रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

२ रत्नावली जगत्' इत्यादिमहाजनवाक्यतातपर्य्यानुसारेण सम्यग् विविच्य शृङ्गाररसप्रधानां रत्नावलीं नाम नाटिकां चिकीर्षुः ग्रन्थविघ्ननिराकरणमुखेन देवतास्तुतिद्वारा नान्दीश्लोकान् अवतारयन् तत्र प्रथमम् आह—पादाग्रस्थितया इत्यादि। पादयोः अग्रे ताभ्यां स्थितया अवतिष्ठमानया उच्चैर्भावार्थमित्यर्थः। मुहुः पुनः पुनः स्तनभरेण नम्रतां प्रह्वताम् आनीतया प्रापितया शम्भोः शिवस्य, सस्पृहलोचनत्रयपथं सस्पृहं साकाङ्क्षं लोचनत्रयं तस्य पन्थानं 'ऋक्पूरब्धूःपथामानक्षे इति समासान्तः अ-प्रत्ययः। यान्त्या गच्छन्त्या ह्रीमत्या लज्जाशीलया प्रथमोद्भुतयौवनत्वात्, सपुलकस्वेदोद्गमोत्कम्पया पुलकः रोमाञ्चः 'पुलको लोमहर्षणम्' स्वे दोद्गमः घर्मोत्पत्तिः उत्कम्पः वेपथुः च तैः सहिता तया। सात्त्विकभावोदयात् देवाधिदेवे अनुरागः सूचितः। एवम्भूतया गिरिजया पार्व्वत्या तदारा- धने तस्य शिवस्य आराधने पूजायां शिरसि ईङ्गितः अर्पयितुम् अभिप्रेतः क्षिप्तः कुसुमाञ्जलिः अन्तरे पार्वतीशिवयोर्मध्ये विश्रिष्यन् विशीर्णः वः युष्मान् सामाजिकान् रङ्गान्तर्वर्त्तिनः पातु रक्षतु। अत्रायमभिप्रायः—उच्चैर्वेदीमास्थितस्य शम्भोः शिरसि तन्तुष्ट्यर्थं पुष्पाञ्जलिं दातु- कामा पार्व्वती यदा पादाग्राभ्यां स्थिता तदा देवेन मदनावेशात् निरीक्ष्यमाणा तया देव्या लज्जावशात् पुष्पाञ्जलिः उभयोरन्तरे एव क्षिप्तः। शार्दूलविक्रीड़ितं वृत्तम्। काव्य- लिङ्गमलङ्कारः, कुसुमाञ्जलेः अन्तरे पतनं प्रति पूर्व्वपादस्थितानां पदार्थानाम् हेतुभूतत्वात्। अस्य श्लोकस्य मगणेन आरम्भात् ग्रन्थस्य शुभसमाप्तिः सूच्यते। यथोक्तं भामहेन—'क्षेमं सर्व्वगुरुर्द्दत्ते मगणो भूमिदैवतः।” अन्येन च “मौ भूमिस्त्रिगुरुः श्रियं दिशति" इति ॥१॥ Prose. पादाग्रस्थितया मुहुः स्तनभरेण नम्रताम् आनीतया तदाराधने सस्पृहलोचनत्रयपथं यान्त्या ह्रीमत्या सपुलकस्वेदोद्गमोत्कम्पया गिरिजया शम्भोः शिरसि ईङ्गितः क्षिप्तः कुसुमाञ्जलिः अन्तरे विश्रिष्यन् वः पातु ॥१॥ Beng. Trans. তাঁহার (শিবের) আরাধনাকালে পাদাগ্রে দণ্ডায়মানা, স্তনভারে পুনঃ পুনঃ বিনম্রগাত্রা পার্ব্বতীর প্রতি শিব পুনঃ পুনঃ নেত্রত্রয়দ্বারা সস্পৃহ দৃষ্টিপাত করিতেছিলেন। (তাহাতে) পার্ব্বতীর রোমাঞ্চ, ঘর্ম্মোদ্গম ও ঈষৎকম্প হইয়া লজ্জার উদ্রেক করিতেছিল। সেই হেতু পার্ব্বতীকর্তৃক তদীয় শিরোভাগে প্রদানার্থ ঈপ্সিত যে কুসুমাঞ্জলি নিক্ষিপ্ত হইয়াও উভয়ের মধ্যস্থলে বিশ্লিষ্ট হইয়াছিল, সেই পুষ্পাঞ্জলি তোমাদিগকে রক্ষা করুক ॥১॥

नान्दी ३ Eng. Trans. May the handful of flowers scattered in the intervening space while intended to be offered on the head of Shiva by the mountain-born Goddess, protect you—the Goddess who stood erect on her tip-toes but who was caused to be bent down again and again by the heaviness of her breasts, who came often within the range of his (Shiva's) three wistful eyes and who (thus) felt abashed with tremor, perspiration and hairs standing erect on her body 1. Eng. Expl. Shiva was seated on an elevated place. Parvati was below the altar, and with a view to offering flowers on the head of her lord, stood on her tip toes, so that her hands full of flowers might easily reach his head In the meantime while Shiva cast his wistful amorous glances on her beautiful person, again and again bent down by the heaviness of her breasts, she felt abashed; her body, perspiring through excessive emotion of love, began to shiver with hairs standing on their ends; in that position she could no longer sustain to extend her hands aloft on Shiva's head and so the flowers, without reaching their desired goal, fell scattered in the space between the God and the Goddess. अपिच— औत्सुक्येन कृतत्वरा सहभुवा व्यावर्तमाना¹ ह्रिया तैस्तैर्बन्धुवधूजनस्य वचनैर्नीताभिमुख्यं पुनः । दृष्ट्वाग्रे वर²मात्तसाध्वसरसा गौरी नवे सङ्गमे संरोहत्पुलका हरेण हसता श्लिष्टा शिवायास्तु वः ॥२॥ विघ्नबाहुल्यमाशङ्कमानेन महाकविना तन्निरासार्थं प्रभूतमङ्गलकामनया पुनरेव नान्दीश्लोको वितन्यते—अपिच—औत्सुक्येनेति । औत्सुक्येन पतिसन्निधौ गमनार्थं 1 व्यावर्तमाना। 2 परम्।

