समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

५२४ समराङ्गणसूत्रधारे

घण्टा॑या विस्तरः कार्यस्तं भजेत् षड्भिरंशकैः । चतुर्भिः कन्दविस्तारात्² ++++++++ ॥ १५६ ॥ सार्धभागः समुत्सेधः कलशस्य तदर्धतः । शिखरस्य त्रिभागेन शुकनासा³ विधीयते ॥ १५७ ॥ विस्तौरा(दू)⁴ गर्भमानेन हीनौ⁵ वाष्टांशतो भवेत् । (विस्ताराथ सपादेन ?) शूरसेनस्तदूर्ध्वतः ॥ १५८ ॥ द्वितीयभूमिकातुल्य आद्यभूमेः स ऊर्ध्वतः । शालाविस्ता॑रतुल्यास्तु शूरसेनास्त्रयो मताः ॥ १५९ ॥ शाला नागरिकाश्चाष्टौ ग्राहग्रासविराजिताः । य इमं कारयेद् धन्यः प्रासादं स्वस्तिकं शुभम् ॥ १६० ॥ तस्यानुजन्म(शार्तानां ?) खस्तिश्रीभोजनं भवेत् । स्वस्तिकप्रासादः ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामो वज्रस्वस्तिकसंज्ञितम् ॥ १६१ ॥ प्रासादं लक्षणोपेतं शक्रादिसु॑रवल्लभम् । पूर्वोक्तलक्षणोपेते स्वस्तिके(दैवमध्यदे¹¹ ?) ॥ १६२ ॥ भद्रे शृङ्गं प्रदातव्यं तीक्ष्णाग्रं सुमनोरमम् । पुरस्तान्मण्डपं कुर्यात् सर्वलक्षणसंयुतम् ॥ १६३ ॥ इत्येष कथितः सम्यग् वज्रस्वस्तिकसंज्ञितैः¹² । य इमं कारयेद् धन्यः प्रासादं¹³ सर्वकामदम् ॥ १६४ ॥ स स्याद् भोग्यः सुरस्त्रीणामैन्द्रं च पदमश्नुते । वज्रस्वस्तिकप्रासादः ॥ अथ हर्म्यतलं ब्रूमः प्रासादं मण्डनं भुवः ॥ १६५ ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे विस्तारायामतः समे¹⁴ । कर्णार्धसूत्रपातेन तस्मिन् वृत्तं समालिखेत् ॥ १६६ ॥

१ द. 'ष्ट । २ द. रोग्रीवा पंचाशविस्तरात् । ३ द. शो । ४ द. विस्तरा । ५ द. नो । ६ द. स्त । ७ द. युद्धं । ८ द. 'ता' स्थाने 'ला' पञ्चते । ९ द. भोंजनं श्ववेत् । १० द. पुरवल्लभां । ११ द. दे । १२ द. तं । १३ द. दः । १४ द. मं ।

भूमिजप्रासादलक्षणं नाम पञ्चषष्टितमोऽध्यायः । ५२५ तद् वृत्तं विभजेत् क्षेत्रं चतुःषष्ट्या पदैस्ततः । कर्त्तव्या विस्तरेणास्मिन्नष्टौ शालाश्चतुष्पदाः ॥ १६७ ॥ पल्लवी वृत्तसूत्रेण बाह्यतो भद्रकर्णिके । कर्णौ द्वौ द्वौ विधातव्यौ शालाद्वितयमध्यतः ॥ १६८ ॥ वि(द्वि)भागायामविस्तारौ सलिलान्तरभूषितौ । परिवर्तनतोऽन्योन्यं कोणान् कुर्वीत षोडश ॥ १६९ ॥ अष्टास्वपि च दिक्ष्वेवं(माना कर्मभिरन्विता ?)। गर्भो भित्तिश्च वेदी च जङ्घाप्रथमभूमिकाः ॥ १७० ॥ कर्त्तव्याः पूर्वमानेन स्वस्तिकोक्तेन तद्विदा । द्वादशांशो य उत्सेधो विंशत्या तत्र भाजितः ॥ १७१ ॥ सोऽ(त्रा)ष्टाविंशतिविधः कर्तव्य सू(स्त)त्र भूमिका । द्वितीया पञ्चभिर्भागैः पदपादोञ्झिताः पृथक् ॥ १७२ ॥ अन्याः स्युर्भूमयः पञ्च वेदी (व्यंघ्रिः ?) द्विभागिकाः (परा ?) । चतस्रो मञ्जरीः कुर्यान्नागरैः कर्मभिर्युताः ॥ १७३ ॥ चतस्रः पुनरन्याश्च युक्ता द्राविडकर्मभिः । घण्टा स्कन्धस्य विस्तारो वेदिकाकलशोच्छ्रयौ ॥ १७४ ॥ शूरसेनः शुकाद्या च स्तम्भिकाकूट(वि?)भक्तयः । रेखा(श्च) पूर्ववत् कार्याः प्रासादस्यास्य जानता ॥ १७५ ॥ प्रासादस्यास्य कर्त्ता यस्तथा कारयिता च यः । (प्राप्नुतामिव लोकं ?) तौ नित्यानन्दसुखोदयम् ॥ १७६ ॥ हर्म्यतलकप्रासादः ॥ अथातः सम्प्रवक्ष्यामि प्रासादमुदयाचलम् । चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भुजाकर्णसमे शुभे ॥ १७७ ॥ ततः कर्णार्धसूत्रेण तस्मिन् वृत्तं समालिखेत् । वर्तुलं कारयेत् क्षेत्रमशीतिपद भाजितम् ॥ १७८ ॥ १ द. तः । २ द. यो । ३ द. कर्त्तव्यास्तथा । ४ द. सः । ५ द. मुद्रित पुस्तके 'प्राप्नुतः शिवलोकं इति स्यात् । ६ द. त । ७ द. मः । ८ द. ते ।

