सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

" -> Wait, look at line 26: "च भूगोल उपरितनभाग एवैष संनिवेश इति नापि तु गोलपृष्ठेऽभितस्तेषां यथायोग्यं संनिवेश" Wait, does it say "भूगोल उपरितनभाग" or "भूगोलोपरितनभाग"? Look at line 26: 'च' space 'भू' 'गो' 'ल' space 'उ' 'प' 'रि' 'त' 'न' 'भा' 'ग' Yes, "भूगोल उपरितनभाग".

Let's check line 29: "धारिणीतिश्रुतेर्भगोलान्तः-" Yes, "धारिणीतिश्रुतेर्भगोलान्तः-".

Let's check line 31: "नात्पृथिवीद्वयसत्त्वेन भचक्रचलनासंभवाच्च न स्वाश्रयीभूतभूमिभिन्नो गोलान्तर्भू मिगोल" Wait, "गोलान्तर्भू मिगोल" has a space between 'भू' and 'मि'. Let's transcribe it faithfully as गोलान्तर्भू मिगोल or गोलान्तर्भूमिगोल? In original, there's a slight space, but it's one word: गोलान्तर्भूमिगोल or गोलान्तर्भू मिगोल. Let's write गोलान्तर्भू मिगोल.

Let's check the header: ३० on the left, `गोला

भुवनकोशः ३१ आरामा उद्यानानि । निग्रामाः प्रसिद्धाः । गाराणि च । चैत्यं बौद्धदेवायतनम् । एतेषां समुदायैश्चितो व्याप्तोऽस्ति । ननु चेतनपदार्थाः स्वप्रलयैरपि यथाकथंचिद्भूगोले सर्वत्र स्थितिं कर्तुं समर्था नाचेतनपदार्थाः । पर्वतवृक्षादयस्तिर्यगूर्ध्वाधोभागे स्वव्यापाराभावेन कथं स्थिता इत्याशङ्कावारणाय दृष्टान्तमाह—कदम्बेत्यादि । केसरसमुदायैः कदम्ब- पुष्पग्रन्थिः समन्ताद्व्याप्ता । यथा कदम्बपुष्पग्रन्थावधस्तिर्यक्समन्तात्केसराणि स्थितानि तथैवास्मिन्पर्वतादिकं तिर्यगूर्ध्वाधोभागस्थितमस्तीति शङ्कावकाशो नेति भावः ॥३॥ केदारदत्तः—भूमि स्वरूप—मिट्टी, वायु, जल, आकाश और तेजो मय भूमि पिण्ड चन्द्रमा, बुध, शुक्र सूर्य मंगल बृहस्पति शनि और नक्षत्रों की कक्षाओं से आवृत्त है । पृथ्वी किसी आधार पर आधारित न होकर स्वयं अपनी शक्ति से आकाश में संस्थित है । भूपृष्ठ में चारों तरफ मानव दानव वन उपवन आदि सुशोभित हैं । पृथ्वी चारों तरफ उद्यान ग्राम नगर, देवस्थान आदि से व्याप्त है । जैसे कदम्बपुष्प ग्रन्थि के चारों तरफ केसर संस्थित हैं तद्वत् इस पृथ्वी में पर्वतादिक भी ऊपर नीचे सीधे खड़े हैं । प्राचीन आचार्यों का भू केन्द्राभिप्रायिक कक्षा वर्णन की तरह अर्वाचीन आचार्यों के सूर्य के केन्द्राभिप्रायिक कक्षा वर्णन से ग्रह गणित में किसी प्रकार का अन्तर नहीं पड़ता है ॥२-३॥ इदानीं पुराणेषु भूमेराधारपरम्परा या पठिता तां निराकुर्वन्नाह— मूर्तो धर्त्ता चेद्धरित्र्यास्ततोऽन्यस्तस्याप्यन्योऽस्यैवमत्रानवस्था । अन्त्ये कल्प्या चेत्स्वशक्तिः

३२ गोलाध्याये वारणाय । अन्त्ये । पुरा पुराणसंमतान्तिमाधारे वराहे स्वशक्तिः । अन्तरिक्षावस्थानरूपा कल्प्येति चेद्वदसि तर्ह्याद्ये ऽत्राधारे शेषे किं कथं ना कल्प्या । देहलीदीपन्यायेनाग्रिमस्य नोकारस्यान्वयात् । वराहे शक्तिकल्पनायाः शेषशक्तिकल्पनस्य लघुभूतत्वेन शेष एव स्वशक्तिः कल्प्यतामित्याधागधारयोः कूर्मवराहयोर्व्यर्थत्वापत्तेः । नन्विष्टापत्तिः । पुराणोक्ताधाराणां भूमेर्निराधारत्वनिवारकत्वेन भूम्याधारनिर्णायकत्वतात्पर्यादित्यत आह—किमिति । शेषेऽन्तरिक्षावस्थानशक्तिः कल्प्यते तर्हि भूमेः किं कथं नो साऽन्तरिक्षा- वस्थानशक्तिः कल्प्या । अतिलाघवात् । भूमेरेवान्तरिक्षावस्थानशक्तिः कल्प्यताम् । शक्तेः प्रत्यक्षावगम्यत्वानियमस्य त्वदुक्त्यैवासिद्धेरित्यर्थः । तथा च भूमेर्मूर्त्तौ नाऽऽधारः । स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमामिति श्रुतिप्रामाण्येनेश्वरस्य जगदाधारत्वेन चामूर्तेश्वराधारत्वं भूमेर्नान्याधार इत्यनेनाङ्गीकृतं तत्तु निराधारतुल्यमेवेति भावः । ननु शेषादीनामीश्वरांश- तयाऽन्तरिक्षावस्थानशक्तिकल्पनं युक्तम् । भूमेस्तदभावादयुक्तं शक्तिकल्पनमित्यत आह— अष्टमूर्तेरिति । चकारात्सा भूमिरष्टमूर्तेः पृथिवीजलाग्निवाय्वाकाशसूर्यचन्द्रयजमानात्म- कस्य महेश्वरस्य मूर्तिः शरीरम् । तथा च भूमेरीश्वरमूर्तित्वादन्तरिक्षावस्थानशक्तिकल्पनं युक्तमेवेति भावः । एतेन जले भूमिगोलस्तुम्बिकावत्तरतीति यवनमतमपास्तम् । सलिले विलयो मृदो भवेदिति गोरप्सु न युज्यते स्थितिः । अथ पात्रगतेति तत्कथं न भवेद्या- वदिलेव पार्थिवम् । यदि वाऽम्भसि संस्थिता मही सलिलं तत्क्व वदप्रतिष्ठितम् । गुरुणोऽम्भसि चेत्स्थितिर्भवेत्क्षितिगोलस्य न किं विहायसि । इति लल्लोक्तेर्भूमाविदं जलेमिति सार्वजनीनप्रतीतेर्भूमिजलयोराधाराधेयभावप्रसिद्धेश्च ॥४॥ केदारदत्तः—पृथ्वी वस्तुतः अपने अक्ष में यथा स्थान और ग्रहों की तरह आकाश में स्थित है। पृथ्वी अपनी ही शक्ति से अपने स्थान पर स्थित है। यदि पृथ्वी को धारण करने वाला कोई शक्ति विशेष अन्य पदार्थ माना जाय तो उस पदार्थ को धारण करने वाला कोई और पदार्थ होना चाहिए इस प्रकार की कल्पनाओं में (धारक एवं धार्य पदार्थों की स्थिति) अनवस्था दोष स्वयं उत्पन्न हो जाता है। अन्ततः धार्यधारक पदार्थों की कल्पना में आदि और अन्त का मान हो नहीं हो सकता है तो कहना पड़ता है पृथ्वी को धारण करने वाला कोई है उसको धारण करने वाला अन्य शक्ति पिण्ड है उसका भी धारण करने वाला वह अन्य पिण्ड है इस प्रकार कहाँ तक क्या कहा जावेगा अन्त में कहना पड़ेगा कि वह जो अन्तिम पिण्ड है वह अपनी शक्ति से आकाश में स्थित है तो इस प्रकार की कल्पना से तो अच्छा यही होगा कि पृथ्वी आकाश में अपने कक्ष पर अपनी शक्ति से स्थिर है, अर्थात् यहाँ आधाराधेय कल्पना अनावश्यक है । इसो अभिप्राय से हमारे पुराणाचार्यों ने शक्ति विशेष का नाम शेषनाग, कहते हुये पृथ्वी को शेष नाग ने अपने शिर में धारण किया है जो आकाश में यथा स्थान अनन्तकाल से अनन्त काल तक स्थिर रही है रहेगी। पृथ्वी का धारक कोई अन्य आधार नहीं है अपनी ही शक्ति से पृथ्वी आकाश में यथा स्थान स्थित है।