4 रत्नावली

औत्सुक्येन हेतुना कृतत्वरा कृतसम्भ्रमा सहभुवा सहजया ह्रिया लज्जया व्यावर्तमाना परावृत्ता। व्यावर्तमाना इति पाठे विपूर्व्यकात् वृत्तधातोः णिजन्तात् कर्म्मणि शानच्। ह्रिया इत्यत्र अनुक्ते कर्त्तरि तृतीया। बन्धुवधूजनस्य बन्धवः एव वध्वः तासां जनः सखीजनः इत्यर्थः। तस्य; यद्वा बन्धूनां वधूजनस्य तैः तैः समग्रैः वचनैः अनुरोधवाक्यैः गौर्य्याः पतिसमीपगमनप्रवृत्तिजननार्थमित्यर्थः। पुनः आभिमुख्यं साम्मुख्यं नीता प्रापिता; गौर्य्याः विशेषणमेतत्। वरं पतिम् अग्रे दृष्ट्वा। परम् इति पाठे भृशमित्यर्थः। आत्तसाध्वसरसा साध्वसं भयं च नवपरिणीतत्वात्, रसः अनुरागः च उद्गतयौवनत्वात्। आत्तौ गृहीतौ प्राप्तौ साध्वसरसौ यया सा (गौरी) नवे सङ्गमे संसर्गे हसता हरेण शिवेन श्लिष्टा आलिङ्गिता (अत एव) संरोढत्पुलका उद्गतरोमाञ्चा गौरी वः युष्माकं सामाजिकानां शिवाय मङ्गलाय अस्तु भवतु। शार्दूलविक्रीड़ितं वृत्तम्। अत्र नवोढ़ाया गौर्य्याः यथावद् वर्ण्यमानत्वात् स्वभावोक्तिः, संरोढत्पुलका इत्येतत् प्रति नवसङ्गमादिकस्य हेतुभूतत्वात् काव्यलिङ्गमलङ्कारः ॥२॥

Prose. औत्सुक्येन कृतत्वरा सहभुवा ह्रिया व्यावर्तमाना पुनः बन्धुवधूजनस्य तैः तैः वचनैः आभिमुख्यं नीता अग्रे वरम् दृष्ट्वा आत्तसाध्वसरसा नवे सङ्गमे हसता हरेण श्लिष्टा संरोढत्पुलका गौरी वः शिवाय अस्तु ॥२॥

Beng. Trans. যে গৌরী (পতির সহিত নূতন মিলন হইবে বলিয়া) ঔৎসুক্যবশতঃ সত্বর গমনপূর্ব্বক স্বভাবসিদ্ধ লজ্জাশীলতাহেতু প্রত্যাবৃত্ত হইয়া আসিতেছিলেন এবং যিনি সখীদিগের নানা অনুরোধে (পতির) সম্মুখে উপনীত হইয়া তৎপ্রতি দৃষ্টিপাত করিলে পর সেই অভিনব সম্মিলনে ভয়মিশ্রিত অনুরাগে যাঁহার রোমাঞ্চের আবির্ভাব হইয়াছিল, সহাস্যবদন হরকর্তৃক আলিঙ্গিতা সেই গৌরী তোমাদের মঙ্গল বিধান করুন।২।

Eng. Trans. And also—May Gauri be propitious to you —Gauri who having hastened through eagerness turned back owing to her inborn bashfulness and who then being impelled by various requests of her female friends was taken to (his) presence but was caught with fear mingled with love (or fear and feeling of love) as she looked upon (her) husband and who with her hairs standing or their ends in her new union was embraced by smiling Hara. 2.

नान्दी ५ अपिच— सम्प्राप्तं मकरध्वजेन मथनं$^१$ त्वत्तो मदर्थे पुरा तद्युक्तं बहुमार्गगां मम पुरो निर्लज्ज ! वोढुं$^२$ तव । तामेवानुनय स्वभावकुटिलां हे कृष्णकण्ठ ग्रहं मुञ्चेत्याह रुषा यमद्रितनया लक्ष्मोश्च पायात् स वः ॥ (N. B. This Shloka seems to be an interpolation as this is found to be omitted in some of the available mss.). पुनरेव नान्दीश्लोकमाहतेति—अपि च—सम्प्राप्तं मकरध्वजेनेत्यादिना । क्वचित् पुस्तके अस्य श्लोकस्य अदर्शनात् अस्य प्रक्षिप्तत्वमवगम्यते । (कृष्णपक्षे)—हे कृष्ण, पुरा समुद्रमन्थनकाले मदर्थे मन्मथोत्पत्तौ लक्ष्याः लाभार्थमित्यर्थः । मकरध्वजेन समुद्रेण कदनं पीडनं मन्थनमिति यावत् सम्प्राप्तम् । हे निर्लज्ज । तत् तस्मात् मम पुरः अग्रे बहु- मार्गगां बहुभिः मार्गैः आत्मगोपनेन गच्छति या सा कुलटात्वात्, कुब्रामुद्दिश्य उक्तिरेषा ; सरस्वतीं वा बंदादिबहुशास्त्रमार्गगामिनीं—बोढुं युक्तमिति काकुः ; न युक्तमित्यर्थः । तां भावकुटिला कुटिलभावविशिष्टा अनुनयस्व । ( मे ) कण्ठग्रहं कण्ठालिङ्गनं मुञ्च परित्यज ।—इति एवंप्रकारेण लक्ष्मीः यं कृष्णं रुषा क्रोधेन प्राह सः वः पायात् रक्षेत् । पक्षे ( शिवपक्षे )—हे कृष्णकण्ठ नीलकण्ठ विषमभक्षणादित्यर्थः । मदर्थे माम् उद्दिश्य तवानुकूल्यप्राप्त्यर्थं पुरा मकरध्वजेन कामदेवेन त्वत्तः—शिवमभिप्रेत्य उक्तिरेषा । मथनं पीडनं स्तुत्युरिति यावत् । संप्राप्तम् । हे निर्लज्ज तत् तस्मात् मम पुरः बहुमार्गगां गङ्गां वोढुं तव युक्तमिति काकुः ; न युक्तमित्यर्थः । स्वभावकुटिलां कुटिलगतिसम्पन्नां नदीवेगस्य सर्व्वथा वक्रगमनस्वभावत्वादित्यर्थः । अनुनय । ग्रहं श्लेषं मुञ्च, इति रुषा क्रोधेन अद्रितनया पार्वती यम् आह सः शिवः वः पायात् रक्षतु । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । Prose. (शिवपक्षे) पुरा मदर्थे मकरध्वजेन त्वत्तो मथनं संप्राप्तम् । १ कदनं । २. वोदुमत्न ।