१२६ समराङ्गणसूत्रधारे शालाश्चाष्टौ विधातव्याः पूर्वदिक्षु चतुष्पदाः । पल्लवी वृत्तसूत्रेण बाह्यतो भद्रकर्णिके ॥ १७९ ॥ कुर्याच्छालाद्वयस्यान्तः कोणानां च त्रयं त्रयम् । द्विभागायामविस्तारसलिलान्तरभूषितैः ॥ १८० ॥ एवं कोणा विधातव्या विंशतिश्चतुरोत्तरा³ । परिवर्तनमन्योन्यमेषां कुर्याद् यथाक्रमम् ॥ १८१ ॥ एतत्सा(त्स)प्रमाणेन गर्भं भित्तिं च वेदिकाम् । जङ्घां च भूमिशिखरं पूर्ववत् परिकल्पयेत् ॥ १८२ ॥ अष्टौ च मञ्जरीः कुर्याद् युक्ता नागरकर्मणा । रुद्रेश्वरसमायुक्ता नीरधारोपशोभिताः ॥ १८३ ॥ ( घण्टाकूटाश्च रेखा च स्तम्भिकाः⁴ शूरसेनकः⁵ । शुका(घ्रा)स्कन्धविस्तारकलशेन समन्वितं⁶ ? ) ॥ १८४ ॥ स्वस्तिकोक्तविधानेन विदध्यादुदयाचलम् । द्वादशांशो य उत्सेधो विंशत्या तत्र भाजितः ॥ १८५ ॥ स्यात् पञ्चत्रिंशता भाज्यो +⁷++ तत्र भूमिका । पञ्चभागोच्छ्रिता कार्या ततोऽन्याः सप्त भूमयः ॥ १८६ ॥ ( पदपादोच्छ्रिता भागद्वयो यो तु वेदिका । ++++++++⁹° सर्वलक्षणसंयुता ? ) ॥ १८७ ॥ प्रासादं यस्त्विमं सम्यग् भक्तिमान् कारयेन्नरः । शाश्वतं पदमाप्नोति स दुष्प्रापं सुरैरपि ॥ १८८ ॥ उदयाचलप्रासादः ॥ इदानीं प्रक्रमायातः कथ्यते गन्धमादनः । स्वलक्षणप्रमाणाढ्यक्षितिस्मिन्नुदयाचले (?) ॥ १८९ ॥ कुर्वीत मञ्जरीरष्टौ युक्ता द्रा¹¹विडकर्मभिः । कूटाश्च मणिकाः कार्या नानाकर्मभिरन्विताः ॥ १९० ॥ १ द. चा.। २ द. तं । ३ द. राः । ४ द. ताः । ५ द. कं । ६ द. तं । ७ द. ले । ८ द. द्वितीया । ९ द. ˚ष्टितां भागे द्वयोच्छ्राया तु वेदिका । १० द. ......र्यः सर्वलक्षण संयुतः ॥ ११ द. द्र ।

भूमिजप्रासादलक्षणं नाम पञ्चषष्टितमोऽध्यायः । १२७ स्थानेषु शूरशेना + पुरोरेखात्रयं भवेत् । शुकनासां च घण्टां च स्कन्धं शिखरमेव च ॥ १९१ ॥ कूटा + स्तम्भिका कुम्भं पूर्ववत् परिकल्पयेत् । य इमं कारयेद् धन्यः प्रासादं मण्डनं भुवः ॥ १९२ ॥ विद्याधराधिपः श्रीमान् स भवेन्नात्र संशयः । भुङ्क्ते च विविधान् भोगान् सुरस्त्रीभिश्च सेव्यते ॥ १९३ ॥ गन्धमादनप्रासादः ॥ उदयस्य विभेदेन रेखा याः पञ्चविंशतिः । लतिनागरभौमानां ताः कथ्यन्ते यथागमम् ॥ १९४ ॥ लतिनां (स्याद्द्वारंगंतो ?) नागराणां तु कूटकः । भूमिजानां विधातव्या२ (माथायाः ?) पुरतो भुवः ॥ १९५ ॥ शिखरं व्यासकर्णाभ्यां तुल्यं स्यादधमोत्तमम् । भाजनीयं३चतुर्युक्तविंशत्यादनन्तरम् (?) ॥ १९६ ॥ ++++++ भौगरेखास्तावत्य ईरिताः । संख्यां सा( ?) शोभना भद्रा सुरूपा सुमनोरमा ॥ १९७ ॥ शुभा चैव तथा शान्ता कावेरी च सरस्वती । लोका च करवीरा च कुमुदा पद्मिनी तथा ॥ १९८ ॥ कर्नका विकटा दैवरम्या च रमणी तथा । वसुन्धरा तथा हंसी विशाखा नन्दिनीति च ॥ १९९ ॥ जया च विजया चैव सुमुखा च प्रयानता । इत्येताः कीर्तिता रेखाः १०++ या पञ्चविंशतिः ॥ २०० ॥ रेखा एताः ११ (?) ॥ एताः शुभफलाः सर्वाः कर्तुः कारयितुस्तथा । चतुरश्रचतुष्कमेवमुक्तं वृत्ताः सप्त च भूमिजा इमे १२(?) ॥ २०१ ॥ इति महाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे भूमिजैप्रासादाध्यायो नाम पञ्चषष्टितमो १४ऽध्यायः ॥ १ द. गं । २ द. व्यं । ३ द. यं । ४ द. त्या भाजिनंतरं । ५ द. ना । ६ द. सख्या । ७ द. स्व । ८ द. नी । ९ द. दै । १० द. संख्य । ११ द. प्रतौ नास्ति । १२ द. मी । १३ द. जाः । १४ द. मः ।

अथ मण्डपलक्षणं नाम षट्षष्टितमोऽध्यायः । इदानीं मण्डपानष्टौ ब्रूमः प्रासादसंस्थितान् । प्रासादं कल्पयेत् पूर्वं भागशुद्धं सुलक्षणम् ॥ १ ॥ संवृतो वा भवेदेष व्यतिरिक्तोऽथवा क्वचित् । ( चतुरश्रो विभागैश्च १घटंतेः य समंवृतः ? ) ॥ २ ॥ ( पैशुभागैर्विघटते ? ) व्यतिरिक्तः स कीर्तितः । गर्भो गर्भसमः शस्तः ( सोन्यर्थेतोषमावहेत् ? ) ॥ ३ ॥ एवं निवेशयेदग्रे मण्डपान्थेव ४सङ्गतः (?) । भजेच्छतपदाख्येन ज्येष्ठमध्यकनीयसः ॥ ४ ॥ मण्डपांस्तेषु भद्रः स्यान्नन्दनाख्यस्तथापरः । महेन्द्रो वर्धमानश्च स्वस्तिकः सर्वभद्रकः ॥ ५ ॥ महापद्मोऽष्टमश्चैषां गृहराजः प्रकीर्तितः । एते यथार्थनामानो६ लक्ष्मैतेषां प्रचक्ष्महे ॥ ६ ॥ प्रासादद्विगुणायामः पादोनद्विगुणायतः (?) । कार्यों यस्तथा व्यर्थमग्रतः(?) सुरमन्दिरात् ॥ ७ ॥ प्रासादोच्छ्रायतुल्यं वा कार्या मण्डपविस्तृतिः । शुकनासान्विताः कार्यास्ते चालिन्दसमन्विताः ॥ ८ ॥ अलिन्दः सर्वतोभागनिर्गता र्तावविस्तृताः (?) । कदाचित् सार्धभागेन निष्क्रान्ता भागविस्तृतौ ॥ ९ ॥ १२+ + भिर्भाजयेद् भागैर्भद्रं प्राज्ञः समन्ततः । शृङ्गाणि स्युर्द्विभागानि सहितान्युदकान्तरैः ॥ १० ॥ भागं प्रमा १३+ + + रादामूलतलमस्तकम् । शृङ्गेषु रथिका कार्या भागपादेन निर्गता ॥ ११ ॥ १ द. घंटतैः । २ द. यः सु । ३ द. थादोष । ४ द. सप्त न । ५ द. मा । ६ द. भू । ७ द. व्यर्थमयत: । ८ द. र्यं । ९ द. स्ते वा । १० द. भा । ११ द. ताः । १२ द. दश । १३ द. ण विस्तारा । १४ द. काः । १५ द. र्याः । १६ द. ताः ।

