समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

३१८ समराङ्गणसूत्रधारे प्रासादस्यानुसारेण भवेद् द्वारं शुभावहम् । अथातः प्रोच्यते सम्यग् द्वारमानमनुक्रमात् ॥ १२६ ॥ ज्येष्ठमध्यकनिष्ठानां द्रव्यं² स्तम्भानुसङ्गतम् । एकहस्ते भवेद् द्वारं प्रासादे षोडशाङ्गुलम् ॥ १२७ ॥ द्विकरे द्विगुणं तत् स्यात् त्रिकरे द्विकरं शुभम् । चतुष्करे चतुःषष्टिरङ्गुलानि प्रशस्यते ॥ १२८ ॥ अत ऊर्ध्वं प्रतिकरं त्र्यङ्गुला वृद्धिरिष्यते । द्वारोदयकरैस्तुल्यान्यङ्गुलानि नियोजयेत् ॥ १२९ ॥ ( पोह्यांजयन्यान्यार्ध ? ) ध्रुवके चतुर( र ? )ङ्गुले । विस्तारो द्विगुणस्तस्य स्तम्भपिण्डं स एव हि ॥ १३० ॥ एकद्वित्रिचतुष्पञ्चषट्सप्तककरावधिं⁵ । द्वारविस्तारभागेन स्तम्भः सम्यग् विधीयते ॥ १३१ ॥ चतुर्भागेन कर्तव्या सीमास्तम्भः प्रमाणतः( ? ) । तथा स्तम्भस्य बाहुल्याच्चतुर्भागविभागविनाँ ( ? ) ॥ १३२ ॥ +⁸ भागौ तत्र कर्तव्यौ हीरग्रहणमुच्छ्रितम् । भागत्रयेण कर्तव्यः पट्टस्य च समुच्छ्रयः ॥ १३३ ॥¹⁰ भागेनैकैन नीश्यानव्यविस्तारं भत्रिभागरुद्यकिम् ( ? ) । पट्टहस्ते विधातव्यमङ्गुलद्वयनिर्गमम् ॥ १३४ ॥ +¹² ऽ + + + + स्तारः स्तम्भतुल्यः प्रशस्यते । एकैकमङ्गुलं ( लौं ? )पट्टपार्श्वयोरधिकस्ततः ॥ १३५ ॥ पट्टै¹⁴दस्य विस्तारः( ? )कार्यश्चतुर्भागविभाजितैः । भागेनैकैन चोत्सेधस्तुलाधारणमिष्यते ॥ १३६ ॥ १ द. मुपक्रं । २ द. व्य । ३ द. पेया बाह्त्य सेन्यर्थ धुं । ४ द. ण्ड । ५ द. धिः । ६ द. म्मप्रं । ७ द. विभाजितौ । ८ द. द्वौ भागौ तत्र कर्तव्यं । ९ द. पदस्य । १० द. स्तंभपिंडत्रि- भागेन पदस्य यदि वोच्छ्रयः । ११ द. भागेनैकैन तीरं स्याद्द्वास्तंभत्रिभागिकं । पदतस्तद्विधातव्यं त्र्यंगुल- द्वयनिर्गमम् ॥ १२ द. स्तंभशीर्षस्य विस्तारः । १३ द. पाट्ः । १४ द. पदस्य विस्तरः काँ । १५ द. तान् ।

मेर्वादिषोडशप्रासादादिलक्षणं नाम पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः । ३१९ तुलाधारणकोत्सेधाच्चतुर्भागविभाजितात् । भागमेकं परित्यज्य पिण्डस्तस्य विधीयते ॥ १३७ ॥ मात्राहीना भवेन्मेढ्यां तावन्न्यस्येच्छलान्तले (?) । द्वौ भागौ मूलभागेन जयन्तीपिण्डविस्तरौ ॥ १३८ ॥ इति हीरग्रहादीनां समासाल्लक्ष्मकीर्तनम् । पञ्चांशाभ्यधिकं स्तम्भविस्तारस्थेन कुम्भिका (?) ॥ १३९ ॥ कुर्वीत स्तम्भतः सार्धा गर्गे(?)कुम्भस्य विस्तृतः । अथवा स्तम्भकर्णेन स्तम्भाग्राद्विगुणा क्वचित् ॥ १४० ॥ पादोनस्तम्भविस्तारादग्रकुम्भे समुच्छ्रितिः । स्तम्भविस्तारकर्णाद् वा यद्वा पिण्डोऽग्रकुम्भके ॥ १४१ ॥ तस्य भागान् प्रवक्ष्यामो यथाकुम्भं स युज्यते । विभक्तोऽत्र त्रिधा पिण्डो भागेनैकेन पुत्तली ॥ १४२ ॥ चतुर्भिस्तस्य मध्यस्थं (यखं ?)पद्मं समालिखेत् । उच्छ्राले पञ्चधा भक्ते त्रिभिरात्र्तनं + + ॥ १४३ ॥ वर्तनं योषन्त्येत्(?) किञ्चिन्न च खत्वं समाचरेत् । वर्तने कुम्भकुम्भौ तु सूत्रं दत्त्वा सुतानितम् ॥ १४४ ॥ पद्मनालौसमा स स्यान्न भवेत् पङ्क्तिवर्जितौ (?) । नवाध्रोच्छाहा(?)लके भक्ते वीरगण्डस्तु भागिकैः ॥ १४५ ॥ एकेनैकेन भागेन विधेयाँ पट्टिकाद्विका । १६(ध्वसंस्राकाल ?)कर्णव्यं भागद्वितयसंमितम् ॥ १४६ ॥ तलकुम्भकपिण्डं तु पञ्चधा प्रविभाजयेत् । भागेनैकेन पद्मं स्याद् भागेन कलशं लिखेत् ॥ १४७ ॥ १ द. ढ्या तां च न्यस्येच्छलाखले । २ द. ॰र्तिंतं । ३ द. पंचास्याभ्यं । ४ द. ॰रस्तेन कुंभिकाः । ५ द. मग्रं । ६ द. ॰तिः । ७ द. म्मः स युज्यते । ८ द. विभक्तानवधा पिंडदान्भागेनैकेन त्रुवती । ९ द. मध्यं स्याच्छेलां पद्मा सं० । १० द. त्यां । ११ द. वर्न० । १२ द. ॰यक्षौ । १३ द. ल । १४ द. ताः । १५ द. ॰धो कालके । १६ द. दका । १७ द. विधेयं पट्टिकाद्वयं । १८ द. कालकं तथ कर्त्तव्यं ।