6 রত্নাবলী ( হৈ ) নির্লজ্জ, তদ্‌ মম পুরঃ তব বহুমার্গাং বোঢ়ুং যুক্তম্। হে কৃষ্ণকণ্ঠ, স্বভাবকুটিলাং তাম্ এব অনুনয়, মদ্ গ্রহং মুঞ্চ, ইতি রুষা যম্ অদ্রিতনয়া আহ স বঃ পায়াৎ। ( কৃষ্ণপক্ষে ) পুরা মদর্থে মকরধ্বজেন ত্বত্তঃ কদনং সংপ্রাপ্তম্। ( হৈ ) নির্লজ্জ, তদ্‌ মম পুরঃ তব বহুমার্গাং বোঢ়ুং যুক্তম্। হে কৃষ্ণ, ভাবকুটিলাং তাম্ অনুনয়স্ব, কণ্ঠগ্রহং মুঞ্চ, ইতি রুষা যং লক্ষ্মীঃ আহ সঃ বঃ পায়াৎ। Beng. Trans. ( শিবপক্ষে )—পুরাকালে আমারই জন্য কামদেব তোমার নিকট হইতে ধ্বংসপ্রাপ্ত হইয়াছিল। হে নির্লজ্জ, আমার সম্মুখে সেই হেতু বহুমার্গা ( ত্রিপথ- গামিনী ) গঙ্গাকে বহন করা তোমার পক্ষে যুক্তিযুক্ত বটে! স্বভাবতঃ কুটিলগতিবিশিষ্ট৷ তাহাকে ( গঙ্গাকে ) অনুনয় কর। হে কৃষ্ণকণ্ঠ ( নীলকণ্ঠ ) আমার গ্রহ অর্থাৎ দেহস্পর্শ ( অর্থাৎ আলিঙ্গন ) পরিত্যাগ কর।—পার্ব্বতী ক্রোধে যাঁহাকে এইরূপ বলিয়াছিলেন, তিনি তোমাদিগকে রক্ষা করুন। ( কৃষ্ণপক্ষে )—পুরাকালে আমাকে লাভ করিবার জন্য সমুদ্র তোমাকর্তৃক মথিত হইয়াছিল। হে নির্লজ্জ, আমার সম্মুখে শ্রুতিস্মৃত্যাদিবহুমার্গাবলম্বিনী ( সরস্বতীকে ) [ অথবা কুলটা ( কুব্জাকে ) ] বহন করা তোমার পক্ষে যুক্তিযুক্ত বটে! কুটিলভাববিশিষ্ট৷ তাহাকে তুমি অনুনয় কর। হে কৃষ্ণ, তুমি আমার কণ্ঠদেশ ধারণ পরিত্যাগ কর।— ক্রোধে লক্ষ্মী যাঁহাকে এইরূপ বলিয়াছিলেন, সেই ( কৃষ্ণ ) তোমাদিগকে রক্ষা করুন। Eng. Trans. ( In the case of Shiva )—‘Formerly the fish- bannered deity suffered destruction from you for my sake. O shameless one, so it is befitting of you to bear the river Ganga ( having many courses to flow) in my very presence ! O blue- necked one, entreat her who is crooked ( in her course ) by her nature ; give up embracing me’—May He who is thus said in anger by the mountain-born Goddess, protect you. ( In the case of Krishna )—‘Formerly the ocean was churned through your ( agency) for my sake. O shameless one, so it behoves thee to bear Sarasvati (presiding over different branches of learning) in my presence ! O Krishna, entreat her who is crooked by nature ; give up embracing me’ —May He who was thus said by Lakshmi in anger, protect you.

नान्दी 7 अपिच— क्रोधेद्धै¹र्दृष्टिपातैर्मुहु²रुपशमिता वह्नयोऽमी त्रयोऽपि त्रासार्त्ता ऋत्विजोऽधश्चपलगणहतोष्णीषपट्टाः पतन्ति । दक्षः स्तौत्यस्य पत्नी विलपति ³करुणं⁴ विद्रुतं चापि⁵ देवैः शंसन्नित्यात्तहासो⁶ मखमथनविधौ पातु देव्यै शिवो वः ॥३॥ पुनः श्लेषभूतमङ्गलविधानार्थं तृतीयं नान्दीश्लोकमाह—अपि च—क्रोधेद्धैरिति अमी त्रयः अपि वह्नयः यज्ञाग्नयः आह्वनीयगार्हपत्यदक्षिणनामानः क्रोधेद्धैं क्रोधप्रज्वलितैः । इन्धधातोः क्तः कर्मणि । त्रिभिः दृष्टिपातैः शिवस्य इत्यर्थः । उपशमिताः निर्वापिताः यज्ञाधिष्ठाता अपिदेवोऽपि शिवक्रोधभयात् निर्वाणं गत इत्यर्थः । त्रासार्त्ताः ऋत्विजः ऋतौ यजन्ति ये ते याजकाः “ऋत्विजौ याजकाश्च ते” इत्यमरः । चपलगणहतोष्णी- षपट्टाः (सन्तः ) चपलाः चञ्चलाः गणाः शिवगणाः प्रमथादयः तैः हृतानि बलात् आकृष्टानि उष्णीषपट्टानि शिरोवेष्टनवस्त्राणि येषां ते तथाविधाः सन्तः अधःपतन्ति उर्व्यैर्यज्ञभूमेः अधः पतन्ति भयावेशादित्यर्थः । दक्षः स्तौति-शिवम् प्राणरक्षार्थम् इत्यर्थः। अस्य पत्नी प्रसूतिः करुणं दीनम् असहायत्वात् विलपति क्रन्दति । करुणा इति पाठे भौतिकस्त्वति बोद्धव्यम् । देवैः यज्ञसभायामाहूतैरित्यर्थः विद्रुतं पलायितम्-। इति एवं प्रकारेण मखमथनविधौ दक्षयज्ञविनाशे आत्तहासः इसन् शिवः, अट्टहासः इति वा पाठः—देव्यै पार्व्वत्यै शंसन् कथयन् वः युष्मान् सामाजिकान् पातु । पुरा दक्षप्रजापतिना अवज्ञातः शिवः यज्ञशालायां सतीमृत्युमवगम्य रोषात् जटाभ्यन्तरात् वीरभद्रनामानं करालवेशं प्रमथं जनयित्वा तत्सहितः दक्षयज्ञं विध्वंसयामास इति पौराणिकी वार्त्तानुसन्धेया । अत्र रौद्ररसः । स्रग्धरा वृत्तम् ॥ ३ ॥ Cf. “भवो भवान्या निधनं प्रजापतेरसत्कृताया अवगम्य नारदात् । स्वपार्षदसैन्यं च तदध्वरर्द्धिभिर्विद्रावितं क्रोधमपारमादधे ॥ क्रुद्धः सुदष्टौष्ठपुटः स धूर्जटिजटां तडिद्वह्निसटोपरोचिषम् । उत्कृत्य रुद्रः सहसोत्थितो हसन् गभीरनादी विससर्ज तां भुवि ॥ 1 क्रोधान्धैः । 2 त्रिभिः । 3 प्रलपति । 4 करुणा । 5 चोपि । 6 नित्याट्टहासः ।