मण्डपलक्षणं नाम षट्षष्टितमोऽध्यायः । १२९ भागेनैकेन निष्क्रान्तं विस्तृतं (चतुश्वतान्१ ?) । मध्यभद्रं विधातव्यमाशासु चतसृष्वपि ॥ १२ ॥ पीठं प्रासादपीठस्य नात्र² कुर्वीत मण्डपे । (तलपट्टे भवेच्छोकनाशोयाक्षितिरङ्गिका ?) ॥ १३ ॥ तलपट्टमधस्तस्या मण्डपस्य निवेशयेत् । कर्तव्यमेवमग्रेऽग्रे निम्नं निम्नतरं ततः ॥ १४ ॥ अथवा तत्समं दद्यात् स्थपतिः शास्त्रवित्तमः । चतुर्भागायतद्वारं षड्द्वारुक(दारुक)समन्वितम् ॥ १५ ॥ अग्रभद्रं विधातव्यं चतुस्तम्भविभूषितम् । पृष्ठतश्च भवेदेवं संसृतिश्चैत्रमण्डपे⁴ ॥ १६ ॥ संसृतेः शुकनासो स्याद् भूमिर्ताः³( ?) पृष्ठभद्रकम् । शेषं तथैव कर्तव्यं विधानं मण्डपस्य तु ॥ १७ ॥ स भित्तिभिः परिक्षिप्तः कर्तव्यः पार्श्वयोर्द्वयोः । भागेन कल्पयेद् भित्तिं गवाक्षैरुपशोभिताम्⁵ ॥ १८ ॥ वातायनाश्च कर्तव्याः सह चन्द्रावलोकनैः । प्रासादद्वारवद् द्वारविस्तारो मण्डपे भवेत् ॥ १९ ॥ सपादः सत्रिभागो वा सार्धः (सौम्याथवा ?) भवेत् । ऊर्ध्वद्वारविधे(धिः) कार्यों मूलद्वारानतिक्रमात् ॥ २० ॥ जालव्यालकपोताली मत्तवारणकैर्युताः⁶ । भ्रमनिर्मापितैः स्तम्भैः कर्तव्याश्च गवाक्षकाः⁷ ॥ २१ ॥ वातायनं तदर्धेन पादोनं द्वा(चा)वलोकनम् । क्षणमध्ये प्रकुर्वीत चतुष्कीं¹⁰ विधिवच्छुभाम्¹¹ ॥ २२ ॥ क्षोभायौं बाह्यतो रेखा क्षात्या द्रुमं¹² च विवर्जयेत् (?) । दारुकर्मविधे(धि)र्मध्ये यथा स्यात् कथ्यते तथा ॥ २३ ॥ १ द. श्व । २ द. निम्नं । ३ द. र्भा । ४ द. ॰तश्चेत्र मंडपः । ५ द. शः । ६ द. ते । ७ द. तम् । ८ द. ता । ९ द. का । १० द. र्थीं । ११ द. भा । १२ द. र्ना । वा. ६७

१३० समराङ्गणसूत्रधारे समैः क्षणैः समैः स्तम्भैः समैश्चालिन्दकैर्युतः । समैः कर्णैश्च १+++ समद्रव्यविधानवान् ॥ २४ ॥ षड्दारुकैस्तिरश्चीनैः कार्याः कैश्चिन्मुखायतैः । तुला २समतला यद्वा प्रोत्क्षिप्ता३ मध्यदेशगा ॥ २५ ॥ तुलाषड्दारुकाधीनांस्त(ना त)दधीनानि तानि वा । केचिन्मन्थानसंस्थाना(लीगतिर्युनाप ? ) ॥ २६ ॥ अथवा मध्यतः कार्या + स्तम्भालिन्दवेष्टिताः । महाधरयुता कार्या चतुष्क(प्क्युं )भयतः समा ॥ २७ ॥ गजतालुलुमाकर्म द्रव्यैः स्यादुत्तरोत्तरैः । एते नानाविधाः कार्या द्रव्यैरविकलैस्तथा ॥ २८ ॥ या काचिद् रोचते प्राज्ञस्तामेकां कारयेत् क्रियाम् । (ल ?)क्षणान्तराणयलङ्कुर्याद्दिलीतोरणकैस्तथा ॥ २९ ॥ वज्रबन्धसमायुक्ता घण्टिकापल्लवैर्युताः । ६हारपद्मदलाकीर्णाः शालभञ्जीविरोजिताः ॥ ३० ॥ स्तम्भकाश्च विधातव्याः पश्चाभरणभूषिताः । कण्ठकैरतिचित्रैश्च रथकैस्तोरणैः सह ॥ ३१ ॥ विधानैर्विविधाकारै रूपकर्मोपशोभितैः । एवंविधा विधातव्या ९सीमातुल्यातु(स्तु)लोदयाः ॥ ३२ ॥ प्राग्ग्रीवकेष्वलिन्देषु मध्ये१० भागे च पार्श्वयोः । न तलानि विधीयन्ते यथाकामं क्रिया भवेत् ॥ ३३ ॥ सीमाद्वारे यथा वायोः प्रवेशं नैव पीडयेत् । (तथाद्वंद्विका ? ) कार्या पट्टस्योपर्यवस्थिता ॥ ३४ ॥ वेदिव्यालकपोताली मत्तवारणतुलोदयैः (?) । षड्दारुकं ++ भद्रे तत्र कुर्वीत बुद्धिमान् ॥ ३५ ॥ १ द. कर्त्तव्यं । २ द. लाः । ३ द. ता । ४ द. नास्त । ५ द. प्यु । ६ द. भार । ७ द. ला । ८ द. ता । ९ द. व्याः । १० द. ध्य । ११ द. ˚याद्˚ । १२ द. या ।

