वैराग्यजनकत्वेन प्रकारेण परमात्मज्ञानार्थत्वमित्युक्तार्थ प्रकारस्य दर्शितत्वात् । अनेन—यस्मा- देवं श्रुत्युक्तप्रकारेण अन्यत्कर्माद्येवमनित्यफलमिति सिद्धम्, तस्मान्न तन्मोक्षसाधनम्, तस्य नित्यपुमर्थरूपत्वात् । यत एवमतो मोक्षस्य ज्ञानान्नान्यः पन्था इत्येवं रूपेण कर्मादिवचनं मुमुक्षुं प्रति वैराग्यजन- नद्वारा नान्यः पन्था इति प्रतिज्ञातार्थसिद्धेर्लिङ्गं हेतुरित्येवं प्रकारेण वेदानां कर्मादिजगद्वाचित्वमित्याश्मरथ्याचार्यो मन्यते इति सूत्रार्थ उक्तो भवति । 'नान्यः पन्थाः' (तै. आ. ३- १३ - १०) इति श्रुतिस्तु जिज्ञासा नये व्याख्याता ॥ ( १४ ) प्रकारान्तरेण कर्मादिवचनस्य भगवज्ज्ञानोपयोगं प्रदर्शय- त्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—उत्क्रमिष्यत इति ॥ कर्तरि षष्ठ्यन्तपदमनू- द्य तस्य तत्त्वप्रदीपरीत्या एष्यदुत्क्रमणस्य तदिच्छादशायां अभावा- त् लक्षणया संसारादुत्क्रमणेच्छोरित्यर्थ इत्यभिप्रायेण मुमुक्षोरित्या- ह । ज्ञानाद्वन्धमोक्षमिच्छत इति तदर्थः । यद्वा—मुमुक्षोरिति विशे- ष्यपदेनाध्याहृतेन संसारादुत्क्रमिष्यत इति विशेषणपदस्य तात्पर्या- र्थमाह । सूत्रे कर्मादेरित्यध्याहाराभिप्रायेण भावादित्येतद्व्याचष्टे— कर्मादिनेति । भाव्यमित्यनन्तरं यत इति शेषः । सौत्रैवंशब्दार्थमाह- साधनसाधनत्वेनेति । मोक्षस्य साधनं ज्ञानं, तत्साधनत्वेनान्तःकरण- शुद्धिद्वारा तदुत्पत्तौ उपयोगित्वेनेत्यर्थः । अस्य भाव्यमित्यनेन सम्ब- न्धः । सूत्रे जगद्वाचित्वमित्यस्यानुषङ्गमभिप्रेत्याह—अत इति ॥ मुमु

३८४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [अध्या - १. पा - ४.] धनत्वेन अतस्तद्वक्तीत्यौडुलोमिर्मन्यते ॥ २२ ॥ (१५) सू—ॐ ॥ अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः ॥ ॐ ॥ २३ ॥ सर्वे परमात्मन्यवस्थितमिति वक्तुं तद्वचनमिति का शकृत्स्नः । (१६) कृष्णद्वैपायनमतादेकदेशमतः परे । क्षुणा ज्ञानसाधनत्वेन कर्मादेरप्यवश्यं सम्पाद्यत्वादित्यर्थः । तत्कर्मा दिकं वक्ति वेदः परमात्मज्ञानार्थमिति वर्तते । अनेन सूत्रे अन्यार्थमि त्यस्यानुवृत्तिः सूचिता । न च कर्मादेः फलश्रुतिविरोधः, तस्याः कर्म णि रुचिजननार्थत्वात् । 'रोचनार्थं फलश्रुतिः' इत्यादेरिति भावः । अनेन—'उत्क्रमिष्यतो' मुमुक्षोः 'एवं' ज्ञानस्येव कर्मादेरप्यन्तःकर णशुद्धिद्वारा मोक्षसाधनभगवज्ज्ञानसाधनत्वेन निमित्ते

