रूपमण्डन एवं देवमूर्त्ति-प्रकरणम् (मण्डन सूत्रधार - प्राचीन मूर्तिकला एवं देव-प्रतिमा लक्षण सटीक)

पञ्चमोऽध्यायः ५७ [ चक्रप्रतिष्ठानिषेधः ] (आह ? आहुः) ब्रह्मादयो देवाः सर्वभूतानि केशवः। सदा सन्निहि(तं चक्रं ? तश्चक्रे) प्रतिष्ठा(कर्मणा स्ततः ? कर्म नास्त्यतः) ॥ ६१ ॥ [ शिलाचक्रविक्रयादिनिषेधः ] शा(लि ? ल)ग्रामशिलाया यश्चक्रमुद्घाटयेन्नरः। विक्रेता चानुमन्ता च यः परीक्ष्यानुमोदयेत्। सर्वे ते नरकं यान्ति यावदाभूतसंप्लवम् ॥ ६२ ॥ [ शिलाप्रशंसा ] शा(लि ? ल)ग्रामशिलाग्रे तु यो (जुह्वति ? जुहोति) हुताशनम्। एकाहुतिर्हुता सम्यक् कल्पकोटिगुणोत्तरा। एतस्मिन् पूजिते देवे त्रैलोक्यं पूजितं भवेत् ॥ ६३ ॥ इति शालग्रामशिलापरीक्षा* [ मूर्त्तिविशेषाः ] तार्क्ष्यो मरकतप्रख्यः कौ

८८ देवतामूर्त्तिप्रकरणम् गृध्रोरुजानुचरणः पक्षद्वयविभूषितः । प्रभासंस्थानसौवर्णः कलापेन विवर्जितः ॥ ६५ ॥ नवतालः प्रकर्त्तव्यो गरुडो मानसूत्रवित् । पाद( ?)जानु कटि( ?) यावदर्चायां वाहनस्य दृक् ॥ ६६ ॥ छत्रञ्च कुम्भपूर्णञ्च करयोस्तस्य कारयेत् । करद्वयन्तु कर्त्तव्यं तथा विरचिताञ्जलि ॥ ६७ ॥ यदुश्च भगवान् पृष्ठे छत्रकुम्भधरौ (हरौ ? करौ) । किञ्चिल्लम्बोदरः कार्यः सर्वाभरणभूषितः ॥ ६८ ॥ इति पन्नगाशनः । अष्टबाहोर्हरेर्मूर्त्तेरायुधानि वदाम्यहम् । नन्दकश्च गदा बाणः पद्मं दक्षिणबाहुषु । शङ्खो धनुस्तथा चक्रं खेटकं वामबाहुषु ॥ ६६ ॥ त्रिविक्रमो नृसिंहश्च दशतालौ प्रकीर्त्तितौ । वामनः सप्ततालस्तु विप्रमूर्त्तिः क्वचिद् भवेत् ॥ ७० ॥ ६५ । प्रभासंस्थानसौवर्ण इति प्रभासंस्थानाभ्यां कान्तिशरीराभ्यां सौवर्णः सुवर्णमय इव प्रतिभासमानः । 'कलापेन विवर्जित' इत्यत्र 'कलापेन विभूषित' इति रूपमण्डने ( ३।४७ ) पाठः । यद्यपि 'कलापो भूषणे बर्हे' इति कोषान्मयूरपिच्छ एव कलापशब्दो वर्त्तते- तथाऽपि पक्षमात्रार्थ एवात्र प्रयुक्तः । भूषणार्थस्तु न प्रसज्यते । 'विवर्जितः' 'विभूषितः' इत्यनयोः कतरच्छिष्यते इति नावधारयामः । ६६ । द्विधेह वाहनानि विविच्यन्ते, एकं स्थितायाः प्रतिमायाः, अपरमुपविष्ठायाः । द्वितीय- मपि पुनर्द्वैधा भिद्यते, एकमेकस्मिन्नेव पार्श्वे लम्बितचरणायाः, द्वितीयञ्चोभयोरेव पार्श्वयोर्लम्बित- चरणायाः । सङ्कलनेन पुनस्त्रीण्येव वाहनानीति । तत्र स्थिताया अर्चाया वाहनस्य दृष्टिः पादं यावत्, एकपार्श्वलम्बितचरणाया जानु यावत्, उभयतो लम्बितचरणायाः कटिं यावदिति विवेकः । तदेतदाह ग्रन्थकारः पादमिति । अत्र पादपदेन गुल्फपर्यन्तो भागो लक्ष्यते विभागसामर्थ्यात् । ६७ । 'कुम्भपूर्णञ्चे'त्यत्र 'पूर्णकुम्भञ्चे'त्युचितः पाठो रूपमण्डने । ६८ । यदुश्च भगवान् इति यदुवंशीयो भगवान् श्रीकृष्ण इत्यर्थः । 'यादवो भगवान् पृष्ठे छत्रकुम्भधरो हरिः' इति रूपमण्डने विसंष्ठुलः पाठः । ७० । अत्र मत्स्यपुराणम्- दशतालः स्मृतो रामो बलिवैरोचनिस्तथा । वाराहो नरसिंहश्च सप्ततालस्तु वामनः ॥ इति (२५९ अ० १-२ श्लो०)

पञ्चमोऽध्यायः ८६ कृष्णाजिनोपवीतः स्याच्छत्री (कृत ? धृत)कमण्डलुः । कुण्डली शिखया युक्तः कुब्जाकारो मनोहरः ॥ ७१ ॥ इति वामनः । रामस्तु द्विभुजो रम्यः शरचापधरः प्रभुः । इति रामः । (महा ? नृ)वराहं प्रवक्ष्यामि शूकरास्येन शोभनम् । गदापद्मधरं धात्रीं दंष्ट्राग्रेण समुद्धृताम् ॥ ७२ ॥ बिभ्रा(णा ? णं) कूर्परे वामे विस्मयोत्फुल्ललोचनः । नीलोत्पलधरां देवीमुपरिष्टात् प्रकल्पयेत् ॥ ७३ ॥ दक्षिणं कटिसंस्थञ्च बाहुं तस्य प्रकल्पयेत् । कूर्मपृष्ठे पदञ्चैकमन्यन्नागेन्द्रमूर्धनि ॥ ७४ ॥ शेषश्चतुर्भुजः कार्यस्तथैव रचिताञ्जलिः । कर्त्तव्यौ (शिल ? शीर)मुषलौ करयोस्तस्य चोर्ध्वयोः ॥७५॥ ७५ । शेष इति । 'रचिताञ्जलिरी'त्यनेन नेदं स्वतन्त्रस्य शेषस्य लक्षणमपि तु नृवराहाङ्ग- तया तदग्रे कर्तव्यस्येत्यायाति । अन्यथा नृवराहलक्षणमभिधायान्तरा शेषं लक्षयतः पुनर्नृवराहप्रकारान्तरकथनमनुपपन्नं स्यात् । शिल्परत्ने शेषलक्षणमपहायैव नृवराहस्य लक्षणद्वितयं लिखितं दृश्यते ( शिल्प० उ० २५ अ० ११२-११६ श्लो० ) । मत्स्यपुराणे पुनः किञ्चिद्विलक्षणमेव नृवराहलक्षणमिति तदत्र प्रदर्श्यते— महावराहं वक्ष्यामि पद्महस्तं गदाधरम् ॥ तीक्ष्णदंष्ट्राग्रघोणास्यं मेदिनीवामकूर्परम् । दंष्ट्राग्रेणोद्धृतां दान्तां धरणीमुत्पलान्विताम् ॥ विस्मयोत्फुल्लनयनामुपरिष्टात् प्रकल्पयेत् । दक्षिणं कटि(हस्त ? संस्थ)ञ्च करं तस्याः प्रकल्पयेत् ॥ कूर्भोपरि तथा पादमेकं नागेन्द्रमूर्धनि । संस्तूयमानं लोकेशैः समन्तात् परिकल्पयेत् ॥ इति । ( मत्स्य० २६० अ० २८-३१ श्लो० ) । देवता—१२