अथवा यह भूमि अर्थात् भूगोल अष्टमूर्ति शिव की मूर्ति की तरह, अर्थात् पृथिवी, जल, अग्नि, वायु, आकाश, सूर्य, चन्द्र और यजमानात्मक भगवान् सर्वशक्तिमान् शिव की मूर्ति की तरह एक शिव मूर्ति है जो सर्वशक्ति केन्द्र है उसे किसी आधार की आवश्यकता नहीं है वही स्वयं ब्रह्माण्ड का आधार है यह भाव स्पष्ट हुआ है ॥४॥ इदानीं कथमियं भूमेः स्वशक्तिरित्याशङ्कां परिहरन्नाह— यथोष्णतार्कनलयोश्च शीतता विधौ द्रुतिः के कठिनत्वमश्मनि । मरुच्चलो भूरचला स्वभावतो यतो विचित्रा बत वस्तुशक्तयः ॥५॥ आकृष्यते तत्पततीव भाति समे समन्तात्क्व पतत्वियं खे ॥६॥ वा० भा०—पूर्वश्लोकः सुगमः । आकृष्टिशक्तिश्च महीत्यनेन भूमेरधःपतनं तत्तिर्यग्धःस्थितानां चाधःपतनशङ्का निरस्ता ॥५॥६॥ मरीचिः—ननु महेशाष्टमूर्त्यन्तर्गतत्वेन भूमेरन्तरिक्षावस्थानशक्तिकल्पने जलादी- नामप्यन्तरिक्षावस्थानशक्तिः कल्प्यतामित्यतो वंशस्थेनाऽऽह—यथेति । यथा सूर्याग्न्योरुष्णता, उष्णस्पर्शाधिकरणत्वम् । चो वार्थे । यथा वा दृष्टान्तान्तरम् । चन्द्रे शीतस्पर्शाधिकरणत्वम् । के जले द्रवत्वाधिकरणत्वम् । अश्मनि पाषाणे कठिनत्वम् । वायुश्चञ्चलः । तथा स्वभावतः स्वरूपेणैव भूर्भूमिरचला स्थिरा । ननु स्वरूपेणैवैषां तथात्वं कुत इत्यत आह—यत इति । यतः कारणाद्वस्तुशक्तयः पदार्थानां स्वकार्यजनन- सामर्थ्यस्वरूपाः शक्तयः । बत इति खेदे । विचित्रा नानाविधाः सन्ति । एतेन वाय्वा- दावचलत्वमग्नौ शीतस्पर्शाधिकरणत्वमित्यादि स्वरूपेण तत्राऽऽस्तामिति निरस्तम् । कल्पनाया दृष्टान्तानुरुद्धत्वात् । तथा च वाय्वादीनां प्रत्यक्षचलत्वादिशक्त्या भूमेरचलत्व- शक्तिरनुमीयत इति भावः । एतद्वस्तु भवदङ्गीकृताधःप्रदेशाभ्युपगमे शक्तिः स्वभावो वा कल्प्यते । वस्तुतोऽस्मन्मते भूमेरधःप्रदेशाभावात्पतनासंभव इत्यग्रे समर्थनादिति ध्येयम् । अत्र पौराणिकानुयायिनो ज्योतिर्विदस्तु भुवः स्थैर्यं यदुक्तं तत्किमतिरिक्ता शक्तिः स्वभावो वा । तत्राऽऽद्येऽपि सा सहजा किमागन्तुका वा । नाऽऽद्यः । कार्यद्रव्यात्मके वस्तुनि सहज- शक्तेः कारणगतरूपादिजन्यकार्यगतरूपादिवत्स्वसमवायिकारणीभूतावयवनिष्ठशक्तिपूर्वकत्व- नियमात् । यथा वह्नौ स्फोटकारणतावच्छेदिका दाहकता तत्कारणावयवनिष्ठशक्तिजनितैव- मियमपि चेत्तथा तर्हि पृथुतरमृत्पिण्डादावपि तत्प्रसङ्गस्य दुर्वारत्वात् । शक्तिवादिमते च तथाविधशक्तेस्तथात्वनियमस्वीकारात् । नान्त्यः । तस्याश्चाऽऽगन्तुकत्वे व्रीहीन् प्रोक्षति व्रीहीनवहन्तीत्यादौ व्रीहिषु प्रोक्षणावघातजन्यशक्तिवदन्यप्रयुक्ताभ्युपगमेऽस्मन्मतानुप्रविष्ट- त्वापत्तेः । स्वभाववादाभ्युपगमे द्वितीयपक्षे तु स्वस्य भावः स्वभाव इति व्युत्पत्तिबलेन स्थैर्यमस्येति । न तावत्तथा स्वरूपमेव भूमेस्तस्यास्तदेकदेशरोत्त्वे भूकम्पादावपि तच्चलनं न स्यात् । कदाऽपि स्वरूपस्यानपायात् । ननु न केवलमस्माभिश्चलनाभावरूपकार्यं प्रति ३

३४ गोलाध्याये भूमिस্বরূপमात्रं हेतुरित्युच्यतेऽपि तु सहकारिसमवहितमेवेति प्रतिबन्धकाभावविशिष्टं तत्तथेति । प्रकृते च तदन्यथाभावदर्शनात्तत्र तदा किञ्चित्प्रतिबन्धकं कल्पनीयमिति चेन्न । किं तद्योग्यमयोग्यं वा । नाऽऽद्यः । उपलम्भाभावात् । त्वयाऽपि विविच्याकथनाच्च । नान्त्यः । तस्यासिद्धतया प्रतिबन्धकत्वानुपपत्तेः । कारणीभूतभावप्रतियोगित्वेन प्रतिबन्ध- कानुसंधानात् । अथाऽऽस्तामनुमितियोग्येश्वरेच्छैव भूकम्पसंपादकत्वेन स्थैर्यप्रतिबन्धिकेति चेन्न । तस्याः सनातनत्वेन नित्यतया स्थिरताप्रतिबन्धे सार्वकालमपि भूचलनमेव स्यात् । तस्या नित्यत्वेनाभावप्रतियोगित्वासंभवेन प्रतिबन्धकत्वासंभवाच्च । अथ मा भूदीश्वरेच्छा तथा, तथाऽपि तत्कालविद्यमानप्राण्यसमीचीनादृष्टं तु प्रतिबन्धकं स्यादेवेति चेत्तर्हि सिद्धमेव भूमेरधोऽधो गमनम् । तेन गणितोच्छेदापत्तेः । तथा हि । एकद्वित्रिदिनावधिक- भूकम्पकालपर्यन्तमदृष्टेन स्थैर्यप्रतिबन्धप्रतिबन्धकाभावरूपसहकार्यसत्त्वेनान्तरिक्षावस्थानरू- पकार्यानुत्पादे भुवोऽतिगुरुत्वेनाधोगमनस्यैवावसीयमानत्वात् । तावत्कालपर्यन्तं च प्रत्येकं बहुशो जायमानभूकम्पेषु भुवो गुरुत्वेनातिवेगाद्दिव योजनसहस्राणि यावदधोगमनाद्भूसा- पेक्षग्रहगणितसाधनास्याप्युच्छिन्न [त्व] संकथनत्वादिति । किञ्चादृष्टस्यासाधारणकारणताया दृढदण्डनुन्नमपि चक्रं न भ्राम्येतेत्यादिप्रतिकूलतर्कादिभिर्मणिप्रभायां निराकरणात् । सति दृष्टकारणसंभवे चादृष्टकल्पनाया अन्याय्यत्वात् । अपि च वस्त्वन्तरेऽपि ध्रुवादौ स्थिर- त्वोपलम्भो न स्यात् । स्वभावत्वेनैकविशिष्टत्वात् । तथाविधस्वभावस्य द्वैविध्यमिति चेन्न । किमयमसाधारणः साधारणो वा । नाऽऽद्यः । तस्यासाधारणत्वेन तत्तद्वस्तुमात्रगत- त्वेनाग्नबीजादेरिव स्वस्वाङ्कुरजनकत्ववदन्यवृत्तित्वासंभवेन प्रकृतस्थिरताया ध्रुवाद्यावृत्त- ताप्रसङ्गः । नान्त्यः । कार्यद्रव्यसाधारणत्वभावस्य दाहकतादेः साक्षात्समधर्मवस्त्वन्तर- वृत्तिसंभवेऽपि स्वावयववृत्तितानियमेन मृत्पिण्डादेरपि तथात्वापत्तेः । यद्धर्मावच्छिन्ने स्वाभावत्वनिर्वाहस्तत्समधर्मवस्तुवृत्तित्वनियमात् । यथा वह्नित्वानवच्छिन्ने दाहकतेति सा वह्निव्यक्तिमात्रवर्तिनी । नतु घटादावपि । तद्वदत्रापीति विजातीयतया ध्रुवे सा न स्यादिति स्थैर्यस्य भूमिस्वभावत्वमसङ्गतम् । वस्तुतस्तु चलनाभाव एवास्थिरत्वम् । तदभाववत्येव स्थिर इति प्रत्ययात् । सति चैवमभावात्मनः स्थैर्यस्य सर्वथाभावरूपत्वसंभावनात् । नन्व- भावाभावस्य भावात्मकत्वं दृष्टमेवेति चेन्न । तदास्ताम् । प्रकृते तु चलनस्य कर्मात्मकत्वेन भावरूपत्वात्तदभावस्य तु तत्त्वासंभवात् । स च क्वचिदाधारेण । क्वचिदुत्कृष्टवस्त्वन्तर- सामर्थ्यात् । क्वचिच्च चेतने स्वप्रयत्नात् । तस्माच्छेषाद्याधारेणैव प्रकृते चलनाभाव एव स्थिरत्वमापद्यते । चलनप्रतिबन्धेनाजातक्रिये वस्तुनि तेनाऽऽधारादिना क्वचित्प्रागभाव- परिपालनमेव । जातक्रिये वस्तुनि तद्ध्वंस एवेति तत्त्वम् । ननु शेषादावपि शरीरत्वेन मूर्तत्वात्तद्द्वयं वयमपि विकल्पयाम इति चेन्न । तेषामीश्वरावतारतयाऽतिसमर्थत्वेन तत्रान्तरिक्षावस्थानजननसामर्थ्यप्रयत्नवत्त्वं चलनाभावरूपस्थिरत्वापादकमेकमनेकप्रकार- परिक्लृप्तमुपेयते । वियद्द्रिगाहमानविहगादावप्य [वि] वाम्यस्तसमस्तयोगविद्याविशारद- नटपुरुषादाविव कतिपयभारस्वशरीरान्तरिक्षावस्थानक्षमत्ववत्तादृशप्रयत्नाधिकरणत्वस्यैत-

