रामायण मीमांसा (स्वामी करपात्री जी महाराज - रामायण दार्शनिक महाग्रन्थ एवं सम्पूर्ण चरित्र-मीमांसा)

. In 'ल', there is the loop and the right vertical bar. In (२) "नील...", after the right vertical bar of 'ल', there is 'र': "नीलरक्तायै". Wait, no, the ten kalas of Agni in Tantra are:

1. Dhūmrārcis (धूम्रार्चिः / धूम्रार्च्यै)
2. Ūṣmā (ऊष्मा) or Nilā / Raktā? Usually: धूम्रार्चिः, ऊष्मा, ज्वलिनी, ज्वालिनी, विस्फुलिङ्गिनी, सुश्रीः, सुरूपा, कपिला, हव्यवाहा, कव्यवाहा. Or: धूम्रा, ऊष्मा, ज्वलिनी, ज्वालिनी, विस्फुलिङ्गिनी, सुश्री, सुरूपा, कपिला, हव्यवाहिनी, कव्यवाहिनी. Wait, what are they here? Here they are: (१) धूम्रार्च्यै (२) नीलरक्तायै / नीलारक्तायै (wait, look at (२): ॐ रं नीलारक्तायै or नीलरक्तायै) (३) कपिलायै (४) विस्फुलिङ्गिन्यै (५) ज्वालायै (६) निष्पत्तिकार्यै (७) हव्यवाहिन्यै (८) कव्यवाहिन्यै (९) रोद्र्यै (

संख्या १ रामोपासना ९३३ शङ्खजले- "गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति। नर्मदे सिन्धु कावेरि जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु ॥" इति तीर्थान्यावाह्य गन्धाद्यैरर्चयेत्- "शङ्खे पाणितलं दत्त्वा जपेन्मन्त्रं षडक्षरम् । चिन्मयं चिन्तयेत्तीर्थमानीयाङ्कुशमुद्रया ॥" धेनुमुद्रां प्रदर्श्य शङ्खचक्रगरुडमुद्राः प्रदर्शयेत् । परमीकरणमुद्रया परमीकृत्य । "करावेकत्र संयोज्यावारार्तिकमिव प्रिये । परमीकरणं नाम मुद्रेयं सर्वकामदा ॥ देवस्य मूर्ध्नि तत्सिञ्चेत् पूजाद्रव्येषु चात्मनः । अवेक्षणं प्रोक्षणं च वीक्षणं ताडनं तथा ॥ अर्चनं चैव सर्वेषां पावनं तत्प्रकल्पयेत् । पूतमेवाखिलं पूजायोग्यं भवति सार्थकम् ॥" इति शङ्खप्रतिष्ठा ताम्रहेमरजतादिमयानि पाद्यार्घ्यमधुपर्काचमनीयार्थं चत्वारि पात्राणि स्थापनीयानि । तत्रार्घ्यपात्रे गन्ध- पुष्पयवाक्षतान् कुशाग्रतिलदूर्वाः सर्षपांश्चार्घ्यपात्रे, श्यामाकमब्जं विष्णुक्रान्ताञ्च पाद्यपात्रे, जातीफलं लवङ्गं कङ्कोलं च आचमनीयपात्रे, दधिमधुघृतानि मधुपर्कपात्रे च स्थापयेत् । सर्वोपचारवस्तूनामलाभे भावनयैव सर्वमुपस्थापनीयम् । निर्मलोदकेनैव वा सर्वस्य पूर्णतेति नारदवचनम् । अन्तर्यागः- "धर्मकन्दसमुद्भूतं ज्ञाननालं सुशोभनम् । ऐश्वर्याष्टदलं पद्मं परं वैराग्यकर्णिकम् ॥ तस्मिन् पीठे चिदात्मानं रामचन्द्रस्वरूपिणम् । ध्यात्वा यजेच्चन्दनाद्यैर्मानसैर्धूपदीपकैः ॥ भोजनावसरे किञ्चिज्जपं कृत्वा निवेदयेत् । स्वाधिष्ठानगते कुण्डे त्रिकोणे वह्निमुज्ज्वलेत् ॥ चिद्रूपं प्रणवेनाथ तत्राहन्तादिकं हुनेत् । पूजाहोमादिकं देव कृतं यत् त्वदनुग्रहात् ॥ तेन प्रीतो भव त्वं भोः शुद्धं मे मानसं कुरु । निवेदयामि चात्मानं त्वं गतिः परमेश्वर ॥ मानसैः कुसुमैरर्चा सात्त्विकी सा शुभा मता । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मानसं यजनं ध्रुवम् । आदौ चैव प्रकर्त्तव्यं पश्चाद् द्रव्यैः सविस्तरैः ॥" इत्यन्तर्यागः । अथ बहिर्यागः-आत्मानं चिन्मयं ध्यात्वा गन्धादिभिरर्चयेत् । (१) ॐ आत्मतत्त्वाय नमः (२) ॐ कला- तत्त्वाय नमः (३) ॐ विद्यातत्त्वाय नमः (४) ॐ रामतत्त्वाय नमः इत्यात्मानमभ्यर्च्य बहिर्यागं कुर्यात् । अथ श्रीराममहामन्त्रम्- "कामक्रोधादिदोषोत्थदीर्घदुःखानियन्त्रणात् । यन्त्रमित्याहुरेतस्मिन् रामः प्रीणाति पूजितः ॥

९३४ रामायणमीमांसा परिशिष्ट यन्त्रं मन्त्रमयं प्रोक्तं मन्त्रात्मा देवतेति च । देहात्मनोर्र्यथा भेदो मन्त्रदेवतयोस्तथा ॥ सौवर्णे राजते ताम्रे पीठे भूर्जेऽथवा भुवि । विना यन्त्रेण चेत् पूजा देवता न प्रसीदति ॥ त्रिरेखापुटमालिख्य मध्ये तारद्वयं लिखेत् । तन्मध्ये बीजमालिख्य तदधः साध्यमालिखेत् ॥ द्वितीयान्तं च तस्योर्ध्वं षष्ठ्यन्तं साधकं तथा । कुरुद्वयं च तत्पार्श्वे लिखेद् बीजान्तरे रमाम् ।। तत्सर्वं प्रणवाभ्याञ्च वेष्टयेच्छुचिबुद्धिमान् । दीर्घभाजि षडस्त्रेषु लिखेद् बीजं हृदादिभिः ॥ कोणपार्श्वे रमामाये तदग्रेऽनङ्गमालिखेत् । क्रोधं कोणाग्रान्तरे तु लिखेन्मन्त्रमभितो गुरुम् ॥ वृत्तत्रयं चाष्टपत्रं सरोजे विलिखेत् स्वरान् । [L1