६० देवतामूर्त्तिप्रकरणम् [ प्रकारान्तरम् ] अथवा शूकराकारं महाकायं क्वचिल्लिखेत् । तीक्ष्णदंष्ट्रोग्रघोणास्यं स्तब्धकर्णोर्ध्वरोमकम् ॥ ७६ ॥ इति नरवराहः । नरसिंहाकृतिं वक्ष्ये रौद्रसिंहमुखेक्षणाम् । भुजाष्टकसमायुक्तां ध्वजपीनसटाश्रिताम् ॥ ७७ ॥ हिरण्यकशिपुं दैत्यं दारयन्तीं नखाङ्कुरैः । उरोरुपरि विन्य(स्त ?स्य)खड्गखेटकधा(रणा ? रिणा)म् ॥ (तथाऽ ? तस्या)न्त्रमालां निष्कृष्य बाहुयुग्मेन बिभ्रतीम्। आकारं पुरु(षाकस्यै ? षस्यैव)धारयन्तीं मनोहरम् ॥ ७६ ॥ मध्यस्थिताभ्यां बाहुभ्यां दक्षिणे चक्रपङ्कजे । कौमोदकीं तथा शङ्खं बाहुभ्यामिति(नामतः ? वामतः)॥८०॥ अधःस्थिताभ्यां बाहुभ्यां दारयन्तीं प्रकल्पयेत् । ऊर्ध्वस्थिताभ्यां बाहुभ्यामन्त्रमालां तु बिभ्रतीम् ॥ ८१ ॥ नीलोत्पलदलच्छायां चञ्चच्चम्पकप्रभाम् । तप्तकाञ्चनसङ्काशां बालार्कसदृ(शां?र्शीं) लिखेत् ॥ ८२ ॥

७६ । 'स्तब्धकर्णोर्ध्वरोमकम्' इत्यत्र 'स्कन्धकर्णोर्ध्वरोमकम्' इति शिल्परत्ने ( २५ अ० ११६ श्लो० ) पाठः । ७७ । रौद्रसिंहमुखेक्षणामिति भीषणसिंहमुखनेत्रतुल्यमुखनेत्राम् । 'रौद्रपिङ्गमुखेक्षणाम्' इति शिल्परत्नपादटीकाधृतं पाठान्तरम् । ध्वजपीनसटाश्रिताम् इति ध्वजवत्स्थूलकेशरधारिणीम् । 'स्तम्भपीन' इति शिल्परत्ने, 'स्तब्धपीन' इति तत्पादटीकायां पाठः । ७९ । आकारमिति, मुखादधस्तात् पुरुषाकृतिवदाकृतिमित्यर्थः । शिल्परत्ने इदमर्धं नास्ति । ( शिल्प० उ० २५ अ० ११७-१२० श्लो० ) । ८१ । अत्र दारणान्त्रमालाधारणयोरनुवादो बाहुविशेषनियमार्थः । शिल्परत्ने अयमपि श्लोको नरसिंहलक्षणे नास्ति । ८२ । अत्र नीलोत्पलेत्यादिविशेषणत्रयं पक्षान्तरद्योतकम् । 'अथवा चम्पकप्रभाम्'

पञ्चमोऽध्यायः ६१ [ प्रकारान्तरम् ] आसीनं द्विभुजं देवं प्रसन्नवदनेक्षणम् । श्वेतं स्फटिकसङ्काशं चतुर्बाहुमथापि वा ॥८३ ॥ आजानुलम्बितौ बाहू कर्त्तव्यौ तत्र दक्षिणे । समीपे कल्पयेच्चक्रं वामे शेषं समीपतः ॥ ८४ ॥ ऊर्ध्वस्थिताभ्यां बाहुभ्यां दक्षिणे पङ्कजं न्यसेत् । वामे बाहौ गदा रम्या(लिनात् प्र ? लिखेच्चित्र) विशार(दैः ? दः) ॥ ८५ ॥ इति नरसिंहः । जलमध्यगतः कार्यः शेषः पन्नगदर्शनः । फणाम्बुजमहारत्न···शिरो(धृतः ? धरः) ॥ ८६ ॥ इति शिल्परत्ने ( उत्तर० २५ अ० १२० श्लो० ) पाठः । पुराणे तु वर्णकान्त्यादिविषये किमपि नोक्तम् । विशेषतस्तु तत्राऽऽनुषङ्गिकं मूर्त्त्यन्तरमपि कल्पितं दृश्यते । तथा च मात्स्ये— नारसिंहन्तु कर्त्तव्यं भुजाष्टकसमन्वितम् ॥ रौद्रं सिंहा(सनं ? ननं ) तद्वद्विदारितमुखेक्षणम् । स्पृष्टपीनसटाकर्णं दारयन्तं दितेः सुतम् ॥ विनिर्गतान्त्रजालञ्च दानवं परिकल्पयेत् । ( मसन्तं ? मषन्तं ) रुधिरं घोरं भ्रुकुटीवदनेक्षणम् ॥ युध्यमानश्च कर्त्तव्यः क्वचित् करणबन्धनैः । परिश्रान्तेन दैत्येन तर्ज्यमानो मुहुर्मुहुः ॥ दैत्यं प्रदर्शयेत्तत्र खड्गखेटकधारिणम् । स्तूयमानं तथा विष्णुं दर्शयेदमराधिपैः ॥ इति ( २६० अ० ३१—३५ श्लो० ) । ८३-८५ । विशेष्यानुल्लेखात् कस्य लक्षिकेयं श्लोकत्रयीति न प्रतिपद्यामहे । नेयं नरसिंह- लक्षणत्वेनोपलभ्यते शिल्परत्ने । लिखेच्चित्रविशारद इत्यत्र वाक्यार्थः कर्म । ८६ । अयं पूर्व ( ७९ श्लो० ) लक्षिताच्छेषाद्विशिष्यते । अत एव पन्नगदर्शन इत्युक्तम् । पन्नगदर्शन इति सर्पाकृतिरित्यर्थः । जलमध्यगतत्वेनाप्ययं विशिष्यते । 'फणाम्बुजमहारत्ने'- त्यनन्तरं 'दुर्निरीक्षे'ति पतितं स्यात्, विष्णुधर्मोत्तरे ( ३य-खण्ड० ) तथा पाठः ।