च्छरीराधेयभूम्यादिस्थिरत्वोपधाने नियामकत्वात् । अन्यथादाहृतस्थले सकललोकप्रतीत्यु- च्छेदापत्तेः । अत एवास्मन्मते भूभारभिन्ननागेन्द्रशीर्षविश्रामसंभवः । भूकम्प इत्यादिकश्य- पादिवचनैर्भूभारखिन्ननागेन्द्रफणाप्रकम्पनादेव भूकम्पोपपत्तिः । आधारचलनेनाऽऽधेयगतेर्ब- हुशः प्रसिद्धत्वात् । न चैवं शेषाद्याधाराणामतिस्थूलशरीरत्वेन भचक्रभ्रमणप्रतिबन्धत्व- संभवेन तद्भ्रमणाऽनुपपत्तिरिति वाच्यम् । तेषां सप्तमपूरपातालावस्थितत्वेनाभ्यन्तर्गतत्वान्मे- र्वपेक्षयाऽधोभागस्थितत्वेन ग्रहाणां च तं प्रदक्षिणीकृत्य गच्छतां तत्प्रतियोगितिर्यगवस्था [ना] देव ग्रहचारप्रतिबन्धाशक्तत्वात् । अथैवमन्तर्गतत्वेन भूमेरपृथक्त्वेऽपि पुराणप्रामाण्य- स्यान्यथासिद्धत्वावगमे च तत्स्वीकरणं कुलधर्ममात्रप्रयुक्तमिवाऽऽभातीति चेन्न । भूमेर- चेतनतया ब्रह्माण्डमध्याकाशावस्थानासंभवेन परमेश्वरः कूर्माद्यवताररूपेण भूगोलमाविष्टभ्य ब्रह्माण्डमध्याकाशे स्थित इत्याधारस्यावश्यतयाऽङ्गीकारात् । ननु तर्ह्यभिधानादिषु भूमौ स्थिरा चलेति कथं शब्दप्रयोग इति चेत्तस्य स्वाधारकूर्मगतस्य भूमावुपचरितत्वादभ्र (प) तनशीलत्वस्य चोभयत्र समस्योपचारे बीजत्वात् । तथा च तद्वाक्यम्—मूर्ते कुधर्तरि भवेदनवस्थिकाऽतः स्वाभाविकः खलु गुणः स्थिरता स्थिरायाम् । औष्ण्यं यथानलगुणो द्रवतोदकस्येत्युक्तं हि भास्करकृतौ तदतोऽनुयुक्तम् । गोत्राभ्या (भा) रधराः पुराणपठितः शेषादयः सन्तु ते को दोषः खचरोऽपुञ्जरगतो वेदोदितास्ते यतः । भूमौ चेदचलत्वलक्षण- गुणः किं नो तदंशे पुनस्तोयांशे द्रवता यथाऽनललवे दाहत्वमित्यादिवत् । धृतवक्त्रसरी- सृपोऽपि गृध्रः प्रहरं तिष्ठति खेऽय (ल्प) वीर्य एवम् । गगने न कथं स कूर्मरूपः प्रतिकल्पं धृतभूरचिन्त्यशक्तिः । स्वभावाभ्यामभ्युपगतं स्थिरत्वं खण्डयति—तन्न । समनन्तरमेवाऽऽ- चार्यैराकृष्टिशक्तिश्च मही वयेत्यादिना तन्निवारणस्योक्तत्वात् । अन्यथा —आकृष्ट- शक्तिरित्यादिपद्यस्य पूर्वश्लोकेन सह संगत्यनुपपत्त्या भ्रान्तप्रलपितत्वापत्तेः । न चाऽऽकृष्ट- शक्तिरित्यादिपद्यं शिरोमणौ नास्त्येवेति वाच्यम् । भवद्भिरेव स्वग्रन्थ आकृष्टिशक्तिश्च महीति न स्यादित्यनेन तत्पद्यार्थस्य निराकरणोक्त्या तत्सद्भावसमर्थनात् । तस्माद्दिनां दूषणोट्टङ्कनं ग्रन्थे तदुत्तरसत्त्वे तद्दूषणोपस्थित्या ग्रन्थदूषणजल्पनं स्वाज्ञानसूचकमति- मदनादरयोग्यं सिद्धान्तकतॄणां भवादृशामनुचितमेवेति किं बहूक्त्या ॥५॥ ननु दृष्टान्तस्वभावस्य तदवयवेऽपि सत्त्वाद्दृष्टान्ते भूमावचलस्वभावस्य तस्यावयवेऽ- सत्त्वाद्दृष्टान्तबलेन कथं भूमेरचलस्वभावो वक्तुमुचितोऽन्यथा निराधारोपस्थापितस्य लोष्टादेः पार्थिवावयवस्याचलत्वेनान्तरिक्षावस्थानतयाऽपतनापत्तेरिति पाखण्डकाभिमता- शङ्काया उत्तरमुपजातिकायाऽऽह—आकृष्टिशक्तिरिति । मही पृथ्वी । आकृष्टिशक्तिः । आकृष्टिराकर्षणं तत्संपादिका शक्तिर्विद्यते यस्याः सा । चः समुच्चये । तेन भूमेरचलाकर्षणत्वेत्युभयश्शक्त्योरधिकरणत्वमित्यर्थः । नन्वेतावता प्रकृते किं सिद्धमित्यत आह—तयेति । तया भूम्या । स्वशक्त्या । आकर्षणशक्त्या । खस्थमाका- शस्थं यदाधारशून्यं गुरु । गुरुत्वाधिकरणीभूतम् । जलपृथिव्यवयवसाधारणं वस्तु । स्वाभि- मुखं तद्वस्त्वभिमुखो यः पृथिवीप्रदेशस्तदभिमुखाकाशमार्गेणाऽऽकृष्यते । प्रतिबन्धाभावे

३६ गोलाध्याये स्वप्रदेशं प्रत्यानीयते । तद्भूभ्याकर्षितवस्तु पतति । इवकारात्पतनाभावेऽपि तस्य पतनं भूस्थलोकानां भाति । वियद्विगाहमानविहंगमाद्याकर्षणं वाग्वादिधृतिबद्धमिति त्वत्पक्षतुल्यम् । एतेन भूगोलस्याऽऽकर्षप्रसिद्ध्याऽऽकर्षणासंभवान्नाधोगमनम् । भूगोलस्याऽऽकाशस्थवस्त्वा- कर्षकत्वोक्त्या स्वाधिष्ठितलोकाकर्षकत्वं स्वतः सिद्धमिति तिर्यगधःस्थितानां लोकानां नाधः पतनसंभव इत्यपि सूचितम् ! तथा च भुवः स्थिरताशक्तिः सहजा । भूम्यवयवा- नामपि स्थिरत्वात् । यथा चुम्बकाश्मनाऽचलं लोहं समाकृष्यते तथा भूम्या स्वाकर्षणशक्त्या स्थिराकाशस्थस्यावयवस्यवाऽऽकर्षणेन तत्पतनासिद्ध्या तदवयवानामपि स्थिरत्वशक्त्यधि- करणत्वात् । पतनप्रतीतिस्तु नीलं तम इतिवद्भ्रान्तैव । अत्रास्थिरत्वं स्वावयवभूमध्य- गर्भतत्संबंधिब्रह्माण्डगर्भविद्गोलकत्वम् । तेन लोकादृष्टवशात्प्रवृत्तजलान्तर्गतसत्त्वाघाताद्- भूपृष्ठैकदेशसंजातभूमिकम्पे स्थिरत्वानपायान्न क्षतिः । नहि तत्र भूमेः सत्त्वसंचरणं येन तच्चलनास्थिरत्वक्षतिरिति वाच्यम् । तत्र लोकाभावादेव कम्पाऽङ्गीकारात् । जायमान- भूकम्पस्यापि सर्वदेशावच्छेदेनाप्रतीतेश्च । एनेन भूकम्पे भूमेरधोगमनापत्त्या साधित- भूगोलसंबन्धिगणितोच्छेदापत्तिरिति निरस्तम् । अतएव भूमेः स्थिराऽचलेत्यभिधानम् । औपचारिकत्वे मानाभावात् । नहि स्थिरपदेन कूर्मोऽभिधीयते येन तत्संबन्धाद्भूमौ तद- भिधानम् । एतेन स्थिरत्वस्वभावाम्युपगमे यानि दूषणानि तान्यप्यसंलग्न (त्व) निवेधा (बेधा) नि । स्थैर्यस्य भावात्मकत्वात् । उक्ताकर्षणशक्त्या मृत्पिण्डस्यापि तत्स्वभावोप- पत्तेः । एतत्स्थिरत्वस्य ध्रुवादावसंभवाच्च । अथ भूमेः स्थैर्यशक्तिसंपादिकाकृष्टिशक्तावपि तच्छक्तिविकल्पोक्तदूषणग्रस्तत्वात्तच्छक्त्यसिद्ध्या स्थैर्यशक्तिरपि चलैवेति चेन्न । भूम्यवय- वेऽपि तच्छक्तिसद्भावाङ्गीकारात् । न चैवमाकाशस्थितपार्थिवावयवेन भूमिगोलोऽय- माकृष्यते । न चेष्टापत्तिः । भूमिस्थैर्यार्थ कल्पितशक्त्यैव भूमिचलनसिद्धेरुक्तभूमिसंबन्धि- गणितस्य भूमेर्मध्यत्वाभावादनुपपत्तेरिति वाच्यम् । प्रबलाल्पबलपुरुषयोः परस्पराकर्षण- लीलाविधौ प्रबलेनाल्पबलाकर्षणरचननियमदर्शनादतिप्रबलया भूम्याकर्षणासंभवात् । खस्थयोः पार्थिवावयवयोः स्वाभिमुखयोर्महल्लघ्वोः परस्पराकर्षणविधौ निकटभूगोलाकर्षक- शक्तिसाहचर्यात्क्वचिल्लघुना महत् आकर्षणात् । व्यस्तावस्थितयोस्तयोर्महता लध्वाकर्षणं भूम्याकर्षणप्राबल्यात् । अत्र केचित् । खस्थितपदार्थपतनमात्रं न भूमेराकर्षणशक्तेरुपपादकं व्यभिचाराद्वृत्तविरोधाच्च । तथा हि-यत्र क्वापि दृष्टमाकर्षणेन पुरुषादिना वस्त्वाकर्ष- णम् । तत्र सर्वत्र लघोरेव प्रथमाकर्षकसंयोगः । यथा सूत्रद्वययन्त्रितक्रमुकफलशिलयोरा- कर्षणविधौ । अन्यथा सकललोकप्रतीत्यपलापप्रसङ्गः । शिलातलापेक्षया क्रमुकफलस्यैव बाललीलाविधौ द्रुतसंयोगस्य सर्वजनोपलम्भात् । अतश्चेदेषा भूमिरपि तादृशशक्तिमती स्याल्लघुमेव प्रथममाकर्षयेन्न गुरुमिति । दृश्यते च सर्वत्र विपरीतमतः प्रमाणविधुर- त्वेनोपपत्तिशून्यतया कथमेतत् । तथा चाऽऽकर्षणशक्त्यसिद्धयैव भूमेः स्थैर्यशक्तिरपास्ते- त्याधारं बिना कथमन्तरिक्षावस्थानमित्याधारनिराकरणं ब्रह्मणोऽप्यशक्यम् । तथा च तद्वाक्यम्—आकृष्टिशक्तिश्च महीति न स्याद्यतो घनं शीघ्रमुपैति भूमिम् । आकर्षकं