संख्या १ रामोपासना ९३५ इदं सर्वात्मकं यन्त्रं प्रागुक्तमृषिसेवितम् । इदं रहस्यं परममीश्वरेणापि दुर्गमम् ॥ एवं यन्त्रं समाख्यातं न देयं प्राकृते जने । गुरुदर्शितमार्गेण स्वबुद्धया नैव तल्लिखेत् ॥ गुर्वनुक्ताः क्रियाः सर्वा निष्फलाः स्युर्यतो ध्रुवम् । अथ पीठपूजाप्रकारः— इस महाचक्र में राघवेन्द्र रामचन्द्र की पूजा करनी चाहिये । प्रथम पीठपूजा आवश्यक है। अपने सम्मुख वामभाग में (१) श्रीगुरुभ्यो नमः (२) श्रीपरमगुरुभ्यो नमः (३) श्रीपरमेष्ठिगुरुभ्यो नमः (४) श्रीपरस्परगुरुभ्यो नमः इस प्रकार गुरु की अर्चा कर के स्वदक्षिण भाग में (१) गं गणपतये नमः (२) सं सरस्वत्यै नमः (३) दुं दुर्गायै नमः (४) क्षं क्षेत्रपालाय नमः (५) ह्रीं बटुकाय नमः इन मन्त्रों से गणपति आदि देवताओं की पूजा करनी चाहिये । यागगृह के मध्य में वास्तुपुरुषाय नमः से पूजन कर पीठ के मध्य में मण्डूकाय नमः से पूजन करना चाहिये । पीठ के ऊपर (१) कालाग्निरुद्राय नमः (२) कूर्माय नमः (३) आधारशक्तये नमः (४) पृथिव्यै नमः इन आधार शक्तियों का पूजन कर (१) क्षीरसमुद्राय नमः (२) रत्नद्वीपाय नमः (३) मणिमण्डपाय नमः (४) कल्पवृक्षेभ्यो नमः (५) रत्नवेदि- कायै नमः (६) रत्नसिंहासनाय नमः इन मन्त्रों से भगवान् के निवासस्थल की पूजा पीठ में ही करनी चाहिये । पीठ के आग्नेयादि चार पादों में (१) धर्माय नमः (२) ज्ञानाय नमः (३) वैराग्याय नमः (४) ऐश्वर्याय नमः इस मन्त्र से पूजन करके पीठगात्र में पूर्वादि क्रम से (१) अधर्माय नमः (२) अज्ञानाय नमः (३) अवैराग्याय नमः (४) अनैश्वर्याय नमः इस मन्त्र से पूजा करनी चाहिये । कर्णिका में (१) आनन्दकन्द, (२) नाल, (३) सरोरुह, (४) पत्र और (५) केसर की पूजा करनी चाहिये । (१) आनन्दकन्दाय नमः, (२) संविन्नालाय नमः, (३) चित्सरोरुहाय नमः, (४) ज्ञानमयपत्रेभ्यो नमः (५) केसरेभ्यो नमः कर्णिका में प्रणव, अर्कबीज, चन्द्रबीज और अग्निबीजपूर्वक अर्कमण्डल, अग्नि- मण्डल तथा इन्दुमण्डल इन तीनों मण्डलों, सत्त्व, रज तथा तम इन तीनों गुणों, आत्मा, अन्तरात्मा, परमात्मा और ज्ञानात्मा इन आत्मचतुष्टयों, मायातत्त्व, कलातत्त्व, विद्यातत्त्व तथा परतत्त्व इन तत्त्वचतुष्टयों का एक-एक के ऊपर पूजन करके—(१) विमला, (२) उत्कर्षिणी, (३) ज्ञान, (४) क्रिया, (५) योगा, (६) प्रह्वी, (७) सत्या, (८) ईशाना तथा (९) अनुग्रहा इन शक्तियों का यजन पूर्वादि अष्ट पत्रों और कर्णिका में करना चाहिये । (१) ॐ अं अर्कमण्डलाय नमः (२) ॐ रं अग्निमण्डलाय नमः (३) ॐ इं इन्दुमण्डलाय नमः, (१) ॐ सं सत्त्वाय नमः (२) ॐ रं रजसे नमः (३) ॐ तं तमसे नमः, (१) ॐ आत्मने नमः (२) ॐ अन्तरात्मने नमः (३) ॐ परमात्मने नमः (४) ॐ परतत्त्वाय नमः (१) ॐ विमलायै नमः (२) ॐ उत्कर्षिण्यै नमः (३) ॐ ज्ञानायै नमः (४) ॐ क्रियायै नमः (५) ॐ योगायै नमः (६) ॐ प्रह्व्यै नमः (७) ॐ सत्यायै नमः (८) ॐ ईशानायै नमः (९) ॐ अनुग्रहायै नमः । मूर्ति में भगवान् श्रीराम का आवाहन— हाथ में पुष्पाञ्जलि लेकर हृदयपङ्कज में स्थित चैतन्यविग्रह श्रीराम का ध्यान कर पादुका मुद्रा से हृदय- कमल से श्वासमार्ग द्वारा पुष्पाञ्जलि में समागत भगवान् श्रीराम की भावना कर सिद्ध मुद्रा से मूर्ति में संयोजित करके आवाहनादि सात मुद्राओं का प्रदर्शन करना चाहिये । "चैतन्यविग्रहं रामं स्थितं हृदयपङ्कजे । श्वासमार्गेणागतञ्च चिन्तयेत् कुसुमाञ्जलौ ॥ 'मूलाधाराद् द्वादशान्तमानीतः कुसुमाञ्जलिः' मूलाधार से कुसुमपरिपूर्ण अञ्जलि को ललाट स्थान में लाना कुसुमाञ्जलि मुद्रा है। उत्तान हस्तद्वय का संहत अञ्जलिबन्ध करके अङ्गुष्ठ को अनामिका के मूल में रखने से आवाह- नीया मुद्रा होती है। वही अधोमुखी स्थापनी मुद्रा है।

९३६ रामायणमीमांसा परिशिष्ठ “एषैवाधोमुखी मुद्रा स्थापनीत्युच्यते बुधैः ।” “उत्तानाङ्गुष्ठयोगेन मुष्टीकृतकरद्वयम् । सन्निधीकरणं नाम मुद्रा देवाचंनाविधौ ॥” दोनों हाथों की मुष्टि बांधकर उत्तान अङ्गुष्ठों को मिलाने से सन्निधीकरण मुद्रा बनती है। दोनों अङ्गुष्ठों को मुष्टिगर्भित कर लेने पर वही सन्निरोधिनी मुद्रा होती है। “अङ्गुष्ठगभिणी सैव मुद्रा स्यात् सन्निरोधिनी ।” दोनों मुष्टियां उत्तान होकर मिल जायें तो सम्मुखीकरण मुद्रा बनती है। “उत्तानमुष्टियुगला सम्मुखीकरणी तथा । देवताङ्गे षडङ्गानां न्यासः स्यात्सकलीकृतिः ॥ अन्योन्याङ्गुष्ठसंल्लग्ना विस्तारिकतकरद्वया । महामुद्रेयमाख्याता न्यूनाधिकसमापनी ॥” दोनों अङ्गुष्ठ परस्पर संलग्न रखकर दोनों हाथों को अधोमुख फैलाकर हृदय, सिर, शिखा, कवच, नेत्र और अस्त्र का स्पर्श करना सकलीकरण मुद्रा होती है। दोनों अङ्गुष्ठों को संलग्नकर दोनों हाथों की समस्त अङ्गुलियों को प्रसारित करना ही परमीकरण मुद्रा है। “अन्योन्यग्रथिताङ्गुष्ठा प्रसारितकराङ्गुली । महामुद्रेयमुदिता परमीकरणं बुधैः ॥” बाँयें हाथ की मुष्टि बनाकर दीर्घ अधोमुखतर्जनी को मुष्टि के चारों ओर घुमाना अवगुण्ठन मुद्रा है । “सव्यहस्तकृता मुष्टिर्दीर्घाधोमुखतर्जनी । अवगुण्ठनमुद्रेयमभितो भ्रमिता मता ॥” धेनुमुद्रा से अमृतीकरण करना चाहिये । “वामाङ्गुष्ठं तु सङ्गृह्य दक्षिणेन तु मुष्टिना । कृतोत्तानां ततो मुष्टिमाङ्गुष्ठं तु प्रसारयेत् ॥ वामाङ्गुल्या तथा श्लिष्टाः संयुक्ताः स्युः प्रसारिताः । दक्षिणाङ्गुष्ठसंस्पृष्टा मुद्रैषा शङ्खमुद्रिका ॥” बायें अङ्गुष्ठ को दक्षिण मुष्टि से पकड़कर मुष्टि को उत्तान कर बाँये हाथ की संहृत अङ्गुलियों से प्रसारित दक्षिण अङ्गुष्ठ का सम्बन्ध होने से शङ्खमुद्रा बनती है। अन्योन्य अभिमुख स्पर्श-व्यत्यय से अङ्गुलियों द्वारा प्रयत्न से मण्डलीकरण चक्रमुद्रा बनती है। “अन्योन्याभिमुखस्पर्शव्यत्ययेन तु वेष्टयेत् । अङ्गुलीभिः प्रयत्नेन मण्डलीकरणं मुने । चक्रमुद्रेयमाख्याता गदामुद्रा ततः परम् ॥” जिसमें अङ्गुलियां अन्योन्य अभिमुख होकर आश्लिष्ट हों और मध्यमा प्रोन्नत हो वह गदामुद्रा है । “अन्योन्याभिमुखा श्लिष्टाऽङ्गुलिः प्रोन्नतमध्यमा । अथाङ्गुष्ठद्वयं मध्ये दत्त्वापि परितः करो ॥ मण्डलीकरणं सम्यगङ्गुलीनां तपोधन । पद्ममुद्रा भवेदेषा धेनुमुद्रा ततः परम् ॥” दोनों अङ्गुष्ठों को मध्य में देकर अङ्गुलियों का मण्डलीकरण ही पद्ममुद्रा है।