३२० समराङ्गणसूत्रधारे। द्वाभ्यां समालिखेत् कुम्भं भागेनैकेन पट्टिकाम् । वर्तमानां चत्रा(?)कार्या शोभा स्यादस्य यावतैः ॥ १४८ ॥ एष कुम्भक्रमः प्रोक्तः स्तम्भपादे व्यवस्थितः । तैलपट्टस्य पिण्डस्तु भागपट्टसमो भवेत् ॥ १४९ ॥ द्रव्येष्वत्र हि सर्वेषु सम्यक् शोभा ४विवक्षिता । न्यूनातिरिक्त मप्यस्मान्मानेष्वङ्गलमाचरेत् ॥ १५० ॥ द्वारामुदयविस्तारो द्रव्यसंस्थानमेव च । पूर्वमेव यथोद्दिष्टं (य ? त )था सर्वमनुस्मरेत् ॥ १५१ ॥ पिण्डेन त मूलशाखायां द्वितीया र्प विधीयते । संपाद्यते सपादेन प्रत्ययदेनाथ सार्धनरूपशाखा प्रशस्यते(?)॥१५२॥ अर्धेन मूलशाखाः समा चैव बाह्यशाखा शाखां प्रकल्पयेत्(?) । ऊर्ध्वपञ्चमशाखाया (दु ?) सप्तमी नवमी च सा ॥ १५३ ॥ रूपशा ९+ + + स्यान्न न्यूना नाधिकापि च । १०विस्तारार्धं तु कर्तव्यः सर्वांसामेव निर्गमः ॥ १५४ ॥ शाखाविस्तारविस्तीर्णा(नु ? न्यु )त्तरङ्गानि कारयेत् । सार्धेन ध्रुवशाखानां पिण्डेनोदुम्बरोदयः ॥ १५५ ॥ उदुम्बरस्य पिण्डेन सिंहवक्त्राणि कारयेत् । तदर्धं विलसन्धिः १३ स्यात् तत्समा भूमिरङ्गिका ॥ १५६ ॥ तलन्याससमः पट्टः पिण्डपूर्वव्यवस्थितः । कूटाकारैर्विचित्रैश्च शोभनै रूपकर्मभिः ॥ १५७ ॥ पत्रजातैरनेकैश्च कण्ठं कुर्याद् यथेप्सितम् । पाचकः कटुतीक्ष्णाद्यैरनुसाररसैर्यथा ॥ १५८ ॥ १ द. ॰नोवताकार्या । २ द. ता । ३ द. तलपट्टस्य पिंडे तु भारपदसमो भवेन् ॥ ४ द. व्यव- स्थिताः । ५ द. या । ६ द. पि । ७ द. सपादेनाथा सार्धेन रूप॰ । ८ इ. अर्द्धेन मूलशाखाया खल्वशाखा तु विस्तृताः ॥ ४७ ॥ रूपशाखा समाचैव वाह्यशाखां प्रकल्पयेत् । उर्ध्वं पंचमशाखाया सप्तमी नवमी च या ॥ (अर्धेन मूलशाखाः ... नवमी च सा ॥ १५३) मुद्रित पाठः । ९ द. ॰शाखा समासा स्यान् । १० द. स्व विस्तारार्द्धा तु । ११ द. ॰याः । १२ द. चक्राणि । १३ द. न्धी । १४ द. तें ।

रुचकादिचतुष्षष्टिप्रासादकः षट्पञ्चाशोऽध्यायः । ३२१ अन्वीक्ष्य विपचेत् तद्वत् स्थपतिः सर्वमाचरेत् । यदुक्तं यदनुक्तं च तत् समग्रमपि स्फुटम्¹ ॥ १६९ ॥ (युक्ता)²युक्तं समालोच्य यथाशोभं समाचरेत् । आरभ्य मेरोरिति षोडशैते प्रासादमुख्याः कथिता यथावत् । संक्षेपतो लक्ष्म तथा जगत्यां द्वारादिसम्बन्धि च(द्वा ?) दारुमानम्४ ॥ १७० ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारऽपरनाम्नि वास्तुशास्त्रे मेर्वादिशोडशप्रासादलक्षणं जगतीलक्षणं द्वारादिकला नाम ( पञ्चमो ? पञ्चपञ्चाशो )ऽध्यायः ॥ अथ रुचकादिचतुष्षष्टिप्रासादकः षट्पञ्चाशोऽध्यायः । अथान्तः सम्प्रवक्ष्यामि प्रासादाञ् शिखरान्वितान् । रुचकादींश्चतुःषष्टिं नामलक्षणतः क्रमात् ॥ १ ॥ पूर्वं यानि विमानानि पञ्चोक्तान्यभवंस्ततः । तदाकारभृतः सर्वे प्रासादाः पञ्चविंशतिः ॥ २ ॥ शिखरैर्विविधाकारैरेकेनाण्डेन भूषिताः । केचिदण्डत्रयोपेताः केचित् पञ्चाण्डकान्विताः ॥ ३ ॥ ईषद्भेदेन ते ज्ञेयाः प्रासादाः सर्वकामदाः । सौवर्णा राजताश्चैव देवानां सततं प्रियाः ॥ ४ ॥ मणिमुक्ताप्रवालाद्यैर्भूषणैः सुविभूषिताः । रीतिकाताम्रघोषाद्यैः पिशाचोरगरक्षसाम् ॥ ५ ॥ देवलोका भवन्त्येते कामस्वच्छन्दचारिणः । पाताले चापि निर्दिष्टाः पाषाणैः स्फटिकैस्तथा ॥ ६ ॥ १ द. स्फटं । २ द. मुक्तामुक्तं । ३ द. न्या । ४ द. नाम् । ५ द. णं । ६ द. णं । ७ द. पूर्वं । ८ द. राँ । वा. ४१

३२२ समराङ्गणसूत्रधारे इष्टकाकाष्ठपाषाणैर्मर्त्यलोकेऽपि नन्दकाः । सुखदाश्च भवन्त्येते कर्तुः कारयितुस्तथा ॥ ७ ॥ लक्षणेनान्वितानेतान् कथयामो यथाविधि । पुराणां भूषणार्थाय भुक्तिमुक्तिप्रदा नृणाम् ॥ ८ ॥ रुचको भद्रकश्चैव हंसो हंसोद्भवस्तथा । प्रतिहंसस्तथा नन्दो१ नन्द्यावर्तो धराधरः ॥ ९ ॥ वर्धमानोऽद्रिकूटश्च श्रीवत्सोऽथ त्रिकूटकः । मुक्तकोणो गजश्चैव गरुडः सिंह एव च ॥ १० ॥ भवश्च विभवश्चैव पद्मो मालाधरस्तथा । वज्रकः स्वस्तिकः शङ्कुर्मलयो मकरध्वजः ॥ ११ ॥ इत्येते नामतः प्रोक्ताः प्रासादाः पञ्चविंशतिः । एतेषां रूपनिर्माणं कथयामो यथाविधि२ ॥ १२ ॥ रुचका(द्ये३)ष्टादशैषां चतुरश्राः प्रकीर्तिताः । भवश्च विभवश्चैव चतुरश्रायतनोऽथर्वा४ ॥ १३ ॥ पद्मो मालाधरश्चैव वृत्तावेतावुदाहृतौ । मलयो मकराँ५ख्योऽथ द्वौ तु वृत्तायताविमौ ॥ १४ ॥ वज्रकः स्वस्तिकः शङ्कुरित्थमष्टाश्रयस्त्रयः । ललिताँ६: कथिता ह्येते ब्रूमोऽन्यान मिश्रकानथ ॥ १५ ॥ सुभद्रो यौ७किटश्च(?) सर्वतोभद्र एव च । सिंहकेसरिसंज्ञोऽन्यश्चित्रकूटो धराधरः८ ॥ १६ ॥ तिलकाख्यः९ श्वेततिलकस्तथा सर्वाङ्गसुन्दरः । नवामी मिश्रकाः प्रोक्ताः कथ्यन्ते (सांध१०कारिकाः ?) ॥ १७ ॥ केसरी सर्वतोभद्रो नन्दनो नन्दि११शालकः । नन्दीशो१२ मन्दिराख्यश्च श्रीवृक्षश्चामृतोद्भवः ॥ १८ ॥ १ द. न्द । २ द. धिः । ३ द. ˚द्याः षोड˚ । ४ द. तौ तथा । ५ द. मकरांकोऽथ । ६ द. लतिनः कं । ७ द. ˚द्रोऽथ किरीटश्च सं˚ । ८ द. ˚र । ९ द. श्रीति˚ । १० द. सां˚ । ११ द. नन्दशा˚ । १२ द. नँदशो मंद˚ ।