मण्डपलक्षणं नाम षट्षष्टितमोऽध्यायः । ५३१ बाह्यतो मण्डपेऽप्येवं मानतः कर्मतोऽपि च । कपोतालीवरण्डीभिस्तथाचान्तरपत्रकैः ॥ ३६ ॥ कर्णप्रासादकैश्चित्रैः कर्म स्याद् भद्रमण्डपे । उच्छ्रायस्य¹ (विवेचीयादशस्त्वन्यतमो ?) बुधैः ॥ ३७ ॥ शि(ख)रस्य त्रिभागेन पादोनेकेन वा भवेत् । उच्छ्रायो (मण्डपस्यामः शुक्केनाससमुच्छ्रिते ?) ॥ ३८ ॥ हम्यं वा तत्र कुर्वीत चारुकर्णोपशोभितम् । भद्रमण्डपलक्षणम् ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे नन्दनं प्रविभाजयेत् ॥ ३९ ॥ भद्रं षड्भागमायामाश्रतुर्भागं तथा (³पव ?) । भागभागं निष्क्रान्ते (?) स्तम्भैः प्राग्ग्रीवकल्पितैः ॥ ४० ॥ पञ्चभागायता ज्ञेया⁴ कर्णे भद्रान्तरस्थिता । भित्तिः स्याद् भागविस्तारा सलिलान्तरसंयुता ॥ ४१ ॥ एवं चतुर्दिशं कार्यों नन्दनो मण्डपः सदा । नन्दनः ॥ महेन्द्रस्य तलच्छन्दः कर्णौ लाङ्गलसंयुतौ⁵ ॥ ४२ ॥ चतुर्भागायनो दिक्षु दारुकर्मविभूषितः । द्विभागिकानि शृङ्गाणि⁶ क्षोभयेदुदकान्तरैः ॥ ४३ ॥ चतुर्भागायतं भाग ++ मेकं तु निस्सृतम् । एकतश्च मुखं दद्याद् दारुकर्म(परिच्युतम् ?) ॥ ४४ ॥ महेन्द्रः ॥ नन्दनश्चेद् बहिर्भद्रैर्जलमागैर्विवर्जितः । भागद्वितयविस्तारो भागमेकं विनिर्गतौ( ?) ॥ ४५ ॥ १ द. °स्यविदेर्दाया दश° । २ द. ष्क । ३ द. परै । ४ द. ऋज्वी ? । ५ द. तैः । ६ द. नि । ७ द. भू ? ।

१३२ समराङ्गणसूत्रधारे प्राग्ग्रीवपार्श्वयोर्दद्यादुच्छ्रायोर्ध्वपदस्थितौ(?)। ('वोधयेनौ वा?) कुर्वीत वर्धमानस्तथा भवेत् ॥ ४६ ॥ वर्धमानः ॥ पक्षद्वये नन्दनस्य भद्रे भिच्योभिवेष्टयेत् । गवाक्षकैरलङ्कुर्यान्न कुर्यादुदकान्तरम् ॥ ४७ ॥ स्वस्तिकोऽयं समाख्यातः सर्वलक्षणलक्षितः । स्वस्तिकः ॥ अथाभिधीयते सम्यक् सर्वतोभद्रलक्षणम् ॥ ४८ ॥ कर्णे कर्णे (लाङ्गले चेत्सार्ध ?) भागद्वयायतम् । कार्या परस्परं तेषु दारुक(र्म)विकल्पना ॥ ४९ ॥ भागेनैकेन निर्यातं भागषट्केन चायताम् । षड्दारुकद्वयं भद्रं कारयेद् (बाह्यवैस्थितम् ?) ॥ ५० ॥ सर्वतोभद्रः ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे + प्राग्भागैर्विभाजयेत् । त्यक्त्वा(तेस मध्ये ?) कर्णेष्वादध्याल्लाङ्गुलानि च ॥ ५१ ॥ चतुर्भागान्तरस्थानि षड्दारुकयुतानि च । कर्तव्यं भागनिष्क्रान्तं दिक्षु भद्रचतुष्टयम् ॥ ५२ ॥ चतुष्पदस्तदायामात् सर्वतोऽलिन्दको बहिः । प्रतिभद्रराणि कुर्वीत चतुर्भागायतानि च ॥ ५३ ॥ निर्गतानि(रभागेन ?) दिक्षु स्तम्भान्वितानि च । इत्येतैर्लक्षणैर्युक्तो महापद्मः प्रकीर्तितः ॥ ५४ ॥ महापद्मः ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुष्कोणविभूषिते । अलिन्दावेष्टितं कुर्यात् प्राग्ग्रीवं मुखसंश्रितम् ॥ ५५ ॥ १ द. वातायनौ वा । २ द. क्षा । ३ द. वत् । ४ द. न्ते । ५ द. था । ६ द. म्भो ।

मण्डपलक्षणं नाम षट्षष्टितमोऽध्यायः । ५३३ गवाक्षकाश्च कर्तव्यास्तथा चन्द्रावलोकनाः । वातायनास्तथोद्द्योताः समन्ताद् रूपशोभिताः ॥ ५६ ॥ गृहराजक्रिया ह्येवं¹ सर्वशोभासमन्विता । एवं लक्षणसंयुक्तं (²मत्तुगोमपि ?) मन्दिरम् ॥ ५७ ॥ गृहराजः ॥ (³द्वैदूरा ?) शुकनासस्य शुकनासस्य मूलतः । कनीयसं मण्डपानां कर्तुरिच्छावशाद् भवेत् ॥ ५८ ॥ पार्श्वयोरुभयोस्तुल्यं विदध्यात् तिर्यगायतम् । (⁴व्यापिचक्षु रँ⁵घनव्यापि वा ++++++ ॥ ५९ ॥ प्रासादमसमं(?) स्थानं विदध्यान्मण्डपं बहिः । (यथापूर्वं ?) द्वारविस्तारविस्तीर्णास्तेषु कार्या र्ग⁶वाक्षकाः ॥ ६० ॥ समा सपादपादोना सार्धा चोच्छ्रितिरायता । अष्टाङ्गुलं(ब्रूमोपेता ?) दशांशे द्वारविस्तृते ॥ ६१ ॥ विस्तारो मण्डपंस्तम्भ⁸द्वारोच्छ्रायसमोच्छ्रितिः । गर्भव्यासो मण्डपस्य साष्टांशः सांश एव च ॥ ६२ ॥ सार्धो वा मण्डपस्यायं गर्भे ++++++ ॥ ६३ ॥ ++++++++++++++ +++++++++ कार्यति⁹ शक्त्या । यौ¹⁰ देवसंयति स सद्मनि देवताना- मास्तेऽप्सरोगणै¹¹र्वृतः शरदां¹² शतानि ॥ ६४ ॥ इति महाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे ¹³मण्डपाध्यायो नाम ¹⁴षट्षष्टितमः ॥

पाद-टिप्पण्यः (Footnotes): १ द. षा । २ द. मत्तूणामपि; परन्तु मुद्रित प्रतौ 'मातृणामपि' इत्येवं पाठः स्यात् । ३ द. वृद्धिरा शुकनासार्धं । ४ द. वा । ५ द. रङ्घमथापि । ६ द. कं गवा° । ७ द. लं । ८ द. पंस्तंभे । ९ द. स्वशक्त्या । १० द. यो देवसद्मनि सद्मानि दें । ११ द. णे । १२ द. दा । १३ द. अष्टम° । १४ द. स्ते प्परोम ।