संख्या १ रामोपासना ९३७ “अनामिके कनिष्ठाभ्यां तर्जनीभ्यां च मध्यमे । अन्योन्याभिमुखाश्लिष्टा ॥” दोनों अनामिकाओं को दोनों कनिष्ठिकाओं से दोनों तर्जनियों को दोनों मध्यमाओं से अन्योन्य संश्लिष्ट करना धेनुमुद्रा है । “कनिष्ठेऽन्योन्यसंलग्नेऽभिमुखेऽपि परस्परम् । वामस्य तर्जनीमध्ये मध्यनामिकयोरपि ॥ वामानामिकसंस्पृष्टा तर्जनीमध्यशोभिता । पर्यायेण नताऽङ्गुष्ठद्वयी कौस्तुभलक्षणा ॥” दोनों कनिष्ठिकाएँ अन्योन्य अभिमुख ओर संलग्न होने पर भी परस्पर वामहस्त की तर्जनी और मध्यमा, मध्यमा और अनामिका में वाम अनामिका से तर्जनी और मध्यमा पर्याय से शोभित हों और दोनों अङ्गुष्ठ नत रहें यही कौस्तुभमुद्रा है । “हस्तौ तु सम्मुखौ कृत्वा संहृतप्रोन्नताङ्गुली । तलान्तमिलिताङ्गुष्ठौ कृत्वैषा पद्ममुद्रिका ॥” “कनिष्ठान्योन्यसंलग्ना विपरीतं तु योजिता । [

९३८ रामायणमीमांसा परिशिष्ट हस्तौ तु विमुखौ कृत्वा ग्रथयित्वा कनिष्ठिके । मिथस्तर्जनिके श्लिष्टे श्लिष्टाङ्गुलिकरौ तथा ॥” “मध्यमानामिके द्वे तु द्वौ पक्षाविव चालयेत् । एषा गरुड़मुद्राख्या विष्णोः सन्तोषवर्धिनी ॥ वामस्य मध्यमाग्रं तु तर्जन्यग्रेण योजयेत् । अनामिकां कनिष्ठां च तस्याङ्गुष्ठेन पीडयेत् ॥” “दर्शयेत् वामके स्कन्धे धनुर्मुद्रेयमीरिता । स्पृशेत् कण्ठादिपादान्तं तर्जन्याऽङ्गुष्ठयुक्तया ॥ करद्वयेन मालावन्मुद्रेयं वनमालिका । ज्ञानमुद्रा रामचन्द्रस्य प्रेयसी ॥” “ऊर्ध्वस्थाङ्गुष्ठमुष्टी द्वे मुद्रा त्रैलोक्यमोहिनी ।” इति जगन्मोहिनी मुद्रा । “हस्तौ तु सम्पुटौ कृत्वा प्रसृताङ्गुलिकौ तथा । तर्जन्यौ मध्यमापृष्ठे ह्यङ्गुष्ठौ मध्यमाश्रितौ ॥ काममुद्रेयमाख्याता सर्वदेवप्रियङ्करी । उच्छ्रितं दक्षिणाङ्गुष्ठं वामाङ्गुष्ठेन बन्धयेत् । वामाङ्गुलीर्दक्षिणाभिरङ्गुलीभिश्च बन्धयेत् । लिङ्गमुद्रेयमाख्याता शिवसान्निध्यकारिणी ॥ मुष्टिं कृत्वा तु हस्ताभ्यां वामस्योपरि दक्षिणम् । कुर्यान्मुसलमुद्रेयं सर्वविघ्नविनाशिनी ॥ मुष्टिं कृत्वा कराभ्यां तु वामस्योपरि दक्षिणम् । ततः शिरसि संयोगात् दुर्गामुद्रेयमीरिता ॥ अधोमुखे वामहस्ते ऊर्ध्वं स्याद् दक्षहस्तकम् । क्षिप्त्वाङ्गुलीरङ्गुलीभिः संग्रथ्य परिवर्तयेत् ॥ एषा संहारमुद्रा स्यात् विसर्जनविधौ स्मृता ।” मत्स्यमुद्रा कूर्ममुद्रा— मिथः कनिष्ठिके बद्ध्वा तर्जनीभ्यामनामिके । अनामिकोर्ध्वसंश्लिष्टे दीर्घमध्यमयोरधः ॥ अङ्गुष्ठाग्रद्वयं न्यस्येत् योनिमुद्रेयमीरिता । दक्षिणाङ्गुष्ठतर्जन्यावग्रलग्ने पराङ्मुखे । प्रसार्य संहितोत्ताना ह्येषा व्याख्यानमुद्रिका । दक्षिणा निबिडामुष्टिरनामार्पिततर्जनी ॥ मुद्रा विस्मयसंज्ञा स्याद्विस्मयावेशकारिणी । तर्जन्यनामिकामध्ये कनिष्ठाक्रमयोगतः ॥

संख्या १ रामोपासना ९३९ करयोर्योजयत्येव कनिष्ठामूलदेशतः । अङ्गुष्ठाग्रे तु निःक्षिप्य महायोनिः प्रकीर्तिता ॥ मध्यमामध्यगे कृत्वा कनिष्ठेऽङ्गुष्ठरोधिते । तर्जन्यौ दण्डवत्कुर्यात् मध्यमोपर्यनामिके ॥ एषा सा प्रथमा मुद्रा सर्वसंक्षोभकारिणी । एतस्या एव मुद्राया मध्यमे सरले तथा ॥ ध्रियेते परमेशानि सर्वविद्राविणी परा । मध्यमातर्जनीभ्यां च कनिष्ठानामिके समे ॥ अङ्कुशाकाररूपाभ्यां मध्यमे परमेश्वरि । अङ्गुष्ठं तु नियुञ्जीत कनिष्ठानामिकोपरि ॥ इयमाकर्षिणी मुद्रा त्रैलोक्याकर्षिणी मता । पुटाकारौ करौ कृत्वा तर्जन्यावङ्कुशाकृती ॥ परिवर्तक्रमेणैव मध्यमे तदधोगते । क्रमेण देवि तेनैव कनिष्ठानामिकादयः ॥ संयोज्या निबिडाः सर्वा अङ्गुष्ठावग्रदेशतः । मुद्रेयं परमेशानि सर्ववश्यकरी मता ॥ सम्मुखौ तु करौ कृत्वा मध्यमा मध्यमेन्त्यजे । अनामिके तु सरले तद्बहिस्तर्जनीद्वयम् ॥ दण्डाकारौ ततोऽङ्गुष्ठौ मध्यमानखदेशिकौ । मुद्रैवोन्मादिनी नाम क्लेदिनीं सर्वयोषिताम् ॥ उन्मादिनी ।” “अस्यां त्वनामिकायुग्ममधः कृत्वाङ्कुशाकृति । तर्जन्यावपि तेनैव क्रमेण विनियोजयेत् ॥ इत्थं महाङ्कुशा मुद्रा सर्वकामार्थसाधनी । दक्षिणभुजमध्यस्थे कूर्परे च यथाविधि ॥ बाहुं कृत्वा महादेवि हस्तौ सम्परिवर्तयेत् । कनिष्ठानामिके देवि मुक्ते तेन क्रमेण च ॥ · तर्जनीभ्यां समाक्रान्ते सर्वोर्ध्वमपि मध्यमे । अङ्गुष्ठौ च महादेव सरलावपि कारयेत् ॥ इयं सा खेचरी मुद्रा पार्थिवस्थानयोजिता । परिवृत्य करौ स्पृष्टावर्धचन्द्राकृती प्रिये । तर्जन्यङ्गुष्ठयुगलं युगपत् कारयेत् ततः । अध कनिष्ठिकापृष्ठे मध्यमे विनियोजयेत् ॥ अथैव कुटिले कृत्वा तर्जन्यूपरिसंस्थिते । अनामिकामध्यगते तथैव हि कनिष्ठिके ॥ सर्वा एकत्र संयोज्य अङ्गुष्ठपरिपीडिताः । एषा तु प्रथमा मुद्रा योनिमुद्रेति संज्ञिता ॥