[अधि - ५. सू - २३.] दीपिकासहितम्. ३८५ वदन्ति ते यथाप्रज्ञं न विरोधः कथंचन ॥ इति पाद्मे ॥ २३ ॥ —::— ( १ ) स्त्रीशब्दा अपि तस्मिन्नेवेत्याह— व्यासमतमपेक्ष्येति । यद्वा—सप्तम्यर्थे पञ्चमी । तथा च व्यासाभिम- तार्थैकदेशज्ञानिन इत्यर्थः । योजना तु—ये परेऽन्ये जैमिन्याद्याः य- स्मात् 'यथाप्रज्ञं' यथामति कृष्णद्वैपायनमतैकदेशविद एव, न तद- नभिमतार्थविदः । यन्मतानां भगवन्मतत्वमेवेति यावत् । तस्माद्व्यास- शिष्या इति यान्वदन्ति, तेषां कथं च न परस्परं कृष्णद्वैपायनज्ञातार्थैर्वा तात्पर्यांशे वा विरोधो नास्तीति । न चैतेषां भगवन्मतत्वे जैमिन्यादि- ग्रहणवैय्यर्थ्यमिति वाच्यम् । शिष्यप्रसिद्धयर्थत्वात् । कथं चन न वि- रोध इत्यनेन अनेकेषां एकाधिकारित्वं विरुद्धमिति शङ्का निरस्ता । 'विज्ञातं तैर्जगद्धात्र तारतम्यं नृणां वदन्' इत्यनुव्याख्याने, नृणाम- ल्पाधिकारिणामवस्थातारतम्यं वदन्निति सुधायां चोक्तरीत्या जैमिनि- मतस्य वाक्यसमन्वयार्थत्वात् तन्मात्रयोग्यपदसमन्वयायोग्यमन्दा- धिकारिविषयत्वम्, तत्राप्याश्मरथ्यमतस्य वैराग्यसम्पत्तिप्राक्कालीन- स्वर्गार्थित्वावस्थाविशिष्टाधिकारिविषयत्वं, औडुलोमिमतस्य तु ज्ञा- नसम्पत्तिप्राक्कालीनजिज्ञासुत्वावस्थाविशिष्टाधिकारिविषयत्वं, काश- कृत्स्नमतस्य तु ज्ञानसम्पत्त्यवस्थाविशिष्टाधिकारिविषयत्वमिति मता- नामनेकाधिकारिकत्वात् ॥ ५ ॥ इति समाकर्षाधिकरणम् ॥ --::*:- ६. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे स्त्रीशब्दानां समन्वयः क्रियते । सिद्धान्तय- त्सूत्रमवतारयति—स्त्रीशब्दा इति ॥ न प्रकृत्यादिस्त्रीलिङ्गशब्दवाच्यो ह- रिः । कुतः? तत्र स्त्रीलिङ्गायोगादिति पूर्वपक्षं प्रतिक्षेप्तुं स्त्रीशब्दा अपि तस्मिन् परमात्मन्येव वर्तन्त इति साधयति सूत्रकार इत्यर्थः । स्त्री- शब्दा इति सामान्योक्त्या सौत्रप्रकृतिशब्दोऽन्यस्याप्युपलक्षक इति सूचितम् । तत्तु समन्वयादिति सर्वशब्दानामित्यानुमानिकाधिकरण- वाक्यमत्रापि सम्बध्यते । तथा च तत्तु समन्वयात् इत्यत्र समन्वेत- व्यत्वेनोक्तानां सर्वशब्दानां मध्ये ये कामादितरेत्रेत्यत्रापरममुख्यवृत्त्या ४९

३८६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ४. ] सू—ॐ ॥ प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् ॥ ॐ ॥ २४ ॥ (२) 'हन्तैतमेव पुरुषं सर्वाणि नामान्यभिवदन्ति यथा न द्यस्स्यन्दमानाः समुद्रायणाः समुद्रमभिविशन्त्येवमे वैतानि नामानि सर्वाणि पुरुषमभिविशन्ति' इति प्र श्रीतत्वपरत्वमाश्रित्य तद्विषये भाष्योदाहृतवत्सश्रुतौ 'या प्राणेन सं विशत्यदितिर्देवतामयी' (कठ.२-४-७.) इति काठके, अन्यत्र च श्रुताः स्त्रीलिङ्गशब्दास्तेऽपि तस्मिन्नेव परममुख्यवृत्त्या वाचकत्या सन्तीति योजना । न केवलमानन्दमयेन्द्रवरुणसूर्या यथाकाशप्राणादिपुल्लिङ्गश ब्दाः नापि ब्रह्माक्षरज्योतिरादिनपुंसक शब्दा इत्यपिशब्दार्थः । अनेन सङ्गतिविषयादिकं दर्शितम् । 