याति लघु द्रुतं हि मही स्थिराधारमृते कथं स्यादिति । न चैवं भूगोले तिर्यंगधः- प्रदेशयोः पर्वतसमुद्रमनुष्यावस्थानानुपपत्तिरिति वाच्यमिति चेन्न । पतन्त्यधः स्थिताः किं गिरयः सिन्धुसरिन्नराः ख एते । अधृतं गुरु वस्त्वेवं यत्तदधः संपततीति दृश्यत इत्यस्माभिराशङ्क्यम् । नाऽऽशङ्कनीयमिति वस्तुनि देशभेदे सामर्थ्य- लक्षणगुणाः कतिचिद्विभिन्नाः । यद्वत्सुशीतलकराश्मशिला द्रवन्ति सूर्याश्मनिर्मलशिलास्वनल- प्रवृत्तिः । वज्राणि वारिषु तरन्ति हि चुम्बकाश्मा लोहं समानयति चाऽऽत्मनि दूरवर्ति । उच्चैस्तरं भवति पर्वतवत्समुद्रे नीरं यतो बत विचित्रगुणाः प्रदेशाः । भाषाकाराचारसामर्थ्य- भेदो ह्यत्रैवाद्वौ देशभेदेन दृष्टाः । नृणामेव किं पुनरन्यभागे तस्मात्स्थैर्यं नाम शक्तिश्च तेषामित्यनेन तत्तद्देशोत्पन्नवस्तूनां सामर्थ्यातिशयवशेन पतनाभाव इति स्थैर्यशक्त्यङ्गी- कारेण स्वग्रन्थे समर्थितत्वात् । अनन्तशक्तिकल्पनागौरवं चान्यथानुपपत्त्या प्रामाणिकत्वाद- दोष इत्याहुः । तन्न । ऊर्ध्वाधस्तिर्यग्भेदेनाऽऽकर्षणस्य त्रैविध्याभ्युपगमेन तिर्यगधःस्थयोरा- कर्षणस्य भवदुक्तनियमत्वेऽप्यूर्ध्वस्थयोरेकस्थानावस्थयोर्गुरुहलघोराकर्षणे गुरोरेव प्रथममा- कर्षकसंयोगोऽनन्तरं लघोरिति दर्शनात् । भूमेरूर्ध्वाकर्षणशक्त्यङ्गीकारे बाधकाभावात् । भूमेरभितः सर्वाधस्त्वेनाधःकर्षणशक्त्यसंभवात् । अन्यथा तलतिर्यग्भागयोः कदाचिदपि वृष्टिरनुकूला न स्यात् । तत्तदायत्तस्य सस्यादेरनुत्पादे कथमेतदधःस्थितं जीवेत् । किंच वह्नेरूर्ध्वज्वलनमेव स्वाभाविकमिति तलतिर्यग्भागयोरयमपि पाकानुकूलो न स्यात् । तथा चोभयथाऽपि तत्र जीवनसंदेह एव स्यात् । न चैवं भूमेः सर्वाधस्त्वेनाधस्तिर्यग्भागावस्थित- जनादीनां तत्रैव प्रपातसंभवात् । तत्र तदवस्थाने न क्षतिरिति व्यर्थमाकृष्टिशक्तिकल्पन- मिति वाच्यम् । नहि तदवस्थानार्थमेव तच्छक्तिकल्पनं किंतु भूमौ स्थिरत्वशक्तिसंरक्षण- हेतुत्वेन तत्कल्पनात् । किं नोऽमुना बहुत्तरेण मुधोदितेन गुर्वी स्थिरा वियति येन धृतेय- मुर्वी । सर्वं धराधरचरं धरतीति भाति देवो धराय न निवारणतोऽवतीर्ण इत्यत्र पाताला- वस्थितेन कूर्मेण स्वचरणचतुष्टय उदाकृष्यैव भूमेर्धारणादाकर्षणवशादाकृष्टया भुवा भूता- न्याकृष्टानीति भाव इति भवत्तनयलिखितभवदभिप्रायेण भवद्भिरप्याऽऽगन्तुकाकृष्टिशक्ते- रङ्गीकाराच्च । ननु वस्तुन आकर्षणे भूसंयोगानन्तरं तद्वस्तुनः परावर्तनेन स्थलान्तरगम- नानुपपत्तेः पतने चाभिघातात्तदुपपत्तेः पतनानुभवापलापेन तदुच्छेदप्रसङ्गाच्छक्तिद्वयकल्प- नागौरवाच्चेत्यस्वरसादाह - समे इति । इयं गोलरूपा भूमिः समन्तात् । स्वस्थानादभितः सर्वत्र ब्रह्माण्डपरिधिपर्यन्तं समे तुल्ये ख आकाशे क्व कस्मिन्स्थले पततु । न कुत्रापि स्थिरे [स्थिरै] वेत्यर्थः । तथा च शक्तिद्वयकल्पनं त्वत्संमताधःप्रदेशाभ्युपगमेन भूमेर्निराधारत्व- निर्वाहायोक्तम् । वस्तुतस्तु भूमिगोलस्य ब्रह्माण्डगर्भविस्थानेन भूमिगोलादभितो ब्रह्माण्डा- न्तर्नभसस्तुल्यतया तेनाऽऽधाररहितेन गुरुभूतेनापि भूमिगोलेन केनाऽऽकाशमार्गेण पतनीयं विनिगमनाविरहादभितः पतनं युगपद्संभव्येवेति भूमेरभितस्तदूर्ध्वप्रदेशत्वाद

३८ गोलाध्याये उत पार्श्वः साकल्यावधेः स्यादिति लघ्वार्यभट्टोक्तेः । मध्ये समन्तादण्डस्य भूगोलो व्योम्नि तिष्ठति । बिभ्राणः परमां शक्तिं ब्रह्मणो धारणात्मिकामिति सूर्यसिद्धान्ताच्चेति भावः ।।६।। केदारदत्तः—‘‘पृथ्वी अपनी शक्ति से आकाश में स्थित है’’ इस कथन की युक्ति से पुष्टि की जा रही है कि— जैसे सूर्य और अग्नि में स्वाभाविक उष्णता है, जैसे चन्द्रपिण्ड में शैत्यानुभूति होतो है, जल में द्रवता, (आर्द्रता) जैसे स्वाभाविक है, जैसे पत्थर में स्वतः काठिन्य है और वायु में स्वाभाविक गमनशीलता है उसी प्रकार पृथ्वो में अचलत्व स्वाभाविक है, अर्थात् वह आकाश में अपनो जगह यथास्थान स्थित है अर्थात् आकाश में पृथ्वी का केन्द्र बिन्दु यथास्थान स्थिर है । परमात्मा की यह अद्भुत शक्ति अतिविचित्र है और अवर्णनीय भी है । इसके बावजूद पृथ्वी में गुरुत्वाकर्षणशक्ति है जो आकाश के गुरु पदार्थों को खींचकर अपने धरातल में ले आती है । (Centre of attianction) पृथ्वी में यह एक ईश्वरदत्त गुरुत्वाकर्षणशक्ति सदा वर्त्तमान रहती है, जो आकाश में अपनी सीमा के भीतर भी किसी भी गुरु पदार्थ को खींचकर अपने धरातल में ले आती है और जो साधारण द्रष्टा को आकाशीय पदार्थों का पृथ्वी में गिरने का सा अनुभव होता है । पृथ्वी के चारों तरफ ही आकाश है आकाश में पृथ्वी यथास्थान स्थित है तो पृथ्वी आकाश में अपने स्थान से सरासर नीचे जा रही है ऐसी कल्पना का कोई तथ्यगत आधार नहीं है ।।५-६।। इदानीं बौद्धादियुक्तिमाह— भपञ्जरस्य भ्रमणावलोकादाधारशून्या कुरिति प्रतीतिः । खस्थं न दृष्टं च गुरु क्षमाऽतः खेऽधः प्रयातीति वदन्ति बौद्धाः ।।७।। द्वौ द्वौ रवीन्दू भगणौ च तद्वदेकान्तरौ वावुदयं व्रजेताम् । यदब्रुवन्नेवमनम्बराद्या ब्रवीम्यतस्तान् प्रति युक्तियुक्तम् ।।८।। वा० भा०—भूमेः समन्ताद्वर्त्तमानस्य भपञ्जरस्य भ्रमणान्यथानुपपत्त्या निरा- धारा भूरिति तेषां प्रतीतिरभूत् । तथाऽऽकाशस्थं गुरु वस्तु किमपि न दृष्टम् । भूरधो यातीति बौद्धा वदन्ति । यथा नौस्थो नावं गच्छन्तीमपि न वेत्ति तथा भूस्थो जनो न वेत्तीति । तथा द्वौ सूर्यौ । द्वौ चन्द्रमसौ । चतुष्पञ्चाशन्नक्षत्राणि । चतु- र्भुजस्तम्भनिभो मेरुः । एकान्तरकोणस्थौ सूर्यौ मेरुकोणवशेनेकान्तरौ तावुदयं गच्छत इति जैनाश्चाब्र वन् ।।७।।८।। Indological Truths

मरीचिः—अथ बौद्धमतं विप्रतिपन्नं निराकतं प्रथमं तन्मतमुपजातिकयोपपादयति- भेति । नक्षत्राधिष्ठितगोलस्य ग्रहाणां च भूमेरभितो भ्रमणदर्शनाद्भूमिराधाररहितेति, एव- मस्माकं प्रतीतिरनुभवो जातः । अन्यथोदयस्तसिद्धभ्रमणमाधारसत्त्वेऽनुपपन्नं स्यात् । गुरु गुरुत्वाधिकरणीभूतं वस्तु । आकाशस्थमचेतनं किमपि न दृष्टम् । चकारादिदमप्यनुभव- सिद्धम् । अतोऽनुभवद्वयात् । खे ब्रह्माण्डमध्यावकाशे स्थापिताऽपि क्ष्मा भूमिराकाश एवाधो गच्छति प्रतिक्षणं भूस्थजनो न जानाति । यथा नौस्थो गच्छति तावन्न जानातीति । एवं बौद्धा वेदानङ्गीकारकाः पापा वदन्ति । अङ्गी कुर्वन्ति ननु भुव आधारकल्पने भपञ्जर भ्रमणानुपपत्तिं । तद्भ्रमणस्य मेरुपर्वतप्रदक्षिणत्वेन पुराणादिषु भूमेरूर्ध्वं प्रसिद्धत्वात् । न हि भपञ्जरभ्रमणं भूम्यधोऽङ्गीकृतम् । येन निराधारा भूः कल्प्येत्यतो भूसमन्ताद्भ्रमणं तन्मतेनोपपादयंस्तन्निराकरणमुपजातिकया संगतार्थं प्रतिजानीते—द्वाविति ॥७॥ द्वौ द्वौ रवीन्दू । द्वौ सूर्यौ द्वौ चन्द्रौ । भगणौ । अश्विन्‍यादिनक्षत्राणि भौमादयश्च तद्वत् । प्रत्येकं द्वेधा । चः समुच्चये । तौ द्विधात्मकौ । एकान्तरौ । एकमहोरात्रमन्तरं ययोस्तौ । उदयं दर्शनयोग्यतां व्रजेतां प्राप्नुतः । यस्मिन्दिने यः सूर्यादिक उदितस्तद्- द्वितीयदिनेऽन्यः सूर्यादिक उदेति । तृतीयदिने प्रथमश्चतुर्थदिने द्वितीयः । एवं पुनः पुनरित्यर्थः । एवमुक्तप्रकारेण । अनम्बराद्याः । न विद्यते अम्बरमावरणं येषां ते दिगम्बरा । बौद्धेषु दिगम्बरभेदस्य मुख्यत्वात्तदाद्या बौद्धाः । स्वग्रन्थे यत्-दो चंदा दो सुज्जा इत्यादि- वाक्येन गोलस्वरूपमब्रुवन्—अङ्गी कुर्युः । अयं भावः—मेरुपर्वताभितस्तत्तटे भपञ्जरस्य भ्रमणं प्रत्यक्षविरुद्धम् । दक्षिणदिगवस्थितनक्षत्रादस्तसंबन्धस्यासत्त्वात् । अतो भपञ्जर- भ्रमणं भूसमन्तादेवेत्याधारराहित्यं भूमेरधोगमनं च सम्यगुक्तम् । परंतु वस्तुन ऊर्ध्वाधः- पृष्ठाग्रपार्श्वद्वयभागानां प्रत्यक्षदर्शनाद्भूमेस्ते भागाः प्रत्यक्षसमत्वोपलब्ध्या समचतुरस्राः समकर्णा अभितः सन्तीति कल्पिताः । तत्रोध्वांधःपृष्ठाग्रचतुर्भागोपरि समन्ताद्भूचक्र- भ्रमणम् । स्वभागोपरि सूर्यभ्रमणे तद्दर्शनाद्दिनमन्यभागत्रयसंबन्धेन तद्भ्रमणे तददर्शना- द्रात्रिरिति त्रिगुणितदिनमानस्य रात्रित्वमनुभवविरोधीति तत्संरक्षणार्थं भचक्रं महच्चतुः- पञ्चाशन्नक्षत्रात्मकत्वेन चतुर्विंशतिराश्यात्मकं कल्पितम् । तत्रार्धपरिधौ क्रमेण सप्त- विंशतिर्नक्षत्राणि द्वादश राशय इति संपूर्णपरिधौ दस्रादिनक्षत्राणां वारद्वयं समावेशः । तत्राप्येकसंज्ञयोर्नक्षत्रयोर्भचक्रार्धान्तरमिति भचक्रार्धे ग्रहसंचारवदपरभचक्रार्धे ग्रहसंचारार्थं सूर्यादयोऽपि द्विधा भचक्रार्धान्तरत्वेनैकनक्षत्रस्थाः सन्तीति कल्पितास्ततः सूर्यास्तानन्तरं दिनमानासन्नरात्रिमाने गत एवापरसूर्योदयो भवतीति पूर्वसूर्यदर्शनेऽप्यपरसूर्यदर्शनेन दिनत्वव्यवहारोऽत्रानुभवविरोध इति तन्मतविचारक्षोदसिद्ध इति । यत्तु भूमेरुपर्य्येव मेरुसमन्तातटे भपञ्जरभ्रमणमङ्गीकृत्य मेरोश्चतुरस्राकारत्वं तन्मतेऽङ्गीकृत्य चोक्तदिन- रात्र्यनुभवानुपपत्तिशङ्कावारणाय सूर्यादीनां द्वैगुण्यं युक्ततरमिति तेषामाशयः । अधः पतन्त्याः स्थितिरस्ति नोर्व्या नभस्यनन्तेऽत्र वदन्ति जैनाः । द्वौ द्वौ रवीन्दू द्विगुणां भसंस्थां चतुर्भुजस्तम्भनिभं च मेरुमिति श्रीपत्युक्त्या वर्णयन्ति । तन्न । पूर्वबौद्धमतप्रतिपादने