९४० रामायणमीमांसा परिशिष्ट वामहस्तेन मुष्टिं तु बद्ध्वाकर्णप्रदेशकम् । तर्जनीं सरलां कृत्वा भ्रामयेन्मनुवित्तमः ॥ सौभाग्यदण्डिनी मुद्रा न्यासकालेऽपि सूचिता । अन्तरङ्गुष्ठमुष्ट्या तु निरुद्ध्य तर्जनीमिमाम् ।। रिपुजिह्वाग्रहा मुद्रा न्यासकाले तु सूचिता । बद्ध्वा तु योनिमुद्रां वै मध्यमे कुटिले कुरु ।। अङ्गुष्ठेन तदग्रे तु मुद्रेयं भूतिनी मता । वाममुष्टिं विधायथ तर्जनीमध्यमे ततः प्रसार्य तर्जनी मुद्रा निर्दिष्टा वज्रपाणिना ।' अथ प्रधानपूजा— शालग्राम अथवा प्रतिष्ठित मूर्ति में आवाहन और विसर्जन नहीं होते, क्योंकि वहां श्रीहरि सदा ही सन्निहित रहते हैं । “शालग्रामे स्थावरे वा नावाहनविसर्जने । शालग्रामशिलादौ यन्नित्यं सन्निहितो हरिः ॥” मूल और श्रीरामगायत्री का उच्चारण करके 'साङ्गाय सायुधाय सवाहनाय सपरिवाराय सशक्तिकाय रामाय पुष्पाञ्जलिं कल्पयामि नमः' इस मन्त्र से पुष्पाञ्जलि अर्पित कर पूर्वोक्त विधियों से पाद्य, अर्घ्य, आचमन, मधुपर्क, उद्वर्तन और अभ्यङ्ग देकर महास्नान अभिषेक करके वस्त्रादि देकर भगवान् श्रीराम का नीराजन करना चाहिये । पुरुष- सूक्त से शुद्ध शङ्खोदक, क्षीर, दधि, घृत, मधु और शर्करा से पृथक्-पृथक् स्नान कराना चाहिये । नारिकेलजल और तालफल के जल से, बहुत सुगन्ध द्रव्यों से, गन्धोदक से, इक्षुरस तथा कूर्परगन्धवासित जल से, कदली, पनस तथा आम्र के सुगन्धित रस से शत, सहस्र, अयुत यथाशक्ति अभिषेक करना चाहिये । शङ्ख को पुष्पसहित रसों से पूर्ण करके उससे अभिषेक करना चाहिये । बीच-बीच में कृष्णागुरु आदि से धूप करना चाहिये । पुनः शुद्ध जल से स्नान करना चाहिये । राज्यार्थी राज्यप्राप्ति के लिए नित्य इसी प्रकार वत्सरपर्यन्त पूजा करे । अभिषेकानन्तर आचमन के लिए जल देकर वस्त्रयुगल अर्पण करना चाहिये । पुनः आचमन के अनन्तर उत्तरीयसहित यज्ञोपवीत प्रदान करना चाहिये । पादुका मुद्रा से पीठ पर भगवान् को लाकर तुलसीदलमिश्श्रित विविध आभूषणों से आभूषित करना चाहिये । मूलमन्त्र से गन्ध समर्पण करके आठ पुष्पाञ्जलियां देना चाहिये । “ॐ श्रीसीतायै स्वाहा' इस मन्त्र से तप्तकाञ्चनवर्णाभा सीता का वामभाग में पूजन करना चाहिये । त्रिकोण के दक्षिण कोणाग्र में लक्ष्मण की 'ॐ लं लक्षमणाय नमः' इस मन्त्र से पूजा करनी चाहिये । त्रिकोण के वाम- पार्श्व में 'ॐ शां शाङ्गाय नमः' इस मन्त्र से शाङ्गधनुष की और दक्षिणपार्श्व में 'ॐ शं शरेभ्यो नमः' इस मन्त्र से शरों की पूजा करनी चाहिये । फिर बहिरङ्ग पूजा की अनुज्ञा लेकर आवरणपूजा करनी चाहिये । सर्वत्र अनुपनीत एवं उपनयनानधिकृत लोगों को प्रणवरहित नाममन्त्र से ही पूजा करनी चाहिये । इति पुष्पार्र्पणान्ता प्रधानपूजा । अथ आवरणपूजा तत्र प्रथमावरणम्—षट्कोणे वह्नचाशामारभ्य (१) ॐ रां हृदयाय नमः हृदयशक्तिश्रीपादुकां पूजयामि तर्पयामि नमः । (२) ॐ रीं शिरसे स्वाहा शिरःशक्तिश्रीपादुकां पूजयामि तर्पयामि नमः । (३) रूं शिखायै वषट् शिखाशक्तिश्रीपादुकां पूजयामि तर्पयामि नमः । (४) ॐ रैं कवचाय हुम् कवचशक्तिश्रीपादुकां पूजयामि तर्पयामि नमः ।

संख्या १ रामोपासना १४१ (५) ॐ रौं नेत्रत्रयाय वौषट् नेत्रत्रयशक्तिश्रीपादुकां पूजयामि तर्पयामि नमः । (६) ॐ रः अस्त्राय फट् अस्त्रश्रीपादुकां पूजयामि तर्पयामि नमः । इति प्रथमावरणम् । सब शक्तियाँ हाथ में वर और अभय धारण की हुई हैं। "वरदाभयधारिण्यो वह्नयाशामारभ्य पूजयेत् । हारेन्दुश्यामनीलाभाः कृष्णारुणरुचः स्त्रियः ॥" हस्तौ प्रक्षाल्य— अथ द्वितीयावरणम्—अष्टदले मूले—ॐ आं आत्मने नमः । ॐ यं परमात्मने नमः । ॐ विं विद्यायै नमः । ॐ सं ज्ञानात्मने नमः । ॐ शां शान्त्यै नमः । "द्वितीयात्मादिकैर्देवैरष्टाब्जमूलके तथा । यथा रामस्तथैवेता. शक्तयश्च कराम्बुजाः ॥" इति द्वितीयावरणम् । अथ तृतीयावरणम्—अष्टासु पत्रेषु -- (१) ॐ वां वासुदेवाय नमः, वासुदेवश्रीपादुकां पूजयामि तर्पयामि नमः । एवं सर्वत्र (२) श्रीं श्रियै नमः । (३) सं संकर्षणाय नमः । (४) शां शान्त्यै नमः । (५) प्रं प्रद्युम्नाय नमः । (६) रं रत्यै नमः । (७) अं अनिरुद्धाय नमः । (८) प्रीं प्रीत्यै नमः । तत्र स्फटिकस्वर्णदूर्वेन्द्रनीलाभा देवाः स्वच्छातच्छपद्मकिञ्जल्कश्यामलाः शक्तयः । इति तृतीयावरणम् । चतुर्थावरणम्—अष्टपत्राग्रेषु—(१) हं हनुमते नमः हनुमच्छ्रीपादुकां पूजयामि तर्पयामि नमः । एवं सर्वत्र । (२) सुं सुग्रीवाय नमः । (३) भं भरताय नमः (४) विं विभीषणाय नमः । (५) लं लक्ष्मणाय नमः (६) अं अङ्गदाय नमः । (७) शं शत्रुघ्नाय नमः । (८) जां जाम्बवते नमः । "वाचयन्तं हनूमन्तं देवस्याग्रे सपुस्तकम् । रम्यौ भरतशत्रुघ्नौ धृतातपत्रं सौमित्रिम् ॥ कृताञ्जलिपुटान् परान् । अत्र सौमित्रिः सहस्रफणातपत्रधरः ।” पञ्चमावरणम्—द्वितीयेऽष्टदले—(१) सृं सृष्ट्यै नमः । (२) जं जयन्ताय नमः । (३) विं विजयाय नमः । (४) सौं सौराष्ट्राय नमः । (५) रां राष्ट्रवर्धनाय नमः । (६) अं अकोपाय नमः । (७) धं धर्मपालाय नमः (८) सुं सुमन्त्राय नमः । एतान् मन्त्रिणः कृताञ्जलीन् आन्वीक्षिकी मन्त्रयतो द्वितीयाष्टदलेऽर्चयेत् ॥ षष्ठावरणम्—द्वादशारे—(१) वं वसिष्ठाय नमः । (२) वां वामदेवाय नमः । (३) जां जाबालये नमः । (४) गौं गौतमाय नमः । (५) भं भरद्वाजाय नमः । (६) कौं कौशिकाय नमः । (७) वां वाल्मीकये नमः (८) नां नारदाय नमः । (९) सं सनकाय नमः । (१०) सं सनन्दनाय नमः (११) सं सनातनाय नमः । सं सनत्कुमाराय नमः । “कमण्डलुधरान् सर्वान् मन्त्रमुच्चरतो मुनीन् । द्वादशारेऽर्चयेत् पूर्वाद्रिक्रमेण ततः परान् ॥” सप्तमावरणम्—षोडशारे—(१) नीं नीलाय नमः । (२) नं नलाय नमः । (३) सुं सुषेणाय नमः । (४) मैं मैन्दाय नमः । (५) शं शरभाय नमः (६) द्विं द्विविदाय नमः । (७) चं चन्दनाय नमः । (८) गं गवाक्षाय नमः । (९) कि किरीटाय नमः । (१०) कुं कुण्डलाभ्यां नमः । (११) श्रीं श्रीवत्साय नमः । (१२) कौं कौस्तुभाय नमः । (१३) शं शङ्खाय नमः । (१४) चं चक्राय नमः । (१५) गं गदायै नमः । (१६) पं पद्माय नमः । षोडश- दलान्जे पूर्वाद्रिक्रमेणार्चयेत् कृताञ्जलीन् ।