'तस्मिन्नेव' न प्रकृत्यादावित्यवधारणा न्वयेन न प्रकृत्यादिस्त्रीलिङ्गशब्दवाच्यो हरिः तत्र स्त्रीलिङ्गायोगात्, किन्तु प्रकृत्यादय एवेति सयुक्तिकपूर्वपक्षोऽपि सूचितः । सर्वमिच्छा धीनं यस्याः सा सर्वेच्छा । जडप्रकृतिव्यावर्तनायाविकृतिरिति श्रुत्य क्षरार्थस्तु तृतीये कामाधिकरणटीकायामभिहितः । 'एषा ह्येव' (व त्सश्रुतिः) इति श्रुतेः पाठान्तरम् । अतएव गीताभाष्ये 'एषा ह्येव प्रकृ तिः' इति वाक्यमुदाहृतम् । 'या देवतामयी' देवतोत्तमा 'अदितिः' तच्छब्दवाच्या भगवत्तनुः 'प्राणेन' मुख्यवायुना 'सं' सह 'विशति' तिष्ठति 'एतद्वैतत्' यत्त्वया पृष्टमित्यर्थः । नचिकेतसं प्रति यमवा क्यमेतत् ॥ (२) सूत्रे तदनुकूलप्रतिज्ञादृष्टान्तयोरभिधानादित्यभिप्रेतहेतोरप्रयो जकत्वशङ्कावारणाय विपक्षे हेतूच्छित्तिरूपबाधकोपन्यासाय प्रवृत्तं प्र तिज्ञेत्याद्यंशं क्रमनियमाभावसूचनाय प्रथमं व्याचष्टे-हन्तेति॥ हन्तेत्या स्वादने । 'पुरुषं' पूर्णप्रवृत्तिनिमित्तकं 'इमं' प्रकृतमेव परमात्मानं 'सर्वाणि नामानि' सर्वशब्दाः 'अभि' परममुख्यतो वदन्तीति प्रति ज्ञातार्थः । अत्र दृष्टान्तमाह—यथेति । 'स्यन्दमानाः' स्रवन्त्यः समु द्रः अयनं यासां तास्तथोक्ताः 'समुद्रमभिविशन्ति' तदभिमुख्येन गतास्तं प्रविशन्तीत्यर्थः । उक्तप्रकारं दाष्टान्तिकेऽप्यतिदिशति—एव मेवेति । 'एतानि' प्रमितानि सर्वाणि नामानि 'एवं' नदीवत्स्यन्द मानानि मध्ये स्थिरचरव्यवहारान् घटयन्त्यपि पुरुषैकायतनस्वप्रवृत्ति निमित्तधर्माण्यन्ततस्तमेव 'पुरुषं' परमात्मानं 'अभि' सर्वतोऽभिमु खतो विशन्ति वाचकत्येत्यर्थः । इतीति । एवंरूपयोः प्रतिज्ञादृष्टा

भिध्येति ॥ विशिष्यप्रमाणा-" In L31: "व्ययुक्तिसमुच्चये चशब्दः । सूत्रस्याभिध्यायाः प्रकृतित्वोपदेशात्पर-" मेश्वरत्वोपदेशाच्चेति वृत्तिमाश्रित्यैपदेशपदोक्तप्रमाणमाह—मायामि- Wait, L32: "वृत्तिमाश्रित्यैपदेशपदोक्तप्रमाणमाह—" or "वृत्तिमाश्रित्योपदेशपदोक्तप्रमाणमाह—"? Look at L32: "वृत्तिमाश्रित्योपदेशपदोक्तप्रमाणमाह—" Yes, 'त्यो' (त + य + ओ-matra): "माश्रित्योपदेशपदोक्तप्रमाणमाह—मायामि-"

Everything is extremely clear and verified against the image. Formatting: Prefix each line with , , etc. Maintain exact Devanagari Unicode.[ अधि - ६. सू - २५. ] दीपिकासहितम्. ३८७ तिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात्प्रकृतिशब्दवाच्योऽपि स एव ॥२४॥ ( ३ ) सू—ॐ ॥ अभिध्योपदेशाच्च ॥ ॐ ॥ २५ ॥ मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् । (श्वे.४-१०.) [L

