सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

४७८ गोलाध्याये रुदाहरणप्रदर्शनार्थमात्मवंशात्तरं नोद्दिष्टम् । अन्यथा षट्करा इत्याद्यर्योद्दिष्टस्य व्यर्थतापत्ते रिति भावः । यथा मूलवेधे भुजः १४४ । दृष्टद्युच्छ्रायः ६८ गुणितः ९७९२ मूलवेधकोट्या १७ भक्तः फलमात्मवंशात्तराङ्गुलानि ५७६ । अग्रवेधकोट्या ८७ गुणितानि ५०११२ । अग्रवेधभुजेन ११६ भक्तानि । फलं वंशोच्छ्रायः ४३२ दृष्टद्युच्छ्राय ६८ युतो वंशमान- मङ्गुलात्मकं ५०० । ४६ । ३० ॥४३॥४४॥ ननु व्यवधानान्मूलवेधासंभवेनाऽऽत्मवंशात्तरा(र)ज्ञान(ना)संभवात्कथमग्रमात्रदर्शनेन वंशमानज्ञानं स्यादित्यत आर्योत्तरार्धेनाऽऽशंया चाऽऽह—अग्रं विद्ध्वेति । ऊर्ध्वस्थोऽग्रं विद्ध्वा भुजकोटी एकत्र स्थापयेत् । पुनर्द्वितीयवारमुपविष्टः संस्तदग्रं विध्येत् । चकारात्तत्संबन्धिभुजकोटी अपरत्र स्थापयेदित्यर्थः । ततः स्वस्व भुजेन स्वस्व- कोटी भक्ते कार्ये । फलयोरन्तरेण भक्तो दृगोच्च्यविश्लेषः । ऊर्ध्वस्थोपविष्टसंबन्धिदृगुच्छ्रा- ययोर्वियोगः । फलमात्मवंशात्तरभूमानम् । अतः । भूमानात् । पृथक्पृथक् ऊर्ध्वस्थोपविष्ट- वेधसंबन्धिभुजकोटिभ्याम् । पूर्ववत् । भूमानं कोटिसंगुणमित्यादिना प्रत्येकं वंशोच्छ्यं वंशमानतुल्यं ज्ञेयम् । अत्रोपपत्तिरेकवर्णसमीकरणेन आत्मवंशात्तरभूमानंया १ अस्मादूर्ध्वस्थवेधसिद्धकोटिस्तदा यावत्तावन्मितात्मवंशात्तरभूतुल्यभुजेन केत्यनुपातेनोर्ध्वस्थवेधसिद्धभुजेनोर्ध्वस्थवेधसिद्धकोटेः फलं यावत्तावद्गुणमूर्ध्वस्थदृगुच्छ्रायादुपरि वंशखण्डं याफ १ । एवमुपविष्टवेधसिद्धभुजभक्त- कोटे. फलं यावत्तावद्गुणमुपविष्टदृगुच्छ्रायादुपरि वंशखण्डं याफ १ एते वंशखण्डे स्वस्व- दृगुच्छ्राययुते वंशमानतुल्ये भवतः । वंशस्यैकत्वात् । अतस्तुल्ययोः पक्षयोः शोधनार्थं न्यासः । या० फ १ दृ १ । अत्रोर्ध्वस्थदृगोच्छ्यादुप- विष्टदृगोच्छ्यस्य न्यूनत्वनिर्णयादूर्ध्वं—या० फ १ दृ १ । स्थफलादुपविष्टफलमधिकमे- वान्यथा स्था(सा)म्यासम्भव इति ध्येयम् । एकान्यक्तमित्यादिना तदन्तरहृतो दृगोच्च्य- विश्लेषो भूमानमुपपन्नम् । अस्मादग्रवेधकोटिभुजाभ्यां वंशोच्छ्रायज्ञानं प्रागुक्तमेव । भूमानं कोटिसंगुणं भक्तम् । दोष्णा वंशोच्छ्राय इत्यनेन स्वस्वभुजभक्तकोटी भूमानगुणिते वंशोच्छ्रायौ । तयोरन्तरं वंशोच्छ्रायान्तरम् । तत्र लाघवात्स्वभुजभक्तस्वकोट्योरन्तरमेव भूमानगुणितं कृतं समत्वात् । तथा च भूमानगुणितं स्वभुजभक्तस्वकोट्योरन्तरं वंशोच्छ्रायान्तररूपमितभूमाने सिद्धम् । कथमम्यथा भूमानगुणितं तद्वंशोच्छ्रायान्तरं संगच्छत इति । अतो वंशोच्छ्र्यभेदेऽपि भूमानभेदाभावाद्वंशोच्छ्रयान्तरतुल्यवंशेऽपि भूमानं तदेव । तथा दृष्टद्युच्छ्रायभेदेऽपि भूमाना- भेदाद्दृष्टद्युच्छ्रायान्तरतुल्यदृष्टद्युच्छ्राये भूमानं तदेवेति रूपमितभूमानसंबन्धिवंशोच्छ्रायान्त- रेण स्वभुजभक्तस्वकोट्योरन्तरमितेन स्वरूपं भूमानमात्मवंशान्तरस्थितं लम्यते तदा दृष्ट- द्युच्छ्रायान्तरेण किमित्यनुपातेन तदनन्तरहृतो दृगोच्च्यविश्लेषो भूमिरित्युपपन्नम् । वंशमूलवेधसंबन्धेन भुजकोट्योरज्ञानादग्रवेधसंबद्ध भुजकोटिभ्यां संबन्धाभावेन दृष्टद्यु-