हिमवान् हेमकूटश्च कैलासः पृथिवीजयः । इन्द्रनीलो महानीलो भूधरो रत्नकूटकः ॥ १९ ॥ वैडूर्यः पद्मरागश्च वज्रको मुकुटोत्कटः । ऐरावतो राजहंसो गरुडो वृषभस्तथा ॥ २० ॥ मेरुः प्रासादराजश्च देवानामालयो हि सः । १+ संयोगे तु संधारान् कथयामो यथाविधिं२ ॥ २१ ॥ लनात्रिपुष्कराख्यौ च पञ्चवक्त्रश्चतुर्मुखः । नवात्मकश्च निर्गूहैः प्रासादाः पञ्च संज्ञिताः ॥ २२ ॥ आद्यः पञ्चाण्डकः कार्यः प्रासादः केसरीति यः । सर्वतोभद्रको यस्तु विधेयः स नवाण्डकः ॥ २३ ॥ त्रयोदशाण्डकस्तु स्यान्नन्दनो नाम यो भवेत् । नन्दिशालस्तु यः प्रोक्तः स स्यात् सप्तदशाण्डकः ॥ २४ ॥ अण्डकैरेकविंशत्या नन्दीशः परिवारितः । पञ्चविंशाण्डकोपेनं मन्दरं कारयेद् बुधः ॥ २५ ॥ श्रीवृक्षः शस्यते चैतेष्वेकोनत्रिंशताण्डकैः । स्यात् त्रयस्त्रिंशताण्डैस्तु प्रासादो ह्यमृतोद्भवः ॥ २६ ॥ अण्डकैः क्रियते सप्तत्रिंशता हिमवानपि । सैकया हेमकूटस्तु स्याच्चत्वारिंशताण्डकैः ॥ २७ ॥ पञ्चचत्वारिंशताण्डैः कैलासो नाम नामतः । भवत्येकोनपञ्चाशदण्डकः पृथिवीजयः ॥ २८ ॥ इन्द्रनीलश्च यः प्रोकारः (क्तः स त्रि)पञ्चशताण्डकैः । सप्तपञ्चाशता युक्तो महानीलस्तथाण्डकैः ॥ २९ ॥ एकषष्ट्यण्डकोपेनं प्रासादो भूधरो भवेत् । पञ्चषष्ट्यण्डकैर्युक्तो रत्नकूटः प्रशस्यते ॥ ३० ॥ नवषष्ठ्यण्डकः कार्यो वैडूर्यः शुभलक्षणः । त्रिसप्तत्यण्डकयुतः पद्मरागो विधीयते ॥ ३१ ॥ १ द. संयोगेन तु सं' । २ द. धिः । ३ द. ˚ड प्रा˚ । ४ द. प्येकोन˚ । ५ द. वैडूर्यः ।

३२४ समराङ्गणसूत्रधारे अण्डकैः सप्तसप्तत्या प्रासादो विजयाभिधः¹ । एकाशीत्यण्डकोपेतो विधेयो मुकुटोत्कटः ॥ ३२ ॥ ऐरावतस्तु पञ्चाशीत्यण्डकः परिकीर्तितः । नवाशीत्यण्डकैर्युक्तो राजहंसः प्रशस्यते ॥ ३३ ॥² नवत्या सप्तयुतया प्रासादो वृषभो³ऽण्डकैः । शतेनैकोत्तरेणाण्डैर्मेरुः प्रासादराट् स्मृतः ॥ ३४ ॥ हरेर्हिरण्यगर्भस्य + + +⁴ भास्करस्य च । मेरुरेष विधातव्यो नान्यस्य त्रिदिवौकसः ॥ ३५ ॥ मेरोः प्रासादराजस्य देवानामहालयस्य च । कर्ता क्षत्रिय एवास्य वैश्यै( द्वयोऽ)स्य स्थपतिर्भवेत् ॥ ३६ ॥ एवं विधीयमानेऽस्मिन् मेरौ द्वावपि नन्दतः । वास्तुशास्त्रविधिज्ञोऽपि क्षत्रियः स्थपतिर्यदि ॥ ३७ ॥ तदास्य सत्यं शौचं च विक्रमश्च विनश्यति । ईश्वरोऽपि यदा विप्रो मेरुप्रासादकृद् भवेत् ॥ ३८ ॥ कर्तुः कारयितुः पीडा पूजा चास्य न तादृशी । ब्राह्मणः स्थपतिश्चास्य वास्तुशास्त्रे विशारदः ॥ ३९ ॥ वणिक्कर्मणि वर्तेत धनवानपि यद्यसौ । सर्वविप्रेषु निर्दिष्टः कर्ता स्थपतिरेव सः⁹ ॥ ४० ॥ तत्रस्था¹¹ देवताः सर्वास्तस्य वृद्धिः कथञ्चन । वास्तुशास्त्रविधिज्ञोऽपि तच्चैत् कारयिता यदि¹³ ॥ ४१ ॥ राजापि क्षत्रियः कर्ता मेरु( रो )¹²र्भवेत् तदा । राष्ट्रभङ्गो भवेत् तस्य प्रजा यान्ति दिशो दश ॥ ४२ ॥ १ द. वज्रकाभिधः। २ द. त्रिनवत्यंडकैर्युक्तो गरुडाख्यः प्रशस्यते। ३ द. भा०। ४ द. ०स्य हरप्य भा०। ५ द. वैश्यश्च स्थ०। ६ द. वे०। ७ द. ०ति श्तेस्याद्वास्तुशास्त्र त्रि०। ८ वणिग्धर्मेन व०। ९ द विद्विष्टः। १० द. च। ११ द. अपूज्या देवतास्तत्र न स्याद्वृद्धिः कदाचन। १२ द. शूद्रः। १३ द. दा।