8 रत्नावली ततोऽतिकायस्तनुवा स्पृशन्दिवं सङ्खबाहुर्घनबर्क् विसूर्व्यदृक् । करालदंष्ट्रा ज्वलदग्निमूर्द्धजः कपालमाली विविधोद्यतायुधः ॥ ... ... ... ... ... तावत् स रुद्रानुचरैर्महामखो नानाव्युधैर्वामनकैरुदायुधैः ॥ पिङ्गैः पिशङ्गैर्मकरीदराननैः पर्थ्याद्रवद्भिर्विददाम्वरुध्यत ॥ केचिद्बभञ्जुः प्राग्वंशं पत्नीशालां तथापरे । सद आग्नीध्रशालाञ्च तद्विहारं महानसम् ॥ रुरुजुर्यज्ञपात्राणि तथैकेऽग्नीननाशयन् । कुण्डेष्वमूत्रयन् केचिद्विभिदुर्वेदिमेखलाः ॥” Bhāgavata—४।५ Prose. क्रोधेद्धैः दृष्टिपातैः अमी त्रयोऽपि वह्नयः उपशमिताः । ऋत्विजः चपलगणहतोष्णीषपट्टाः, त्रासात्र्ताः ( सन्तः ) अधःपतन्ति । दक्षः स्तौति, अस्य पत्नी करुणं विलपति । देवैः विद्रुतमिति मखमथनविधौ देव्यै शंसन् साट्टहासः शिवः वः पातु ॥ ३ ॥ Beng. Trans. আরও দেখ—“ক্রোধ-প্রজ্বলিত দৃষ্টিপাতমাত্রেই ( দক্ষিণাগ্নি, গার্হপত্য ও আহবনীয় নামক ) বহ্নিত্রয় নির্ব্বাপিত হইল। (আমার) স্বভাবচঞ্চল প্রমথগণ ঋত্বিগ্গণের মস্তকস্থিত উষ্ণীষের বস্ত্র ছিনাইয়া লইলে তাঁহারা ( ঋত্বিগ্গণ ) ভয়ার্ত্ত হইয়া ( যজ্ঞবেদী হইতে ) নিম্নদেশে পতিত হইলেন। দক্ষ স্তব করিতে লাগিলেন। তাঁহার পত্নী করুণ বিলাপ করিতে থাকিলেন ও দেবতাগণ ( প্রাণভয়ে ) পলায়ন করিলেন”। —এই যজ্ঞধ্বংসের কথা দেবীর ( পার্ব্বতীর ) নিকট সহাস্যভরে যিনি বলিতেছিলেন সেই শিব তোমাদিগকে রক্ষা করুন। ৩। Eng. Trans. “All those three fires were instantly extin- guished at the glaces blazing with wrath. The sacrificial priests whose turbans were snatched away by (my) sprightly ganas (impish attendants) fell down (from the elevated altar) being overtaken with fear. Daksha began to eulogize; his wife began to weep piteously; and the gods ran away (through fear)”—May Shiva who was thus laughingly relating to the Goddess (Parvati) the way of the destruction of the Sacrifice, protect you. 3.

नान्दी 9 Allusion. Daksha, the son of Brahmá and the father- in-law of Shiva, performed a sacrifice and disregarded altogether the share of the latter in the sacrifice. Sati the daughter of Daksha, having heard of this from Narada could not brook this insult towards her husband and went to the place of her father's sacrifice against the will of Shiva. There she heard some remarks of her father casting aspersions on the character of her husband and she gave up her life in remorse in that sacrificial enclosure. Being informed of this calamitous end of Sati by Nandin, Shiva flew into a rage and creating a terrific destruc- tive person named Virabhadra from his matted locks, rushed towards Daksha's palace; and arriving there destroyed the sacrifice, killed Daksha and left everything in a chaotic state. Then he went on creating a havoc until he was pacified by Brahmá and other gods. किञ्च— जितमुडुपतिना नमः सुरेभ्यो द्विजवृषभा निरुपद्रवा भवन्तु । भवतु च पृथिवी समृद्धशस्या प्रतपतु चन्द्रवपुर्नररेन्द्रचन्द्रः ॥ ४ ॥ पुनरपि मङ्गलात्मकं नान्दीश्लोकमुदाहरति—किञ्च—जितमित्यादिना । उडुपतिना नक्षत्रपतिना चन्द्रेण जितम् सर्वोत्कर्षेण स्थितम् । जिधातोः भावे क्तः । अत्र चन्द्र- प्रशंसायां भरतवंशोद्भवस्य कवेः श्रीहर्षस्य उत्कर्षः द्योत्यते । यद्वा चन्द्रस्य ओषधि- पतित्वेन तज्जयेन चौषधीनां बाहुल्यं तेन प्रजोत्कर्षः इत्यपि ध्वनितम् । तथा च— “चन्द्रनामाङ्किता कार्या स रसानां यतो निधिः” इति निर्देशादियं चन्द्रनामाङ्किता नान्दी कृता ग्रन्थकृता । सुरेभ्यो देवेभ्यो नमः । द्विजवृषभाः ब्राह्मणश्रेष्ठाः निरुपद्रवाः विघ्नमुक्ताः भवन्तु । वृषभशब्दस्यात्र श्रेष्ठार्थवाचकत्वम्—“स्युरुत्तरपदे व्याघ्रपुङ्गवर्षभकुञ्जराः । सिंहशार्दूलना- गाद्याः पुंसि श्रेष्ठार्थगोचराः” इत्यमरः । ब्राह्मणानां निरुपद्रवत्वं वेदानुष्ठानं राज्यस्य

मङ्गलञ्च शीतवति । पृथिवी च सस्यसम्पन्ना प्रभूतधान्यशालिशिला भवतु । चन्द्रवपुः चन्द्र इव वपुः देहं यस्य सर्व्वाह्लादकत्वादित्यर्थः । नरेन्द्रचन्द्रः सर्वोत्कर्षेण वर्त्तमानः राजा—प्रकृत्यार- गौडर्वः नायकः उदयनी वा—प्रतपतु प्रतापशीली भवतु । पुष्पिताग्रावृत्तम् । 'अयुजि नयुगरफतो यकारो युजि च नजौ जरगाश्च पुष्पिताग्रा' इति लक्षणम् ॥ ४ ॥ Prose. उडुपतिना जितम् ; सुरेभ्यः नमः ; द्विजवृषभाः निरुपद्रवाः भवन्तु ; पृथिवी च सर्व्वसस्या भवतु । चन्द्रवपुः नरेन्द्रचन्द्रः प्रतपतु ॥ ४ ॥ Beng. Trans. নক্ষত্রমণ্ডলাধিপতি চন্দ্রমায় জয় হউক, দেবগণকে নমস্কার করি। দ্বিজশ্রেষ্ঠগণ নিরুপদ্রব হউন ; পৃথিবী শস্যসম্পন্না হউক এবং সোম্যমূর্তি মহারাজও প্রভাব- সম্পন্ন হউন। ৪। Eng. Trans. Glory to the moon, reverence to the gods. Let the illustrious Brahmanas be free from troubles. May the Earth be fertile aad may the king of moonlike loveliness shine ever resplendent. 4. (नाद्यन्ते) सूत्रधारः—अलमतिविस्तरेण¹। अद्याहं वसन्तोत्सवे सबहुमानमाहूय नानादिग्देशागतेन राज्ञः श्रीहर्षदेवस्य पाद- पद्मोपजीविना राजसमूहेनोक्तो यथा—‘अस्मत्स्वामिना श्रीहर्ष- देवेनापूर्व्ववस्तुरचनालङ्कृता रत्नावली नाम नाटिका कृतेत्यस्माभिः श्रोत्रपरम्परया श्रुता, न तु प्रयोगतो दृष्टा। तत्तस्यैव राज्ञः सकलजनहृदयाह्लादिनो बहुमानाद् अस्मासु चानुग्रहबुद्ध्या यथावत् प्रयोगेण त्वया नाटयितव्या’ इति। ²तद्यावदिदानीं नेपथ्यरचनां कृत्वा यथाभिलषितं सम्पादयामि।³ अये, आव- र्ज्जितानि च मया सकलसामजिकानां मनांसीति मे निश्चयः। यतः⁴-- पूर्वोक्तेन नान्दीश्लोकचतुष्टयेन ‘नान्दी काव्यार्थसूचिका’ इति नियममनुसृत्य तत्र प्रथमश्लोकेन गिरिजया शिवानुकूल्यार्थं कुसुमाञ्जलिना तदाराधनद्वारा सागरिकया वत्स- 1 प्रसङ्गेन। 2. परिक्रम्यावलोक्य च। 3 परिषदमवलोक्य। 4 कुतः।