यन्त्राध्यायः ४७९

च्छायाहताद्बाहोः कोट्या लब्धमिति पूर्वोक्तेन भूमाना(न)सिद्धिरिति केचित् । तन्न ।

वंशोच्छायदृष्ट्युच्छ्रायाभ्यां प्रत्येकं सम्बन्धस्यैतत्तुल्यत्वादुक्तरीत्या भूमानसिद्ध्यापत्तेः ।

अन्तरानुपातासाधारणसम्बन्धानुक्तेश्च ।

लक्ष्मीदासास्तु व्यवधानाभावेन समग्रवंशदर्शनेन पूर्वोक्तप्रकारविषयेऽपि वंशाग्रतदा-

सन्नाधःप्रदेशवेधाभ्यां ज्ञातभुजकोटिभ्यां वेधावधिवंशोच्चययोरेकवंशे ज्ञानप्रकारान्तरबोधक-

मिदं पद्यं पाठन्तरभिन्नम् तद्यथा-

अग्रं विद्ध्वोर्ध्वस्थः पुनरपि तदधस्तथा विदध्येत ।

निजभुजभक्ते कोटी तदन्तरहते दृगौच्च्यविश्लेषः ॥

भूमिविश्लेषहृता पृथक्पृथक्पूर्ववज्ज्ञेयमिति ।

पूर्ववद्द्रंशतलमग्रं च विद्ध्वाऽऽत्मवंशान्तरभूमानं भुजकोटी विज्ञाय पुनरूर्ध्वं तदधो वा

दृग्विणिधाय वंशाग्रं विध्येत् । तत्रापि भुजकोटी ज्ञात्वा भुजयोरन्तरेण कोटी गुणनीये ।

स्वस्वभुजाभ्यां भाज्ये । लब्धं दृगौच्च्यविश्लेषः स्यात् । निजवंशान्तरभूद्द्गौच्च्यविश्लेषेण

गुणनीया ततः पृथक् पृथक् पूर्ववज्ज्ञेयम् ।

एतदुक्तं भवति । विश्लेषहता भूर्भुजान्तरेण भक्ता वंशोच्छ्रायः पृथक्पृथक् भवती-

त्यर्थः । यथा-अग्रवेधे भुजः ४ कोटि ६ । ५५ । मूलवेधसिद्धभू-५ जकोटि-४ भ्यां दृष्ट्यु-