रुचकादिचतुष्षष्टिप्रासादकः षट्पञ्चाशोऽध्यायः । ३२५ क्षत्रियेण नरेन्द्रेण कर्ता स्थपतिना यदि^१ (?)। मेरोः पूजा भवेत् तत्र^२ क्षत्रियोऽप्यक्षयं पदम् ॥ ४३ ॥ एकैकस्य च^३ यन्मानं सकर्णस्य^४ च यद्दृशम् । प्रासादानां च सर्वेषां तत् सम्यगभिधीयते ॥ ४४ ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुर्भागैर्विवर्जिते^५ । भागिका सर्वतो भित्तिः शेषं गर्भगृहं भवेत् ॥ ४५ ॥ तस्याग्रतः पुनः कार्यो भागद्वयविनिर्गतः । विस्तारेण त्रिभागश्च प्राग्ग्रीवः स्तम्भभूषितः ॥ ४६ ॥ पीठोत्सेधस्य भागेन भवेज्जङ्घा द्विभागिका । भागार्थं^६ तरं पत्रं(?) पादेन स्याद् वरण्डिका ॥ ४७ ॥ सपादांश्चतुरो भागान् शिखरस्योच्छ्रयः स्मृतः । त्रिगुणेन च सूत्रेण पद्मकोशं समालिखेत् ॥ ४८ ॥ स्कन्धकोशान्तरं चास्य भागैः प्रविभजेत् त्रिभिः । भवेद् ग्रीवार्धभागेन भागेनामलसारकम् ॥ ४९ ॥ पद्मशीर्षं च भागार्धाद् भागेन ( + लसी: ?)^८स्मृतः । इत्युक्तो रुचकाख्योऽयं रुचकः ॥ भद्रकाख्योऽथ कथ्यते ॥ ५० ॥ ++++++++++++++।^९ ++++++++++++++ ॥ ५१ ॥ भद्रक ॥ भद्रं^९ तु कर्णयोर्मध्ये कारयेदुदकान्तरम् । तदा हंसो विजानीयात् प्रासादो देवालयः ॥ ५२ ॥ हंसः ॥ १ द. विशा । २ द. तत्र स्यात्तयोश्चाक्षयं पदम् । ३ द. तु । ४ द. ०न लक्षणं यस्य यादृशम् । ५ द. विभाजिते । ६ द. भागार्द्धं वान्तरं पत्रं । ७ द. ०दं च० । ८ द. कलशः । ९ द. भवेद्रुचक एवात्र भद्रो भद्रत्रयान्वितः । भद्रं द्विभागविस्तारं पदपड्भागनिर्गमम् ॥ भद्रकः ॥ १० द. तोयान्तरं ते भद्रस्य मध्ये स्याद्द्रुकर्णयोः । तदा हंस इति ख्यातः प्रासादोऽति मनोहरः ॥

३२६ समराङ्गणसूत्रधारे हंसस्येवं¹ यदा कुर्याद् भद्रस्यान्ते जलान्तरम् । तदा हंसोद्भवो नाम प्रासादः परिकीर्तितः ॥ ५३ ॥ हंसोद्भवः ॥ रथान्तकर्णयोश्चैवं² यदा स्यादुदकान्तरम् । प्रतिहंसस्तदा प्रोक्तः प्रासादोऽयं³ मनोरमः ॥ ५४ ॥ प्रतिहंसः ॥ प्राग्ग्रीवा रुचकस्यैव सीमाविस्तारविस्तृता⁴ । निर्गता भद्रमानेन तदा नन्दः स उच्यते ॥ ५५ ॥ नन्दः ॥ प्राग्ग्रीवैर्भद्रमानेन नन्दो यदि विभूष्यते । निर्गतैर्भागमानेन चतुरश्रैः समन्ततः ॥ ५६ ॥ प्राग्ग्रीवः पुरतः कार्यः स्तम्भद्वयविभूषितः । नन्द्यावर्तस्तदा प्रोक्तः प्रासादो विजयावहः ॥ ५७ ॥ नन्द्यावर्तः ॥ नन्द्यावर्ते यदा कुर्याद् भद्रान्ते जलनिर्गमम् । धराधरस्तदा ज्ञेयः प्रासादो भुवनोत्तमः ॥ ५८ ॥ धराधरः ॥ दशधा भाजिते क्षेत्रे चतुरश्रे समन्ततः । भागद्वयेन कर्णः स्याद् भजेच्छेषं च सप्तधा ॥ ५९ ॥ भागत्रयेण रथको मध्यमोऽस्य विधीयते । द्वाभ्यां द्वाभ्यां तु भागाभ्यां रथकौ वामदक्षिणौ ॥ ६० ॥ भागस्यैव त्रिभागेन भवेदस्य विनिर्गमः । कथितो वर्धमानोऽयं वर्धमानः ॥ गिरिकूटोऽथ कथ्यते ॥ ६१ ॥ वर्धमानस्य भद्रस्थमध्यसूत्रेण योजयेत् । कर्णिसूत्रं तदग्राभ्यां न्यस्येत् सूत्रचतुष्टयम् ॥ ६२ ॥ १ द. स्यै । २ द. रथान्तयोश्च भद्रे च यदा । ३ द. यमनुत्तमः । ४ द. श्रु ।

रुचकादिचतुष्षष्टिप्रासादकः षट्पञ्चाशोऽध्यायः । ३२७ तदुत्पन्नैस्तु भद्रस्थकर्णैः स्याच्चित्रकूटकः । गिरिकूटः ॥ कर्णान्ते च रथान्ते च यदि स्यात् सलिलान्तरम् ॥ ६३ ॥ वर्धमानस्य भवति श्रीवत्सः स्यात् तदा शुभः । श्रीवत्सः ॥ गिरिकूटस्य संस्थाने तद्रूपे विनिवेशिते ॥ ६४ ॥ कर्णा(न्) प्रतिरथेष्वस्य निखिलेष्वपि योजयेत् । प्राग्वत् प्रतिरथोद्भूतसूत्राभ्यां कर्णवर्त्मना ॥ ६५ ॥ त्रिकूटाख्यस्तदैव स्यात् प्रासादो देवालयः । त्रिकूटः ॥ त्रिकूटस्यैव संस्थाने भद्रकर्णपरिच्युते ॥ ६६ ॥ स्वरूपभद्रसंस्थाने मुक्तकोणः प्रजायते । मुक्तकोणः ॥ चतुर्भि(र्वि)स्तृतैर्भागैः क्षेत्रे पञ्चभिरायते ॥ ६७ ॥ भागेन भित्तिः कर्तव्या शेषं गर्भगृहं भवेत् । अस्य क्षेत्रार्धसूत्रेण पृष्ठतो वृत्तमालिखेत् ॥ ६८ ॥ पुरतः शूरसेनोऽस्य पृष्ठतोऽपि गजाकृतिः । प्रासादोऽयं गजो नाम गणेशस्य विधीयते ॥ ६९ ॥ गजः ॥ वर्धमानस्य संस्थाने गरुडं विनिवेशयेत् । तस्य पक्षौ विधातव्यौ प्रासादार्धेन निर्गतौ ॥ ७० ॥ पक्षयोस्तु दशस्तस्य(?) वर्धमानं विभाजयेत् । जातिशुद्धा रथाः कार्याः पार्श्वयोर्गरुडो भवेत् ॥ ७१ ॥ गरुडः ॥ वर्धमानस्य संस्थाने प्राग्वत् कर्णौ नियोजयेत् । द्विभागा रथिका कार्या शेषं भद्रं प्रकल्पयेत् ॥ ७२ ॥