४० गोलाध्याये भपञ्जरस्य भ्रमणावलोकादित्याद्यर्धस्य विरोधापत्तेः । न च मतद्वयं बौद्धभेदाद्भिन्नमिति वाच्यम् । भूस्थितिप्रसङ्गे पूर्वमतप्रतिपादनस्य युक्तत्वेऽपि द्वितीयमतप्रतिपादनस्यात्रासंगत- त्वापत्तेः । अग्रे मध्यगतिवासनायां तन्मतोक्तेः संगतत्वाच्च । ननु युक्त्यनुभवसिद्धबौद्ध- मतात्समे समन्तात् पतत्वियं ख इति भवन्मतमनुभवविरोधादयुक्तमित्यत आह— ब्रवीमीति । अतोऽनुभवविरोधात् । तान्बौद्धान् प्रति युक्तियुक्तं दूषणं समनन्तरमेवाहं वदामि । तेषां मतमनुभवविरोधादयुक्तमस्मन्मतमुक्तरीत्याऽनुभवाविरुद्धमुक्तमेवेति भावः ॥८॥ केदारदत्तः—पृथ्वी आधार शून्य है—नक्षत्र चक्र की भ्रमणशीलता प्रत्यक्ष दृश्य है कि अपने दृश्य क्षितिज में उदित कोई भी नक्षत्र हो, ६० घटी अर्थात् २४ घण्टे में उस नक्षत्र का क्षितिज में प्रत्यक्ष द्वितीय उदय देखा जाता है । यदि पृथ्वी को धारण करने वाला पृथ्वी के नीचे कोई पदार्थ या बिम्ब होता तो वह पदार्थ, नक्षत्र चक्र के भ्रमण में बाधक होता और नक्षत्र चक्र के भ्रमण में अवश्य व्यवधान करता । इसलिए नक्षत्रचक्र की दैनन्दिन परिभ्रमणशीलता जो प्रत्यक्ष दृश्य हो रही है, इस प्रत्यक्षता से स्पष्ट है कि पृथ्वी आधारशून्य है । अर्थात् आकाश में यथा स्थान स्थित है । बौद्ध दार्शनिकों का मत है कि आकाश में कोई भी गुरु पदार्थ स्थिर न रह कर बराबर नीचे गिरता रहता है । कल्पना कीजिए कि किसी ऊँची जगह आकाश से एक पत्थर जमीन में गिरा, वह पत्थर जमीन में कैसे गिरा ? क्योंकि पत्थर में तो कोई गति नहीं है तो कहना उचित होगा कि पृथ्वी ने पत्थर को अपनी तरफ खींच लिया, ठीक है पृथ्वी के आकर्षण ने पत्थर को अपने में मिला दिया । अब पृथ्वी को भी आकाश में जो एक पत्थर की अपेक्षा अत्यधिक महान शक्ति सम्पन्न पत्थर की तरह से है तो निरन्तर आकाश में गिरते रहना चाहिए, क्योंकि पृथ्वी के नीचे मात्र आकाश के अतिरिक्त और कुछ नहीं है, अर्थात् पृथ्वी का कोई आधार नहीं है । इत्यादि विचार से बौद्ध सम्प्रदाय का यह मत युक्ति युक्त सा लगता है कि पृथ्वी निरन्तर आकाश में नीचे गिर रही है इत्यादि । बौद्धों की इस कल्पना का खण्डन श्री भास्कराचार्य बहुत सरल युक्ति से कर रहे हैं कि यदि पृथ्वी प्रतिभ्रमण आकाश में नीचे गिर रही है तो उस पूर्व कथित पत्थर का पृथ्वी से संयोग नहीं होना चाहिए क्योंकि पत्थर के आकाश से नीचे गिरने की गति (वेग) पृथ्वी के नीचे गिरने के वेग से अत्यन्त न्यून है । पृथ्वी और पाषाण के अनन्त अधिक अन्तर में होने से पत्थर और पृथ्वी का आपस में संयोग होना असम्भव है, किन्तु हम प्रत्यक्ष देखते हैं कि पत्थर का भूमि से संयोग हो गया है अतः बौद्धाचार्यों का उक्त कथन कि "निरन्तर पृथ्वी आकाश में नीचे गिरती जा रही है" सुतरां गलत है यह बौद्धों का भ्रम है । अतः बौद्धों का उक्त कथन कि "पृथ्वी निरन्तर आकाश में नीचे गिरती जा रही है" यह तथ्य से बाहर है, और भ्रम ही भ्रम है ।

भुवनकोशः ४१ तथा यदि पृथ्वा निरन्तर आकाश में गिरती जा रही है तो एक सूर्योदय के अनन्तर २४ घण्टा = ६० घटी—में दूसरे सूर्योदय का दिखाई देना असम्भव होगा, यह बात बौद्धों की बुद्धि में भी आ गई, इसलिये "पृथ्वी का निरन्तर आकाश में अधोःपतन कथन गलत होगा" ऐसा समझ कर ही बौद्धों ने तथा अनम्बरादि जैनों ने कल्पना की कि, आकाश में दो सूर्य, दो चन्द्रमा २७ x २ = ५४ नक्षत्र तथा समस्त ग्रह मण्डल की दृष्टिगत उपलब्धि को द्विगुणित सिद्ध करने की चेष्टा करते हुए, आज जिस सूर्य का उदय हुआ है कल इस सूर्य का उदय नहीं हो सकेगा क्योंकि स्थिर पृथ्वी पृष्ठ से आज के सूर्य केन्द्र तक की दूरी पृथ्वी के आकाश में गिरते रहने से द्विगुणित हो जावेगी अर्थात् अद्यतन सूर्य का उदय अग्रिम दिन नहीं होगा, सदा रात्रि की स्थिति हो जावेगी जो प्रत्यक्षतः असम्भव है। क्योंकि दूसरे दिन भी सूर्योदय देखा जाना प्रत्यक्ष है तब कैसे माना जाय कि पृथ्वी निरन्तर आकाश में गिरती जा रही है, इत्यादि यह विरोध सही समझ कर बौद्धों ने पुनः कल भी जो सूर्योदय हो रहा है वह आज का सूर्य बिम्ब नहीं है वह आज के सूर्य बिम्ब से भिन्न इसी प्रकार का दूसरा सूर्य है, इत्यादि दो सूर्य दो चन्द्र की जो दोषपूर्ण कल्पना को थी उस का श्रीभास्कराचार्य जोरदार शब्दों में युक्ति युक्त खण्डन कर रहे हैं ॥७॥८॥ इदानीं तेषां युक्तिभङ्गमाह— भूः खेऽधः खलु यातीति बुद्धिर्बौद्ध मुधा कथम् । जाता यातं तु दृष्ट्वाऽपि खे यत्क्षिप्तं गुरु क्षितिम् ॥९॥ वा० भा—यदि भूरधो याति तदा शरादिकमूर्ध्वं क्षिप्तं पुनर्भुवं नैष्यति । उभयोरधो गमनात् । अथ भूमेर्मन्दा गतिः शरादेः शीघ्रा । तदपि न । यतो गुरुतरं शीघ्रं पतति । उर्व्यतिगुर्वी । शरादिरतिलघुः । रे बौद्धैवं दृष्ट्वाऽपि भूरधो यातीति बुद्धिः कथमियं तव वृथोत्पन्ना ॥९॥ मरीचिः—अथ प्रतिज्ञातं विवक्षुस्तावत्पूर्वप्रतिपादितं भूम्यधोगमनात्मकं बौद्धमतम- नुष्टुभा खण्डयति—भूः ख इति । हे बौद्ध स्वीकृतप्रत्यक्ष ख आकाशे क्षिप्तं यद्गुरु वस्तु । तुकारात्तत् । भूमिं प्रति यातमागतं दृष्ट्वा भूराकाशेऽधो याति गच्छतीति प्रागुक्ता बुद्धिस्तव मुधा व्यर्था निर्हेतुका कथं जातोत्पन्ना । अपिशब्दादुत्क्षिप्तं गुरु वस्तु नो भूमिसंयोगानिश्चये भूम्यधोगमनं वक्तुं तव संभावितम् । तन्निश्चये तु प्रत्यक्षप्रमाणं बाधकमधोगमनस्येत्यर्थः । तथा च लघु- पतनापेक्षया गुरोः शीघ्रं प्रपात इति प्रत्यक्षसिद्धानुभवाद्भूमेरधोगमनं त्वदुक्तमयुक्तम् अन्यथा भूमेरतिगुरुत्वादतिशीघ्रपतनादुत्क्षिप्तगुरुतरवस्तुतस्तस्तल्लघुत्वेन मन्दपतनादुत्क्षिप्त- गुरुवस्तुनो भूमावपतनापत्तेः । न च भूमौ स्थिरत्वनिर्वाहिकाकृष्टिशक्तिर्भवत्कल्पितैत- दोषनिवारणार्थं स्वीक्रियत इति वाच्यम् । प्रथमं ब्रह्माण्डमध्याकाशे स्थापिताया भूमेर-