च्छ्रायाद्भू १०० मानं १२५ अनेनाग्रवेधकोटि-६ । ५५ । गुणिता ८६४ । ३५ भुजेन ४

भक्ताऽऽप्तं २१६ । ८ । वंशीच्छ्रायः । अथाग्राधोभागे विद्धे भुजः ४ । ३० । कोटिः ६ ।

३७ । एतद्गुणं भूमानं ८२७ । ५ । भुजेनाऽऽ ४ । ३० । प्तं १८३ । ४८ । वंशो-

च्छ्रायः । दृगुच्छ्रायेण १०० युतो वंशामानवे धावध्येकवंशे ३१६ । ९ । २८३ । ४८ ।

अथाग्रतरासन्नाधःप्रदेशवेधसिद्धभुजयो ४ । ४ । ३० । रन्तरेण० । ३० । हते कोटी ।

तत्राऽऽद्या ३ । २८ । अपरा ३ । १९ । स्वभुजाभ्यां ४ । ४ । ३० । क्रमेण भक्ते दृगौ-

च्च्यान्तरे ९० । ५२ । ७ । ४४ । आभ्यां भूमाने १२५ गुणिते १०८ । ८२ । भुजा-

न्तरेण ० । ३० । भक्ते । स्वकीयो वंशोच्छ्रायौ । २२६ । १८४ । दृष्ट्युच्छ्राययुतौ

पूर्ववत् । तेनाऽऽद्यवेधे ३१६ । अन्तरवेधे २८४ वंशदैर्घ्ये वेधावधि ।

अत्रोपपत्तिः-यदेताभ्यां भुजाभ्यामेते लम्बोच्छ्रायान्तररूपे कोटी तदा भुजान्तररूपेण

भुजेन किमिति । फलं दृगौच्च्यविश्लेषात्मिका कोटिः । अथ द्वितीयोऽनुपातः । यदि भुजा-

न्तररूपेण भुजेन दृगौच्च्यविश्लेषः कोटिस्तदा स्ववंशान्तरभुजेन किमिति । फलं वंशोच्छ्रा-

यरूपा कोटिरिति सर्वमा(म)नवि(व)द्यमित्याहुस्तन्न । ग्रन्थकृद्भाष्यविरोधात् ।

किंच । अग्रतदधःप्रदेशवेधसम्बन्धिदृष्ट्युच्छ्राययोरन्तरस्यैकत्वेन निर्णयात्स्वस्वभुज-

कोटिभ्यामानीतयोर्दृष्ट्युच्छ्रायान्तरयोर्द्वैधानुपपत्तिः ।

न च मूलवेधसिद्धदृष्ट्युच्छ्रायेण तत्रयाणां सम्भवान्मूलदृष्ट्युच्छ्रायात्प्रत्येकं तयो-

४८० गोलाध्याये दृष्टद्युच्छ्राययोरन्तरयोर्द्वैधसंभव इति वाच्यम् । वंशोच्चानयने मूलदृष्टद्युच्छ्रायस्य संब- न्धाभावेनासङ्गतत्वादिति दिक् ।।४५।।४६।। ननु बिना मूलदर्शनमग्रदर्शनं न भवत्येवेति पूर्वप्रकारेणैव वंशोच्चज्ञानसंभवादुप- कल्पितप्रकारो विषयाभावादावश्यको नेति मन्दाशङ्काया [निरा]करणाय प्रश्नं शार्दूल- विक्रीडितेनाऽऽह-ऊर्ध्वस्थस्येति । यस्य वंशस्योर्ध्वस्थस्यातिदीर्घस्याग्रमात्रम् । मात्रपदेनाग्रव्यतिरिक्तसंपूर्णवंशनिरासः । हे सखे मित्र । अनेन सुहृद्भावेन पृच्छयते नेर्ष्यया । अन्यथोपेश्या तदुत्तरदानाप्रसङ्ग इति सूचितम् । सुसमे देशे । समानभूप्रदेशान्तरेऽज्ञातमाने समालोक्यते सम्यग्दृश्यते । ननु संपूर्णदर्शने किंवाग्रक्रमत आह—गृहादिभिरिति । गृहं मन्दिरम् । आदिपदाद् वृ