५३४ समराङ्गणसूत्रधारे अथ सप्तविंशतिमण्डपलक्षणं नाम सप्तषष्टितमोऽध्यायः । इदानीमभिधीयन्ते मण्डपाः सप्तविंशतिः । प्रासादाद् द्विगुणं कुर्यात् कनिष्ठं तत्र मण्डपम् ॥ १ ॥ पादोन्द्विगुणं मध्यं प्रासादे तु कनीयसि । तस्मिन्नेव कनीयांसं विदध्यात् सार्धमानतः ॥ २ ॥ पादोन्द्विगुणः सार्धः सपादश्चेति मध्यमे । सार्धः सपादस्तुल्यश्चेत्युत्तमायाः स्युरुत्तमे ॥ ३ ॥ सपादद्विगुणाः सार्धद्विगुणाः सान्तरोद्भवाः । क्षुद्रप्रासादकेषु स्युर्मण्डपा बहवोऽपरे ॥ ४ ॥ क्षेत्रालाभे पुनरिमान् सर्वान् सर्वेषु योजयेत् । दैर्ध्यादैर्घ्येण गृह्णीयाद् विस्तृती +++ तथा ॥ ५ ॥ प्रमाणं मण्डपे(कार्ये ?) वलभ्यां गरुडेऽपि च । चतुरश्रीकृते क्षेत्रे दशधा प्रविभाजिते ॥ ६ ॥ भागैश्चतुर्भिर्भद्रं स्याद् द्वौ भागौ प्रतिभद्रकम् । अग्रतः पृष्ठतो वापि निर्गमो भागिको भवेत् ॥ ७ ॥ भद्राणां निर्गमो भागं सार्धभागमथापि वा । प्रासादस्य त्रिभागेन चतुर्भागेन वा भवेत् ॥ ८ ॥ अर्धेनाथ षडंशेन पञ्चांशेनाथ निर्गतिः । प्रासादानां समा कार्या पादोना वा प्रमाणतः ॥ ९ ॥ कार्या त्रिभागहीना वा मण्डपास्तु समैः क्षणैः । स्वविस्तारसमं भद्रे मुखे चैषा⁴ प्रकीर्तिता⁵ ॥ १० ॥ कर्णा द्विभागिका ज्ञेयास्तेषां कोणचतुष्टये । वामदक्षिणभागाभ्यां सह भद्रं षडंशकम् ॥ ११ ॥ प्रतिभद्रे नचैतस्मिन् विदध्यादग्रपृष्ठयोः । चतुःषष्टिधरोऽयं स्यात् पुष्पको नाम मण्डपः ॥ १२ ॥ पुष्पकः ॥ १ द. द्रः । २ द. विस्तृत्याद्विस्तृतिः तथा । ३ द. या । ४ द. षां । ५ द. ताः । ६ द. पुष्यकः ।

सप्तविंशतिमण्डपलक्षणं नाम सप्तषष्टितमोऽध्यायः । ५३५ दिक्त्रये प्रतिभद्राणि मुखे प्राग्ग्रीव एव हि । पुष्पभद्रो (१तिस्तम्भश्चतुष्कः सुप्रभो?) भवेत् ॥ १३ ॥ इति स्तम्भद्वयत्येगाद् ब्रूमो मण्डपविंशतिम् । (यो पुष्पभद्रस्तु व्रतोऽमृतनन्दनः?) ॥ १४ ॥ कौसल्यो (युद्धि?)संकीर्णो गजभद्रो जयावहः । श्रीवत्सो विजयश्चैव वस्तुकीर्णश्रुतिर्जयः ॥ १५ ॥ यज्ञभद्रो विशालश्च सुश्लिष्टः शत्रुवर्धनः । (३भार्यवो?) दमश्चैव मानवो मानभद्रकः ॥ १६ ॥ सुग्रीवो मण्डपः प्रोक्तो भद्रैर्युक्तश्चतुष्पदैः । चतुर्भिस्त्रिपदैः कर्णैर्निर्गमैः प्रागुदाहृतैः ॥ १७॥ धराणामेव विंशत्या चतुरुत्तरयां युतः । (अस्मद्वासस्तम्भं षडन्ये द्विघरक्षयात्?) ॥ १८ ॥ सुग्रीवो हर्षणनामा च कर्णिकारः पदार्धिकः । सिंहश्च सा(ग?)भद्रश्च (सुस्तत्र?) श्चेति सप्तमः ॥ १९ ॥ ५सप्तविंशतिरित्युक्ता मण्डपानां समासतः । एषां विचित्ररूपाणां प्रासादाकृतिधारिणाम् ॥ २० ॥ मिश्रकाश्च परिज्ञेया हस्तैर्द्विकैमानतः । मूलप्रासादतुल्या वा ६त्र्यंशोनार्धेन चौर्जिताः ॥ २१ ॥ द्विस्तम्भशुकनासाग्रे विज्ञेयः पादमण्डपः । प्रासादभित्तिमानेन मण्डपे भित्तयः स्मृताः ॥ २२ ॥ (सपादसत्रिभागा वा ८वी स्यु+++++?)। क्वचिद् भित्तिविहीनांश्च कुर्यादाकाशमण्डपान् ॥ २३ ॥ लतिष्वेष विधिः प्रोक्तः सान्धारेषु खमानतः । प्रासादो याहशश्नाहङ् मण्डपोऽपि तदग्रतः ॥ २४ ॥ १ द. नि । २ द. त्यागाद्नो मंडपविंशतिः । पुश्ककः । ३ द. भार्यचोददमैश्चैव । ४ द. सप्ता । ५ द. क्षापरे । ६ द. अं । ७ द. बोज्जिताः । ८ द. ले । ९ द. चो । १० द. नाश्च । ११ द. श ।

५३६ समराङ्गणसूत्रधारं यानि प्रासादनामानि तानि स्युर्मण्डपेष्वपि । वास्तुभेदेन भेदोऽयं मण्डपानां विधीयते ॥ २५ ॥ शतार्धमण्डपस्थानं (नीलार्धं¹ भोजनाय च ?)। यज्ञार्थो यतिमुख्यार्था विहा(रो²)र्थो नृपालदो(१) ॥ २६ ॥ कार्यो (दशभ्य ?) विस्तारो ++नु³ शतावुधेः । हस्तानां संख्यया मानं हस्तेन स्याद् गृहेषितुः ॥ २७ ॥ उपयोगानुसारेण स्वधिया परिकल्पितः । आयतश्चतुरश्रो वा कर्तव्यो नाट्यमण्डपः ॥ २८ ॥ शतमष्टोत्तरं ज्येष्ठश्चतुःषष्टिकरोऽवरः । कनिष्ठो मण्डपः कार्यो द्वात्रिंशत्करसंमितः ॥ २९ ॥ अर्द्धविस्तारोऽस्य स्यान्नेपथ्यगृहकादि तु (?)। परिच्छेदानुसारेण स्वधिया परिकल्पयेत् ॥ ३० ॥ द्वारद्वयं च कर्तव्यं तत्प्रमाणानुसारतः । नेपथ्यगृहके चान्यत् तृतीयं रङ्गसम्मुखम् ॥ ३१ ॥ समैः क्षणैः समैः स्तम्भैरालिन्दैश्च समैर्युताः । समकर्णाः समा द्रव्यविधेयां मण्डपाः शुभाः ॥ ३२ ॥ (भित्तिमां चतुरस्रस्यात् ?) कार्यः कामं सनिर्गमः । स्तम्भकोणाश्रितं मानं भित्तिः स्यान्मानबाह्यतः ॥ ३३ ॥ वेदिर्मण्डपभूषायैः स्यान्मध्ये बाह्यतोऽपि वा । ⁸क्षेत्रलोभे तु कर्तव्या भित्तिमानस्य मध्यतः ॥ ३४ ॥ चतुःषष्टिपदं¹¹ ज्येष्ठे भद्रं कुर्याच्चतुष्पदम् । एकाशीतिपदं मध्ये भद्रं स्यात् पञ्चभागिकम् ॥ ३५ ॥ (सततौगा¹² ?) विभक्ते तु खण्डशः स्यात् कनीयसि । कर्णा द्विभागिकाः कार्या भित्तियुक्तश्च मण्डपः ॥ ३६ ॥ १ द. र्थं । २ द. र्थायं । ३ द. भो । ४ द. या । ५ द. व्य । ६ द. द्वि । ७ द. ध्या । ८ द. रं । ९ द. यो । १० क्षेत्रालामे । ११ द. दे । १२ द. भा ।