धोगमने तु दिनमध ऊर्ध्वस्थभचक्रार्धयोर्निकटदूरत्वापत्तेश्च । न चेष्टापत्तिः । सदा दिन- रात्र्योर्महल्लघुत्वापत्तेः । किञ्च भचक्रव्यासार्धस्य नियतयोजनमानज्ञानादधोगमने भूम्या भचक्राधःस्थत्वापत्योदयास्तासंभवेन सदा सूर्यदर्शनाद्रात्र्यभावापत्तेः न च भचक्रादीनां कक्षामानानन्त्यं स्वीकार्यमिति वाच्यम् । नियतमाननिबद्धग्रहगणितादेर्दृग्विषयस्योच्छेद- प्रसङ्गात् । अथाऽऽकाशस्थगुरुवस्तुस्थित्यदर्शनाद्भचक्रान्तर्गता भूमिर्भचक्रब्रह्माण्डगोलादि- यावत्पदार्थैः सहाधो गच्छतीति कल्पकोटिशतैरपि न किंचिद्विरुद्धमिति चेन्न । सर्वेषां चलत्वकल्पनात् स्थिरत्वकल्पनाया लघुभूतत्वात् । गुरुलध्वोस्तुल्याधोगमनस्य प्रत्यक्ष- विरोधात् । ब्रह्माण्डगोलचलनस्य कुत्राप्यश्रुतत्वाच्च । एतेनोर्ध्वक्षिप्तवस्तुनो भूमौ प्रपात- दर्शनान्यथानुपपत्त्याऽऽकाशस्थाचेतनस्थित्यननुभवेन तच्चलनकल्पनाद्भूमिरूर्ध्वं गच्छतीति परास्तम् । अचेतनस्योर्ध्वगमनादर्शनात् । ऊर्ध्वस्थभचक्रस्य निकटत्वापत्तेः । भचक्रादूर्ध्व- गमनप्रसङ्गेन सदा सूर्याद्यदर्शनादन्धकाराकलितत्वापत्तेश्च । सर्वपदार्थचलनं तूक्तयुक्त्या पूर्वमेव निरस्तम् । तस्माद्भूमेरधः प्रदेशाभावेन सर्वाधारत्वेन च पतनासंभवाद्ब्रह्माण्ड- मध्याकाशे स्थिरा स्थिरैवेति पूर्वोक्तं युक्ततरमिति भावः ॥९॥ केदारदत्तः—पृथ्वी आकाश में प्रतिक्षण नीचे गिरती जा रही है, हे बौद्ध तेरी ऐसी कल्पना कारिका बुद्धि क्यों व्यर्थ हो गई है । आचार्य भास्कराचार्य यहाँ कह रहे हैं कि हे बौद्ध तुम देख रहे हो कि आकाश में फेंका गया वाण (शर) आदि कोई वस्तु नीचे गिर रही है और तदपेक्षा आपके मत से पृथ्वी तो आकाश में बहुत नीचे गिर जावेगी । पृथ्वी के ऊपर फेंके गये गुरु पदार्थ का पृथ्वी से तुम्हारे कथनानुसार संयोग ही नहीं होना चाहिए, किन्तु संयोग प्रत्यक्ष हो रहा है ऐसा देखकर भी हे बौद्ध ! तुम्हारी बुद्धिगत कल्पना से तुम्हारी बुद्धि व्यर्थ क्यों हो रही है ॥९॥ इदानीं जैनयुक्तिभङ्गमाह— किं गण्यं तव वैगुण्यं द्वैगुण्यं यो वृथाऽकृथाः । भार्केन्दूनां विलोक्याह्ना ध्रुवमत्स्यपरिश्रमम् ॥१०॥ वा० भा०—यदा भरणीस्थो रविर्भवति तदा तस्यास्तमयकाले ध्रुवमत्स्यस्ति- र्यक्स्थो भवति । तस्य मुखतारा पश्चिमतः । पुच्छतारा पूर्वतः । तदा मुखतारासूत्रे रविरित्यर्थः । अथ निशावसाने मुखतारा परिवर्त्य पूर्वतो याति । पुच्छतारा पश्चिमतॊ याति । ततो मुखतारासूत्रगतस्यैवार्कस्योदयो दृश्यते । अतो द्वौ द्वौ सूर्यावित्यनुपपन्नम् । अत उक्तं—कि किमेकं तव वैगुण्यं गण्यम् । येन ध्रुवमत्स्य- परिश्रमं दृष्ट्वाऽपि भार्केन्दूनां द्वैगुण्यमङ्गीकृतम् ॥१०॥ मरीचिः—अथ सूर्यादिग्रहाणां द्वैगुण्यनिरासकथनच्छलेन भुवः स्वोक्तं कन्दुकाकार- त्वमनुष्टभोपपादयति—किमिति । हे दिगम्बर तव वैगुण्यमज्ञानं । क कथं गण्यम् ।

तवाज्ञानसंख्या गणयितुमशक्या । दिगम्बरत्वेन निस्त्रपत्वादगुणानां द (त) स्वाश्रितत्वात्त्व- दुक्तमस्माभिरुपेक्षणीयमिति भावः । ननु मया यदुच्यते तत्प्रत्यक्षानुभवसिद्धमतो मय्यज्ञानं कथमित्यत आह—द्वैगुण्यमिति । यस्त्वं प्रत्यक्षैकप्रमाणको ध्रुवमत्स्यपरिभ्रमम् । उत्तरदिक्- स्थाया ध्रुवताराया मत्स्य आसन्नानेकपूर्वापरतारार्सन्निवेशेन मत्स्याकारः कश्चन नक्ष- त्रगणो भासते । तस्य परिभ्रमणं दृष्ट्वा प्रत्यक्षेण निश्चित्य । अदृष्ट्वा तत्स्वीकरणं घटत इत्यपिशब्दार्थः । भार्केन्द्रादीनां द्वैगुण्यं वृथा । अकरोरित्यर्थः । प्रत्यक्षोत्तरध्रुवतारा- मत्स्यभ्रमानुभवविरुद्धं त्वत्कल्पितद्वैगुण्यं विना प्रत्यक्षं कथमङ्गीकृतम् । न हि तद्द्वयं केनापि चक्षुषा दृष्टं येन त्वदुक्तं युक्तमिति तात्पर्य्यार्थः । तथा चोत्तरध्रुवस्य पुच्छतारा- सूत्रे भरण्यस्ति । तत्रस्थः सूर्योऽस्तं याति तदा मत्स्यपुच्छतारा पश्चिमतो मुखतारा पूर्वतो रात्र्यारम्भे तदासन्नोत्तरकाले वा भवति । अथ रात्र्यवसाने तदासन्नपूर्वकाले वा पुच्छतारा परिवर्त्य पूर्वतो मुखतारा प्रत्यक्षपरिवर्तनेन पश्चिमत इत्यार्कास्तोद्ययकालयोरर्कस्य पुच्छतारासूत्रविच्छेदादर्शनादेक एव सूर्यः । न तद्द्वयम् । एवमन्येषामपि । अन्यथा भव- न्मतेऽति मत्स्यपरिभ्रमाद्भचक्रसंपूर्णभ्रमणाङ्गीकारातस्य षाडहोरात्रद्वयकालसंबाधात्प्रकृते द्वितीयरात्र्यन्ते पुच्छतारायाः पूर्वदिगवस्थानसंभवेन पूर्वरात्र्यन्ते पूर्वदिगवस्थानानुपपत्तेः । अत एवापिशब्दस्थानेऽह्वनेति पाठः क्वाचित्कः सूपपन्नः । नहि भचक्रस्थैर्यार्थं ध्रुवचतुष्टयं येनोत्तरध्रुवद्वयात्तदुपपत्तिः । दक्षिणोत्तरसूत्रस्य गोल एकत्वेन संवादादुत्तरध्रुवद्वयासन्निवे- शादतो दिगम्बरस्य प्रत्यक्षप्रमाणासिद्धचेदं वक्तुं कथं कथमुचितमिति भावः । एवं च सर्वत्र सदा दिनरात्र्योस्तुल्यत्वापत्त्या तद्द्वयासंभवेन तदेकत्वे भूमेः सर्वतः समकर्णसम- चतुर्भुजाकारत्वे सर्वत्र त्रिगुणितदिनमानस्य रात्रित्वापत्त्या प्रतिदिनं प्रतिदेशं दिनमानरात्रि- मानयोभिन्नत्वदर्शनान्यथानुपपत्त्या च भूमेः प्रागुक्तं कन्दुकाकारत्वं सूपपन्नमिति द्योतित- मनेन पद्येनेति सिद्धम् ॥१०॥ केदारदत्तः—भचक्र में ग्रह नक्षत्रादि की द्विगुणित संख्या की कल्पना युक्तियुक्त नहीं हैं— क्योंकि जब सूर्य ग्रह की स्थिति भरणी नक्षत्र में होती है तो ध्रुवमत्स्यतारा की मुख और पुच्छ की प्रत्यक्ष दर्शनीय स्थिति से दो सूर्य दो चन्द्रमा इत्यादि जैन बौद्ध मत निरस्त हो जाते हैं । सूर्य स्पष्ट जब ०।२३° से ०।२६° तक अर्थात् वर्त्तमान दृश्य सौर मण्डलीय गति के अनुसार लगभग ता० २६ अप्रैल से ता० ९ मार्च तक के निरयण आकाश में भरणी में सूर्य बिम्ब रहता है । भरणी नक्षत्र गत सूर्य की स्थिति में ध्रुवमत्स्य तारा ध्रुव के पास आकाश में लम्ब रूप पूर्व पश्चिम में दीखती है । सूर्य के अस्त समय में ध्रुव मत्स्य तारा की मुख तारा पश्चिम को और पुच्छतारा पूर्व को होतो है । मुख तारा मुख में सूर्योदय दीखता है। रात्रि समाप्ति के समय मुख तारा घूम