प्रस्तावना 11 राजानुकूल्यार्थं कामदेवपूजनं संक्षेपेण सूच्यते । औत्सुक्येन कृतत्वरा इत्यादिना द्वितीयेन श्लोकेन बन्धूकपूजनेन पतिसांमुख्यमानीतया गौर्या चारुताजलकेलिरङ्गादावुपलम्भ- हारिण द्वितीयाङ्के सागरिकायाः सुसदृशतया राजसमीपनयनं तद्दर्शनेन नायिकायाश्च सात्त्विकभावोद्रेकः इत्यादिद्वितीयाङ्कतातपर्य्यं समासतः व्यज्यते । क्रोधिष्टं रित्यादितृतीयेन श्लोकेन दग्धशशविनाशार्थं शिवक्रोधवर्णनद्वारेण देव्याः वासवदत्तायाः क्रोधः, दग्धतुल्या शिवक्रोध- प्रशमनवर्णनेन राज्ञः देवीप्रसादनं, दग्धपल्लविलापवर्णनद्वारा सागरिकायाः असहायावस्था चेति तृतीयाङ्कार्थः समासेन उपक्षिप्यते । चतुर्थश्लोकेन राज्ञः प्रकृतीनाञ्च सामान्यतः अभ्यु- दयवर्णनेन चतुर्थाङ्के राज्ञः उदयनस्य कोशलविजयसागरिकालाभादयः काव्यार्थाः सूचिताः । अत्र नान्दीश्लोकानां चतुष्कलात् चतुर्षु श्लोकेषु च पुनः षोडशपादानां वर्त्तमान- त्वात् 'श्लोकपादः पदं केचित् सुप्तिङन्तमथापरे । परेऽवान्तरवाक्यैकस्वरूपं पदमूचिरे' इति पदलक्षणेन इयं षोडशपदा नान्दी पत्रावलीसंज्ञा, अभिधेयस्यवस्तुनः समासेनाख्या विन्यासात् । विस्तरस्तु आङ्गलभाषाटीकायां द्रष्टव्यः । नान्दीश्लोकान् समाप्य आह—नान्द्यन्ते । ततः सूत्रधारस्य प्रवेशः । सूत्रधारः इति । सूत्रं प्रयोगव्यवस्थां यः धारयति स सूत्रधारः । अलमतिविस्तरेण । अधिकनान्दीश्लोकपाठेन प्रयोक्त- व्यस्य वस्तुनः उपक्षेपे बिलम्बो मा भूदिति निषेधः । वसन्तोत्सवे मधूत्सवे फाल्गुनपौर्ण- मासीमारभ्य पञ्चमीपर्य्यन्तं वर्त्तमाने इत्यर्थः । सबहुमानम् सयत्नम् । पादपद्मोपजीविना एतेन श्रीहर्षदेवस्य सार्व्वभौमत्वं सूच्यते । अपूर्व्ववस्तुरचनालङ्कृता वत्सराजोदयनस्य चरित- रूपं लोकमनोहारि वस्तु तस्य रचनया अलङ्कृता शोभिता । श्रोत्रपरम्परया श्रोत्राणां परम्परा तया । प्रयोगतः अभिनयेन इत्यर्थः । सकलजनहृदयाह्लादिनः एतेन राज्ञः श्रीहर्षस्य प्रकृतिप्रियत्वं व्यज्यते । अनुगृह्णीताः प्रयोगेण अनुगृहीता भविष्याम इत्यर्थः । यथा- वत्प्रयोगेण नाटयितव्या अभिनेतव्या । नेपथ्यरचनां वेषरचनां "आकल्पो वेषो नेपथ्यम्" इति । यथाभिलषितम् यथेप्सितं राजसमूहेनेत्यर्थः । आवर्जितानि वशीकृतानि अभिमुखी- कृतानि इति यावत् । निश्चयः सन्देहाभावः । Beng. Trans. सूत्रधार—आर वाग्विस्तारेर प्रयोजन नाई। अद्य एई बसन्तोत्सबे महाराज श्रीहर्षेर पादपद्मोपजीवी राजन्यवर्ग नानादिक् ओ देश हईते . आसिया बहु सम्मान प्रदर्शनपूर्वक आमाके आदेश करियाछेन ये—'आमादेर प्रभु महाराज श्रीहर्ष ये अपूर्व्व कथावस्तु रचना द्वारा परिशोभित रत्नावलीनामक नाटिका

12 রত্নাবলী রচনা করিয়াছেন তাহা আমরা শ্রোত্রপরম্পরায় শুনিয়াছি, কিন্তু অভিনীত হইতে দেখি নাই ; সুতরাং সকল লোকের চিত্তহারী সেই মহারাজের প্রতি সম্মান এবং আমাদের প্রতি অনুগ্রহ প্রকাশপূর্ব্বক আপনি যথারীতি উহার অভিনয় করুন।' সেইজন্য আমি এখন বেশরচনা করিয়া ইঁহাদের অভীষ্ট সম্পাদন করিব। অহো, আমার দ্বারা সমস্ত সামাজিকগণের মন বশীভূত হইয়াছে (অর্থাৎ সকলে স্তিমিতভাব অবলম্বন করিয়াছেন) ইহাতে আর সংশয় নাই। Eng. Trans. Stage-manager—No need of prolixity. Today in this occasion of the Spring-festival I have been called with great respect by the circle of kings hailing from various quarters and countries and dependent on the lotus-like feet of the king Shri Harsha, and have been told by them in the follow- ing manner—"We have heard from ear to ear that a Nátiká named Rátnavali with unrivalled plot-construction has been composed by our lord Shri Harsha ; but we have not seen it being performed on the stage. So out of high regard towards that king delighting the heart of the people and as an act of condescension towards us, the drama should be performed with proper dramatic technique and production." For that reason I, having finished the dressing and make-up (of the actors), shall do the work as desired. Ah, the minds of the whole audience have been capti- vated by me so far as my own conviction goes. For— श्रीहर्षो निपुणः कविः परिषदप्येषा गुणग्राहिणी लोके हारि च वत्सराजचरितं नाट्ये च दक्षा वयम् । वस्त्वेकैकमपीह वाञ्छितफलप्राप्तेः पदं किं पुनर्- मद्भाग्योपचयादयं समुदितः सर्वो गुणानां गणः ॥ ५ ॥ तत्र हेतुमाह—श्रीहर्ष इति । श्रीहर्षः निपुणः कविः । एषा परिषद् श्रोतृमण्डली गुणग्राहिणी, लोके भुवने वत्सराजचरितम् उदयनचरितं हारि चित्ताकर्षकम्, नाट्ये च नाटकाभिनयकलायां वयं दक्षाः, एकैकं प्रत्येकम् उपर्युक्तानामित्यर्थः, वाञ्छितफलप्राप्तेः