सप्तविंशतिमण्डपलक्षणं नाम सप्तषष्टितमोऽध्यायः । ५३७ भद्रप्रासादसदृशौ कर्णभद्रं च भाजयेत् । क्षोभणं¹ बाह्यतो रक्षेत् (²पाडनं ?) स्याद् विपर्यये ॥ ३७॥ ³क्षैरकं कुम्भकँलाशा(?) कपोतं जङ्घया सह । प्रासादस्यानुरूपेण +++++++॥ ३८॥ रुचकश्चतुरश्रः स्यादष्टाश्रिर्वज्र उच्यते । द्विवज्रः षोडशाश्रिश्च प्रतीतो द्विगुणस्ततः ॥ ३९॥ मध्यप्रदेशोऽयं स्तम्भो वृत्तो वृत्ततः प्रकीर्तितः । अथान्येन प्रकारेण षोढा कुर्वीत मण्डपान् ॥ ४०॥ त्रिपञ्चसप्तनवभिं⁵श्चतेक्षणैः उभयसमः (?)। (साँद्रमध्यक्षणो⁶ऽन्येभ्यः?) सञ्त्र्यंशः सार्ध एव वा ॥ ४१॥ एवमेव प्रकर्तव्यः षट्प्रकारेऽपि मण्डपे । प्रासादगर्भस्यान्तेन (स्युस्तद्वित्तिरथापि वा?) ॥ ४२॥ स्तम्भसूत्रस्य मार्गेण क्षणे मण्डपमध्यगे । मूलप्रासादगर्भेण कार्या वा भद्रविस्तृतिः ॥ ४३॥ शेषाः क्षणा विधातव्या (समसंख्याक्षतैर्धरैः?) । प्रासादच्छादनासाद्रिः(?) सञ्त्र्यंशाँवापि मण्डपे ॥ ४४॥ सदृशां स ⁷समश्वशद् द्वा + समतले भवेत् (?)। उच्छ्रायं मण्डपे ब्रूमः प्रकारेणापरेण च ॥ ४५॥ तलार्धं पदमध्येया + यस्य विहितः शुभः । प्रासादे दशधा भक्ते चतुःपञ्चकरे समा ॥ ४६॥ नव्यंश¹⁰ मण्डपं स्यादुत्तरंपट्टयोर्द्वयोः¹¹ (?)। षड्युतैस्सप्तहस्ते¹²त्वष्टांशं सप्तभागे¹³ न वास्तवके (?)॥ ४७॥ दर्शैकादशके षट् स्युः सार्धभागासु संख्यया । त्रयोदशक +++ ¹⁴हैस्तयोः¹⁵ सार्धपञ्चकम् ॥ ४८॥ १ द. णां । २ द. पी । ३ द. क्षु । ४ द. कलशो । ५ द. ˚भि रेकादशभिश्चते क्षणैः । ६ द. सांद्रि । ७ द. णा । ८ द. शं । ९ द. संन्त्रा । १० द. ˚पस्य स्यादु˚ । ११ द. रं । १२ द. सप्त हस्ते । १३ द. र्गे । १४ द. स्यै । १५ द. हस्तायाः । वा, ६८

५३८ समराङ्गणसूत्रधारे सपादाः पञ्चभागाः स्युश्चतुर्दश करे पुनः । तदूर्ध्वं विंशतिं यावदुच्छ्रितिः पञ्चभागिकी ॥ ४९ ॥ संसृता (व्यतिरिक्तव्या¹ त यथा ²वापि ? ) प्रकल्पयेत् । शुकनासस्य यः स्तम्भः स्तम्भो यो मण्डपस्य च ॥ ५० ॥ मिथः श्लिष्टावपि व्यक्तौ यत्र तौ संश्रितौ ³हसः (?) । (प्रासादकोणस्तम्भो य ग्रस्तास्ते ग्रस्तमण्डपा⁴ ? ) ॥ ५१ ॥ निर्गता व्यतिरिक्ताः स्युश्चतुर्भद्रविभूषिताः । तलपट्टाच्छौकनासाञ्चौतले(?) भूमिरङ्गिका ॥ ५२ ॥ तलपट्टमधस्तस्या मण्डपानां नियोजयेत् । एवं परं परं कुर्यान्निम्ननिम्नतरं बुधः ॥ ५३ ॥ सममेवाथवा कुर्यात् प्रासादर्तलमानतः । ध्रुवादिनाम्नां श्रीकूटः प्रवृत्तानां तथैव च ( ? ) ॥ ५४ ॥ रुचकप्रभृतीनां च या संज्ञा या विभक्तयः । मण्डपेष्वपि ता ज्ञेया त(स्त)त्सम्बन्धेषु नान्यथा ॥ ५५ ॥ देवालयोत्सवार्थाय विमानानि पृथक् पृथक् । मण्डपादि⁶ समाख्यातादूर्ध्वं(?) स्युः सप्तविंशतेः ॥ ५६ ॥ देवयात्रानिमित्तानि तथैव परिकल्पयेत् । चतुःषष्टेरप्यधिकाः स्तम्भाः स्युः पदसंख्यया ॥ ५७ ॥ प्रासादाङ्गानि ⁷ ++ स्युस्तत्क्षणान्मण्डपेन च । ⁹संवास्तुपदं¹⁰ संबुद्ध्या(?)कर्तव्यो विषमैः क्षणैः ॥ ५८ ॥ न दोषो जायते तत्र (शिल्पीच्छतेऽत्र ?) कारणम् । अथ दारुकलां ब्रूमः ++¹³ मण्डपसंश्रयाम् ॥ ५९ ॥ (या)दृक् समतलं तत्र विभागस्तादृगुच्यते । प्रासादस्य विभागेन राजसेनं तु भागिकम् ॥ ६० ॥ १ द. त्वाद । २ द. त्वा । ३ द. हि । ४ द. पाः । ५ द. द्या । ६ द. ⁶त नामतः । ७ द. प्रवृतीनां । ८ द. ⁸दिषु । ९ द. ⁹दो । १० द. यानि । ११ द. स । १२ द. द । १३ द. स ।