९४२ रामायणमीमांसा परिशिष्ट अष्टमावरणम्—द्वात्रिंशद्दलेषु—(१) ध्रुं ध्रुवाय नमः। (२) धं धराय नमः। (३) सों सोमाय नमः। (४) आं आपाय नमः। (५) अं अनिलाय नमः। (६) अं अनलाय नमः। (७) प्रं प्रत्यूषाय नमः। (८) प्रं प्रभासाय नमः । (९) वीं वीरभद्राय नमः । (१०) शं शम्भवे नमः। (११) गिं गिरीशाय नमः। (१२) अं अजैकपदे नमः। (१३) अं अहिर्बुध्न्याय नमः । (१४) पिं पिनाकिने नमः । (१५) भुं भुवनाधीश्वराय नमः । (१६) कं कपालिने नमः । (१७) दिं दिक्पतये नमः । (१८) स्थां स्थाणवे नमः । (१९) भं भगाय नमः । (२०) वं वरुणाय नमः । (२१) सूँ सूर्याय नमः (२२) वें वेदाङ्गाय नमः । (२३) भां भानवे नमः । (२४) इं इन्द्राय नमः । (२५) रं रवये नमः । (२६) गं गभस्तिने नमः । (२७) यं यमाय नमः । (२८) हिं हिरण्यरेतसे नमः । (२९) दिं दिवाकराय नमः । (३०) मिं मित्राय नमः । (३१) विं विष्णवे नमः । (३२) धां धात्रे नमः । “ध्रुवाद्यैरष्टमावृत्तिर्द्वात्रिंशद्दल्पङ्कजे । ध्रुवो धरश्च सोमश्च आपश्चैवानिलोऽनलः । प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टौ प्रकीर्तिताः ॥ शूलं खड्गं तथा चक्रं पट्टिशं कुलिशं छुरीम् । कोदण्डं मुद्गरं चैव वसूनामायुधक्रमः ॥ वीरभद्रश्च शम्भुश्च गिरीशश्च महायशाः । अजैकपादहिर्बुध्न्यः पिनाकी चापराजितः ॥ भुवनाधीश्वरश्चैव कपाली च दिशां पतिः । स्थाणुर्भगश्च भगवान् रुद्रा एकादश स्मृताः ॥ शल्कं डमरुं शूलं शिखरं यमदंष्ट्रकम् । कृष्णादिकं ? पिनाकं च अघोरास्त्र तथाङ्कुशम् ॥ खट्वाङ्गं च स्थाणुपरं शक्तिहेतिधरास्तथा । रुद्रायुधानि चैतानि प्रोक्तवान् क्रमशः शिवः ॥ वरुणः सूर्यवेदाङ्गो भानुरिन्द्रो रविस्तथा । गभस्तिश्च यमश्चैव स्वर्णरेता दिवाकरः ॥ मित्रो विष्णुरिति प्रोक्ता आदित्या आदितः क्रमात् । पाशं च मुद्गरं शङ्खं शल्यं शृङ्गं कृपाणकम् ॥ गदां दण्डं वज्रमब्जं तथा सर्पं सुदर्शनम् । आदित्यानां द्वादशानामायुधानि विदुः क्रमात् ॥” इत्यष्टमावरणम् अथ नवमावरणम्—द्वात्रिंशद्दलबाह्ये प्रथमभूपुराद् बहिः—(१) लं इन्द्राय सुराधिपतये सायुधाय सपरि- वाराय सवाहनाय स्वशक्तियुताय नमः । एवं सर्वत्र (२) रं अग्नये तेजोधिपतये सायुधाय । (३) यं यमाय प्रेताधिपयये सा० । (४) क्षं निर्ऋतये रक्षोऽधिपतये सायुधाय० । (५) बं वरुणाय जलाधिपतये । (६) यं वायवे प्राणाधिपतये । (७) सं सोमाय नक्षत्राधिपतये (८) इं ईशानाय विद्याधिपतये० इति पूर्वाद्यष्टदिक्षु । (९) आं ब्रह्मणे लोकाधिपतये ईशानपूर्वयोर्मध्ये । (१०) ह्रीं विष्णवे भूताधिपतये नैर्ऋत्यपश्चिममध्ये । अथ दशमावरणम्—नवमावरणार्चनक्रमेण द्वितीयभूपुरे—(१) वं वज्राय नमः । (२) शं शक्त्यै नमः । (३) दं दण्डाय नमः । (४) खं खड्गाय नमः । (५) पां पाशाय नमः । (६) ध्वं ध्वजाय नमः । (७) गं गदायै नमः । (८) त्रिं त्रिशूलाय नमः । (९) अं अम्बुजाय नमः । (१०) चं चक्राय नमः । वज्राद्यायुधवर्गं तु द्वितीये भूपूहेऽर्चयेत् ।

: No, look at: "बहिनिर्गम्यः" vs "बहिर्निर्गत्य": Letter 1: ब Letter 2: हि Letter 3: र्नि Letter 4: ग Letter 5: म्य (or त्य?) Letter 6: ः (visarga) Wait, let's look at it without guessing: It looks like: "बहिनिर्गम्यः" or "बहिर्निर्गम्य:" or "बहिर्निर्गत्य:". Actually, look at the glyphs: ब - हि - र्नि - ग - म्य - ः Yes, "बहिनिर्गम्यः". And then: "पुष्पाञ्जलि दत्त्वा सपरिवाराय" - notice "पुष्पाञ्जलि" has no anusvara, just 'पुष्पाञ्जलि'.

Line 18: "भगवते धूपदीपादीनुपचारान् कल्पयेत् । इत्यावरणपूजा ।"

Line 19: “वामे कोदण्डदण्डं निजकरकमले दक्षिणे बाणमेकं

Line 20: पश्चाद्भागे च नित्यं दधतमभिमतं सासितूणीरभारम् ।

Line 21: वामेऽवामे लसद्भ्यां सह मिलिततनुं जानकीलक्ष्मणाभ्यां

Line 22: श्यामं रामं भजेऽह

९४४ रामायणमीमांसा परिशिष्ट शतांशं वा सहस्रांशमन्यथा निष्फलं भवेत् । सर्वदेवस्वरूपाय पराय परमेष्ठिने ॥ श्रीराम सेनायुक्ताय विष्वक्सेनाय ते नमः । वामतो रामचन्द्राय तीर्थक्लिन्नं समर्पयेत् ॥ गणेशे वक्रतुण्डाय सूर्ये चण्डांशवेऽर्पयेत् । शक्तावुच्छिष्टचाण्डाल्यै शिवे चण्डेश्वराय च ॥ हस्तावासं सकर्पूरं मुकुटं भूषणानि च । कुण्डलादीनि शङ्खादिदशमुद्राः प्रदर्शयेत् ॥” प्रार्थना— “ध्येयं सदापरिभवघ्नमभीष्टदोहं तीर्थास्पदं शिवविरञ्चिनुतं शरण्यम् । भृत्यार्त्तिहं प्रणतपालभवाब्धिपोतं वन्दे महापुरुष ते चरणारविन्दम् ॥ त्यक्त्वा सुदुस्त्यजसुरेप्सितराज्यलक्ष्मीं धर्मिष्ठ आर्यवचसा यदगादरण्यम् । मायामृगं दयितयेप्सितमन्वधावद् वन्दे महापुरुष ते चरणारविन्दम् ॥ यस्यामलं नृपसदस्सु यशोऽधुनापि गायन्त्यघघ्नमृषयो दिग्भेन्द्रपट्टम् । तं नाकपालवसुपालकिरीटजुष्टं पादाम्बुजं रघुपतेः शरणं प्रपद्ये ॥” प्रदक्षिणा— “नमो ब्रह्मण्यदेवाय रामायाकुण्ठमेधसे । उत्तमश्लोकधुर्याय न्यस्तदण्डाचिताङ्घ्रये ॥ सप्तद्वीपधरादानपुण्यं विद्धि पदे पदे । प्रदक्षिणं तु यः कुर्याद्धरेर्भक्त्या समन्वितः ॥” श्रीरामोत्तरतापनीमन्त्रैः श्रीरामस्तुतिः—‘अथ हैनँ भारद्वाजो याज्ञवल्क्यमुवाचाथ कैर्मन्त्रैः स्तुतः श्रीराम- चन्द्रः प्रीतो भवति । स्वात्मानं दर्शयति तन्नो ब्रूहि भगवन्निति स होवाच याज्ञवल्क्यः पूर्वं सत्यलोके श्रीरामचन्द्रेणैवं शिक्षितो ब्रह्मा पुनरेतया गाथया नमस्करोति— “विश्वाधारं महाविष्णुं नारायणमनामयम् । पूर्णानन्दैकविज्ञानं परं ज्योतिःस्वरूपिणम् ॥ मनसा संस्मरन् ब्रह्मा तुष्टाव परमेश्वरम् ।” ॐ यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् अद्वैतपरमानन्द आत्मा यत्र परं ब्रह्म भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( १ ) यथा प्रथममन्त्रोक्तौ आद्यन्तौ तथा सर्वमन्त्रेषु ज्ञातव्यौ । यो हवै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् यश्चाखण्डैकरसात्मा भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( २ ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् परमानन्दरसामृतं भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( ३ ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवानव्ययस्तारकं ब्रह्म भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( ४ ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् विष्णुरीश्वरो यः सर्वदेवतात्मा भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( ५ ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् अन्ये सर्वे वेदाः साङ्गाः सशाखाः सपुराणा भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( ६ ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् अन्ये पञ्चाग्नयो भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( ७ ) यो ह वै श्रीराम- चन्द्रः स भगवान् अन्याः सप्तव्याहृतयो भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( ८ ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवानन्यो जीवात्मा भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( ९ ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवानन्यः सर्वभूतान्तरात्मा भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( १० ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवानन्ये मत्स्यकूर्मवराहाद्या भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( ११ ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवानन्यः प्राणो भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( १२ ) यो ह वै