३८८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ४. ] इति वचनात्तदभिध्यैव प्रकृतिशब्देनोच्यते । ( ४ ) ‘ सोऽभिध्या स जूतिः स प्रज्ञा स आनन्दः’ इति श्रुतेरभिध्या च स्वरूपमेव । ति । वचनादित्युभयान्वयि । तथा च ‘महेश्वरम्’ इति श्रुतिवचना त् ‘कथ्यते’ इति स्मृतिवचनाच्चेत्यर्थः । सूत्रे प्रकृतिश्चेत्यनुवृत्तिं अभि ध्येति बुद्ध्या विवेकं चशब्दस्यावधारणार्थत्वं चाश्रित्य आहत्य लब्धां प्रतिज्ञां दर्शयति—तदभिध्यैवेति । तस्येश्वरस्याभिध्यैव इच्छैव प्रकृ तिपदेनोच्यते नान्यत् । एवं या प्रकृतिपदेनात्रोच्यते सा तदभिध्यैव नान्येत्यर्थः । ‘प्रकृतिं’ प्रकृतिपदवाच्यम् । तुशब्दौ मायामयिनोरुद्दे श्यत्वरूपविशेषद्योतकौ । तेन या प्रकृतिः सा माया मिथ्येति परव्याख्या निरस्ता । ननु श्रुतौ मायाया एव प्रकृतिशब्दवाच्यत्वं ज्ञायते नेच्छा या इत्यतो—महामायेति पूर्वार्धोदाहरणम् । चशब्दस्समुच्चये । उच्य त इत्यनेनोपचारनिवृत्तिः । श्रुतिस्मृत्योरनुशासनरूपत्वात् । अत एव तयोर्विद्यात्कथ्यते इतिचोक्तिः । हे अनन्त तव इच्छैव महामाये त्यादिशब्दैरुच्यते इत्यर्थः । नियतिः प्रकृतिरित्यत्रापि इतिशब्दोऽन्वेत व्यः । अत एवानैकवारोक्तिः ॥ ( ४ ) ननु इच्छायाः प्रकृतिशब्दवाच्यत्वोक्तावपि कथं परमात्म नस्तत्प्राप्तिरित्यत आह-स इति ॥ ‘सः’ परमात्मा ‘जूतिः’ प्रेरणा ‘सर्व प्रेरकरूपत्वाज्जूरित्यभिधीयते’ इत्यैतरेयभाष्योक्तेः । चशब्दो हेत्व र्थे । तुशब्दार्थो वा । तथा च इतिश्रुतेरभिध्या ब्रह्मस्वरूपमेव न भिन्ने ति ज्ञायते । अतो नोक्तशङ्काऽवकाश इत्यध्याहारेण वाक्ययोजना । अ भिध्या च स्वरूपमेवेत्यनेनाभिध्यायाः स्वरूपत्वोपदेशादित्यपि सूत्रवृ त्तिर्दर्शिता । न च श्रुतौ ब्रह्मण एवाभिध्यादिरूपत्वमुच्यते, नाभिध्य यास्तत्स्वरूपत्वमिति वाच्यम् । समानवित्तिवेद्यतया श्रुतौ व्यतिरेके णान्वयेन वा तस्याप्युक्तप्रायत्वात् । अनेन—अभिध्यायाः प्रकृतित्वो पदेशात्सा प्रकृतिस्तच्छब्दवाच्या । एवं तस्याः पारमेश्वरत्वोपदेशा त्सा तस्यैव । एवं ब्रह्मणोऽभिध्यात्वोपदेशात्सिद्धादभिध्याया ब्रह्मत्वो पदेशादभिध्या त्तु ब्रह्मैव । तथा च न केवलं पूर्वोक्तसामान्यहेतोः, किन्तु प्रकृतिशब्दवाच्येच्छात्मकत्वोक्तेश्च प्रकृतिः ब्रह्मैवेति सूत्रार्थ उ क्तो भवति ॥

[अधि - ६. सू - २६. ] दीपिकासहितम्. ३८९ ( ५ ) ध्यायति ध्यानरूपोऽसौ सुखी सुखमतीव च । परमैश्वर्ययोगेन विरुद्धार्थतयेष्यते ॥ इति ब्रह्माण्डे ॥ २५ ॥ ( ६ ) सू—ॐ ॥ साक्षाच्चोभयाम्नानात् ॥ ॐ ॥ २६ ॥ ‘ एष ह्येष पुरुष एष प्रकृतिरेष आत्मैष ब्रह्मैष लोक एष आलोको योऽसौ हरिरनादिरनन्तोऽन्तः प ( ५ ) ननु नेच्छा भगवत्स्वरूपं, मायिनमितीनिप्रत्ययेन तवेति ष ष्ठ्या च भेदसाधक सम्बन्धोक्तेरित्यत आह-ध्यायतीति ॥ चः समुच्चये ऽवधारणे च । अतीवेति निपातसमुदायः । तथा च ध्यानरूपोऽपि भग वान् ध्यायतीति ध्यानकर्तृतयोच्यते । एवं ‘असौ’ हरिः ‘अतीव’ अत्यन्तं सुखरूप एव ‘स आनन्दः’ इति श्रुतौ सुखस्वरूपत्वेनोक्त एव सुखीत्युच्यते श्रुतिस्मृतिष्वित्यर्थः । अनेन भेदाभेदः कदाचि द्दुःखस्वरूपत्वं वा निरस्तम् । चशब्देन सोऽभिधीयेत मायारूपत्वेनो क्तो मायिनमित्यादौ मायीत्युच्यते इति प्रकृतं समुच्चिनोति । न चैतद् त्र विरुद्धं, ऐश्वर्ययोगादित्याह—परमेति । योगः उपायः । ‘विरुद्धार्थ तया’ विरुद्धधर्मोपेततया एकस्मिन् ब्रह्मणि विरुद्धत्वेन प्रतीतसुख त्वसुखित्वाद्यर्थप्रत्यायकशब्दवाच्यतयेति यावत् । ‘इष्यते’ प्रामाणि कैरित्यर्थः । ब्रह्माण्डपुराणे इत्यस्य उक्तत्वान्न विरोध इत्यध्याहृतवा क्येनान्वयः ॥ ( ६ ) ननूक्तप्रमाणैः सामान्येनेच्छाद्वारा वा प्रकृतिशब्दवाच्यत्व प्राप्तावपि न साक्षादीश्वरस्य तद्वाच्यत्वप्राप्तिरित्याशङ्कां विशेषप्रमा णोक्त्या परिहरत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—साक्षादिति ॥ साधारण्येन विना इच्छाद्वारमन्तरेण चेत्यर्थः । एवशब्देन सौत्रचशब्दोऽवधारणा र्थतया व्याख्यातः । ‘प्रकृतिपुरुषत्वाम्नानात्’ स्त्रीपुल्लिङ्गशब्दवाच्य त्वाभिधानात् । तस्येति विपरिणामेनान्वयः । अनेनोभयशब्दो व्याकृ तः । यद्यपि प्रकृतित्वाम्नानादित्येव वाच्यम्, न तूभयेति । पुरुषत्वे विवादाभावात् । तथाऽपि आद्यसूत्रे चशब्देन तस्य समुच्चितत्वादेव मुक्तम् । आम्नानादित्यस्य प्रकृतिः स एवेति प्रधानसाध्येनान्वयः । ‘एषः’ परमात्मा सततं रमणात् स्त्रीशब्दवाच्यः । यथोक्तं तत्त्वप्रदी पे सततं रमणात् स्त्रीति । ‘एवमेव पुरुषः ’ आत्मा तच्छब्दवाच्यः । ‘एष प्रकृतिः’ तच्छब्दवाच्यः । सूत्रे साक्षादित्युक्तासाधारण्यज्ञापना

३९० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ४. ] रमः पराद्विश्वरूपः' इति पैङ्गिश्रुतौ साक्षादेव प्रकृति पुरुषत्वाम्नानात् ॥ २६ ॥ ( ७ ) सू—ॐ ॥ आत्मकृतेः परिणामात् ॥ ॐ ॥ २७ ॥ यैव प्रकृतिरिति विशिष्योदाहरणम् । 'एष ब्रह्म' स्त्रीपुंदोषराहित्या त्तदुपलक्षिताशेषनपुंसकशब्दवाच्यः । श्रुतावात्मा पुरुष इति स्त्रीप्रकृ तिरिति शब्दद्वयोपादानमशेषस्त्रीपुल्लिङ्गशब्दसङ्ग्रहार्थः । हरेः विरुद्धा नेकशब्दवाच्यत्वे निमित्तमाह—लोक इत्यादिना । 'लोकः' आधा रः । प्रकृत्यादेरिति शेषः । 'आलोकः' प्रकाशरूपः । एष क इत्यपेक्षा यां आह—योऽसौ हरिरिति । 'आदिः' कारणं जगज्जन्मादेरिति शे षः । ख्यादौ विश्वस्मिन् रूपाण्यस्य ख्यादिविश्वस्य रूपमिव रूपम स्येति वा विश्वरूपः । अनेन हरेस्तत्तच्छब्दवाच्यत्वे सामान्यतस्तत्तदा धारत्वतत्तत्स्थितवत्तत्तत्प्रकाशकत्वतत्तत्कारणत्वतत्तदाकारत्वत्त न्नियामकत्वादीनि निमित्तानि, रूपबाहुल्याच्च विरुद्धानेकशब्दवाच्य त्वोपपत्तिरित्युक्तं भवति । तर्ह्याधारभूतवस्तूत्पत्तिनाशाभ्यां अस्याप्यु त्पत्तिनाशौ स्यातामित्यत आह—अनादिरित्यादि । अनाद्यनन्तपदा भ्यामुत्पत्तिनाशराहित्यमुच्यते । अत्र हेतुः—परात् । प्रकृत्यादेः परम् इति । 