३२८ समराङ्गणसूत्रधारे जङ्घास्य पञ्चभिर्भागैः पीठं चास्य तदर्धतः । विरण्ड्यर्धांशिकाद्विश्च (?) भागश्चान्तरपत्रयोः ॥ ७३ ॥ तथोत्सेधत्रिभागैश्च नवभिः शिखरोच्छ्रितः । कुम्भश्चामलसारश्च सिंहेऽस्मिन्द्रा (स्मिन् भा) गमाग(न)तः ॥७४॥ सिंहः ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुर्भिर्भाजितैः पदैः । सीमाविस्तारमानेन रथांस्तस्य प्रकल्पयेत् ॥ ७५ ॥ पादेनैकेन निर्यातान् दिक्षु सर्वास्रनुक्रमात् । प्राग्ग्रीवान् पुनरस्यैव भागद्वितयविस्तृतान् ॥ ७६ ॥ पदषड्भागनिर्यातान् विदधीन चतुर्दिशम् । चतुर्भागायतो गर्भः कार्योऽस्य द्व्यंशविस्तृतः ॥ ७७ ॥ जङ्घोत्सेधश्च पीठं च यथा भद्रे तथा भवेत् । प्रासादो भवसंज्ञोऽयं देवतात्रितयाश्रयः ॥ ७८ ॥ भवः ॥ भवस्यैव यदा कुर्याद् रथान् संजलनिर्गमान् । द्विभङ्गं संश्रयोऽन्यः सा ( ? ) प्रासादो विभवाभिधः ॥ ७९ ॥ ( त्रिलिङ्गः ? ) अष्टधा भाजिते क्षेत्रे चतुरश्रे समन्ततः । विदध्याद् गर्भसूत्राणि कर्णसूत्राणि च क्रमात् ॥ ८० ॥ दिक्षूत्रेष्वखिलेष्वस्य सीमार्थं पदमेव च । पदस्याष्टादशो भागस्तद्योगाद् वृत्तमालिखेत् ॥ ८१ ॥ विस्तारार्धं भवेद् गर्भो गर्भार्धास्तस्य भित्तयः । तद्वृत्तबाह्यसूत्रेण भागान् षोडश कारयेत् ॥ ८२ ॥ दिक्सूत्रकर्णसूत्रेषु रथकान् सम्प्रकल्पयेत् । द्विभागा रथिका कार्या सलिलान्तरभूषिता ॥ ८३ ॥ सलिलान्तरमेतस्य श्रीवत्सस्येव कल्पयेत् । जङ्घोत्सेधे² च पीठे च शिखरं ( ? )³ च तथा भवेत् ॥ ८४ ॥ १ द. थ । २ द. धश्च पीठं च । ३ द. रतं ।

रुचकादिचतुष्षष्टिप्रासादकः षट्पञ्चाशोऽध्यायः । ३२९ मालाधारः स विज्ञेयः सबाह्याभ्यन्तरः समः । मालाधरः ॥ मालाधरस्य संस्थाने यत् क्षेत्रं पूर्ववत् स्थितम् ॥ ८५ ॥ उदकान्तरविच्छिन्नं पद्मं तत्र निवेशयेत् । तथाग्रे कारयेत् कर्ण²व्यासाधैन विनिर्गमान् ॥ ८६ ॥ पद्मपत्रनिभाकारान् जातिशुद्धान् सलक्षणान् । पद्मः ॥ षड्भागनायते³ क्षेत्रे विस्तारे⁴ चतुरश्रके ॥ ८७ ॥ द्विभागौ⁵ विपुलो गर्भश्चतुर्भागायतो भवेत् । गर्भंवासमितं सूत्रं पदपादसमन्वितम् ॥ ८८ ॥ वृत्ताधं भ्रमयेत् तेन दक्षिणेनोत्तरेण च । सीमाविस्तारसूत्रेण पदपाद्युतेन च ॥ ८९ ॥ पुरतः पृष्ठतश्चापि तद्वृत्तमन्वर्तयेत् । वृत्तक्षेत्रमिदं तस्य भागैर्द्वादशभिर्भवेत् ॥ ९० ॥ द्विभागो भद्रविस्तारो भागिकी भागविस्तृतिः भद्राणां च रथान्मध्ये भागेनैकेन विस्तृताँ⁷( ? ) ॥ ९१ ॥ उदकान्तरकं चात्र मालाधरवदाचरेत् । वृत्तायतस्तु कर्तव्यः प्रासादो मलयाभिधः ॥ ९२ ॥ मलयः ॥ मलयस्यैव कर्णेषु रथिकांन् यदि कल्पयेत् । ¹⁰उदकान्तरविच्छिन्नान् पदषड्भागनिर्गतान् ॥ ९३ ॥ पीठोत्सेधश्च जङ्घा च शिखरं चात्र यद् भवेत् । एकमात्रौसमायुक्तं लतिनाँ¹² ते(?) प्रतीयते(न्तर्विधीयते ) ॥ ९४ ॥ ¹³त्र्यंमाशा(त्र्यश्रा)णां चतुरश्राणां कोणेष्वर्धपरिक्षयात् (?)। अष्टाश्रं जायते यत्र वाजाग्रमपि तां नरम् (?) ॥ ९५ ॥ १ द. ध । २ द. कर्णा न्यां । ३ द. ता । ४ द. रा । ५ द. ग । ६ द. वृत्तार्ध...वृत्तमन्व- र्तयेत् । प्रतौ नास्ति । ७ द. नाः । ८ द. भवेत् । ९ द. थ । १० द. उदकान्तरविच्छिन्नान्...चात्र यद् भवेत् पुस्तके नास्ति । ११ द. न । १२ द. ललिनां तद्विधीयते । १३ द. प्रासादः सर्वकामार्थः भुक्तिमुक्तिप्रदायकः...सपादमिहधारयेत् । प्रति पाठः । वा. ४२

३३० समराङ्गणसूत्रधारे अष्टाश्रं चतुरो भागान् विदध्यात् तत्र भागिकी । भित्तिर्विधेया भागाभ्यां भवेद् गर्भगृहं ततः ॥ ९६ ॥ रथिकासु विधेयोऽस्य परितो जलनिर्गमः । वज्रको नाम कथितः प्रासादः शुभलक्षणः १ ॥ ९७ ॥ वज्रकः ॥ वज्रकस्यैव संस्थाने सलिलान्तरवर्जिते । चत्वारिंशद्भागभक्ते रथिकाः स्युस्त्रिभागिकाः ॥ ९८ ॥ अष्टासु दिक्षु कर्णाश्च भवन्त्यस्य द्विभागिकाः । कर्णैः ३ पद्मकतुल्योऽयं स्वस्तिकः समुदाहृतः ॥ ९९ ॥ स्वस्तिकः ॥ वज्रकस्यैव संस्थाने ये रथाः प्राक् प्रदर्शिताः । एकैकस्तेषु कर्तव्यश्चतुरश्चतुरोऽंशकान् ॥ १०० ॥ भागद्वयेन मध्यः स्याद् रथकोशाद् विनिर्गतः । शङ्कुर्नामायमुद्दिष्टः प्रासादोऽष्टाभिरश्रिभिः ॥ १०१ ॥ शङ्कुः ॥ चतुरश्राः षोडश प्रोक्ताश्चतुरश्रायतद्वयम् ( ? ) । वृत्तवृत्तायतौ द्वौ द्वावुक्ताश्चाष्टाश्रयस्त्रयः ॥ १०२ ॥ पञ्चविंशतिरित्येते प्रासादा ललिताः स्मृताः । मिश्रकाणामथ ब्रूमो लक्षणानि यथाक्रमम् ॥ १०३ ॥ भद्रकस्यैव संस्थाने भद्रे शृङ्गं यदा भवेत् । सुभद्रो नाम ( ? )संज्ञोऽयं कर्णकूटैः करीद्यसौ ( ? ) ॥ १०४ ॥ पूर्वोक्तस्य यदा शृङ्गं भद्रं केसरिणो भवेत् । लतारूढ्योक्तं ( ? ) तदा स स्यात् सर्वतोभद्रसंज्ञितः ॥ १०५ ॥ भद्रे शृङ्गं परित्यज्य सिंहं तत्रैव कारयेत् । मिश्रयोगे तयोर्मिश्रः स भवेत् सिंहकेसरी ॥ १०६ ॥