६२ देवतामूर्तिप्रकरणम् देवदेवस्तु कर्त्तव्यस्तत्र सुप्तश्चतुर्भुजः । एकपादोऽस्य कर्त्तव्यः शेषभोगाङ्कसंस्थितः ॥ ८७ ॥ एको भुजस्तु कर्त्तव्य(मति ? स्तस्य) जानुप्रसा(धि?रि)तः । कर्त्तव्यो नाभिदेशस्थस्तथा तस्यापरः करः ॥ ८८ ॥ तथैवान्यकरः कार्यों देवशत्रु(शरा ? शिरो)धरः । सन्तानमञ्जरीधारी तथा चैवापरो भवेत् ॥ ८९ ॥ नाभीसर(स?सि)सम्भूते कमले तस्य याद(वः ? व) । सर्वभूमिमयो देवः प्राक् कार्यस्तु पितामहः । (नील ? नाल )लग्नौ च कर्त्तव्यौ पद्मस्य मधुकैटभौ ॥६०॥ इति जलशायी । वैकुण्ठञ्च प्रवक्ष्यामि (धृष्ट?साष्ट)बाहुं महाबलम् । तार्क्ष्यासनश्चतुर्वक्त्रं कर्त्तव्यं शान्तिमिच्छता ॥ ६१ ॥ गदाखड्गौ बाणच(क्रौ ? क्रे) दक्षिणास्त्रचतुष्टयम् । शङ्खखेटधनुःपद्मं (वामदंष्ट्रा?वामे दद्याच्)चतुष्टयम् ॥ ६२ ॥ अग्रतः पुरुषाकारं नारसिंहञ्च दक्षिणे । अपरं स्त्रीमुखाकारं वाराहास्यं तथोत्तरम् ॥ ६३ ॥ इति वैकुण्ठः । ९० । विष्णुधर्मोत्तरे ( ख० ३, अ० ८१ ) पद्मनाभीयत्वेनेदं लक्षणमुपलभ्यते, 'यादव' इति तत्र बोद्धव्यस्य भगवतः सम्बोधनमिहाविकलमुद्रितमिति ज्ञातव्यम् । ९१ । शान्तिमिच्छता कर्त्तव्यमष्टबाहुं वैकुण्ठं प्रवक्ष्यामीत्यन्वयो व्याकरणसंस्काराद्यातः । 'वैकुण्ठञ्च प्रवक्ष्यामि सोऽष्टबाहुर्महाबलः । तार्क्ष्यासनश्चतुर्वक्त्रः कर्तव्यः शान्तिमिच्छता ॥' इति रूपमण्डने ( ३ अ० ९२ श्लो० ) । ९३ । अग्रत इति । एतच्च वैकुण्ठस्य चतुर्णामानानां विवरणम् । तत्र अग्रत इति अग्रवर्त्ति मुखं पुरुषाकारं पुरुषमुखतुल्यम्, दक्षिणं मुखं नारसिंहं नरसिंहमुखतुल्यं सिंहास्यवदिति यावत, नरसिंहलक्षणे 'रौद्रसिंहमुखेक्षणम्' ( ७७ श्लो० ) इत्युक्तेः । अपरमिति पश्चान्मुख- मित्यर्थः । वाराहास्यमिति शूक राननम् ।

पञ्चमोऽध्यायः ६३ सुतेजसं विश्वरूपं विश्वज्ञं सृष्टिकारकम् । तस्य चानुक्रमं वक्ष्ये (विश्व ? विंश)द्भिर्हस्त(के यु ? कैर्यु)तम् ॥ ६४ ॥ पताक(ा ?)शङ्खौ च हलं वज्रमङ्कुशसायकौ । चक्रं तुङ्गञ्च वरदौ दक्षिणेषु करेषु च ॥ ६५ ॥ पता(कं ? का) दण्डपा(शञ्च ? शौ च) गदाशार्ङ्गविधृतकरम् । पद्म( ? )शृ(ङ्गो ? ङ्गी) च कुमुदमक्षमाला तथैव च ॥ ६६ ॥ योगमुद्रा कर(द्वयं ? द्वन्द्वे) वैनतेयोपरि स्थितम् । नरञ्च नारसिंहञ्च (तृतीयं?स्त्रीमुखं) शूकराननम् ॥ ६७ ॥ इति विश्वरूपः । अनन्तानन्तरूपञ्च यस्माद् वि(श्वं ? श्व)समुद्भव(वम् ? वः) । अनन्तशक्ति(मा ? सं)कीर्णमन(न्तं ? न्त?) रूपसंयुतम् ॥६८॥ संयुतं द्वादशभुजैश्चतुर्वक्त्रमहोत्सवम् । सुपर्ण(केतोतराखं?स्कन्धमारूढं) कर्त्तव्यं सर्वकामदम् ॥६६॥ ९४। यद्यपि ‘विंशत्या हस्तकैर्युतम्’ इत्येव समीचीनः पाठः, तथाऽप्यक्षरसाम्यमनुबद्ध्य ‘विंशद्भिर्वि’ति कृतम् । भूरिप्रयोगश्चायं विंशच्छब्दस्त्रिंशदादिशब्दवत् पुराणेषु, वचनविपर्ययोऽपि नगण्य एवैवंविधानिबन्धेषु । ‘विंशत्या हस्तकैर्युक्तो विश्वरूपश्चतुर्मुखः’ इति रूपमण्डने पाठः । ९७। नरञ्चेति । यथाश्रुतपाठे तु विश्वरूपस्त्रिविध इत्यायाति । अत्र च विश्वरूपस्य मुखसङ्ख्यादर्शनात् सम्भवदपि तस्य त्रैरूप्यं तन्त्रान्तरविरोधीति कृत्वा परिहृतम्, पाठान्तरञ्च कल्पितम् । अत एव रूपमण्डने— विंशत्या हस्तकैर्युक्तो विश्वरूपश्चतुर्मुखः । पताका हलशङ्खौ च वज्राङ्कुशशरांस्तथा ॥ चक्रञ्च बीजपूरञ्च वरो दक्षिणबाहुषु । पताका दण्डपाशौ च गदाशार्ङ्गोत्पलानि च ॥ शृङ्गी मषलमक्षञ्च क्रमात् स्युर्वामबाहुषु ।