यन्त्राध्यायः ४८१ ययोर्ध्वस्थनिर्दिष्टवेधयोः कल्पितौ दृगुच्छ्रायौ द्विसप्ततिचतुर्विंशत्यङ्‌गुलमितौ ७२। २४ निजभुज ९६। ९०। भक्ते १। १ कोटी। अनयोः समच्छेदपूर्वकन्तरम् ६। अनेन च्छेदंलवं १६। ४० परिकर्त्त्येत्यादिना दृगोच्छ्रयविशेषो ८६४० ४८। भक्तः। भूमनाङ्‌गुलानि ६९१२०। एभ्यो वंशमानाङ्‌गुलानि ७९२। एवं दृष्ट्युच्छ्रायकल्पनाभ्या- मनेकधा ॥४७॥ केदारदत्तः—वंश के अग्रवेध से आत्मवंशान्तर भूमिज्ञान— खड़े होकर यष्टि से वांस का अग्रवेध, पुनः बैठ कर वंश का अग्रवेध करने से कोटियों में अपनी अपनी भुजाओं से भाग देकर उसमें आत्मवंशान्तर से भाग देने से दोनों ऊँचाइयों के अन्तर से भाग देने से लब्ध भूमि ज्ञान से पुनः पूर्ववत् पृथक् पृथक् भुज कोटिज्ञान के अनन्तर पूर्व में प्राप्त आत्मवंशान्तर को कोटि से गुणा कर भुज से भाग देने से दृष्टि उच्छ्रिति + बांस की ऊँचाई प्राप्त हो जाती है। जैसे—ऊर्ध्ववेध में भुज = ९६, कोटि = १, बैठे हुये भुज = ९० कोटि = १, कल्पित दृष्ट्युच्छ्राय = ७२, २४, पूर्व भाँति भूमान = २८८०, और बांसों की ऊँचाई = ३३ हाथ। उपपत्ति—कल्पना से आत्म वशान्तर भूमि मान = या। यदि यष्टि के ऊर्ध्व वेध भुज ९६ में कोटि प्राप्त होतो है तो या भुज में या / ९६ , या / ९० अतः ७२ + या / ९६ = २४ + या / ९० (६९१२ + या) / ९६ = (२१६० + या) / ९० = ६२२०८० + ९० या = २०७३६० + ९६ या ∴ ६ या = ४१४७२० या + ६९१२ / ९६ = या + २१६० / ९० ∴ या = ६९१२० अंगुल ∵ २४ अंगुल = १ हाथ, अतः ६९१२० ÷ २४ = २८८० = भूमान उपपन्न होता है ॥४५॥४६॥४७॥ अथ जलान्तर्वेधमाह— एवं तोयेऽप्यौच्च्यं तत्र दृगौच्च्योदितं भवति । किंवा यष्ट्या कोटी दृष्ट्युच्छ्रायौ जलान्तके वाहू ॥४८॥ अत्र प्रश्नः— दूरस्थस्य न दूरगस्य यदि वाऽदृष्टस्य दृष्टस्य वा वंशस्य प्रतिबिम्बितस्य सलिले दृष्ट्वाऽग्रमात्रं सखे । ३१