१ द. ॰दोऽयं सुलक्षणः । २ द. थ । ३ द. ॰र्णे । ४ द. ॰शांह्रिनि॰ । ५ द. शो । ६ द. तं । ७ द. ॰दाः ललिनः स्मृ॰ । ८ द. क्रिरीद्मसौ । ९ द. न । १० द. ॰गेन यो मिश्रः ।

रुचकादिचतुष्षष्टिप्रासादकः षट्पञ्चाशोऽध्यायः । ३३१ श्रीवत्सस्यैव संस्थाने भद्रे¹ कूटं निवेशयेत् । कर्णे तनैव योगेन प्रतिशृङ्गोपशोभितम् ॥ १०७ ॥ कलशैः सप्तदशभिः पद्मघण्टामलैः सह । स चे² त्रिकूट इत्युक्तो विचित्रशिखरान्वितः ॥ १०८ ॥ कर्णे भद्रे प्रतिस्थाने पूर्णे³ शृङ्गे यदा भवेत् । अण्डकैः सप्तदशभिस्तदा स्यात् स धराधरः ॥ १०९ ॥ श्रीवत्सस्यैव संस्थाने कर्णे कूटं निवेशयेत् । शृङ्गं भद्रो⁴ + भद्रे च तदा तिलक उच्यते ॥ ११० ॥ यथा कर्णे तथा भद्रे यो भवेच्चित्रकूटवत् । उत्तमाङ्गे⁵ च यस्तद्वत् स स्यात् सर्वाङ्गसुन्दरः ॥ १११ ॥ प्रतिशृङ्गेषु सर्वेषु यदा कूटं निवेश्यते । मिश्रकः स तु विज्ञेयः श्रीनाम्ना चान्तिकोऽन्तिकः ॥ ११२ ॥ सर्वे कूटावृताः कार्याः सर्वे कार्याश्चतुर्मुखाः । मिश्रका बहुशृङ्गाश्च कुटीसंज्ञास्ततोऽपरे ॥ ११३ ॥ इदं नवानां मिश्राणामिह लक्षणमीरितम् । साधारणमतः स्पष्टं ब्रूमः सम्प्रति लक्षणम् ॥ ११४ ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भागाष्टकविभाजिते । तस्य मध्ये भवेद् गर्भो द्विभागो देवालयः ॥ ११५ ॥ भागे निवेशयेद् भित्तिं कुर्याद् भागेन कारिकाम् । बाह्यंभित्ति पुनर्भागे विधेयास्तस्य सिद्धये (?) ॥ ११६ ॥ तस्य कर्णेषु कर्तव्या रथिकाश्च द्विभागिकाः¹² । शेषं भद्रं प्रकर्तव्यमुदकान्तरभूषितम् ॥ ११७ ॥ भागेन निर्गतं दिक्षु सर्वास्वेवं¹³ भवेद् विधिः । चतुर्भागोच्छ्रिता जङ्घा करकश्च तदर्धतः¹⁴ ॥ ११८ ॥

१ द. भटे । २ द. चित्र । ३ द. वे । ४ द. भद्रोपभद्रे च । ५ द. ष्टैव । ६ द. यथा । ७ द. ष्भ्रतिलकोङ्कितः । ८ द. सांवाराणामथ । ९ द. न्तिः कुर्याद्भागेन कारिका । १० द. बाह्यां- भित्तिः । ११ द. त । १२ द. विभागिका । १३ द. स्वेष्विति । १४ द. कुं° । १५ द. तः ।

वरण्ड्यन्तरपत्रं च भागेनैकेन कल्पयेत् । रथिकैकान्तरं तस्य सार्धभागत्रयोच्छ्रिताः(?) ॥ ११९ ॥ षड्भागे शिखरं मूले शेषांशकसमुच्छ्रितम् । तस्योच्छ्रयं त्रिधा कृत्वा वेणुकोशं समालिखेत् ॥ १२० ॥ स्कन्धकोशान्तरं तस्य चतुर्था विभजेत् ततः । पद्मशीर्षं तथा ग्री(वां) सार्धेनांशेन कारयेत् ॥ १२१ ॥ कुर्याद् भागेन भागेन कुम्भं^२ चामलसारकम् । भागाधेन प्रकुर्वीत तदूर्ध्वं बीजपूरकम् ॥ १२२ ॥ ^३प्रासादः कैसरी नाम सर्वतः सन्ततिप्रियः । कैसरी ॥ चतुरश्रं समं कृत्वा भूमिभागं विचक्षणः ॥ १२३ ॥ प्रासादो^(४ द)व्यासतः कुर्याज्जगतीं द्विगुणामिह । विदध्याज्जगतीपीठं प्रासादार्धसमुच्छ्रितम् ॥ १२४ ॥ पीठस्योपरि संस्थाप्य प्रासादं विभजेत् ततः । सर्वतोभद्रसंस्थानं हस्तसंख्या यदा^७ भवेत् ॥ १२५ ॥ हस्तैः सप्तत्रिंशता तु ज्येष्ठः सार्धै(?) उदाहृतः । मध्यमः सप्तविंशत्या प्रासादेः^९ स्यात् कलाधिकैः ॥ १२६ ॥ कनीयान् पञ्चदशभिः प्रासादः समुदीरितः । तैलच्छन्दो^१० यदा ह्येषां तथा चैवोर्ध्वतो गतिम् ॥ १२७ ॥ ज्येष्ठमध्यकनिष्ठानां तथा सम्यङ् निगद्यते । चतुरश्रीकृते क्षेत्रे शतमूलविभाजिते ॥ १२८ ॥ न्यसेत् तन्मध्यतो गर्भं चतुर्वर्गपदान्वितम् । गर्भपादेन^१२ भित्तिः स्यात् तद्वदेवान्धकारिका ॥ १२९ ॥ बाह्यभित्तिस्तथवां^१३(थैव) स्याद् देशाशास्युर्द्विभागिका(?)^१४ । प्रतिवर्णपदांशेन(?) षोडशेन^१५ जलान्तरम् ॥ १३० ॥

१ द. सा च भां° । २ द. कुंभमामं° । ३ द. प्रासादः केसरी नाम पार्वत्या सततप्रियः । ४ द. के° । ५ द. °दं । ६ द. उज । ७ द. यथा । ८ द. सार्द्धेरु° । ९ द. दा । १० द. तद्च्छंद्यो यथा चैवोर्द्धतो गतिः । ११ द. क् । १२ द. °र्भा । १३ द पुस्तके पाठः नास्ति । १४ द. द्वयिका । १५ द. °षु ।