६४ देवतामूर्तिप्रकरणम् गदाखड्(गं ? गौ) तथा चक्रं वज्राङ्कुश(क ? श)राणि वै । शङ्खखेटौ धनुः पद्मं दण्डपाशावनन्तकः ॥ १०० ॥ नरं तथा नारसिंहं (तृतीयं? स्त्रीमुखं) शूकराननम् । तेजःपुञ्जोद्भवं कार्यमनन्तं नाम नामतः ॥ १०१ ॥ इत्यनन्तः । त्रैलोक्यमोहनं वक्ष्ये संसारमोहकारकम् । षोडशैव भुजास्तस्य तार्क्ष्यारूढं महाबलम् ॥ १०२ ॥ गदाचक्राङ्कुशान्येव बाणशक्तिसुदर्शनम् । वरदं करमुद्धृत्य शस्त्रा वै दन्ति(णस्त?णे त)था ॥ १०३ ॥ मुद्गरः पाशशार्ङ्गौ तु शङ्ख(:) पद्मकमण्ड(लु ? लू) । शृङ्गी च वामहस्ते स्याद् योगमुद्रा करद्व(यम् ? ये) ॥१०४॥ नरञ्च नारसिंहाख्यं शूकरं कपिलाननम् । द्विशक्त्यष्टशक्तियुतं कुर्यात् त्रैलोक्यमोहनम् ॥ १०५ ॥ इति त्रैलोक्यमोहनः । हस्तद्वये योगमुद्रा वैनतेयोपरि स्थितः । क्रमान्नरनृसिंहस्त्रीवराहमुखवन्मुखः ॥ ( ३ अ० ५५-५८ श्लो० ) इत्यस्य विश्वरूपस्य चतुर्मुखत्वं वैकुण्ठवत् प्रकारभेदञ्च प्रतिपादयति । मूले तुङ्गमित्यत्र लुङ्गमिति स्यात्, नामैकदेशे नाम इति मातुलुङ्गमित्यर्थः । १०१ । अत्रापि विश्वरूपवद् व्यवस्था । यद्वा उभयत्रापि 'तृतीयमि'ति 'स्त्रीमुखमि'त्य- स्यानुकर्षणार्थम्, एवञ्च 'स्त्रीमुखम्' इति बन्धनीमध्ये पाठान्तरकल्पनं सुखार्थम् । रूपमण्डने मुखस्य विवरणं नास्ति । रूपमण्डनेऽनन्तलक्षणम्—( ३ अ० ५८-५९ श्लो० ) अनन्तोऽनन्तरूपस्तु हस्तैर्द्वादशभिर्युतः । अनन्तशक्तिसंवीतो गरुडस्थश्चतुर्मुखः ॥ दक्षिणे तु गदाखड्गौ चक्रं वज्राङ्कुशे शरः । शङ्खः खेटं धनुः पद्मं दण्डपाशौ च वामतः ॥ इति १०२-१०५ । अत्र त्रैलोक्यमोहनस्य षोडशानां भुजानां चतुर्दशसु यथोक्तान्यस्त्राणि करद्वये योगमुद्रेति चतुर्थार्थः । शृङ्गी योगेन पर्वतमभिधत्ते ।

पञ्चमोऽध्यायः ६५ दक्षिणे पुण्डरीकाक्षः पूर्वे नारायणः स्मृतः । पश्चिमे (स्याद् ? स्यात्तु)गोविन्द उत्तरे मधुसूदनः ॥१०६ ॥ ईशाने स्थापयेद् विष्णुमाग्नेय्याञ्च जनार्दनम् । नैर्ऋत्ये पद्मनाभञ्च वायव्यां माधवं तथा ॥ १०७ ॥ केशवं मध्यतः स्थाप्यमथवा वासुदे( वं करम् ? वकम् ) । सङ्कर्षणप्रद्युम्नौ चानिरुद्धश्च यथाक्रमम् ॥ १०८ ॥ जलशायी तथा प्रोक्तो दशावतारसंयुतः । शूकरश्चाग्रतः स्थाप्यः सर्वदेवमयः शुभः ॥ १०६ ॥ इति विष्ण्वायतनम् । प्रतीहारांस्ततो वक्ष्ये अष्टौ चतुर्षु दिक्षु च । तस्यानुक्रमरूपञ्च लक्षयेद् यस्य यादृशम् ॥ ११० ॥ वामनाकाररू(पै ? पा)श्च कर्त्तव्याः सर्वतः शुभाः । तर्जनीशङ्खचक्रं चेदं प्राग् दक्षिणक्रमात् ॥ १११ ॥ (द ? च)ण्डाभिधानकः प्रो(क्ता शस्त्रा ? क्तोऽस्या)पसव्ये प्रचण्डकः । वामे चण्डः प्रकर्त्तव्यः प्रचण्डो दक्षिणे तथा ॥ ११२ ॥ १०६ । 'गोविन्दः पश्चिमे स्थाप्य' इति रूपमण्डने ( ३ अ० ६३ श्लो० ) पाठः । १०८ । 'केशवो मध्यतः स्थाप्यो वासुदेवोऽथवा बुधैः । सङ्कर्षणो वा प्रद्युम्नोऽनिरुद्धो वा यथाविधि ॥' इति रूपमण्डने पाठः । ११० । यस्य प्रतीहारस्य यादृशमनुक्रमरूपं भवेत् , तस्य तादृशमनुक्रमरूपं लक्षयेत् , वक्ष्यमाणलक्षणत इत्यर्थः । अनुक्रमः हस्तेषु वामदक्षिणादिक्रमेण ऊर्ध्वाधःक्रमेण चास्त्राणां सन्निवेशपरिपाटी । रूपम् आकृतिः । १११ । 'तर्जनी शङ्खचक्रे च दण्डं प्राग् दक्षिणक्रमात्' इति स्यात् । एवमेव रूपमण्डने पाठः ( ३ अ० ६८ श्लो० ) । ११२ । 'अपसव्ये प्रचण्डक' इत्युक्त्यैव सव्ये चण्डक इति लभ्यते ; एवञ्च 'वामे चण्डः' इत्याद्यनुवादकमङ्गं सुखार्थम् । यद्वा, सव्यशब्दस्य वामदक्षिणोभयवाचित्वेन अपसव्यशब्दस्यापि