सप्तविंशतिमण्डपलक्षणं नाम सप्तषष्टितमोऽध्यायः । ५३९ वेदी¹ भागद्वयं ज्ञेया द्वौ भागौ मत्तवारणम् । चन्द्रावलोकनं तद्वद् विधातव्यं द्विभागिकाम्² ॥ ६१ ॥ पट्टो भवति भागार्धमर्धभागिकमासनम् । कूटस्तम्भं तु भागेन सपादेन प्रकल्पयेत् ॥ ६२ ॥ शीर्षकं³क(भ)रणं चैव सपादं भागमिष्यते । एतत् समतले कार्यं विषमो⁵ऽपि क्वचिद् भवेत् ॥ ६३ ॥ पट्टिं⁶(?)भागिकी विधातव्या प्रकारेणापरेण वै⁷ । अधस्तादूर्ध्वपट्टस्य तलपट्टस्य चोर्ध्वतः ॥ ६४ ॥ पदे त्रिभागमध्ये वा कार्या चन्द्रावलोकने । तदधस्ताद् विधातव्यो विभागः पञ्चभिः पदैः ॥ ६५ ॥ भागिकं राजसेनं स्याद् वेदिकापि द्विभागिकी । मत्तवारणकं कार्यं भागद्वितयसंमितम् ॥ ६६ ॥ दशभक्तेऽथवा कार्या चतुर्भिश्चन्द्रलोकना । भागद्वयेन वेदी च तत्समं मत्तवारणम् ॥ ६७ ॥ भागेन रूपहारस्तु भागेनैकेन कं⁸ण्ठिका । मत्तवारणपातश्च त्र्यंशहीनैकभागिकः ॥ ६८ ॥ भागार्धेनाथवा पातस्तयोर्मध्ये च मध्यमः । कूटागारेष्विदं मानमिदं चासनपट्टके ॥ ६९ ॥ भागद्वितयविस्तारमासनं परिकल्पयेत् । पिण्डो भागद्विकं⁹ तस्य त्र्यंशोना मत्तवारणा(?) ॥ ७० ॥ वेद्यां पिण्डः सपट्टः स्यात् कूटागारे तथैव च । राजसेनस्य पिण्डस्तु कूटागारसमो भवेत् ॥ ७१ ॥ कुम्भिकापि च तत्पिण्डा चोदूरूर्ध्वतयासनम्(?) । विधात् + सशिरःस्तम्भः कूटकं +++++ ॥ ७२ ॥ १ द. दा । २ द. व्या । ३ द. का । ४ द. कक । ५ द. मे । ६ द. पिन्त्रिां । ७ द. वा । ८ द. तः । ९ द. कंठकः । १० द. करत । ११ द. दू ।

५४० समराङ्गणसूत्रधारे राजसेनसमा कुम्भी जङ्घा वेदिसमा भवेत् । एवमेतत् १त्रिधा प्रोक्तं (सूर्प ?)च्छाद्यमथोच्यते ॥ ७३ ॥ अधःपट्टोर्ध्वपट्टान्तं पञ्चधा प्रविभाजयेत् । उभाभ्यां वा त्रिभिर्वापि भजे(२निगतिस्तु सार्यते ?) ॥ ७४ ॥ ++पट्टसमोऽथ (द्वा ?) त्रयोदशविभाजिते । शूर्प३भागं त्यजेदूर्ध्वं भ(घै )टना द्वादशांशिका ॥ ७५ ॥ कुर्यान्निपातं शूर्पस्य पञ्चभागमथापि वा । दण्डकैर्भूषयेच्छूर्पं मध्ये दण्डं विवर्जयेत् ॥ ७६ ॥ मध्ये च स्तम्भिका वेद्या मत्तवारणकस्य च । भागेन पट्टपिण्डस्तु सपादेनाथवा भवेत् ॥ ७७ ॥ पृथुत्वं स्यात् स षड्भागपिण्डतुल्यं तु पट्टके । स्तम्भः पट्टसमः कार्यः६ शीर्षकं त्रिगुणं ततः ॥ ७८ ॥ स्तम्भादप्यर्थिका कूटी हीरकादपि पट्टकः । बाह्यापट्टवदुच्छ्रायः शुकनासस्थ पट्टके ॥ ७९ ॥ पट्टपिण्डोच्छ्रिता वेदी यद्वा पट्टाधिका भवेत् । मण्डपे स्यात् तुलोच्छ्रायो विभागैः प्रमितोऽष्टभिः ॥ ८० ॥ स्थलप्रासादतुल्यो वा पातस्य च सतोऽपि वा । निम्नोन्नतं छादयेच्च छेदिकायोगतो बुधः ॥ ८१ ॥ कण्ठकश्चे११+ कार्येन विधातव्यो विचक्षणैः । छेदिकायोगतो मध्ये स्तम्भाः स्युर्बाह्यतोऽधिकाः ॥ ८२ ॥ पञ्चाशेनाष्टषष्ठेन केशान्तात् सालभञ्जिकाः । रथिकाशालभञ्जीभिः स्थिताभिः पट्टिकोर्ध्वतः ॥ ८३ ॥ मध्ये क(वा)राटकं कार्यं मनोज्ञं वा सरोरुहम् । छादयेद् वास + मलं विमानैर्बहुभेदवत् ॥ ८४ ॥ १ द. स त्रि । २ द. न्नि । ३ द. प । ४ द. पैं । ५ द. तटना । ६ द. कां । ७ द. द । ८ द. र्या । ९ द. भ्यधिकां । १० द. सू । ११ द. ०क च्छेदिकार्धेन ।

सप्तविंशतिमण्डपलक्षणं नाम सप्तषष्टितमोऽध्यायः । ५४१ क्षणान्तरेषु रचयेद् दीप्तिकातोरणानि च । अन्यथा वा भवेद् वृत्तं चतुरश्रो यथा क्वचित् ॥ ८५ ॥ गजतालुयुतः पट्टस्योर्ध्वमष्टाश्रिरेव वा । कुर्वीत मध्ये चाष्टाश्रिबाह्यतः पङ्क्तयस्तथा ॥ ८६ ॥ (विशेषं छादये ब्रूमः स्तम्भिकांसूत्रद्भासयेत् ?) । षोडशं द्वादशाष्टौ वा +++ चतुरोच्छ्रायोः(?) ॥ ८७ ॥ पादान्यदूषयँत् शिल्पीमवेक्षणवशात्(?) सदा । त्रयोविंशतिधा भाज्यमन्तरं पट्टघण्टयोः ॥ ८८ ॥ घैण्टोर्ध्वं(?)पद्मपत्री सार्धभागसमुच्छ्रिता । उच्छ्रिता सार्धभागेन तदूर्ध्वं (दृढरी ?) भवेत् ॥ ८९ ॥ कपोती ग्राससंयुक्ताः सार्धभागसमुच्छ्रिताः । कण्ठकस्त(स्तु)द्विभागैः स्यादमरस्तु द्विभागिर्का(?) ॥ ९० ॥ भागद्वयं विनिष्क्रान्तं त्रिभागे गजतालुके । ('दत्ताभागानुच्छितकोसलं भागं च धालिका भवेत् ?) ॥ ९१ ॥ भागद्वयं द्वितीयं च तृतीयं च द्विभागिकम् । तस्योपरिष्टात् कर्तव्या(वलिन्यार्धभागिका ?) ॥ ९२ ॥ निर्गमः सूत्रमार्गेण एकैकस्य स्वमानतः । ++ गर्भकोणः स्यात् पक्ष्मपत्त्र्याश्च मस्तमे(?) ॥ ९३ ॥ विमृश्य सूत्रधारो वा निर्गमं कल्पयेत् स्वयम् । समैर्भागैश्च पत्त्रैश्च विकटैः पद्मपत्त्रकैः ॥ ९४ ॥ हस्तितुण्डैर्वरालैश्च शालभञ्जीभिरण्डकैः । भल्लिकातोरणैश्चैव भूषणीया चतुष्किका ॥ ९५ ॥ खेचरैर्मा(ल्य)बन्धैश्च नानाकर्मवितानभिः । मन्दारकैः शुंक्तिभिर्वा पद्मैर्वा नागपाशकैः ॥ ९६ ॥ मण्डपं छादयेत् प्राज्ञो बाह्यतस्त्वभिधीयते । द्विगुणौ(?) मौलिकद्वारात् पादोनद्विगुणं क्वचित् ॥ ९७ ॥ १ द. का० स्तत्रभास० । २ द. शा । ३ द. यपट्टच्छूया । ४ द. यन् । ५ द. घण्टा । ६ द. तो । ७ द. गा । ८ द. काः । ९ द. न्दभागा नुच्छितकोसल । १० द. सु । ११ द. ण ।