रुचकादिचतुष्षष्टिप्रसादकः षट्पञ्चाशोऽध्यायः । ३३३ शेषं भद्रं(?)प्रकर्तव्यं गर्भार्धेन विनिर्गतम् । भागार्धं क्षोभयेत् पार्श्वे निर्गमं च तथाचरेत् ॥ १३१ ॥ शेषः स्याद् भद्रविस्तारः पञ्चभागायतस्तथा । पीठं तस्यैव कर्तव्यं सार्धद्वयसमुच्छ्रितम् ॥ १३२ ॥ द्विगुणां च तथा जङ्घामुच्छ्रायेणास्य कल्पयेत् । मेखलामर्धभागेन भागेनान्त(र)पत्रकम् ॥ १३३ ॥ प्रथमा रथिका तत्र कार्या भागत्रयोच्छ्रिता । द्वितीया रथिका या सा सार्धभागेन चोच्छ्रिता ॥ १३४ ॥ भागे भागेऽन्तरं कार्यमुपर्य्युपरि चोभयोः । षड्भागान् विस्तृतं कुर्याच्छिखरं सप्तमोच्छ्रितम् ॥ १३५ ॥ एवं भूमिभिरष्टाभिः कुर्यादेनं विचक्षणः । जलनिर्गमविच्छिन्ना रथाः प्रतिरथास्तथा ॥ १३६ ॥ चतुर्गुणैः पृथक्सूत्रं (त्रैः) पद्मकोशं समालिखेत् । मञ्जरी ललिता कार्या नीलोत्पलदलाकृतिः ॥ १३७ ॥ ग्रीवा चैकार्धभागेन(भागेना)मलैसारकम् । पद्मशीर्षं च कर्तव्यं ग्रीवामानेन धीमता ॥ १३८ ॥ सार्धभागेन सोष्णीषः पद्मस्योपरिकुम्भकः । सर्वतोभद्र इत्युक्तो रेथीनानाम्(?) एष शेखरः ॥ १३९ ॥ विधाय सर्वतोभद्रं देवानामालयं शुभम् । लभते परमं लोकं दिवि स्वच्छन्दभाषितम् ॥ १४० ॥ सर्वतोभद्रः ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे दशधा प्रविभाजिते । व्यासपादेन गर्भस्तं (स्यात् त)दर्धादन्धकारिका ॥ १४१ ॥ १ द. °र्धे । २ द. °तिः । ३ द. प्रतिमा । ४ द. सार्धभागद्वयोच्छ्रिता । ५ द. भागं भागोत्तरं । ६ द. चैतयोः । ७ द. च्छ्रितं । ८ द. चो । ९ द. रथो प्रतिरथस्तथा । १० द. प्रतौ नास्ति । ११ द. वा । १२ द. र । १३ द. रथिनामेष शेपरः । १४ द. कारिणं । १५ द. स्थस्तदर्थाभ्यन्धकारिकाः ।

३३४ समराङ्गणसूत्रधारे

जङ्घा स्कन्धश्च तं कर्ण(?) भद्रं चाप्यस्य यद् भवेत् । सर्वतोभद्रवत् सर्वं तद् विधेयं चतुर्दिशम् ॥ १४२ ॥ तस्य भद्राणि सर्वाणि भित्तिभिः परिवेष्टयेत् । भद्रे भद्रे पुनश्चास्य वर्धमानं निवेशयेत् ॥ १४३ ॥ पञ्चभागास्तथा सार्धाः शिखरस्योदयो भवेत् । सर्वतोभद्रकाकारा रथिकांश्चात्र कारयेत् ॥ १४४ ॥ कुर्यात् षडंशो विस्तीर्णशिखरं प्र+धोच्छ्रितम्(?) । सर्वतोभद्रसंस्थानादेशां चास्वत्र योजयेत्(?) ॥ १४५ ॥ ग्रीवा चामलसारं च कुम्भश्चापि तथा भवेत् । प्रासादो नन्दनो नाम कर्तव्यो देवातालयः ॥ १४६ ॥ कृतेऽस्मिन् नन्दति स्वामी दुरितानि च निर्दहेत् । नन्दनः ॥ भक्ते द्वादशधा क्षेत्रे चतुरश्रीकृते ततः ॥ १४७ ॥ सप्तवर्गपदो^७ गर्भो भित्त्या सह विधीयते । सपादपादिकां भित्तिगर्भे(?)कुर्याद् विचक्षणः ॥ १४८ ॥ बाह्यभित्तिश्च तद्वत् स्यात् तद्वच्चाप्यन्धकारिकां । पीठोच्छ्रयस्तथा जङ्घा कर्णेषु रथिकाश्च यांः ॥ १४९ ॥ सर्वतोभद्रकाकारान्मूलकर्णांश्च योजयेत् । एकैकां रथिकां चान्यां विन्यसेत् पक्षयोर्द्वयोः ॥ १५० ॥ चतस्रो रथिकाश्चैवं कर्णे कर्णे निवेशयेत् । शेषो भद्रस्य विस्तारः स्वविस्तारार्धनिर्गतः ॥ १५१ ॥ भूषयेत् सिंहकर्णैश्च भद्रव्यासार्धमुन्नतैः । विन्यसेच्छिखरं तत्र भागैर्विस्तृतमष्टभिः ॥ १५२ ॥ चतुर्गुणेन सूत्रेण वेणुकोशं समालिखेत् । स्कन्धकोशान्तरं चास्य त्रिभिर्भागैर्विभाजयेत् ॥ १५३ ॥

१ द. जंघा स्कंधश्च भद्रं वा......प्यस्य । २ द. पुनः स्वास्य । ३ द. रतिका° । ४ द. °शान् विस्तीर्णं शिखरं सप्त वोच्छ्रितम् । ५ द. °ना प्रपां चाम्य प्र° । ६ द. निर्हरेत् । ७ द. °प्रदो । ८ द. °कां मित्तिं गर्भे । ९ द °काः । १० द. या । ११ द. °की । १२ द. विन्यासात् । १३ द. स्तु । १४ द. समुच्छ्रित तद्दशाभिर्विधेयमतिसुन्दरम् । चतुर्गुणेन...।