६६ देवतामूर्तिप्रकरणम् पद्मखड्गं खेटकञ्च गदा (तासु ? तेषु) प्रदक्षिणे । विलोमैः पद्मग(मोक्ता ? दयोः) जयो विजयदक्षि(णैः ? णे) ॥ तर्जनी बाणचापञ्च गदा (तासु ? तेषु) प्रदक्षि(णाम् ? णा) । गदाऽपि सव्यतः कुर्याद् धाता तस्माद् विधातृकः ॥ ११४ ॥ तर्जनीपद्मशङ्खञ्च गदा (तासु ? तेषु) प्रदक्षि(णं ? णा । सव्यापसव्ययोगेन सुभद्रो भद्र एव च ॥ ११५ ॥ मूर्त्तेः प्रमाणगणनां गरुडध्वजस्य ब्रह्मादयोऽमरगणा न हि ते समर्थाः । विश्वस्य पालनविधौ बहुधाप्रकारं रूपाणि यस्य विचरन्ति स पातु विष्णुः ॥ ११६ ॥ इति विष्णुप्रतीहाराः । इति क्षेत्रात्मजसूत्रभृन्मण्डनविरचिते वास्तुशास्त्रे देवतामूर्तिप्रकरणे विष्णुशालग्रामशिलापरीक्षादिभेदाधिकारो नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥ तथात्वाच्चण्डो वा दक्षिणे प्रचण्डो वेति भ्रमः शिष्याणां मा भूदित्यसन्दिग्धार्थमुत्तरार्द्धमिति ज्ञातव्यम् । ११३ । विलोमैः पद्मगदयोरिति ; जयस्य वामोर्ध्वादिहस्तेषु क्रमात् पद्मं खड्गः खेटकं गदा चेत्यायुधानीति पूर्वार्धस्यार्थः । ततश्चैवामायुधानां पद्मगदयोर्वैलोम्येन विजयस्याऽऽयुधं भवेत् इत्युत्तरार्धस्यार्थः, वैलोम्यञ्च पूर्वं गदायाः पश्चाच्च पद्मस्य सन्निवेशादिति ज्ञेयम् । एवञ्च 'विलोमैः पद्मगदोर्विजयो जयदक्षिणे' इत्येवोचितः पाठः । ११४-११५ । अनयोरपि गदाया एव सव्यापसव्ययोगेन व्यवस्थेति द्रष्टव्यम् ।

देवं शुक्लमाल्यानुलेपनम् । जटाभारसमायुक्तं बालेन्दुकृतशेखरम् ॥ त्रिलोचनं..." Wait, in Shilpa texts, Sadyojata is described: In Rūpamandana / Devatāmūrtiprakaraṇa / Aparājitapṛcchā: Wait! Is it from Devatāmūrtiprakaraṇa? Look at the bottom of the page: "देवता—१३" -> THIS IS "देवतामूर्तिप्रकरणम्" (Devatā-mūrti-prakaraṇam), chapter 6 (षष्ठोऽध्यायः), page/sheet 13! YES! "देवता—१३" at the bottom means Devatāmūrtiprakaraṇa! Let's check Devatāmūrtiprakaraṇa, Chapter 6: Chapter 6 of Devatāmūrtiprakaraṇa starts with Śiva pratimā lakṣaṇa! Verse 1: "शुक्लाम्बरधरं देवं शुक्लमाल्यानुलेपनम् । जटाभारसमायुक्तं बालेन्दुकृतशेखरम् ॥ १ ॥" Verse 2: Does it say "त्रिलोचनं" or "विलोचनं"? Wait, in many editions of Devatāmūrtiprakaraṇa (edited by Upendra Mohan Sankhyatirtha or others, Calcutta Metropolitan Series): Let's search memory: "त्रिलोचनं

३८ देवतामूर्तिप्रकरणम् रक्ताम्बरधरं देवं रक्तयज्ञोपवीतिनम् । रक्तोष्णीषं रक्तनेत्रं रक्तमाल्यानुलेपनम् ॥ ३ ॥ जटाकृतचन्द्रदेवं त्रिनेत्रं तुङ्गनासिकम् । महा(रक्तं?वक्त्रं) महाबाहुं खड्गखेटकधारिणम् ॥ ४ ॥ रक्तास्यं रक्तनयनं रक्तकुण्डलधारिणम् । रक्तालंकारसंयुक्तं स(र्वा?र्पा)भरणभूषितम् ॥ ५ ॥ इति वामदेवः । दंष्ट्राकरालविकटास्यं सर्पशीर्षं विलोचनम् । रुण्डमालाधरं देवं सर्पकुण्डलमेव च ॥ ६ ॥ भुजङ्गकेयूरधरं सर्पहारोपवीतिनम् । योनिशं (?) कटिसूत्रञ्च वृश्चिकामालिका गले ॥ ७ ॥ नीलोत्पलदलश्याममतसीपुष्पसन्निभम् । पिङ्गभ्रूपिङ्गजटिलं शशाङ्ककृतशेखरम् ॥ ८ ॥ तक्षकं पुष्टिकञ्चैव पादौ च नूपुरौ कृतौ (?) । अघोरस्य स्वरूपन्तु कालरूपमिवापरम् ॥ ६ ॥ महावीर्यं महोत्साहमष्टबाहुं महाबलम् । लासयन्तं रिपुबलं निवेशो यत्र भूतले ॥ १० ॥ ६। 'दंष्ट्राकरालवदनम्' इत्येवं कृते छन्दोहानिः पुनरुक्तिश्च परिहृते भवतः । रुण्डमालेति, रुण्डं कबन्धः, 'कबन्धो रुण्डमुच्यते' इति हारावली । ७। योनिशमिति दुरूहार्थस्यास्य पदस्य पाठान्तरमनुसन्धेयम् । वृश्चिकेति दीर्घत्वं छन्दःसौन्दर्यार्थम् । ८। अतसीति क्षुमापुष्पं नीलवर्णम् । ९। तक्षकमिति । अत्र 'तक्षकः पुष्टिकश्चैव पादयोर्नूपुरौ कृतौ' इति सुश्लिष्टार्थकः सम्भाव्य- मानः पाठः । पुष्टिक इति सर्पविशेषस्य नाम, तक्षकः प्रसिद्धः । १०। निवेशो यत्र भूतले इति । यत्र भूभागे देवस्य निवेशः स्थितिरतत्र रिपुबलं त्रासयन्तमित्यर्थः ।