४८२ गोलाध्याये अत्रैव त्वमवस्थितो यदि बदस्यस्यान्तरं चोच्छ्रयं त्वां सर्वज्ञमतीन्द्रियज्ञमनुजव्याजेन मन्ये भुवि ॥४९॥ उदाहरणम्— दृष्टा चेत् त्र्यङ्गुला कोटिर्बाहुश्च चतुरङ्गुलः । ऊर्ध्वस्थेनोपविष्टेन बाहुरेकादशाङ्गुलः ॥ कोटिरष्टाङ्गुला तोये वंशाग्रं विध्यता सखे । त्र्येकहस्तौ दृगुच्छ्रायौ वंशौच्च्यं चान्तरं वद ॥ वा० भा०—ऊर्ध्ववेधे कोटिः ३ । भुजः ४ । उपविष्टवेधे कोटिः ८ । भुजः ११ । दृष्ट्युच्छ्रायौ क्रमेण । ७२ । २४ लब्धमात्मवंशान्तरं हस्ताः ८८ । वंशौच्च्यं हस्ताः ६३ । अत्रोर्ध्ववेधेऽन्योपविष्टवेधे वाप्या यष्टिरिति । अत्रोपपत्तिः । अत्र भित्तेः सुसमे पार्श्वे तिर्यग्रेखा दीर्घा कार्या । सा किल जलसमा भूः । तत्रैकस्मिन्नेकान्तप्रदेश ऊर्ध्वरेखा कार्या । स किल वंशः । वंशमूला- दधोगामिनी वंशप्रमाणैवान्या रेखा कार्या तत् किल वंशप्रतिबिम्बम् । अथ भूरेखाया उपर्यन्यप्रान्ते दृगुच्छ्रिताऽन्या रेखा कार्या । दृगुच्छ्रायात् प्रतिबिम्बवंशा- ग्रगामिनी कर्णरेखा कार्या । सा कर्णरेखा भूरेखायां यत्र लग्ना तत्रस्थे जले वंशाग्रं द्रष्टा पश्यति । जलादुभयतो द्वे त्र्यस्रे भवतः । तत्र जलवंशमूलयोरन्तरं बाहुः । प्रतिबिम्बवंशः कोटिः । अधः कर्णखण्डं कर्णः । अन्यदात्मजलान्तरं बाहुः । दृष्ट्युच्छ्रायः कोटिः । ऊर्ध्वकर्णखण्डं कर्णः । एते त्र्यस्रे परस्परानमते । यष्टि- वेधेन ये भुजकोटी ते अप्येतदनुसारे । अत उक्तं एवं तोयेऽपीति । किन्त्वत्र यदौच्च्य- मागच्छति तद्दृगोच्छ्येन हीनं कार्यम् । प्रतिबिम्बितस्याधोमुखत्वादृद्गोच्छ्येन सहाऽऽगच्छति । अतस्तदूनं कृतमिति सर्वमुपपन्नम् ॥४८॥४९॥ किम्वा यष्टेचेत्यस्योदाहरणम्— षडङ्कैरमरैस्तुल्यान्यङ्गुलान्यथवा क्रमात् । आत्मतोयान्तरं दृष्ट्वा वंशौच्च्यं चान्तरं वद ॥ वा० भा०—ऊर्ध्वस्थस्य जलान्तरम् ९६ । उपविष्टस्य जलान्तरम् ३३ । दृष्ट्युच्छ्रायौ ७२ । २४ । लब्धं तदेव भूमानं हस्ताः ८८ । वंशौच्च्यं हस्ताः ६६ । इति धीयन्त्रम् ॥ मरीचिः—अथ जलस्थप्रतिबिम्बाद्वस्तुदैर्ध्यमानज्ञानमुद्गीत्याऽऽह—एवं तोयेऽपीति । तोये जले । अपिशब्दात्प्रतिबिम्बिताग्रात्प्रतिबिम्बितस्य । औच्च्यं वंशोच्छ्रायो नतु वंशमा- नम् । एवमग्रं विद्ध्वोर्ध्वस्थ इत्यादिना ज्ञेयम् ।

Here is the complete line-by-line transcription of the page:

यन्त्राध्यायः ४८३ नन्वत्राऽऽगतो वंशोच्छ्रायो दृष्ट्युच्छ्राययुतो वंशमानमिदं प्रत्यक्षविरुद्धमत आह— तदिति । जलप्रतिबिम्बितागतवंशोच्छ्रायमानं प्रतिबिम्बिताग्रवेधसंबन्धिदृष्ट्युच्छ्रायमाने- नोनम् । तुकाराद्वंशमानं स्यात् । तथा च दृष्ट्युच्छ्राययुतो सहजसिद्धोऽविसंवादः । दृगोच्च्यवर्जितस्यात्र विशेषत्वात्तथा करणे संवाद इति भावः । जलप्रतिबिम्बिताग्राद्वस्तुदैर्घ्यमानं यष्टिनिरपेक्षेण लाघवादाह—किंचेति । जलप्रति- बिम्बिताग्रदर्शनाद्वस्तुदैर्घ्यमानज्ञानार्थं यष्ट्या किं कार्यं यष्टेरप्यावश्यकता नास्तीति भावः । तर्हि तन्मानज्ञानं कथं स्यादत आह—वेति । तन्निरपेक्षप्रकारान्तरेण तज्ज्ञानसंभवा- दिति भावः । ननु यष्टेः साधकक्षेत्रार्थमेव प्रयोजनमिति साधकक्षेत्राभावात्प्रकारान्तरेण कथं तत्सिद्धि

सूत्रस्य"! Wait, look at "उच्यत": Is it "उच्यत" or "उच्यते"? There is no e-matra on 'त'! It is just "उच्यत".

इत्यर्थः । तत्र सूत्रपूर्वार्धोदाहरणप्रश्नं श्लोकद्वयेनाऽऽह—दृष्टा चेत्त्र्यङ्गुलेति । Matches line 29.

प्रश्नेऽल्पबुद्धीनामपि कोपसंभवस्तदपनोदार्थं सखा इति संबोधनम् । अन्यथा तदुत्तरा- Matches line 30.

लाभ इति भावः । जले । वंशाग्रं । प्रतिबिम्बवंशाग्रम् । यष्ट्या विध्यता गणकेनोर्ध्वस्थेन। Wait, after 'वंशाग्रं': is there a danda? Yes, "वंशाग्रं ।" After 'गणकेनोर्ध्वस्थेन': danda without space? "गणकेनोर्ध्वस्थेन।"

कोटिर्लम्बोच्छ्रायान्तररूपा । त्र्यङ्गुला त्र्यङ्गुलामिता । दृष्टा ज्ञाता । भुजो लम्बनिपा- Matches line 32.

तान्तरम् । चतुरङ्गुलः । चकाराज्ज्ञातः उपविष्टेन । प्रतिबिम्बाग्रं यष्ट्या विध्यता Matches line