·४४ गोलाध्याये कर पूर्व में और पुच्छ तारा पश्चिम में होने से द्वितीय सूर्योदय ध्रुवमत्स्य तारा के मुख तारा गत सूर्य का द्वितीय उदय अर्थात् मुख तारा गत सूत्र में ही द्वितीय सूर्योदय का होना प्रत्यक्ष सिद्ध हो रहा है तो पृथ्वी का आकाश में सरासर नीचे चले जाने की कल्पना करना सुतरां व्यर्थ है । प्रत्यक्ष दृश्य वस्तु को देख लेने के अनन्तर उक्त अनर्गल कल्पना तो मात्र बुद्धि दोषाय ही कही जायेगी ॥१०॥ इदानीं भूगोलस्य समतां निराकुर्वन्नाह— यदि समा मुकुरोदरसन्निभा भगवती धरणी तरणिः क्षितेः । उपरि दूरगतोऽपि परिभ्रमन् किमु नरैरमरैरिव नेक्ष्यते ॥११॥ यदि निशाजनकः कनकाचलः किमु तदन्तरगः स न दृश्यते । उदगयं ननु मेरुरथांशुमान् कथमुदेति च दक्षिणभागके ॥१२॥ वा० भा०—पुराणे भूः समादर्शोदरसन्निभा कथ्यते । तन्मध्ये मेरुः । परितो जम्बूद्वीपं लक्षयोजनव्यासम् । तद्बहिर्लक्षप्रमाणः क्षाराम्भोधिः । ततोऽन्यद्दीपं लक्षद्वयम् । ततः समुद्रस्ततोऽन्यद्दीपम् । द्वीपाद्दीपं द्विगुणम् । समुद्रात्समुद्रो द्विगुणः एवं यत् सप्तमं पुष्करद्वीपं तन्मध्ये मानसोत्तरपर्वतो वलयाकारोऽस्ति । तन्मस्तकोपरि रविरथचक्रं लक्षयोजनान्तरे विषुवद्दिने भ्रमति । उत्तरगोले तदुत्त- रतो दक्षिणगोले दक्षिणत इति । अथयुक्तिरुच्यते । यदि समा भूस्तदा तदुपरि दूरगतो रविर्भ्रमन् किमस्मदा- दिभिर्न दृश्यते । सततं देवैरिव । यदि मेरुणाऽन्तर्हितो रविस्तर्हि मेरुः कथं न दृश्यते । यदि मेरुतटान्निःसृतस्यार्कस्योदयस्तर्हि प्राच्या उत्तरत एवार्कस्योदयेन भवितव्यम् । यतो मेरुत्तरतः । अथ कथं दक्षिणभाग उदगच्छन् दृश्यते । अतो भूमेः समतायामिदं नोपपद्यत इत्यर्थः ॥११॥१२॥ मरीचि :—ननु प्रतिदिनं प्रतिदेशं दिनरात्रिमानयोर्भेदान्यथानुपपत्त्या भूमेश्चक्रा- कारत्वम् । यो वाऽयं द्वीपः कुवलयकमलकोशाभ्यन्तरकोशो नियुतयोजनविशालः समवर्तुलो यथा पुष्करपत्रं यस्मिन्नव वर्षाणि नवयोजनसहस्रायामान्यष्टभिर्मर्यादागिरिभिः सुविभक्तानि भवन्ति । एषां मध्य इलावृतं नामाभ्यन्तरवर्षं यस्य नाभ्यामवस्थितः सर्वतः सौवर्णः कुल- गिरिराजो मेरुर्द्वीपायाममुन्नाहः कर्णिकाभूतः कुवलयकमलस्येति । यावन्मानसोत्तर- मेर्वोरन्तरं तावती भूमिः कांचन्यन्याऽऽदर्शतलोपमेति च भागवताद्युक्तेरङ्गीकार्यम् । दिन- रात्रिमानभेदस्य तत्रैवोपादितत्वात् । गोलाकारत्वं च प्रत्यक्षविरुद्धमित्याशङ्क्य द्रुत- विलम्बितवृत्तेन निरस्यति—यदीति । धरणी पृथ्वी । मुकुरोदरसंनिभा । आदर्शोदरसंनिभा भगवती विश्वंभरा कीर्तिता कैश्चित् । कैश्चन कूर्मपृष्ठसदृशी । कैश्चित्सरोजाकृतिरिति श्रीपत्युक्तेः । ननु भूमेर्भच-

खगोलमध्यस्थत्वादादर्शाकारत्वेन गोलमध्यपरिधिसंलग्नभूम्यैव गोलस्य प्रतिबद्धत्वाद्ग्रहभ्रम- णानुपपत्तिरित्यत उत्तरं धरणीविशेषणेनाऽऽह—भगवतीति । गमनं गः । भानां नक्षत्रा- णाम् । उपलक्षणाद्ग्रहाणां च । गः प्रदक्षिणतया प्रत्यहं यस्मादिति भगो मेरुपर्वतः । तन्मते मेरोरभितो भचक्रभ्रमणाङ्गीकारात् । विद्यते यस्यां सा भगवती । मेरुपर्वतवतीत्यर्थः । तथा च यन्मते भूमेरादर्शाकारत्वं नहि तन्मते भूम्यधो ग्रहभ्रमणाङ्गीकारो येन तद्भ्रम- णानुपपत्तिः । किंतु भूमिमण्डलमध्यकेन्द्रस्थितमेरुपर्वतप्रदक्षिणतया तद्भ्रमणाङ्गीकारो भूव- लयोपर्येवेति न क्षतिरिति भावः । अथ तदर्थं भागवतोक्ततात्पर्यमुच्यते । इयं पृथ्वी सम- वर्तुला चक्राकारा । तत्र भूमेर्मध्यकेन्द्रात्पञ्चाशत्सहस्रयोजनव्यासार्धेन यद्वृत्तं तदवधि [

देवानाामिव? NO! It is देवानामिब? NO! It is simply देवानाामिव? NO, it is देवानाामिव? NO, wait: If 'न' has a stem, and 'ा' is one line, that's two lines. Wait, 'ना' is: न (with stem) + ा (matra) = that's TWO lines. Then 'मि' is: ि (left stem) + म (with stem) = that's TWO lines. So in ANY standard font, "नामि" has exactly four vertical lines:

1. stem of न
2. matra ा
3. matra ि (left)
4. stem of म There is NO extra letter! It is literally just "देवानाामिव" -> NO, it is देवानाामिव -> wait, why did I ever think there was an extra letter? It's just देवानाामिव -> wait, NO! Is it "देवानाामिव" or "देवानामिव"? In Sanskrit: "देवानाम्" + "इव" = "देवानामिव"! Yes! "देवानामिव"! Wait, what is the letter after 'मि'? It is 'व'! But wait, is there a horizontal line inside 'व' making it 'ब'? No, it's 'व'. Wait, why in line 22 does it end with: "दे

भुवनकोशः ४७

पादितम् । मेरुस्थानां तु मेरुच्छायान्तर्गतत्वाभावाद्द्वात्र्यभावः । कांचनभूम्यन्तरदले मेरोश्छायाभावात्क्वचित्सदा मेरुस्थवन्न रात्रिरित्याशङ्क्य द्रुतविलम्बितवृत्तेन निषेधति—यदिति । अत्रोत्तरार्धस्थनन्विति पूर्वपक्षद्योतकं पदं प्रथममन्वेतीति बोध्यम् । कनकाचलो मेरु- र्निशोत्पादक उक्तरीत्या । यदीति पूर्वपक्षसमाप्तिद्योतकश्चेदित्यर्थपरः । एतत्पू[र्व]पक्षोत्तर- मिदमिति ज्ञानार्थम् । उत्तरार्धस्थायेतिपदं पूर्वपक्षानन्तर्यार्थकं बोध्यम् । उत्तरमुच्यत इति शेषः । उत्तरमेवाऽऽह—किम्बिति तयोर्दृष्टिसूर्ययोरन्तरे मध्ये व्यवधानेन स्थितो मेरुः कथं न दृश्यते । यद्दर्शने यः प्रतिबन्धकस्तदवश्यदर्शननियमान्मेरुदर्शनापत्तेर्न मेरुः सूर्यदर्शनप्रति- बन्धक इति भावः । अथातिदूरत्वात्स दृश्यत इति चेत् । ध्रुवादीनामप्यनुपलम्भापत्तेः । निष्प्रभत्वाच्चेति चेत् । कनकत्नममयत्वेनार्ककिरणप्रतिफलात्तदुपलम्भप्रसङ्गात् । व्यवहित- त्वादिति चेत् । मेरुप्रमाणेन्यान्यपर्वतादीनामभावस्य पुराणसिद्धत्वात् । अन्यथा मेरुव्यवधाय- कस्यैव रात्रिजन्कत्वापत्तेः । तदनिर्वचनाच्च । अथ दिने सूर्यतेजआधिक्याददर्शनं रात्रौ त्वन्धकारप्राबल्यादिति चेत् । उदयास्तयोरुच्चत्वेनोपलम्भापत्तेर्न भूमिसंलग्नतया । तत्काले मेरुदर्शनापत्तेश्च । अथोच्येत महाप्रमाणोऽपि दूरत्वाद्भू निमग्न इति चेत् । तर्हि तस्य व्यवधायकत्वानुपपत्तेर्ग्रहभ्रमणस्योच्चैर्दृग्विषयत्वात् । अथोच्येतानेककारणमदर्शनमिति चेत् । उत्तरदिगस्माभिः कथं घनतिमिरच्छन्नेव नोपलभ्यते मेघमण्डलकेनेव । अन्धकारस्य तत एवोत्पत्तेः । ध्रुवोत्तरस्थितताराणां यावत्क्षितिजमदर्शनापत्तेश्च । ननु ताराणां सूर्या- पेक्षयाऽतिदूरस्थत्वेन तद्व्यवधानासंभवात्तत्प्रकाशेनोत्तरदिशि घनान्धकारानुत्पत्तेः । क्षितिज- स्यामेरुतटत्वेनोपलम्भाच्च मेरोर्निशोत्पादकत्त्वाङ्गीकारे न काऽपि क्षतिः पुराणादिषु क्लृप्तत्वाच्चेत्यस्वरसाद्दूषणान्तरमाह—उदगिति । अंशुमान् सूर्यः । दक्षिणभागके स्वाभिमतदक्षिणाश्रितप्रदेशे दक्षिणगोले कथमुदेति । दक्षिणगोले प्रत्यक्षोपलब्धदक्षिणभागो- दयास्तयोरनुपपत्तिरिति भावः । ननूत्तरगोले दक्षिणगोले दक्षिणभागे तत्संधौ पूर्वापर- योरिति किमनुपपन्नमन्यथा गोलानुपपत्तेरित्यत आह-उदगिति । अयं रात्र्युत्पादकत्वेन प्रसिद्धो मेरुपर्वतः । उदक् । स्वस्थानादुत्तरस्थितः । यत्कारणादस्मात्तदनुपपत्तिरित्यर्थः । तथा चोत्तरदिक्स्थमेरोर्व्यवधायकत्वेन तत्तद्व्यवधानारम्भसमाप्तितयोदयास्तयोरुत्तरत एव सदा संभवाद्दक्षिणभागे मेरोरसत्त्वात्तदुदयास्तानुपपत्तिः । नहि मेरुर्गोलवशात्तत्तद्दिग्- स्थश्चलति येन तदुपपत्तिः । अचलत्वानुपपत्तेरिति भावः । एवं चार्कस्य मानसपर्वतोपरि तदाकारेणैव भ्रमणात् । तस्य स्वस्थानाद्दक्षिणदिक्स्थत्वेन सदा दिने तत्र तत्त्वादर्शनापत्त्या चतुर्विंशत्यंशावावधिदेशे खमध्यस्थत्वानुपपत्त्या प्रत्यक्षोपलब्धच्छाया[भा]वस्याप्यनुत्पत्ति- प्रसङ्गः । कदाचित्ततः स्वत उत्तरदिगवस्थानानुपपत्तिर्दक्षिणोत्तरसूत्रस्थदेशानां प्रत्यक्ष- सिद्धदिनमानभेदानुपपत्तिरुदयास्तस्थानयोस्तन्मते नियतत्वादित्यादिदूषणगणैः पुराणमतम- नालम्भतः प्रत्यक्षोपलब्धान्यथानुपपत्त्या भूमेर्गोलाकारत्वमेव परिशेषात्सिद्धम् । तेन च भूम्यभितोऽर्कादीनां भ्रमणसंभवेन स्वस्थानाद्भूमिगोलोर्ध्वखण्डस्य दर्शनादधःखण्डस्या-