षष्ठोऽध्यायः ६६ खट्वाङ्गं (चक्र ? च क)पालञ्च खेटकं पाशमेव च । वामहस्तेषु कर्त्तव्यं (हस्तानां(?) शस्त्राणां) च चतुष्टयम् ॥११॥ त्रिशूलं परशुं खड्गं (चण्डं (?) चक्रं) चैवारिमर्दनम् । दक्षिणेषु करेपु स्यादेतच्छस्त्रचतुष्टयम् ॥ १२ ॥ इत्यघोरः । पीताम्बरधरं देवं पीतयज्ञोपवीतिनम् । मातु(लि?लु)ङ्गं करे वामे अक्षसूत्रञ्च दक्षिणे ॥ १३ ॥ इति तत्पुरुषः । शुद्धस्फटिकसङ्काशं जटाचन्द्रविभूषितम् । त्र्यक्षं दत्ते त्रिशूलञ्च वामहस्ते कपालिनम् ॥ १४ ॥ इतीशः । कपालमालिनं श्वेतं शशाङ्ककृतशेखरम् । व्याघ्रचर्मधरं भद्रं नागेन्द्रासनभूषितम् ॥ १५ ॥ त्रिशूलं चाक्षसूत्रञ्च कारयेद्दक्षिणे करे । कपालं कुण्डिका पाशं योगमुद्रा करद्वये ॥ १६ ॥ इति मृत्युञ्जयः । एकवक्त्रं त्रिनेत्रं च शशाङ्ककृतशेखरम् । बृहद्भालकपालं च कण्ठग्रीवासुशोभितम् ॥ १७ ॥ चतुर्भुजं महाबाहुं शूलपङ्कजधृत्करम् । दिव्यरूपधरं देवं वरदाभयपाणिकम् ॥ १८ ॥ इति विजयः । चतुर्भुजं महाबाहुं शुक्लाक्षिपाणिपादकम् । पुस्तकाभयहस्तञ्च वरदाक्षं द्विलोचनम् ॥ १६ ॥ इति किरणात् । १६। कुण्डिका कमण्डलुः। योगमुद्रा मुद्राविशेषः। तत्स्वरूपं श्रीतत्त्वचिन्तामणौ षोडशप्रकाशे द्रष्टव्यम् । १९। वरदाक्षमिति वराक्षसूत्रकरमित्यर्थः ।

१०० देवतामूर्त्तिप्रकरणम् ज्वलत्पावकसङ्काशं खड्गहस्तं त्रिशूलिनम् । महाक्रोधधरं देवं भयत्तत्तं (?) महद्भयम् ॥ २० ॥ इत्यघोरः (?) । चित्रचन्द्रधरं (सूलं ? चित्रं) चित्रयज्ञोपवीतिनम् । चित्ररूपं महेशानं चित्रैश्वर्यसमन्वितम् ॥ २१ ॥ चतुर्बाहुं चैकवक्त्रं सर्व्वालङ्कारभूषितम् । खड्गचापशिरःखेटं शशाङ्ककृतशेखरम् ॥ २२ ॥ इति श्रीकण्ठमूर्त्तिः । त्रिलोचनं चतुर्बाहुं शुक्रनेवं करद्वयम् । दत्ते पाणौ च संपूर्णं चामृतं च रसं पिबेत् ॥ २३ ॥ अक्षसूत्रं तथा वामे महादेवमुमार्चितम् । रुद्रमेकादशं प्रोक्तं महदैश्वर्यकारकम् ॥ २४ ॥ इति महादेवः । पद्मासनशिवच्छायां योगासनकरद्वयम् । पञ्चवक्त्र(भ

• र्धेनस्तु has र्धे. So the correction र्द्धेन तु also has र्! Wait, look at the image: yes, there is a small repha merged with the matra: र्द्धेन तु or द्धेन तु? Wait, let's look at: कृष्णा(र्धेनस्तु ? द्धेन तु) or (र्धेनस्तु ? र्द्धेन तु)? Wait, look at the letter: is that र्द्धेन? Look at the top hook: it goes up and curves right: that IS a repha! And the slant goes left: that's an e-matra! So it has BOTH the e-matra and the repha: र्द्धेन तु!

11. Line 13: कृष्णार्धे मुकुटं कुर्याज्जटाभारञ्च दक्षिणे ॥ ३३ ॥

12. Line 14: कुण्डलं दक्षिणे भागे वामे मकरकुण्डलम् ।

13. Line 15: अक्षमाला त्रिशूलञ्च चक्रं वै शङ्खमेव च ॥ ३४ ॥

14. Line 16: (इत्य?इति) कृष्णशङ्करः ।

15. Line 17: `पद्मशक्तिखेटशङ्गं मूर्त्ति(:?) स्यात् कृष्ण(तार्त्तिकः?कार्त्तिकी)

१०२ देवतामूर्तिप्रकरणम् शिवनारायणं वक्ष्ये सर्वपापप्रणाशनम् । वामार्द्धे माधवं विद्याद्दक्षिणे शूलपाणिनम् ॥ ३६ ॥ बाहुद्वयञ्च कृष्ण(अ?स्य) मणिकेयूरभूषितम् । शङ्खचक्रधरं शान्तमारक्ताङ्गु(ली?लि)विभ्रमम् ॥ ३७ ॥ चक्रस्थाने गद(ां)वाऽपि पाणौ दद्यादधस्तने । शेषं वा दक्षिणे दद्यात् कट्यर्थं भूषणोज्ज्वलम् ॥ ३८ ॥ पीतवस्त्रपरीधानं चरणं मणिभूषितम् । दक्षिणार्धजटाभार(मर्धं दुष्कृत?मर्द्धेन्दुकृत)लक्षणम् ॥ ३६ ॥ भुजङ्गहारवलयं वरदं दक्षिणं करम् । द्वितीयं चापि कुर्वीत त्रिशूलवरधारिणम् ॥ ४० ॥ व्यालोपवीतसंयुक्तं कट्य(र्धं कृत?र्धे कृत्ति)वाससम् । मणिरत्नैश्च संयुक्तं पादं नागविभूषितम् ॥ ४१ ॥ इति शिवनारायणः । एकपीठसमारूढं तनु(त्येक?त्य)निवासिनम् । षड्(वक्तृञ्च ? भुजञ्च) चतुर्वक्त्रं सर्वलक्षणसंयुतम् ॥४२॥ अक्षसूत्रं त्रिशूलञ्च गदाञ्चैव तु दक्षिणे । कमण्डलुञ्च खट्वाङ्गं चक्रं वामभुजे तथा ॥ ४३ ॥ इति ह(री?रि)हर(पी?पि)तामहः । ३८। 'शेषं वा दक्षिणे दद्यादि'त्यत्र 'शङ्ख' चैवोत्तरे दद्यादि'ति मत्स्यपुराणे (२६० अ०, २४ श्लो०) पाठः । ४२। द्वाचत्वारिंशश्लोकात्त्रिचत्वारिंशश्लोकं यावदेकं हरिहरपितामहलक्षणम्, पुनश्चतु- श्चत्वारिंशश्लोकात् पञ्चत्वारिंशश्लोकं यावदन्यद् हरिहरपितामहलक्षणमिति; किमभिसन्धान- मूलेयं लक्षणद्वयीति नावधारयामः। न चैका पुष्पिकैव खपुष्पायतामिति वाच्यम्; उभयो-