'अन्तः' अन्तकः । यद्वा—प्रकृत्यादेरन्तस्स्थित इत्यर्थः । यद्वा- स्त्रीपुरुषपदयोः प्रकृत्यात्मपदयोर्लोकालोकपदयोराद्यनादिपदयोरन न्तान्तपदयोस्त्रीपुरुषजडचेतनज्ञानाज्ञानरूपत्वोत्पत्त्यनुत्पत्ति नाशा नाशरूपविरुद्धार्थयोरपि हरिरेव वाच्यः । अत एव ब्रह्मेति श्रुत्यर्थः । सूत्रार्थस्तु—साक्षाच्चाद्यसूत्रोक्तं सामान्यरूपं द्वितीयसूत्रोक्तं प्रकृति शब्दवाच्येच्छात्मकत्वरूपं वा द्वारमनपेक्ष्य साक्षादेवोभयस्य प्रकृत्या दिस्त्रीशब्दवाच्यत्वस्य पुरुषादिपुल्लिङ्गवाच्यत्वस्य चाम्नानात् 'एषः' इति श्रुतावुक्तत्वात्प्रकृतिश्च स एवेति नेश्वरस्य प्रकृत्यादिशब्दवाच्य त्वाभावः शङ्क्य इति ॥ ( ७ ) नन्वेवं स्त्रीशब्दवाच्यत्वोपलक्षकप्रकृतिशब्दवाच्यत्वस्य ह रेः श्रुत्युक्तत्वेऽपि कथं तद्युज्यते, तत्र तस्य प्रवृत्तौ निमित्ताभावात् । न हि सङ्केतमात्रं सिद्धान्तिभिरभ्युपगत इत्याशङ्कां परिहरत्सूत्रं पठि त्वा तत्फलितं तावदाह—आत्मेति ॥ प्रकर्षेण करोतीति प्रकृतिरिति 'योगात्' महायोगान्निरतिशयप्रवृत्तिनिमित्तवत्त्वाच्च प्रकृतिस्स विष्णु

[ अधि - ६. सू - २७. ] दीपिकासहितम्. ३९१ प्रकर्षेण करोतीति प्रकृतिरिति योगाच्च । (८) प्रकृतावनुप्रविश्य तां परिणाम्य तत्परिणामनियामक तया तत्र स्थित्वा आत्मनो बहुधा करणात् । (९) 'अथ हैष आत्मा प्रकृतिमनुप्रविश्यात्मानं बहुधा च कार तस्मात्प्रकृतिस्तस्मात्प्रकृतिरित्याचक्षते' इति भाल्लवेयश्रुतिः । रित्यर्थः । न केवलं श्रुतावाम्नानाद्बहुलप्रयोगाख्यरूडिमात्रादिति चश ब्दार्थः । यद्वा—योगस्यैव भावान्न विष्णोः प्रकृतिशब्दवाच्यत्वे निमि त्ताभाव इत्यवधारणार्थश्चकारः । यद्यपि प्रकृष्टा कृतिर्यस्येत्येव विग्रहः प्रदर्शनीयो न प्रकर्षेण करोतीति । तथात्वे प्रकर्तेति वा प्रकृदिति वा प्रकारुरिति वा वृत्तिस्स्यात् । तथा करणविषय एव प्रकृष्टत्वान्वयः स्यात्, न तु कृतौ । अत एव टीकायां प्रकृष्टा कृतिः यस्येत्येव विग्रहः प्रदर्शितः । तथाऽपि तस्यैव फलितोक्तिरित्यदोषः । अत्र प्रकर्षेण क रोतीति विग्रहे प्रकृतिरिति वृत्तिवाक्यं प्रदर्शितम्, न तूद्देश्यार्पकं त त, तस्य प्रकृतिश्चेत्यनेनैव प्राप्तेः ॥ (८) एवं फलितार्थमभिधाय कथं प्रकृष्टेश्वरस्य कृतिरित्यतः सू त्रं व्याचष्टे—प्रकृताविति ॥ अनेन परिणामकत्वोपयुक्तं तत्पूर्वभावि व्यापारमाह । अनुप्रविश्येति । 'अनु' अनुकूलतया 'तां' प्रकृतिं परिणा म्येति । अनेन सूत्रे परिणामादिति ल्यब्लोपनिमित्ता पञ्चमी । परिणा म्याऽप्रकृतेरित्यन्वयः। ल्यपा च परिणामस्यात्मककरणात्पूर्वभावित्वोच्य ते इत्युक्तं भवति । तथाचेत्थं योजना—प्रकृतेस्स्वतः परिणामासाम र्थ्यात्तत्परिणामानुकूलतया प्रकृतौ प्रविश्य तां 'परिणाम्य' स्वय मविकार एव तस्यां महदादिरूपेण विकारं विधाय अथ तत्परिणाम कत्वेन प्रकृतिपरिणाममहदादिप्रेरकत्वेन 'तत्र' तत्परिणामेषु महदा दिषु 'स्थित्वा' स्थित्यर्थमिति यावत् । 