संख्या १ रामोपासना ९४५ श्रीरामचन्द्रः स भगवानन्योऽन्तःकरणचतुष्टयात्मा भूर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( १३ ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् अन्यानि पञ्चभूतानि भूर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( १४ ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवानन्यः कालो भूर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( १५ ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवानन्यश्च मनुर्भूर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( १६ ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् अन्यो यमो भूर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( १७ ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् अन्योऽन्तको भूर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( १८ ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवानन्यो मृत्युर्भूर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( १९ ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवानमृतं भूर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( २० ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् विद्या भूर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः । ( २१ ) यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् सरस्वती भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः । २२ यो ह वै श्रीरामचन्द्रः स भगवान् लक्ष्मीर्भूर्भुवःस्वस्तस्मै वै नमो नमः २३ " " " गौरी " " " २४ " " " जानकी " " " २५ " " " त्रैलोक्यं " " " २६ " " " सूर्यः " " " २७ " " " सोमः " " " २८ " " " नक्षत्राणि " " " २९ " " " अष्टौ लोकपालाः ,, ,, ,, ३० " " , " अष्टौ वसवः " " " ३१ " " " नव ग्रहाः " " " ३२ " " " एकादश रुद्राः " " " ३३ " " " द्वादशादित्याः " " " ३४ " " " भूतं भव्यं भविष्यद् " " " ३५ " " " ब्रह्माण्डस्यान्तर्बहिर्व्याप्नोति यो विराड्भू० ,, ३६ " " " अन्ये हिरण्यगर्भो महादेवो महेश्वरः " ३७ " " " अन्यश्चोङ्कारः " " " ३८ " " " चतस्रोऽर्धमात्राः " " " ३९ " " " प्रकृतिपरमपुरुषः " " " ४० " " " ॐ नमो भगवते वासुदेवाय यो महाविष्णुर्भू० ४१ " " " ज्ञानात्मा " " " ४२ " " " परमात्मा " " " ४३ " " " सर्वान्तरात्मा " " " ४४ " " " सच्चिदानन्दकाद्वैतैकरसानन्दो " ४५ " " " अन्ये देवासुरमनुष्यादिभावाः स्थावरजङ्गमाः ४६ " " " विज्ञानात्मा " " " ४७ इत्येतान् ब्रह्माऽब्रवीत् ब्रह्माऽब्रवीत् । सप्तचत्वारिंशन्मन्त्रैर्नित्यं देवं स्तौति ततो देवः प्रीतो भवति स्वात्मानं दर्शयति । तस्माद् यस्तैर्मन्त्रैर्नित्यं देवं स्तवीति स देवं पश्यति सोऽमृतत्वं गच्छतीति इत्याथर्वणश्रीरामोत्तरतापनीयं मन्त्रस्तुतिः । ११९

९४६ रामायणमीमांसा परिशिष्ट गीतनृत्यादि । ततः दण्डवत्प्रणम्य प्रार्थना— "त्वय्येव भक्तिं जनय त्वमेव मामुद्धरास्मात् कृपया भवाब्धेः । क्लिश्टं कृपालो न दयास्ति ते चेत्तर्हीश हा कर्मवशो हतोऽस्मि ॥" तीर्थग्रहणम्— "देवदेव जगन्नाथ शङ्खचक्रगदाधर । देहि राम ममानुज्ञां तव तीर्थनिषेवणे ॥ लब्ध्वानुज्ञां ततस्तीर्थे पात्रस्थे मन्त्रमालिखेत् । कुशैमूंलं लिखित्वा तु पठेन्मन्त्रमघापहम् ॥ अकालमृत्युहरणं सर्वव्याधिविनाशनम् । विष्णोः पादोदकं तीर्थं शिरसा धारयाम्यहम् ॥ तुलस्यर्चा— "या दृष्टा निखिलाघसंघशमनी स्पृष्टा वपुःपावनी रोगाणामभिवन्दिता निरसनी सिक्ताऽन्तकत्रासिनी । प्रत्यासत्तिविधायिनी भगवतः कृष्णस्य संरोपिता न्यस्ता तच्चरणे विमुक्तिफलदा तस्यै तुलस्यै नमः ॥" अपराधक्षमापनम्— "यानेर्वा पादुकैर्वापि गमनं भगवद्गृहे । देवोत्सवाद्यसेवा च अप्रणामस्तदग्रतः ॥ उच्छिष्टे चैव चाशौचे भगवद्वन्दनादिकम् । एकहस्तप्रणामश्च तत्पुरस्तात् प्रदक्षिणम् ॥ पादप्रसारणं चाग्रे तथा पर्यङ्कबन्धनम् । शयनं भक्षणं वापि मिथ्याभाषणमेव च ॥ उच्चैर्भाषा मिथो जल्पो रोदनानि च विग्रहः । निग्रहानुग्रहो चैव स्त्रीषु च क्रूरभाषणम् ॥ कम्बलावरणं चैव परनिन्दा परस्तुतिः । अक्लिष्ट (अश्लील) भाषणं चैव अधोवायुविमोक्षणम् ॥ शक्तौ गौणोपचारश्च अनिवेदितभक्षणम् । तत्तत्कालोद्भवानां च फलादीनामनर्पणम् ॥ विनियुक्तावशिष्टस्य व्यञ्जनादेः प्रदानकम् । पृष्ठे कृत्वासनञ्चैव परेषामभिवन्दनम् ॥ गुरौ मौनं निजस्तोत्रं देवतानिन्दनं तथा । अपराधास्तथा विष्णोर्द्वात्रिंशत्परिकीर्तिताः ॥ अपराधसहस्त्राणि क्रियन्तेऽहर्निशं मया । दासोऽयमिति मां मत्वा क्षमस्व मधुसूदन ॥ इमं मन्त्रं समुच्चार्य प्रणमेद् दण्डवद् भुवि । अपराधसहस्राणि क्षमते सर्वगो हरिः ॥” “एकोऽपि कृष्णस्य कृतः प्रणामो दशाश्वमेधावभृथेन तुल्यः । दशाश्वमेधी पुनरेति जन्म कृष्णप्रणामी न पुनर्भवाय ॥”