प्रस्तावना 13 ईप्सितफललाभस्य पदम् आस्पदं कारणमिति यावत् । किं पुनः अधिकं किं ब्रवीमीत्यर्थः मद्भाग्योपचयात् मम सौभाग्यातिशयात् सर्व्वः गुणानां गणः समुदितः मिलितः, तेन साफल्यलाभविषये कोऽपि सन्देहो नास्तीति आशयः । शार्दूलविक्रीड़ितं वृत्तम्—तल्लक्षणं— “सूर्याश्वैर्मसजस्ततः सगुरवः शार्दूलविक्रीड़ितम्” ॥ ५ ॥ Prose श्रीहर्षः निपुणः कविः ( भवति ), एषा परिषद् अपि गुण- ग्राहिणी ( भवति ), लोके वत्सराजचरितं हारि, वयं च नाट्ये दक्षाः ( भवामः ), इह एकैकं वस्तु अपि वाञ्छितफलप्राप्तेः पदम्, किं पुनः मद्भाग्योपचयात् सर्व्वः गुणानां गणः समुदितः ॥ ५ ॥ Beng. Trans. শ্রীহর্ষ নিপুণ কবি, শ্রোতৃমণ্ডলী গুণগ্রাহী, বৎসরাজ উদয়নের চরিত্র সাধারণের চিত্তাকর্ষক, আমরাও নাট্যকলায় সুনিপুণ। এস্থলে প্রত্যেক বিষয়টি অভীষ্টফললাভের কারণ স্বরূপ; আর অধিক কি বলিব, আমার সৌভাগ্যাতিশয়ের ফলে সকল সদ্‌গুণ একত্র সম্মিলিত হইয়াছে। ৫। Eng Trans. Shri Harsha is a skilful poet ; this audience is also capable of appreciating the merits (of performance ) ; we too are adept in the histrionic art ;—any one of these is suffi- cient on such occasions for the attainment of desired results ; what to speak more—through excessive good luck of mine all the excellences have accumulated together. 5. तद् यावदहं गृहं गत्वा गृहिणीमाहूय सङ्गीतकमनु- तिष्ठामि । ( परिक्रम्य नेपथ्याभिमुखमवलोक्य¹ च ) इदमस्मदीयं गृहम् । यावत् प्रविशामि । ( प्रविश्य—उच्चैः ) आर्ये, इतस्तावत् । ( प्रविश्य ) नटी—अज्जउत्त, इअम्हि । आणवेदु अज्जो को णिओओ अणुचिट्ठीअदुत्ति । (क) (क) आर्य्यपुत्र, इयमस्मि । आज्ञापयतु आर्य्यः को नियोगः अनुष्ठीयताम् इति । सङ्गीतमेव सङ्गीतकं स्वार्थे कप्रत्ययः । आर्य्यपुत्र इति सूत्रधारं प्रति नट्याः सम्बोधनम् । 1 विलोक्य ।

14 रत्नावली “सर्ब्बस्त्रीभिः पतिर्वाच्य आर्य्यपुत्रेति यौवने” इति नियमात् । नियोगः आदेशः । Beng. Trans. সুতরাং গৃহে যাইয়া গৃহিণীকে ডাকিয়া সঙ্গীতের অনুষ্ঠান করিব। ( ইতস্ততঃ পরিক্রমণ পূর্ব্বক নেপথ্যের দিকে লক্ষ্য করিয়া ) ইহাই আমার গৃহ। প্রবেশ করা যাউক। ( প্রবেশ করিয়া—উচ্চৈঃস্বরে ) আর্য্যে, এইদিকে এস। ( প্রবেশ করিয়া ) নটী—আৰ্য্যপুত্র, এই আসিয়াছি। কি আদেশ পালন করিতে হইবে?—আৰ্য্য আদেশ করুন। Eng Trans : So going home I shall call my wife and then make arrangements for musical performence. (Walking to and fro and then with his face towards the green-room) this is my house , let me enter. (entering—aloud) O my lady, come here. ( Entering ) Actress—O my husband, here I am ; please direct, my lord, what order is to be carried out. सूत्रधारः—आर्ये, रत्नावलीदर्शनसमुत्सुको¹ऽयं राजलोकः । तद् गृह्यतां² नेपथ्यम् । नटी—( सोद्बेगम्³ ) अज्जउत्त, णिञ्चिन्तो दाणिं सि तुमम् । ता कीस ण णच्चसि । मह मन्दभाआए उण एक्का ज्जेव्व दुहिदा। सावि तुए कहिंवि देसन्तरे दिन्ना। कहं एक्क' दूरदेसट्ठिदेण जामादुणा सह से पाणिग्गहणं भविस्सदित्ति इमाए चिन्ताए अप्पावि ण मे पडिभादि, किं उण णच्चिदव्वम् । (क) (क) आर्य्यपुत्र, निश्चिन्त इदानीमसि त्वम्। तत् किमिति न नृत्यसि ! मम मन्दभाग्यायाः पुनरेकैव दुहिता। सापि त्वया कस्मिंश्चिद्देशान्तरे दत्ता। कथमिव दूरदेश-

1 दर्शनीत्सुकः । 2 क्रियताम् । 3 निःश्वस्य सावेगम् ।

प्रस्तावना 15 स्थितेन जामाता सहस्याः पाणिग्रहणं भविष्यतीत्यनया चिन्तया आत्मापि न मे प्रतिभाति, किं पुनर्नर्त्तितव्यम् ॥ आत्मापि न मे प्रतिभाति—"आत्मात्र बुद्धिः, सः अपि न मे प्रतिभाति उदेति । “आत्मा यत्नो धृतिर्बुद्धिः स्वभावो ब्रह्म वर्ष्म च” इत्यमरः । Beng. Trans. সূত্রধার—রত্নাবলী নাটক দেখিবার নিমিত্ত এই রাজন্যবর্গ অত্যন্ত উৎসুক হইয়া রহিয়াছেন; সুতরাং বেশ রচনা কর। নটী—( উদ্বেগের সহিত ) আর্য্যপুত্র, তুমি এখনও নিশ্চিন্ত হইয়া রহিয়াছ। তা' তুমি নৃত্য করিবে না কেন। মন্দভাগিনী আমার একমাত্র কন্যা, তাহাকেও কোনও এক দেশান্তরে দিবার অভিপ্রায় করিয়াছ। দূরদেশস্থিত সেই জামাতার সহিত কিরূপে পাণিগ্রহণ হইবে এই চিন্তায় আমার বুদ্ধি যোগাইতেছে না, তা নৃত্য কি করিব ? Eng. Trans. Stage-manager—These princes are very eager for enjoying the performance of the Nátiká Ratnávali. So get yourself prepared with dress and make-up. Actress—(with anxiety) Ah my lord, you are even now free from anxieties. And why should you not dance ! My unfortunate self has only one daughter, and she is intended by you to be given away in marriage in some distant country. My intellect does not flash upon me owing to the anxiety as to how her marriage would be possible with the son-in-law who is residing at a distant place ; how then shall I act (or dance) ? सूत्रधारः—आर्ये, दूरस्थेनेत्यलमुद्वेगेन : पश्य¹— द्वीपादन्यस्मादपि मध्यादपि जलनिधेर्दिशोऽप्यन्तात् । आनीय झटिति घटयति विधिरभिमतमभिमुखीभूतः ॥६॥ ( नेपथ्ये ) साधु, भरतपुत्र, साधु । एवमेतत् । कः सन्देहः । ( द्वीपात् —॥६ इत्यादि पठति ) ।