रुचकादिचतुष्षष्टिप्रासादकः षट्पञ्चाशोऽध्यायः । ३३३ ग्रीवार्धभागिकोत्सेधा (द्वि?) भागेनामलसारकः । पद्मशीर्षं तथाऽर्धेन¹ भागेन कलशः स्मृतः ॥ १५४ ॥ त्रिपादौ² रथिकास्तिस्र उच्चायेण प्रकीर्तिताः³ । सर्वतोभद्रकाकारो नन्दिशालः प्रकीर्तितः ॥ १५५ ॥ नन्दिशालः ॥ नँन्दिशालस्य संस्थाने तद्रूपे समवस्थिते । तस्य भद्राणि सर्वाणि भित्तिभिः परिवेष्टयेत् ॥ १५६ ॥ भद्रे भद्रे तस्यै तस्य वर्धमानं निवेशयेत् । अर्धषष्ठांस्तथा भागान् स्याद् भद्रशिखरोच्छ्रयः ॥ १५७ ॥ पीठोच्छ्रायं च जङ्घां च तथास्य शिखरोच्छ्रयम् । नन्दिशालसमाकारं सर्वमेव प्रकल्पयेत् ॥ १५८ ॥ कार्योऽयं सर्वदेवानां प्रासादो नन्दिवर्धनः । नन्दिवर्धनः ॥ नन्दिवर्धनसंस्थानं पूर्ववत् परिकल्पयेत् ॥ १५९ ॥ उभयोः कर्णयोर्मध्ये ये तत्र रथिके स्थिते¹¹ । तयोश्चोपरि कर्तव्यं शिखरं लक्षणान्वितम् ॥ १६० ॥ षडंशाविस्तृतं चैतत्¹² सार्धषट्कसमुच्छ्रितम् । चतुर्गुणेन सूत्रेण वेणुकोशं समालिखेत् ॥ १६१ ॥ ग्रीवा चामलसारं च कुम्भकस्याँश्रयो भवेत् । कार्यः स सर्वतोभद्रसंस्थान इति निश्चयः ॥ १६२ ॥ मन्दिरोऽयमिति ख्यातः¹⁴ प्रासादः क्षितिभूषणः । मन्दिरः ॥ नन्दिवर्धनसंस्थाने तद्रूपसमवस्थिते ॥ १६३ ॥ १ द. ऽर्धस्तदार्धेन । २ द. त्रिपदा रथिकास्तत्र । ३ द. तः । ४ द. अयं श्लोकः पुस्तके नास्ति । ५ द. ऽर्थे । ६ द. ष्टा । ७ द. यां । ८ द. ऽर्धं । ९ द. प्रतौ नास्ति । १० द. ने । ११ द. ता । १२ द. व सार्धं । १३ द. ऽर्कश्चास्य यो । १४ द. मिति प्रोक्तः प्रां ।

३३६ समराङ्गणसूत्रधारे दिक्सूत्रे कर्णसूत्रे च (कुम्भ ?)+ रथिकाष्टकम् । रथिका अपि चैताः स्युर्द्विभागायतविस्तृताः ॥ १६४ ॥ षड्भागविस्तृतिश्चास्य शेषं शिखरमाचरेत् । उच्छ्रयश्चास्य कर्तव्यो भागानां सार्धसप्तकम् ॥ १६५ ॥ षड्भागैः स्कन्धविस्तारो ग्रीवा चास्य द्विभागिका । रेखा चामलसारं च कलशश्चात्र यो भवेत् ॥ १६६ ॥ सर्वतोभद्रवत् स स्याच्छ्रीवृक्षोऽयमुदाहृतः । श्रीवृक्षः ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुर्दशविभाजिते ॥ १६७ ॥ द्विभागविस्तृताः कर्णा रथिकास्तेषु कारयेत् । उदकान्तरविच्छिन्ना मूलकर्णेषु योजयेत् ॥ १६८ ॥ शेषं भद्रस्य विस्तारस्तदर्धमपि निर्गमः । सर्वतोभद्रमप्यस्य भद्रे भद्रे विभज्य च ॥ १६९ ॥ पूर्वैर्गुणैस्तु संयुक्ते चतुर्दिक्षु निवेशयेत् । तस्य गर्भस्तु कर्तव्यः (पदापैष्ठक ?) विस्तृतः ॥ १७० ॥ सार्धभागप्रमाणः स्याद् भित्तिर्गर्भस्य मध्यतः । बाह्यभित्तिस्तथैवास्य शेषं भ्रमणमाचरेत् ॥ १७१ ॥ जङ्घाषड्भागमुत्सेधात् पीठं तस्य तदर्धतः । वरण्डीना(म)न्तरं पत्रं भागेनैकेन कारयेत् ॥ १७२ ॥ रथिकाद्वादशविस्तारानुपर्युपरि योजितां(?) । तिस्रस्तिस्रो निवेशाः (श्याः) स्युः कर्णे कर्णेत(य)थाक्रमम् ॥ १७३ ॥ प्रथमा रथिकास्तस्यै कुर्याद् भागत्रयोच्छ्रिताः । कुर्यादु(पर्यू)पर्यन्याः पादपादविवर्जिताः ॥ १७४ ॥ १ द. कुर्वीत रथकाष्टकं । २ द. ग । ३ द. पुस्तके नास्ति । ४ द. मिति । ५ द. पदाष्टाष्टक वि°। ६ द. गे। ७ द. प्रतौ नास्ति। ८ द. थ। ९ द. उ। १० द. ताः। ११ द. शास्या कर्णे कर्णे यथा°। १२ द. त्र। १३ द. ज्झिताः।

रुचकादिचतुष्षष्टिप्रासादकः षट्पञ्चाशोऽध्यायः । ३३७ अष्टभिर्विस्तृतं भागैः सार्धैर्नवभिरुच्छ्रितम् । सर्वतोभद्रकाकारं शिखरं तस्य कारयेत् ॥ १७५ ॥ प्रासादोऽयं विमानाख्यः प्रख्यातश्चामृतोद्भवः । विमानेः ॥ द्विसप्तायामविस्तारं हिमवन्तं विभाजयेत् ॥ १७६ ॥ चतुर्धा रथिकास्तत्र कर्णे कर्णे निवेशयेत् । द्विभागविस्तृताः सर्वा उपर्युपरि कारयेत् ॥ १७७ ॥ प्रथमा भूमिका तस्य स्याच्च भागत्रयोच्छ्रितां । पादपादविहीनास्तु क्रमणोपरिभूमयः ॥ १७८ ॥ नन्दिशालगुणैर्युक्तं शिखरं चात्र कारयेत् । सर्वतोभद्रवन्मध्ये भूमिकाश्च समाचरेत् ॥ १७९ ॥ द्विभागाँ रथिकास्तस्य सर्व(र्वा) भागत्रयोच्छ्रिताः । द्वितीयभूमि(कां ?)रथिका भूम्यंशं(च्छा)येण कारयेत् ॥ १८० ॥ शिखरस्योच्छ्रयः कार्यः सपादव्यासैसंमितः । अमृतोद्भववज्जङ्घा पीठं चात्र तथा भवेत् ॥ १८१ ॥ जातिशुद्धो भवत्येष हिमवान् भुवनोत्तमः । हिमवान् ॥ हिमाचलस्य संस्थाने तद्रूपे समवस्थिते ॥ १८२ ॥ तस्य भद्रेषु सर्वेषु वर्धमानं च योजयेत् । भागषट्कप्रविस्तारं तदर्धेन विनिर्गतम् ॥ १८३ ॥ भागैः सप्तभिरप्यस्य सार्धैः स्याच्छिखरोच्छ्रयः । शिखरस्याग्रतः स्तम्भः(म्भं)सिंहकर्णे वि(र्गैर्वि)भूषयेत् ॥१८४॥ १ द. प्रतौ नास्ति । २ द. चतस्रो रथिं । ३ द. इ । ४ द. म्यान्म । ५ द. ताः । ६ द. पदे पदे वि° । ७ द. ग । ८ द. प्रतौ नास्ति । ९ द. प्रतौ नास्ति । १० द. प्रतौ नास्ति । ११ द न्या । १२ द. भ । १३ द. स्तंभं हंसकर्णे विभू° । वा. ४३