संख्या १ रामोपासना ९४७ अथ कर्मापणम्— “कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा बुद्ध्यात्मना वाऽनुसृतस्वभावात् । करोति यद्यत्सकलं परस्मै नारायणायेति समर्पयेत्तत् ॥ साधु वाऽसाधु वा कर्म यद् यदाचरितं मया । तत्सर्वं भगवन् विष्णो गृहाणाराधनं परम् ॥ इति शङ्खजलं दद्याद् देवस्य दक्षिणे करे ।” इति कर्मापणम् । अथात्मार्पणम्— “सत्यपि भेदापगमे नाथ तवाहं न मामकीनस्त्वम् । सामुद्रो हि तरङ्गः क्वचन समुद्रो न तारङ्गः ॥ सोऽहं दासोऽहमिति वा बुद्धिर्यस्यामला दृढा । कर्मभिर्न स बद्ध्येत ह्यकर्तृत्वाच्छिवेषुवत् ॥ त्वमेवाहमहं च त्वं सच्चिन्मात्रवपुर्धरः । आवयोरन्तरं भ्रान्तिर्नश्येत्वाज्ञाबलात् तव ॥” शेषग्रहणम्— “त्वयोपभुक्तस्रग्गन्धवासोऽलङ्कारचर्चिताः । उच्छिष्टभोजिनो दासास्तव मायां जयेमहि ॥” विसर्जनम्— “ध्यात्वा रामं जपेन्मन्त्रं तिष्ठेद् यावन्मनो हृदि । गुह्यात्गुह्यमन्त्रेण राघवाय निवेदयेत् ॥ मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं रमापते । यत्पूजितं मया देव परिपूर्णं तदस्तु मे ॥ इति पुष्पाञ्जलिं दत्त्वा संहृत्यावरणान् हरौ । भक्त्या संशाधितं स्वान्तं विश विश्रामहेतवे ॥ अहं रामो न चान्योऽस्मि मन्त्रमेनमुदीरयेत् । आत्मानं सततं रामं संभाव्य विहरन्ति ये ॥ न तेषां दुष्कृतं किञ्चिद् दुष्कृतोत्था न चापदः ॥” षष्ठे दिनविभागे पञ्च महायज्ञान् कुर्यात् । सप्तमे विभागे इतिहासपुराणाभ्यामंशं सप्तमकं नयेत् । अष्टमभागे सन्ध्यां राघवीमुपासीत । हुत्वानिहोत्रं विधिना ततो होमं समापयेत् । रात्रिप्रथमभागकृत्यम्— “न्यासं षडङ्गं कृत्वा तु प्राणायामपुरस्सरम् । सकृदभ्यर्च्य नीराज्य प्रार्थयेज्जानकीपतिम् ॥ आगच्छ शयनागारं सीतया सह राघव । पर्यङ्के तिलके प्रशस्तफलके भोगीन्द्रचित्राङ्गुके स्वच्छप्रच्छदभानुके मृदुशिरःस्थानोपधानादिके । उन्मीलत्कुलशीलया दयितया श्रीसीतया सत्कृते शेते नित्यमगण्यपुण्यफलदः श्रीकोशलेन्द्रो नृपः ॥”

९४८ रामायणमीमांसा परिशिष्ट प्राणाग्निहोत्रम्— “सत्यं त्वर्ते तेनेति मन्त्रैः प्रोक्षयेदन्नमादरात् । धर्मराजाय चित्राय चित्रगुप्ताय वै बलिः ॥ अश्नीयान्मन्त्रराजेन स्वन्नं सप्ताभिमन्त्रितम् । अन्नं ब्रह्मा रसो विष्णुर्भोक्ता देवो महेश्वरः ॥ एवं ज्ञात्वा तु यो भुङ्क्ते सोऽन्नदोषैर्न लिप्यते ।” अन्तश्चरसि भूतानां गुहायां विश्वतोमुखः त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वं विष्णोः परमं पदम् । अमृतोपस्तरणमसि इति जलं प्राश्य तत्र मध्ये इन्द्रवरुणशशिंयमदिग्गतानि हृदि कुण्डानि । अन्वाहार्याहवनीयगार्हपत्यसभ्यावसथ्यानि । तत्र गार्हपत्ये हुनेत् प्राणाय स्वाहेति हिरण्यया जुह्वा, अनामाऽङ्गुष्ठतः क्रमात् । अन्वाहार्ये अपानाय स्वाहा मध्यमाऽङ्गुष्ठयुग्मेन । आहवनीये रत्नवर्णस्रुचा व्यानाय स्वाहा मध्यमाऽङ्गुष्ठयुग्मेन । सभ्ये तु कृष्णवर्णस्रुचा तर्जन्यङ्गुष्ठयुग्मेनोदानाय स्वाहा । आवसथ्ये सुप्रभावर्णया स्रुचा सर्वाभिरङ्गुलीभिः समानाय स्वाहेति । “नैवेद्यशेषं तुलसीविमिश्रं विशेषतः पादजलेन विष्णोः । योऽश्नाति नित्यं पुरतो मुरारेः प्राप्नोति यज्ञायुतकोटिपुण्यम् ॥” “प्रतिविद्धं च नाश्नीयात् पवित्रमपि नावृतम् । सन्ध्ययोरुभयोर्जप्ये भोजने दन्तधावने ॥ पितृकार्येषु दैवे च तथा मूत्रपुरीषयोः । गुरूणां संनिधौ दाने स्नाने चैव विशेषतः ॥ एवं मौनं समातिष्ठन् स्वर्गं प्राप्नोति मानवः । वामाङ्गे जलं न निधेयम् ॥ तृप्तो दद्यादन्नशेषं भूमौ दुर्गततृप्तये । यत्र क्वचन संस्थानां क्षुत्तृषोपहतात्मनाम् । दुर्गतानां मया दत्तमक्षय्यमुपतिष्ठतु । अमृताविधानमसि इति पुनरपि जलमाचम्य ॥ भुक्तं तदन्नं तीर्थवारिणापिदध्यात् । आचमनशेषमधं तदम्बु भूभागे दद्याद् दुर्गततृप्तये ॥ सम्यगाचम्य दक्षाङ्घ्रेरङ्गुष्ठे वारि निःक्षिपेत् । अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ह्यङ्गुष्ठञ्च समाश्रितः ॥ ईशः सर्वस्य जगतः प्रभुः प्रीणातु विश्वभुक् । ततः संस्मृत्य संतुष्टः पुष्टिदामिष्टदेवताम् ॥ अगस्त्यं कुम्भकर्णं च शनिञ्च बड़वानलम् । अन्नसंपाचनार्थाय स्मरेद् भीमं च पञ्चमम् ॥ विष्णुः समस्तेन्द्रियदेहदेही प्रधानभूतो भगवान् यथैकः । सत्येन तेनान्नमशेषमेतदारोग्यदं मे परिणाममस्तु ॥” भगवत्प्रसादताम्बूलं भक्षयेद्दिव्यं भगवन्नाम दिव्यं जपन् । शयनम्— “मृद्भिः शौचविधिं विधाय चरणौ प्रक्षाल्य चोपस्पृशेद् द्विः संस्मृत्य जगत्पतिं कुलपतिं श्रीकोशलेन्द्रं नृपम् ।

संख्या १ रामोपासना १४९ प्रेयस्या निमिषं पिबन् प्रियसुधाधारायमाणं गिरां वखेणाङ्घ्रियुगं प्रमृज्य शयनं चासाद्य सद्यः स्वपेत् ॥ रामं स्कन्दं हनूमन्तं वैनतेयं वृकोदरम् । शयने यः स्मरेन्नित्यं स दुःस्वप्नं न पश्यति ॥ मूलं स्मृत्वा जपेद् रामरक्षां विघ्नोपशान्तये ।” पुरश्चरणम्— आदौ नियतो नित्यं त्रिकालं पुरुषोत्तममर्चयन् षड् लक्षं जपेत् । शुद्धवारिणा पुष्पाक्षतादियुक्तेन पूजितेन तद्दशांशेन तर्पयेत् । यतो बिल्वदलैः पुष्पैः पत्रैश्च हुताशने राममावाह्य पूजयेत् । मधुरत्रयसंयुक्तैः पद्मैर्वा पायसेन वा तिलैर्वाऽन्यतमेनैषां होमः कार्यः । ब्राह्मणान् भोजयेत्ततः । “पूजा त्रैकालिकी नित्यं जपस्तर्पणमेव च । होमो ब्राह्मणभुक्तिश्च पुरश्चरणमुच्यते ॥ गुरोर्लब्धस्य मन्त्रस्य प्रसन्नाच्च यथाविधि । पञ्चाङ्गोपासनं सिद्धेः परश्चैतद्विधीयते ॥ निष्कामाणामनेनैव साक्षात्कारो भवेदपि । अर्थसिद्धिः सकामानां सर्वं तन्निष्फलं न चेत् ॥ पञ्चाङ्गमेवत् कुर्वीत यः पुरश्चरणं बुधः । स वै विजयेते लोके विद्यैश्वर्यसुतादिभिः ॥ आदावन्ते च मध्ये च ब्राह्मणान् भोजयेद् बहून् । दिने दिने यथाशक्त्या राममुद्दिश्य भक्तितः ॥” होमतर्पणमार्जनाशक्तौ दशमांशद्विगुणजपेनाङ्गपूर्णता । मार्जनदशमांशब्राह्मणभोजनन्त्वनिवार्यमेव । शक्तौ तु शुभपुण्यनक्षत्रवारतिथ्यादौ लौकिकेऽग्नौ यथाविधि संस्कृत्य तिलैः कमलैर्बिल्वप्रसूनैः पलाशकुसुमैर्दुर्वाभिः यथाकामं जुहुयात् । “ध्यात्वापि मन्मथं रामं सीतां चापि रतिं स्मरेत् । सर्ववश्यप्रयोगेषु जपहोमादिकर्मसु ॥ न सन्ति गुरवो यस्य नैव दीक्षाविधिक्रमः । रामरक्षां वदन्नेव तुलसीदलर्मपयेत् ॥ दीक्षामन्तरशतेनापि न तत्फलमवाप्यते ।” अथ चैत्रमासादिकृत्यानि । तत्रादौ दोलोत्सवः “रामभक्तस्य सिद्धयर्थं यदुक्तं नारदादिभिः । मधौ शुक्लतृतीयायां जानकीरमणं प्रभुम् ॥ राजोपचारैः सम्पूज्य मासमान्दोलयेत् कलौ । दक्षिणाभिमुखं देवं दोलमानं सुरेश्वरम् ॥ सुपूजितं सकृद् दृष्ट्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते । दोलारूढस्य देवस्य येऽग्रे कुर्वन्ति जागरम् ॥ सर्वपुण्यफलावाप्तिर्निमिषे निमिषे भवेत् ।”