१४२ समराङ्गणसूत्रधारे सार्धभागमितं यद्वा त्र्यंशोनं द्विगुणं क्वचित् । क्वापि त्र्यंशाधिकं कार्यं चंतुर्द्वारं + मण्डपे ॥ ९८ ॥ द्वारे कार्यौ प्रतीहारौ भल्लिका तोरणास्तथा । स्तम्भयोश्च वराली द्वौ शालभंजिकया सह ॥ ९९ ॥ प्राग्ग्रीवं भद्रभद्रं च रथिका वेदिका बहिः । मण्डपे वरकैंस्योर्ध्वमधस्ताच्छिखरस्य च ॥ १०० ॥ भागार्थं छेदपट्टः स्याच्छेषं कुर्वंत संवृतिं(१) । (शिखरा त्र्यंशयुग्मेन पादोन वा कारयेत् ?) ॥ १०१ ॥ प्रासादे शुकनासं तु (सन्तु सम्भ्रमेऽथवा ?) । मण्डपस्योदयः स्वस्मादधस्तादथवा भवेत् ॥ १०२ ॥ वामनाद्या अनन्तान्ताः प्राक् प्रोक्ता ये दशोपयेः(दयौः) । कर्तव्यो मध्यतस्तेषामुदयः कोपि मण्डपे ॥ १०३ ॥ प्रविभज्योदयं त्रेधा घण्टां भागेन कारयेत् । तत् त्रिभागेन तिलकस्तिलकार्धेन(फंसना ?) ॥ १०४ ॥ क्रमैस्त्रिभिः पञ्चभिर्वा शूर्पैर्निर्माणमिष्यते । स्कन्धछाद्यर्वासने वामेषा सर्वणोदिना(?) ॥ १०५ ॥ शोभां भद्रेषु कर्णेषु यथायोगं प्रकल्पयेत् । वीथीमिश्चन्द्रशालाभिः सिंहकर्णैश्च शोभनैः ॥ १०६ ॥ रथिकाभिर्वरालैश्च तिलकश्चारुदर्शनैः । शुकनासैर्गजैः सिंहैरन्यैरित्येवमादिभिः ॥ १०७ ॥ कर्मप्रकारैः कर्तव्या मण्डपे भूषणक्रिया । ॰ त्रिविधैरथवा कूटैः सङ्घटैः कक्षकूटकैः ॥ १०८ ॥ तिलकैर्वा तमङ्गैर्वा खुरच्छाद्यैः संधदृकैः । शृङ्गादिभिः प्रभेदैश्च कार्या मण्डपसंवृतिः ॥ १०९ ॥ १ द. वक्तुद्दर । २ द. तंडि । ३ द. का सार्ध । ४ द. र्ति । ५ द. पयः । ६ द. वासेने । ७ द. ॰वर । ८ द. की । ९ द. शुमनाशंर्गहडैः । १० द. वि । ११ द. सं ।

जगत्यङ्गसमुदायाधिकारो नामाष्टषष्टितमोऽध्यायः । ५४३ शुकनासोच्छ्रितेरूर्ध्वं न कार्या मण्डपोच्छ्रितिः । अधस्ताद् यत्र या प्रोक्ता कर्तव्या सा त्वशङ्कितैः ॥ ११० ॥ वलभ्यां शुकनासान्ता कर्तव्या मण्डपोच्छ्रितिः । (मण्डपः शुकनासान्तं योग्रासर्कुलम् ?) ॥ १११ ॥ न च तत् पुरमध्ये तु यत्र सा मण्डपोच्छ्रितिः । (स पुत्रयस्तैबन्धवतंस्य तयः कर्तकारकैँ ?) ॥ ११२ ॥ हीनाधिकप्रमाणेषु (द्विविष्टेषु ?) वास्तुषु । द्रव्यैर्वाधिकप्रमाणेषु(?) स्युरनर्थाः पदे पदे । ऋद्विः पुरस्य न भवेत् स्यात् पुराधिपतेर्भयम् ॥ ११३ ॥ क्लृप्तैरेवं मण्डपैः सुप्रमाणै- र्लक्ष्मोपेतैः सद्विधानेन कर्तुः । ऋद्विः सिद्धिः कारकस्यापि लोके क्षेमं च स्याद् भूमिभर्तुर्जयश्च ॥ ११४ ॥ इति महाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे सप्तविंशतिमण्डपाध्यायो नाम सप्तषष्टितमः ॥ अथ जगत्यङ्गसमुदायाधिकारो नामाष्टषष्टितमोऽध्यायः । त्रिदशागारभूत्यर्थं भूषाहेतोः पुरस्य तुं । भुक्तये मुक्तये पुंसां सर्वकालं च शान्तये ॥ १ ॥ निवासहेतोर्देवानां चतुर्वर्गस्य(हे ?) सिद्धये । मनस्विनां च कीर्त्यायुर्यशस्सम्प्राप्तये नृणाम् ॥ २ ॥ जगतीनामथ ब्रूमो लक्षणं विस्तरादिह । प्रासादं लिङ्गमित्याहु(र्लिङ्ग ?)ल्लयनाद् यतः ॥ ३ ॥ ततस्तदाधारतया जगती पीठिका मता । आकारविस्तृतानायामानुच्छ्रायं (''ते क्रिया ?) ॥ ४ ॥ १ द. तं कुं । २ द. र्तु । ३ द. न । ४ द. कौ । ५ द. दुर्विनिष्टेषु वा° । ६ द. हीने । ७ द. मश्व । ८ द. प्ता । ९ द. मू । १० द. च । ११ द. तत् ।