गणकेन । भुज एकादशाङ्गुलो जातः । अष्टाङ्गुला कोटिर्जाता । उभयत्र क्रमेण । त्र्येक- हस्तौ । द्विसप्तत्यङ्‌गुलचतुर्विंशत्यङ्‌गुलमितावित्यर्थः । दृष्ट्युछ्रायौ ज्ञातौ चेत् । एवं सति । वंशोच्चयम् । वंशमानम् । ननु भूमानं कोटिसंगुणमित्याद्यवगतं वंशोच्छ्रायम् । वेधद्वयेन तद्द्वयादेकवचनानुपपत्तेः । पूर्वार्धसंपूर्णोदाहरणसिद्धेश्च । ननु वंशमूलस्वस्थानान्तराज्ञानाद्वंशमानं कथं स्यादत आह—चान्तरमिति । अन्तरम् । तद्रूपम् । चः समुच्चये । कथय । अन्तरमानीय वंशमानमानीयैति भावः । वेधयोर्भिन्ना सिद्धा यष्टिरित्युदाहरणानुपपत्तिर्नेति ध्येयम् । यथा । निज- मुक्तभक्तकोट्यो । ३ । ८ । रन्तरेण १ । दृगौच्च्यान्तरं ४८ भक्तमङ्गुलात्मकं भूमानं २११२ । । ४ । ११ । ४४ । अतः पृथक्पृथक्वंशोच्च्यं १५८४ । १५३६ । स्वस्वदृगौच्च्येन ७२ । २४ । हीनं वंशमानं १५११२ । ५५ । अथानुष्टु भोत्तरार्धोदाहरणप्रश्नमाह—षडङ्‌कैरमरैति । अथवेत्यनेन किं वा यष्टचेत्युत्तरार्धस्येदमुदाहरणमिति स्पष्टीकृतम् । क्रमात् । त्र्येक- हस्तदृगुच्छ्रायक्रमात् । आत्मतोयान्तरम् । प्रतिबिम्बदर्शनस्थानाभ्यामात्मस्थानस्यान्तरद्वय- मित्यर्थः । षण्णवत्या त्र्यस्त्रिंशता समान्यङ्‌गुलानि । तदन्तरमेतदङ्‌गुलमितं ज्ञात्वेत्यर्थः । अन्तिमचरणस्तु व्याख्यात एव । यथा निजभुजभक्तकोट्यो । ७२ । २४ । रन्तरेण । ७२ । दृगौच्च्या- न्तरं ४८ भक्तं भूमान २११२ । ९७६ । ३३ । । ३१६८ । मस्मद्भूज- कोटिभ्यां ९६ । ७२ । ३३ । २४ । पृथक्वंशौच्च्यं १५८४ ।। २४३६ । दृष्ट्युछ्रायोनं वंशमानतुल्यं प्राक्सिद्धमेव १५ । १२ ।। ४९ ।। अथ यन्त्रादि त्र(म)योच्यते इत्युद्देशे आदिपदग्राह्यं स्वयं वहयन्त्रं निरूपयिषुः संगति- प्रदर्शनार्थं तत्प्रतिजानीते—अथ स्वयंवहमिति । पूर्वोद्दिष्टदशयन्त्रनिरूपणानन्तरम् । स्वयं वहति अनति निरपेक्षयेत्येतादृशं यन्त्रं निरूप्यते इत्यर्थः । अत्र जात्यभिप्रायेणैकवचनम् । तेन स्वयं वहयंत्रप्रतिपादनमविरुद्धमिति ध्येयम् ।।४८।।४९॥ केदारदत्तः—जल में अपनो ओर बांसवृक्ष की ऊँचाई को परिछांहो से बांस वेधादि अन्तर भूमिज्ञान— जलस्थ बांस के प्रतिबिम्ब वेध में दृगुच्छ्रिति को वंशोच्छ्रिति में कम करना चाहिए । यष्टि वेध से जल मध्य में कोटियों और दृष्टि की ऊंचाइयों और जल आत्म प्रतिबिम्ब मूल से जल तक भूमि का ज्ञान होना चाहिए । प्रश्न है कि—अदूरगामी दृष्टा के दूर दृष्टि स्थित, दृष्ट या अदृष्ट प्रतिबिम्बित बांस की मात्र अग्रभाग जल में देखा गया है, हे मित्र । तुम यदि ऐसी स्थिति में वहां स्थित हो तो, अपनो जगह से बांस तक की दूरी और बांस की ऊँचाई यदि बता सकते होवो