'आत्मनः' स्वस्य रूपेण 'ब हुधाकरणात्' व्यक्तीकरणात् भवतीश्वरकृतिः प्रकृष्टा । अतः प्रकर्षे ण करोतीति योगाच्च प्रकृतिर्विष्णुरिति । अनेन प्रधानस्य स्वस्य च बहुधाकरणमेव प्रकृष्टकरणमिति प्रकृतिशब्दनिमित्तं प्रदर्शितं भवति ॥ (९) अनाश्वासपरिहाराय स्वोक्तसूत्रार्थे श्रुतिस्मृती चाह—अ थेति ॥ प्रमेयान्तरारम्भार्थोऽथशब्दः । हिशब्दः प्रमाणप्रसिद्धौ । तथा चैष परमात्मा यस्मात्प्रकृतेः स्वतःपरिणामासामर्थ्यात्परिणामानुकू

३९२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ४. ] (१०) अविकारोऽपि परमः प्रकृतिं तु विकारिणीम् । अनुप्रविश्य गोविन्दः प्रकृतिश्चाभिधीयते ॥ इति नारदीये । (११) न चान्यत्कल्प्यम्, अप्रामाणिकत्वात् ॥ २७ ॥ (१२) सू-ॐ ॥ योनिश्च हिं गीयते ॥ ॐ ॥ २८ ॥ लतया प्रकृतिं प्रविश्य तां परिणाम्य तत्परिणामप्रेरकत्वेन तत्र स्थि- त्यर्थमात्मानं रूपेण बहुधा चकार । तस्माद्बहुधाकरणात् ‘प्रकृतिः’ त- च्छब्दवाच्यः । ‘तस्मात्’ प्रकृतिवाच्यत्वादेनं प्रकृतिरित्याचक्षते ज्ञा- निनः इति श्रुत्यर्थः । श्रुतिरित्त्यनन्तरमुक्तार्थे प्रमाणमिति शेषः ॥ (१०) स्मृतौ यद्यपितथापीत्यर्थेऽपिः । तुशब्दो विशेषार्थः । ‘अ- नु’ अनुकूलतया आत्मानं बहुधा चकारंति शेषः । तथा च यद्यपि गोविन्दः ‘परमोऽविकारः’ अत्यन्तं निर्विकारो, मायायाः प्रकृतेः पर इ- ति वा । तथाऽपि ‘चां’ यतः विकारानुकूलतयोपचयाख्यविकारयुक्तां ‘प्रकृतिं’ प्रधानं प्रविश्य तां परिणाम्य तत्परिणाममहदादिप्रेरकत्वेन तत्र स्थित्यर्थमात्मानमपि बहुधा चकार । अतः प्रकृतिस्तच्छब्दवा- च्यः । यत एवमतोऽयं कविभिः प्रकृतिरित्त्यभिधीयते इति स्मृत्यर्थः । न केवलं पुरुष इति वा चशब्दार्थः । गोविन्द इत्यनेनाविकारत्वे ‘नि- र्विकारोऽक्षरश्शुद्धः’ ( ) इति वेदप्रतिपाद्यत्वाख्यहेतुरुच्यते । नारदीय इत्यनन्तरं उक्तमिति शेषः । स्पष्टस्सूत्रार्थः ॥ (११) अपव्याख्यां दूषयति-न चेति ॥ चस्त्वर्थः । ‘अन्यत्’ ब्रह्मणो जगदुपादानत्वं न कल्प्यम्, प्रकृतिश्चेत्यादिसूत्रार्थतयेति शे- षः । कुत इत्यत आह-अप्रामाणिकत्वादिति । तस्येति शेषः । नञ् स्तद्विरुद्धतदभावाथैत्वं, प्रमाणेन सिद्धं तद्विरुद्धं च प्रामाणिकम्, तद्भिन्नमप्रामाणिकं, तस्य भावस्तत्त्वं तस्मात् । तथा च तस्य ब्रह्म- णो जगदुपादानत्वस्य प्रमाणशून्यत्वात्, ‘अविकारः’ इत्यादिप्रमाण- विरुद्धत्वात् समन्वयप्रतिपादकप्रमाणाध्यायासङ्गतत्वाच्चेत्यर्थः ॥ (१२) ननु तथाऽपि न प्रकृतिशब्दवाच्यत्वं परमात्मनो युज्यते, त- च्छब्दस्य स्त्रीलिङ्गत्वात्परमात्मनश्च पुंस्त्वेन तत्र स्त्रीलिङ्गाभावात् । न केवलं लिङ्गानुपपत्तिमात्रम्, किन्तु श्रौतप्रकृतिशब्दोपलक्षितस्त्रीशब्द- मात्रे प्रकृत्यर्थानुपपत्तिरपि, तच्छब्दप्रवृत्तौ निमित्ताभावादिति शङ्कां परिहरत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे-योनिश्चेति ॥ ‘अव्यवधानेन’ ह्यथा