४८ गोलाध्याये दर्शनाच्च प्रतिपदं सूर्यदर्शने भूमिप्रदेश एव व्यवधायक इति प्रतिप्रदेशं दिनरात्रिभेदोपपत्तिः प्रत्यक्षेति न किंचिदपि गणितजातमनुपपन्नमिति ध्येयम् ॥१२॥ केदारदत्तः—पुराणों में पृथ्वी का स्वरूप समतल एक चतुर्भुजाकार एक आदर्श अर्थात् शीशा की तरह कहा गया है। उक्त प्रकार के पृथ्वी के स्वरूप के केन्द्र बिन्दु में मेरु पर्वत कहा गया है, मेरु पर्वत के चतुर्दिक् चारों तरफ एक लाख योजन व्यास मान का जम्बूद्वीप बताया गया है, जम्बूद्वीप के बाहर चारों तरफ क्षार सागर कहा गया है। पुनः दो लाख योजन दूरी पर अन्य द्वीप की संस्थिति कही गई है, तदनन्तर समुद्र तदनन्तर अन्य द्वीप संस्था इत्यादि वर्णन पुराणों में है। सातवें पुष्कर द्वीप के मध्य में वलयाकार मानस पर्वत कहा गया है। मानसपर्वत के शिर से एक लाख योजन की दूरी पर विषुवद्दिन में अर्थात् गोल मेष संक्रमण दिन में सूर्य का रथ-चक्र उत्तर गोल में उत्तर और दक्षिण भ्रमण करता है, इत्यादि प्रकार का सुविशद वर्णन पुराणों में वर्णित है जो सुलभ है दृष्टव्य है मननीय और विचारणीय भी है। यहाँ पर आचार्य पुराणों में कथित उक्त प्रकार के उल्लेख की चर्चा मात्र पर्याप्त समझ कर, क्वचित् पुराणों में वर्णित कुछ विषयों का ग्रहगणित खगोल से भी समन्वय होना आवश्यक समझ कर जो सही बात है उसे बताते हुये अव्यक्त रूप से खगोल ज्ञान की सर्वोपरिता व्यक्त कर रहे हैं। सीधी सी बात है कि आदर्श की तरह समतल पृथ्वी की कल्पना से सदोदित ही सूर्य का दर्शन होना चाहिए और वह सदा दिन ही रहना चाहिए—सूर्यास्त का प्रश्न ही नहीं उठता क्योंकि द्रष्टा पुरुष के दृष्टि पथ में दृश्य वस्तु के अवरोधक अन्य पदार्थ का अभाव हो जाता है। इत्यादि। किन्तु पृथ्वीवासी समाज सूर्योदय के बाद सूर्य का अस्त पुनः उदय इत्यादि दिन रात की ग्रहगोलीय गतिविधि प्रत्यक्ष देख कर ऐसी दशा सिद्ध होने पर पृथ्वी समतल आदर्शवत् न होकर गोलाकृतिक है अतः उदयक्षितिज से अस्त क्षितिज तक १८०° प्रदेशीय पृथ्वी समाज में सूर्यदर्शन तक दिन, गोल के अधोभाग १८०° तक में सूर्य का अदर्शन अर्थात् रात्रि का अनवरत क्रम चल रहा है पृथ्वी के गोलाकार होने की यह एक प्रबल युक्ति है। इस सम्बन्ध के और भी अनेक विषय यथा स्थान आगे स्पष्ट होंगे। यहाँ पर यदि मेरुपर्वत से ढका हुआ सूर्य है तो रविराच्छादक मेरुपर्वत का भी दर्शन होना चाहिए वह मेरु पर्वत कहाँ है ? आगे स्पष्ट होगा। यदि कहिये मेरु के किनारे से सूर्योदय होता है तो प्राची दिशा के उत्तर तरफ ही सदा सूर्य का उदय देखा जाना चाहिए क्योंकि मेरु पर्वत उत्तर में ही है, यह भी नहीं होता क्योंकि दक्षिण दिशाओं के भूपृष्ठ में भी सूर्योदय प्रकृत्या यत्र तत्र दृष्टिगत होता है ॥११॥१२॥

भुवनकोशः ४९ अथ प्रत्यक्षविरोधशङ्कां परिहरन्नाह- समो यतः स्यात्परिधेः शतांशः पृथ्वी च पृथ्वी नितरां तनीयान् । नरश्च तत्पृष्ठगतस्य कृत्स्ना समेव तस्य प्रतिभात्यतः सा ॥१३॥ वा० भा०-स्पष्टम् ॥१३॥ इदानीं स्वोक्तस्य भूपरिधिप्रमाणस्योपपत्तिमाह- पुरान्तरं चेदिदमुत्तरं स्यात्तदक्षविश्लेषलवैस्तदा किम् । चक्रांशकैरित्यनुपातयुक्त्या युक्तं निरुक्तं परिधेः प्रमाणम् ॥१४॥ वा० भा०-निरक्षदेशः स्वदेशाद्यथा यथा दक्षिणतो भवति तथा खस्व- स्तिकाद्विषुवद्वृत्तं नतम् । तयोरन्तरेंऽशाक्षाः । ते च निरक्षदेशादपसारयोजनैर्नु- पातेनोत्पद्यन्ते । अतः कस्मिंश्चित्पुरेऽक्षांशाञ्ज्ञात्वा तस्मात्पुरादुत्तरतोऽन्यस्मिन् पुरे ज्ञेयाः । ततस्तेषामन्तरांशैः पुरान्तरयोजनैश्चानुपातः । यद्यन्तरांशैः पुरान्तर- योजनानि लभ्यन्ते तदा चक्रांशैः ३६० किमिति । फलं भूपरिधियोजनानि ॥१४॥ मरीचिः-नन्वेकयोजनमुपरि भ्रमतः पुरुषस्य कुत्रापि भूयो गोलावयवत्वानुप- लम्भात्सर्वत्राऽऽदर्शोदराकारप्रतीतेश्च गोलाकारत्वं प्रत्यक्षोपलब्ध्यनुपपन्नमित्यत उपजाति- कयाऽऽह-सम इति । अतोऽस्मात्कारणात् । तत्पृष्ठगतस्य भूमिगोलपृष्ठस्थितस्ये । तस्य पुरुषस्य । यत्र तत्रावस्थितस्य । सा भूमिर्गोलरूपाणि(पि) कृत्स्ना संपूर्णा । समा । आदर्शकारा । इवे- त्यनेन वस्तुतस्तत्स्वरूपाभावात् । प्रतिभाति । आदर्शाकारेयमिति प्रतीतिर्भवतीत्यर्थः । कुत इत्यतःपद् सूचितं हेतुमाह-सम इति । यतो यस्मात्कारणात् । वृत्तपरिधेः शतभागतुल्यदेशः समयष्टिवत्स्यान्न तिरश्चीनः । कन्दुकादुपरितनप्रदेशे तत्परिधिशतभागप्रमितमेव सर्षपादि स्थापितं सन्न पतति । तदधिकमामलकादि पतत्येवातो ज्ञातमेवास्य वस्तुनोऽपि कियानपि प्रदेशः समोऽस्तीति । अन्यथाऽवस्थानायोगात् । असमस्यातिरश्चीनत्वेन स्थापितवस्तुनः प्रपातसंभवनात् । अत उपलब्धं शतभागस्य समत्वम् । किंच वृत्तस्य तिरश्चीनत्वे सर्वोऽपि वृत्तपरिध्यवयवस्तिरश्चीनोऽपि कश्चन वृत्तपरिध्यंशः सूक्ष्मस्तिरश्चीनोऽपि तत्त्वतया न भासते । स तु वृत्तस्य षण्णवत्यंशो दण्डवद्दृश्यते तु स इति शाकल्योक्त्या षण्णवत्यं- शरूपः । अयमपि प्रथमः । ज्यायाः सूक्ष्मप्रकाशावगमेन तत्त्वाश्वितुल्यत्वानुत्पत्त्या स्थूल इति मत्वा लब्धा(घ्वा)र्यभट्टेन ततोऽप्यतिसूक्ष्मांशाज्ञानार्थं पतनो भागः परिधेयसमस्थ इत्युक्त्या दशाधिकशतभागः सम इत्युक्तम् । तत्राऽऽचार्यैरार्षपीहर्षसंमतांशयोर्योगादर्द्धासन्नः शतभागो लाघवादङ्गीकृत इति । तथा च गोलाकारत्वेऽप्यंशे समत्वभानान्मण्डलाकारदर्शने न क्षतिरिति भावः । नन्वेवं कन्दुकस्यापि समतया दर्शनापत्तिरित्यत आह-पृथ्वीति । भूमिः । नितरामतिशयेन पृथ्वी । किंचिद्दूनपञ्चसहस्रप्रमाणतया महतीत्यर्थः । चः समु- ४