९५० रामायणमीमांसा परिशिष्ट अथ चैत्रशुकलनवम्यां रामनवमीव्रतम् । इदं नित्यं नैमित्तिकं काम्यञ्च । “मुमुक्षवोऽपि हि सदा श्रीरामनवमीव्रतम् । न त्यजन्ति सुरश्रेष्ठो देवेन्द्रोऽपि विशेषतः ॥ चैत्रमासे नवम्यां तु शुक्लपक्षे रघूत्तमः । प्रादुरासीत्पुरा ब्रह्म परं ब्रह्मैव केवलम् ॥ तस्मिन् दिने तु कर्तव्यमुपवासव्रतं सदा ।” अत्र सदा पदश्रवणात् अस्य व्रतस्य यावज्जीवविभाव्यत्वं गम्यते । “प्राप्ते श्रीरामनवमीदिने मर्त्यो विमूढधीः । उपोषणं न कुरुते कुम्भीपाकेषु पच्यते ॥” इति तदकरणे महादोष श्रवणात् फलश्रवणेऽस्य न नित्यत्वम् । फलश्रवणं च— ‘सूर्यग्रहे कुरुक्षेत्रे महादानैः कृतैर्मुहुः । तत्फलं समवाप्नोति श्रीरामनवमीव्रतात् ॥ कुर्याद् रामनवम्यां य उपाषणमतन्द्रितः । मातुर्गर्भं न चाप्नोति स वै रामो भवेत् स्वयम् ॥ तस्मात् सर्वात्मना सर्वैः कर्तव्यं नवमोव्रतम् । मुच्यन्ते सर्वपापेभ्या यान्ति ब्रह्म सनातनम् ॥” इति पापक्षयद्वारा मोक्षार्थत्वं च गम्यते । तस्माद् रात्रिसत्रयागवदस्य नित्यत्वादिकं न विरुद्धम् । अथ रामनवमीनिर्णयः— “पुनर्वस्वृक्षयोगो हि स्वल्पोऽपि यदि दृश्यते । चैत्रशुकलनवम्यां तु सा तिथिः सर्वकामदा ॥ श्रीरामनवमी प्रोक्ता कोटिसूर्यग्रहाधिका । चैत्रशुक्ला तु नवमी पुनर्वसुयुता यदि ॥ सैव मध्याह्नयोगेन महापुण्यतमा भवेत् ।” तत्र अष्टमीविद्धा नवमी त्याज्या । ‘दशम्यादिषु वृद्धिश्चेद्विद्धा त्याज्यैव वैष्णवैः ।’ इति वचनात् । तदन्येषां तु विद्धापि नवमी ग्राह्या । ‘उपोषणं नवम्यां वै दशम्यामेव पारणम्’ इति दशम्यामेव पारणाविधानात् । वैष्णवास्तु— “साङ्गं समुद्रं सन्यासं सत्रृषिच्छन्ददैवतम् । सदीक्षाविधि सध्यानं समन्त्रं द्वादशाक्षरम् ॥ अष्टाक्षरमथान्यं वा ये मन्त्रं समुपासते । ज्ञेयास्ते वैष्णवा लोके विष्ण्वर्चनरताः सदा ॥” अथवा “सदीक्षाविधि सन्यासं मन्त्रराजं सयन्त्रकम् । सहस्राक्षरसंयुक्तं मूलव्यूहादिभेदतः ॥ पञ्चायतनरूपं वा ये विप्राः समुपासते । महावैष्णवसंज्ञास्ते महाविष्णोरतिप्रियाः ॥”

संख्या १ रामोपासना ९५१ “न चलति निजवर्णधर्मतो यः सममतिरात्मसुहृद्विपक्षपक्षे । न हरति न च हन्ति किंचिदुच्चैर्जितमनसं तमवेहि वैष्णवाग्र्यम् ॥” इति पाद्मे। “त्रिभुवनविभवहेतवेऽप्यकुण्ठस्मृतिरजतात्मसुरादिभिर्विमृग्यात् । न चलति भगवत्पदारविन्दाल्लवनिमिषार्धमपि यः स वैष्णवाग्र्यः ॥” इति श्रीमद्भागवते। अथ व्रते प्रतिनिधिः— एकादश्यादौ शरीरासामर्थ्ये धर्मपत्नीं पुत्रं शिष्यं वा व्रतं कारयेत् । “अलङ्कारं पुष्पवस्त्रं गन्धाक्षतानुलेपनम् । उपवासे न दुष्येत पुण्यस्त्रीणां तथाञ्जनम् ॥ मन्वादिमुनिभिः प्रोक्तं चतुर्विधमुपोषणम् । सताम्बूलमताम्बूलं सभोजनमभोजनम् ॥ त्रिरात्रादि सताम्बूलमेकादश्यामभोजनम् । अताम्बूलं च पक्षान्ते सभोजनमुदाहृतम् ॥ एकभक्तेन नक्तेनायाचितेन हविष्यतः । पयोमूलफलैर्वापि बालवृद्धातुरः क्षिपेत् ॥ हविष्यभोजनं स्नानं सत्यमाहारलाघवम् । अग्निकार्यमधःशय्यां नक्तभोजी षडाचरेत् ॥ अष्टैतान्यव्रतघ्नानि आपो मूलं फलं पयः। हविर्ब्राह्मणकाम्या च गुरोर्वचनमौषधम् ॥” अथ रामपूजा— “सर्वेषां राममन्त्राणां मन्त्रराजः षडक्षरः । तारकं ब्रह्म चेत्युक्तं तेन पूजा प्रकाश्यते ॥ यद्वा पुरुषसूक्ताद्यैः दीक्षाविधिमजानतः । वैदिकस्याप्यभावे तु नाममन्त्रैर्भवेद् ध्रुवम् ॥” एवं रामं संपूज्य अष्टमीकृत्यम्—चैत्रशुक्लाष्टम्यां नद्यादौ यथाविधि स्नात्वा वेदशास्त्ररताय दम्भवर्जिताय दान्ताय विप्रवराय भक्त्या सम्पूज्य श्रीरामप्रतिमादानं करिष्य इति सङ्कल्प्य तमेवाचार्यत्वेन वृत्वा विप्रमाज्येन स्नपयित्वा स्वमात्मानं तैलेनाभ्यज्य स्नायात् । श्वेताम्बरधरः श्वेतगन्धमाल्यानि धारयन् कृतमाध्याह्निक आचार्यं सात्त्विकान्नैर्भोजयेत् । हृदि रामं स्मरन् स्वयं भुञ्जीत । “नवम्या अङ्गभूतेन एकभक्तेन राघव । इक्ष्वाकुवंशतिलक प्रीतो भव भवप्रिय ॥” एकभक्तव्रती सहाचार्यो जितेन्द्रियः रामकथां शृण्वन्नह्नःशेषं नयेत् । आचार्यसहितो रात्रावधःशायी एकान्ते श्रीरामापितमानसो वसेत् । ततो नवम्यां प्रातः समुत्थाय स्नात्वा सन्ध्यामुपास्य सर्वाणि कर्माणि शीघ्रं समाप्य— “उपोष्य नवमीमद्य यामेष्वष्टसु राघव । तेन प्रीतो भव त्वं मे संसारात् त्राहि मां हरे ॥”