अव्यवधानेनोत्पत्तिद्वारत्वं च प्रकृतित्वम् । तथास्यै व हि गीयते ‘यद्भूतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः' (मु. १-१-६.) इति । (१३) व्यवधानेन सूतिस्तु पुंस्त्वं विद्वद्भिरुच्यते । सूतिरव्यवधानेन प्रकृतित्वमिति स्थितिः ॥ दिव्यवधानमन्तरेणापत्योत्पत्तिद्वारत्वं तद्वत्त्वम् । स्वदेहादेवापत्योत्पा दकत्वमिति यावत् । यद्यपि 'योनिर्भार्या तथा स्थानं योनिः कारण मेव च' इति गीतातत्पर्यनिर्णयोदाहृताभिधानाद्योनिशब्दो गुह्यस्था नेऽव्यवधानेन अपत्योत्पादनद्वारे रूढः । यथा 'योनेश्शरीरम्' इत्य त्र तद्वत्यां भार्यायां निरूढलाक्षणिकः । यथा 'मम योनिर्महद्ब्रह्म' इ त्यत्र । तथा च नैवं निर्वक्तुं शक्यम् । तथाऽप्युदाहृतस्थलेऽप्युक्तनि रुक्तिसम्भवात्, प्रकृतानुगुण्याय श्रुतिसूत्रप्रयोगानुसारण च महा योगविद्वद्रूढिभ्यां ब्रह्मणि प्रवृत्तिं दर्शयितुमेवं निरुक्तम् । मार्गप्रतीहा रपर्यायद्वारशब्दप्रयोगे विष्णोरपत्यनिर्गमनावधित्वरूपापादनत्वमेव न तूपादानत्वमिति सूचितम् । प्रकृतित्वं प्रकृत्यादिस्त्रीशब्दप्रवृत्तिनि मित्तम् । न केवलमात्मकृतेरित्यत्रोक्तं प्रकृष्टकरणमेव प्रकृतिशब्दप्रवृ त्तिनिमित्तम्, किन्तु निरुक्तयोनित्वमपीति समुच्चये चशब्दः । ततः किमित्यत आह—तच्चेति । चस्त्वर्थः । यद्वा—चशब्दः प्रमाणान्तरो क्तस्त्रीरूपत्वाख्यनिमित्तसमुच्चायकः । 'तस्य' परमात्मन इत्यनुवृत्त तच्छब्दार्थोक्तिः । न त्वन्यस्येत्येवार्थः । 'हि' यतः 'गीयते' प्रतिपा द्यते मुख्यतः अतः प्रकृतिश्च स एवेत्यन्वयः । 'भूतयोनिं' प्रलये स्वो दरे निवेशितस्य ब्रह्मादिप्राणिजातस्य 'योनिं' स्वदेहादेवोत्पादकं सूक्ष्मदेहकर्तारं यं 'धीराः' ज्ञानिनः परिपश्यन्ति, तददृश्यत्वादिगुण कमिति मुण्डकश्रुत्यर्थः। भूतानामाकाशादीनां ब्रह्मादीनां वा केषां चि त् स्त्रीव्यवधानेन विनोत्पादनाद्भूतयोनिरित्यर्थ इति प्राञ्चः ॥ (१३) अव्यवधानेनोत्पत्तिद्वारत्वं प्रकृत्यादिस्त्रीलिङ्गशब्दप्रयोगे नि मित्तमिति कुतः ? कुतश्च तन्निमित्तं स्त्रीलिङ्गशब्दवाच्यत्वं विष्णोर्ज्ञाय त इत्याशङ्कां परिहर्तुं सूत्रार्थे स्मृतिं चाह—व्यवधानेनेति ॥ 'सूतिः' सूतिकर्तृत्वम् । तुशब्दः प्रकृतित्वं त्वित्यन्वेति । तथा च ऋचादिव्य वधानेन अपत्योत्पादकत्वं 'पुंस्त्वं' पुल्लिङ्गशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं 'प्रकृ ५०