16 रत्नावली सूत्रधारः—( आकर्ण्य सहर्षम् ) आर्ये¹, नन्वयं मम यवीयान् भ्राता गृहीतयौगन्धरायणभूमिकः प्राप्त एव। तदेहि। आवामपि नेपथ्यग्रहणाय सज्जीभवावः। ( इति निष्क्रान्तौ ) इति प्रस्तावना सूत्रधारः । अन्यस्माद् अपि द्वीपात् सिंहलद्वीपाद् इति उपक्षेपः। जलनिधेः समुद्रस्य मध्यात् दिशोऽपि अन्तात् । अभिमुखीभूतः अनुकूलः विधिः दैवम् अभिमतम् इष्टजनम् आनीय झटिति शीघ्रं घटयति मेलयति । आर्याऽच्छन्दमिदम् । तल्लक्षणं—"यस्याः पादे प्रथमे द्वादश मात्रास्तथा तृतीयेऽपि । अष्टादश द्वितीये चतुर्थके पञ्चदश सार्या" ॥६॥ अत्र मुखसन्धेः उपक्षेपो नामाङ्गम् । भरतपुत्र, भरतस्य नाट्यशास्त्रकारत्वात् सर्वेषामभिनेतृणां तस्य पुत्रस्थानीयत्वम् इति ज्ञेयम् । गृहीतयौगन्धरायणभूमिकः, यौगन्धरायणस्य भूमिका वेषः ; “भूमिका रचनायां स्यात् वेशान्तरपरिग्रहे” इति मेदिनी । गृहीता यौगन्धरायणस्य भूमिका येन सः । इति निष्क्रान्तौ इति । निष्क्रान्तौ निर्गतौ । तदुक्तं “एषामन्यतमेनार्थं पात्रं वाक्षिप्य सूत्रभृत् । प्रस्तावनान्ते निर्गच्छेत्ततो वस्तु प्रपञ्चयेत्” इति ॥ इति प्रस्तावना ।' प्रस्तूयते काव्यार्थः अनया सा प्रस्तावना । तल्लक्षणम् :—“नटो विदूषको वापि पारिपार्श्विक एव वा । सूत्रधारेण सहिताः संलापं यत्र कुर्व्वते ॥ चित्रैर्वाक्यैः स्वकार्योत्थैः प्रस्तुताक्षेपिभिर्मिथः । आमुखं तत्तु विज्ञेयं नाम्ना प्रस्तावनापि सा ॥” अत्र कथोद्घातरूपा प्रस्तावना । अन्यद् विश्लेषणं तु छात्रसटीकायां द्रष्टव्यम् । Prose. अन्यस्मादपि द्वीपात्, जलनिधेः अपि मध्यात्, दिशः अपि अन्तात् अभिमतम् आनीय अभिमुखीभूतः विधिः झटिति घटयति ॥६॥ Beng. Trans. सूत्रधार—আর্য্যে, দূরস্থ বলিয়া উদ্বেগের কোনও কারণ নাই। দেখ— 1 आर्ये किमतः परं विलम्बसे ।

প্রস্তাবনা 17 “থাকে যদি দ্বীপান্তরে সাগরের মধ্যে কিংবা দিগন্ত-সীমায়। বিধি হলে অনুকূল, যেথায় থাক্ না, আনি মিলন ঘটায়।” (জ্যোতিরিন্দ্রনাথ ঠাকুরের “রত্নাবলী”) (নেপথ্যে) সাধু! ভরতপুত্র! সাধু। ঠিক বলিয়াছ। ইহাতে আর সন্দেহ নাই। (ইহা বলিয়া দ্বীপাৎ ইত্যাদি শ্লোকটী পুনরাবৃত্তি করিল) সূত্রধার—(শুনিয়া আনন্দের সহিত), আর্য্যে, ঐ দেখ আমার কনিষ্ঠ ভ্রাতা যৌগন্ধরায়ণের বেশ ধারণ করিয়া আসিয়া পড়িয়াছেন। অতএব, এস, আমরাও বেশ- পরিগ্রহের জন্য প্রস্তুত হই। (ইহা বলিয়া উভয়েই নিষ্ক্রান্ত হইল) প্রস্তাবনা সমাপ্ত Eng Trans. Stage-manager—Madam, there is no need of anxiety on account of his being in a distant place. Just see— If the fate is propitious then it brings about the in- stantaneous union bringing the desired (person) even from another isle, from the midst of the ocean and from the entreme bounds of the quarters. (Behind the scene) Bravo, son of an actor, well said! you are right, there is no doubt about it. (Repeats the stanza.) Stage-manager (listening with gaiety)—Ah my lady, verily my younger brother assuming the character of Yaugandharayana is nearly come. So come. Let us too be prepared for being attired. (Exeunt) End of the Prologue 2

अथ प्रथमोऽङ्कः ( ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टः यौगन्धरायणः ) यौगन्धरायणः—एवमेतत् कः सन्देहः । ( 'दीपात्' इति पुनः पठित्वा ) अन्यथा क्व सिद्धादेशप्रत्यय¹प्रार्थितायाः सिंहलेश्वर- दुहितुः² समुद्रे प्रवहणभङ्गनिमग्नायाः³ फलकासादनम् । क्व च कौशाम्बीयेन वणिजा सिंहलेभ्यः प्रत्यागच्छता तदवस्थायाः सम्भावनम् । रत्नमालाचिह्नायाः प्रत्यभिज्ञानादिहानयनं च । ( सहर्षम् ) सर्व्वथा स्पृशन्ति नः स्वामिनमभ्युदयाः । ( विचिन्त्य ) मयापि चैनां देवीहस्ते सगौरवं निक्षिपता⁴ युक्त- मेवानुष्ठितम् । श्रुतं च मया बाभ्रव्योऽपि कञ्चुकी सिंहले- श्वरामात्येन वसुभूतिना सह कथं कथमपि समुद्रादुत्तीर्य कोशलोच्छित्तये गतवता रुमण्वता मिलित इति । तदेवं निष्पन्नप्रायमपि प्रभुप्रयोजनं न मे धृतिमावहतीति कष्टोऽयं खलु भृत्यभावः । कुतः— प्रस्तावनान्ते पात्रं प्रविशति ततः इति । यौगन्धरायणः । सिद्धादेशप्रत्ययप्रार्थितायाः सिद्धस्य अणिमादिसिद्धि निष्पन्नस्य चादेशः । य एव रत्नावलीं परिणेष्यति स सार्व्वभौमः नरपतिः भविष्यतीति चादेशः । तस्मिन् प्रत्ययः विश्वासः तेन प्रार्थितायाः याचितायाः सिंहलेश्वरदुहितुः विशेषणम् । प्रवहणभङ्गनिमग्नायाः प्रवहणं पोतः “पोतः शिशौ प्रवहणे” । तस्य भङ्गः तेन निमग्नायाः रत्नावल्याः इत्यर्थः । फलकासादनम् काष्ठफलकप्राप्तिः । तदवस्थायाः 1 सिद्धादेशजनित । 2 सुतायाः । 3 यानभङ्गमग्नावस्थितायाः । 4 समर्पयता ।