षष्ठोऽध्यायः १०३ चतुर्वक्त्रमष्टबाहुं चतुष्कैकनिवासिनम् । ऋद्धा(?)मुखगतः कार्यः पद्महस्तो दिवाकरः ॥ ४४ ॥ खट्वाङ्गत्विशूलहस्तो रुद्रो दक्षिणतः शुभः । कमण्डलुश्चाक्षसूत्रमपरस्थः पितामहः ॥ ४५ ॥ शङ्खचक्रधरो हरिर्वामे चैव तु संस्थितः । एवं विधेय(?)कर्त्तव्यं सर्वकामफलप्रदम् ॥ ४६ ॥ इति (सूर्य?)हरिहरपितामहः । षड्भुजञ्च चतुर्वक्त्रं सर्वाभरणभूषितम् । कमण्डलुश्चाक्षसूत्रमुभयोः कमलधृतकरम् ॥ ४७ ॥ मणा(?)लोर्द्धौ युग्महस्ते कर्त्तव्ये शुभलक्षणे । सर्वाभरणसंयुक्तं सर्वकामफलप्रदम् ॥ ४८ ॥ इति चन्द्राङ्कपितामहः । लेलिहन्तं दंष्ट्राकरालं चण्डभैरवमुत्तमम् । एकवक्त्रं शूलहस्तं खड्गशक्तिशराङ्कुशम् ॥ ४९ ॥ वरदं दक्षिणे ज्ञेयं खट्वाङ्गं खेटकं तथा । चापं तथाऽभयं चैव कपालं वामहस्तके ॥ ५० ॥ लक्षणयोर्भिन्नतयैकस्य वस्तुनः प्रतिपादकत्वानुपपत्तेः । तस्माद् द्वितीयहरिहरपितामहलक्षणे 'दिवाकर'पददर्शनात् सूर्यहरिहरपितामहस्येदं लक्षणमिति निश्चिनुमः । 'तनुत्रयनिवासिनमि'ति सम्भाव्यमाने पाठे एतेषां पृथङ्मूर्त्तयः कर्त्तव्या इत्यर्थः । ४४ । चतुर्वक्त्रमिति द्वितीयान्तपदाना मन्वयो दुर्घटः । चतुष्कैकनिवासिनमिति, एकस्मिन् चतुष्कोणे स्थाने चतुष्कोणवत्यासने वा समासीनम् । ऋद्धामुखगत इति, रुद्रस्य दक्षिणे, हरेर्वामे, पितामहस्य पश्चिमे सन्निवेशदर्शनादयं पूर्वदिक्स्थ इत्यायाति, क्वचित्तदर्थद्योतकमिदं पदं स्यादनर्थकं वेति सुधीभिर्भाव्यम् । ४६ । द्वितीयार्द्धे 'एवंविधोऽयं कर्त्तव्यः सर्वकामफलप्रदः' इति स्यात् । ४७-४८ । चन्द्राङ्कपितामहोऽनुसन्धेयस्वरूपः ।

१०४ देवतामूर्तिप्रकरणम् द्वाभ्यां वै गजचर्म स्यान्मुण्डमालाविभूषितम् । (इद?ईदृ)शं कारयेत् प्राज्ञश्चण्डभैरवमुत्तमम् ॥ ५१ ॥ इति चण्डभैरवः । विरूपाक्षस्ततः खड्गं शूलं डमरुमङ्कुशम् । सर्पं चक्रं गदामक्षसूत्रं बिभ्रत् कराष्टके ॥ ५२ ॥ खेटं खट्वाङ्गशक्ति(श्व? श्व) परशुतर्जनीघटम् । घण्टाकपाल(क्तौ?कौ) चेति (वामार्धा?वामोर्ध्वा)दिकराष्टके ॥ ५३ ॥ इति विरूपाक्षः । त्र्यम्बकोऽपि दधच्चक्रं डमरुं (मुदरं ? मुद्गरं) शरम् । शूलाङ्कुशाहिजाप्यञ्च दक्षोर्ध्वादिकराष्टके ॥ ५४ ॥ गदाखट्वाङ्गपात्राणि कार्मुकं तर्ज(नी ? नीं) घटम् । परशुं पट्टिशं चैव वामोर्ध्वादिक्रमेण वै ॥ ५५ ॥ इति त्र्यम्बकः । कार्यो हरिहर(स्या?श्चा)पि दक्षिणाद्धे सदाशिवः । वामार्द्धे च हृषीकेशः श्वेतनीलाकृ(तिः?ती) क्रमात् ॥ ५६ ॥ व(रं?र) त्रिशू(लं?ल) चक्राब्जधारिणो बाहवः क्रमात् । दक्षिणे वृष(भे?भः) पार्श्वे वामे विहगराडिति ॥ ५७ ॥ इति हरि-हरमूर्त्तिः । कृ(ष्णा?ष्ण)शङ्करसंयोगाद् द्वाविंशद्भेद-(मर्जयः ? मूर्त्तयः) । नोदिता ग्रन्थबाहुल्याज् (ज्ञेयादियार्णवा?) बुधैः ॥ ५८ ॥ ५४-५५ । अहिजाप्यमिति अहिः सर्पः जाप्यं जपसाधनमक्षसूत्रमिति यावत् । गदा- खट्वाङ्गेति । पात्रं नृकपालम् । एतेनायं षोडशभुज इति सिद्धम् । पूर्वोक्तो विरूपाक्षोऽपि तथा ।