प्रथमोऽङ्कः 19 सा एव अवस्था यस्याः तस्याः। सम्भावनम् स्वीकरणं प्राप्तिरिति यावत्। अत्र द्वौ शब्दौ कीर्त्तिद्वयस्य मङ्गलपरं सूचयतः। स्पृशन्ति उपतिष्ठन्ति। अभ्युदयाः सौभाग्यातिशयाः। निष्पन्नप्रायमपि समाप्तप्रायमपि प्रभुप्रयोजनं प्रभुमुद्दिश्य कर्त्तव्यम्। धृतिम् सन्तोषम् आवहति आनयति। भृत्यभावः सेवाकार्य्यं प्रभोरित्यर्थः। तत्र हेतुमाह कुतः इति। Beng. Trans. ( তারপর যথানির্দ্দিষ্ট যৌগন্ধরায়ণ প্রবেশ করিলেন ) যৌগন্ধরায়ণ—হাঁ ইহাই ঠিক। এ বিষয়ে আর সন্দেহ কি? ( পুনর্ব্বার 'দ্বীপাদ্দন্য- স্মাৎ' এই শ্লোক পাঠ করিয়া ) তাহা না হইলে সিদ্ধপুরুষের আদেশে বিশ্বাস স্থাপনপূর্ব্বক সিংহলরাজকুমারীকে ( মহারাজের নিমিত্ত ) প্রার্থনা করিলে সমুদ্রে যানভঙ্গনিবন্ধন তিনি ( রাজকুমারী ) জলমগ্ন হইলে তাঁহার কাষ্ঠফলকপ্রাপ্তিই বা কিরূপে হইল? আর সিংহল হইতে প্রত্যাগত কোশাম্বীদেশীয় বণিক্‌ই বা সেই অবস্থায় তাঁ

20 रत्नावली the chief Queen respectfully. And I understand that the chamberlain Babhravya being reascued from the sea with great difficulty along with Vasubhuti the minister of the king of Simhala, has been united with Rumanvan who was marching with a view to destroying the Koshala kingdom. So, though the business of my master is almost finished, yet it cannot bring me satisfaction—which shows that servitude is surely a painful thing. For— प्रारम्भेऽस्मिन् स्वामिनो वृद्धिहेतौ दैवेनेत्थं दत्तहस्तावलम्बे । सिद्धेर्भ्रान्तिर्नास्ति सत्यं तथापि स्वेच्छाचारी भीत एवास्मि भर्तुः ॥७॥ स्वामिनः प्रभोः उदयनस्य वृद्धिहेतौ रत्नावलीपरिणयेन चक्रवर्त्तित्वप्राप्तिरूपमभ्युदयम् आवहति यस्मिन् प्रारम्भे कार्य्ये इत्थं रत्नावल्याः दैववशात् फलकासादनादिरूपेण प्रकारेण दैवेन दत्तहस्तावलम्बे दत्तः हस्तस्य अवलम्बः आश्रयः यस्मिन् सहायीभूते इत्यर्थः । सिद्धेः कर्मसाफल्यस्य । सिद्धे इति पाठे सिद्धादेशे इत्यर्थः । भ्रान्तिः सन्देहः नास्ति इति सत्यं ; तथापि एवं दैवानुकूल्यसत्त्वे ऽपि स्वेच्छाचारी राज्ञः अनुमतिमन्तरेण कर्म कुर्व्वन् भर्तुः भीतः अस्मि । तस्य हितार्थं क्रियमाणेऽपि अस्मिन् कर्म्मणि तस्य राज्ञः अनुमोदनं स्याद् वा न वा इति भिया मे मनः चाञ्चल्यमवाप्नोति । सर्व्वथा भृत्यस्य स्वातन्त्र्याभावादित्यर्थः । शालिनी वृत्तम् । तल्लक्षणं—“मात्तौ गौ चेच्छालिनी वेदलोकैः” ॥ ७ ॥ Prose. दैवेन इत्थं दत्तहस्तावलम्बे स्वामिनः वृद्धिहेतौ अस्मिन् प्रारम्भे सिद्धेः भ्रान्तिः नास्ति ( इति ) सत्यम्, तथापि स्वेच्छाचारी ( अहम् ) भर्तुः भीत एव अस्मि । ॥ ७ ॥ প্রভুর অভ্যুদয়ের কারণীভূত এইরূপ কার্য্যে দৈব সহায় হওয়ায় কার্য্যের সাফল্য বিষয়ে আর কোনও সন্দেহ নাই সত্য ; কিন্তু তথাপি স্বতঃপ্রবৃত্ত হওয়ায় আমি প্রভুকে ভয় পাইতেছি ॥৭॥

प्रथमोऽङ्कः 21 Eng. Trans. Though in this undertaking which is meant for the elevation of my master's power and in which the fate has extended its helping hand, there is nothing to doubt about its success, yet I am afraid of my master on account of my proceeding at my own will. 7. ( नेपथ्ये कलकलः ) यौगन्धरायणः। ( आकर्ण्य ) अये, मधुर¹मभिहन्यमानमृदु- मृदङ्गानुगतसङ्गीतमधुरः पुरः पौराणां समुच्चरति चर्चरीध्वनिः। तथा तर्कयामि यदेनं मदनमहमहीयांसं पुरजनप्रमोदमवलोक- यितुं प्रासादाभिमुखं प्रस्थितो देवः। य एषः— विश्रान्तविग्रहकथो रतिमान् जनस्य चित्ते वसन् प्रियवसन्तक एव² साक्षात्। पर्युत्सुको निजमहोत्सवदर्शनाय वत्सेश्वरः कुसुमचाप इवाभ्युपैति ॥ ८ ॥ ( ऊर्ध्वमवलोक्य ) अये, कथमधिरूढ एव देवः प्रासादम्। तद् यावद् गृहं गत्वा कार्यशेषं चिन्तयामि³। ( इति निष्क्रान्तः ) इति विष्कम्भकः अभिहन्यमानाः ताड्यमाना मृदवः धीरस्वनाः ये मृदङ्गाः तैः अनुगतम् अनुयातं यद् गीतं तेन मधुरः चर्चरीध्वनिः इत्यस्य विशेषणम्। हस्ततालैः मिश्रीभूतः वाद्यविशेषः समुच्चरति उत्पद्यते। अत्र उत्पूर्वकात् चरधातोः अकर्मकत्वात् 'उदचरः सकर्मात्' इत्यस्य नायं विषयः। तर्कयामि अनुमिनोमि। मदनमहमहीयांसं मदनस्य महः उत्सवः तेन महीयांसं महत्तरम्। पुरजनप्रमोदम् नगरवासिनामानन्दम्। 1 यथायम्। 2 एवः। 3 सम्भावयामि।