षष्ठोऽध्यायः १०५ अथ लिङ्गानि अष्टलोहानि लिङ्गार्थे स्वर्णं रौप्यञ्च ताम्रकम् । कांस्यपित्तलवङ्गानि नागं लोहं तथाऽष्टमम् ॥५९॥ [ धातुलिङ्गमानम् ] एकाङ्गुलाद् धातुमयं यावदष्टाङ्गुलोदयम् । एकैकस्याङ्गुलस्याष्टौ लिङ्गान्राष्टौ ततः पुनः ॥६०॥ ५९ । अथ लिङ्गान्याह—अष्टलोहानीति । एतेऽष्टौ धातव एवाष्टलोहनाम्नाऽभिधीयन्ते लोहशब्दस्य धातुपर्यायेऽन्तःपातात् । तत्र वङ्गं रङ्गापरनामा धातुविशेषः, नागं सीसकम् । लिङ्गफलान्युक्तानि रूपमण्डने ( अ० ४, श्लो० ३७-४१ ) । स्थिरलक्ष्मीप्रदं हेमं रजतञ्चैव राज्यदम् । प्रजावृद्धिकरं ताम्रं वाङ्मायुर्विवर्धनम् ॥ विशेषकारकं कांस्यं पित्तलं भुक्तिमुक्तिदम् । सीसकञ्च शत्रुलिङ्गम् आयसं रिपुनाशनम् ॥ अष्टलोहमयं लिङ्गं कुष्ठरोगक्षयापहम् । त्रिलोहसम्भवं लिङ्गमन्तर्धानप्रसिद्धिदम् ॥ आयुष्यं हीरकं लिङ्गं भोगदं मौक्तिकोद्भवम् । सुखकृत् पुष्परागोत्थं वैदूर्यं शत्रुमर्दनम् ॥ श्रीप्रदं पद्मरागञ्च इन्द्रनीलं यशःप्रदम् । लिङ्गं मणिमयं पुष्ट्यै स्फाटिकं सर्वकामदम् ॥ इति । शिल्परत्नेऽपि प्रायेणैवमेव फलानि । ( शिल्प० उत्तरभाग० अ० १, श्लो० ३८-४१ ) । ६० । एकाङ्गुलादिति । धातुमयानि लिङ्गानि एकाङ्गुलादारभ्य यावदष्टाङ्गुलमुन्नतानि स्युः । एवमष्टौ लिङ्गानि भवेयुः, ततः पुनरेकैकस्याङ्गुलस्याष्टौ लिङ्गानि भवेयुः, स्वर्ण- रौप्यादिभेदेनेत्यर्थः, इति व्युत्क्रमेण व्याख्येयम् । तथा च एकाङ्गुलादष्टाङ्गुलान्तानि स्वर्ण- लिङ्गान्राष्टौ, एवं रजतानि एवं ताम्राणीत्यादि । यद्वा एकैकस्य अङ्गुलस्याष्टौ लिङ्गानीति वक्ष्यमाणमनोहरादिसंज्ञाभेदेनेत्यर्थः, तथाच एकाङ्गुलादष्टाङ्गुलान्तानि मनोहरलिङ्गान्राष्टौ एवं श्रीमुखलिङ्गानीत्यादि । अत्र च पक्षे अविशेषाद् वक्ष्यमाणेषु शैलदारुवादिलिङ्गेष्वप्येवं भेदस्याऽऽवश्यकत्वेनास्योपलक्षणपरत्वं व्याख्येयम् । यद्वा, तृतीयपादे 'एकैकस्याङ्गुल्यस्यर्द्धया' इति कृतशुद्धिः पाठः । ऋद्धिवृद्धिरिति नार्थान्तरम् । तथाच एकाङ्गुलादारभ्य एकैकस्याङ्गुलस्य वृद्ध्या लिङ्गान्राष्टौ भवन्ति । शिल्परत्ने अङ्गुलीनां वृद्धेस्तारतम्यतो लौहलिङ्गस्य द्वैविध्यमुक्तम् । तथाच— देवता—१४

१०६ देवतामूर्त्तिप्रकरणम् [ धातुलिङ्गनामानि ] (१)मनोहरं (२)श्रीमुखञ्च (३)रुद्रतेजो (४)महोत्सवम् । (५)आनन्दञ्च (६)सुवक्त्राख्यं (७)स्त्रीपुंजं (८)नन्दिवर्धनम् ॥६१॥ [ धातुलिङ्गे विशेषः ] (लोह?लौहं) मिश्रं न कर्त्तव्यं स्वमा(लं योनि?त्रयोनि)संयुक्तम् । [ रत्नलिङ्गम् ] कर्त्तव्यं धातुलिङ्गस्य प्रमाणेन हि रत्नजम् ॥६२॥ इति धातुरत्नलिङ्गानि । अष्टाङ्गुलं समारभ्य ( द्विद्वय ? ष्टाष्टा ) ङ्गुलविवर्धनात् । लौहानि नव लिङ्गानि त्रिहस्तान्तानि कारयेत् ॥ तथाऽष्टाङ्गुलमारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् । त्रिहस्तान्तानि लिङ्गानि त्रयस्त्रिंशद् भवन्ति हि ॥ ( उत्तरभाग० २ अ० ५४-५५ श्लो० ) इत्यादौ अष्टाङ्गुलवृद्धिभाञ्जि नव लिङ्गानि, अनन्तरञ्च द्विद्व्यङ्गुलवृद्धिभाञ्जि त्रयस्त्रिंशत्संख्य- लिङ्गानीत्युक्तम् । मानन्तुभयत्रैवाष्टाङ्गुलत आरब्धम् । रूपमण्डनेऽपि अष्टाङ्गुलारब्धमानकानि अष्टाङ्गुलवृद्धिमन्ति नवैव लौहलिङ्गानि । तथाच— धातोरष्टाङ्गुलं पूर्वमष्टाष्टाङ्गुलवर्धनात् । त्रिहस्तान्तं नवैव स्युर्लिङ्गानि च यथाक्रमम् ॥ इति । ( अ० ४, श्लो० ५१ ) । एवञ्च स्वकृताद् रूपमण्डनात परकृताच्छिल्परत्नाच्चान्यादृशस्यास्य धातवलिङ्गानां लक्षणस्य मूलमन्यत्र शास्त्रान्तरेऽनुसन्धेयम् । ६१ । अष्टानां धातवलिङ्गानां नामान्याह—मनोहरमिति । एतानि नामानि नान्यत्रोप- लभ्यन्ते । एवमुत्तरत्रापि दारुजादिलिङ्गानाम् । शिल्परत्ने अष्टादशलिङ्गनामान्युक्तानि ( शिल्प० उ० अ० २, श्लो० १-५ ) । ६२ । लौहमिति । लौहं धातुजं लिङ्गं मिश्रं धात्वन्तरसंयुक्तं न कर्त्तव्यम् । यद्यपि धातुष्वपि केचनान्योन्यसंकरजन्मानो वर्तन्ते, अत एव तानुद्दिश्य निन्दाऽपि श्रूयते— मुख्यलोहानि चत्वारि हेमादीनि शुभानि हि । पिशाचलोहान्यन्यानि कांस्यादीनीति केचन ॥ इति । ( शिल्प० उ० अ० १ ४१-४२ श्लो० ) तथाऽप्यद्यतनमिश्रणव्यावृत्त्यर्थमेतदित्यनुसन्धेयम् । यद्बोत्तरपादे पीठिकालक्षणघटकीभूत'स्वमात्र'-