४८६ गोलाध्याये मैं (भास्कराचार्य) मानव शरीरी तुमको इस भूमण्डल में अतीन्द्रिय ज्ञान सम्पन्न सर्वज्ञ कहूंगा । उदाहरण—जल में प्रतिबिम्बित बांस वेध से कोटि = ३ अंगुल, भुज = ४ अंगुल, ऊपर स्थित बाहु = ११ अंगुल और कोटि = ८ अंगुल, दृगुच्छ्रितियां = ३ हाथ और १ हाथ तो बांस की ऊँचाई और आत्मवंशान्तरित भूमि का मान बताओ । ऊर्ध्व वेध से कोटि = ३, भुज = ४, बैठे हुये वेध से कोटि = ८ भुज = ११, दृष्टा की ऊँचाइया क्रमश: ७२, २४ पूर्ववत् आत्मवंशान्तर भूमि = ७८ हाथ, बांस की ऊँचाई = ६३ ऊर्ध्व वेध और अधोवेध में यष्टिमान भिन्न होते हैं । उपपत्ति—समान भित्ति में एक दीर्घ सरल रेखा ऐसी हो जो जलसम समतल धरातल गामिनी होती हो । उसके एक छोर पर एक लम्बवत् ऊर्ध्व रेखा करनी चाहिए इसी में बांस की ऊँचाई का मान होगा बांस के मूल से नीचे वंश प्रमाण की एक अन्य रेखा करनी चाहिए । यही वंश की प्रतिबिम्ब रेखा होगी । पूर्वकृत भू रेखा के ऊपरी छोर पर दृष्टि उच्छ्रिति तुल्य एक और अन्य रेखा करनी चाहिए । तथा दृष्टि की उच्छ्रिति से प्रतिबिम्बित वंश रेखा तक कर्ण रेखा करनी चाहिए कर्ण और भूरेखा के सम्पात बिन्दु पर जल में वंश के अग्र भाग को दृष्टा देखता है । अतः जल के दोनों तरफ दो त्रिभुज होते हैं, जल और वंशमूल = भुज, प्रतिबिम्बित वंश = कोटि, कर्ण का अधो खण्ड = कर्ण, आत्मजलान्तर = भुज, दृगुच्छ्रिति = कोटि । ऊर्ध्व कर्ण खण्ड = कर्ण । ये त्रिभुज परस्पर सजातीय होते हैं, जो यष्टिवेधित भुज कोटि के तुल्य होते हैं । इसलिये वंश के जलस्थ प्रतिबिम्ब से भी पूर्ववत् अनुपात द्वारा वंश की ऊँचाई आदि का ज्ञान कर ऊँचाई में दृष्टि की ऊँचाई को बांस की ऊँचाई में कम करना युक्तियुक्त होता है क्योंकि प्रतिबिम्बित वंश की स्थिति जल में नीचे होतो है । ॥४८॥४९॥ अथ स्वयंवाहमाह— लघुदारुजसमचक्रे समसुषिराराः समान्तरा नेम्याम् । किंचिद्वक्रा योज्याः सुषिरस्याधः पृथक् तासाम् ॥५०॥ रसपूर्णं तच्चक्रं दूचाधाराक्षस्थितं स्वयं भ्रमति । वा० भा०—ग्रन्थिकीलरहिते लघुदारुमये भ्रमसिद्धे चक्र आराः । किवि- शिष्टाः । समप्रमाणाः समसुषिराः समतौल्याः समान्तरा नेम्यां योज्याः । ताश्च नद्यावर्तवदेकत एव सर्वाः किंचिद्वक्रा योज्याः । ततस्तासामाराणां सुषिरेषु पारदस्तथा क्षेप्यो यथा सुषिरार्धमेव पूर्णं भवति । ततो मुद्रिताराग्रं तच्चक्रमय- स्कारशाणवद्दृग्धारास्थं स्वयं भ्रमति । अत्र युक्तिः । यन्त्रैकभागे रसो ह्यारामूलं प्रविशति । अन्यभागे त्वाराग्रं धावति । तेनाऽऽकृष्टं तत् स्वयं भ्रमतीति ॥५०॥

यन्त्राध्यायः ४८७ मरीचिः—अथाऽऽर्याषड्भिर्दुगीत्या च प्रतिज्ञातस्वयं वहयन्त्राण्याह—लघुदारुजस- मचक्र इति । लघुदारुजसमचक्रे । ग्रन्थिकीलस्फाटनादिदोषरहितस्य लघुभूतकाष्ठस्य निर्मितं समपार्श्वभागनेमिकं भ्रमसिद्धं मण्डलम् । नत्वाकाशावकाशसहितं वृत्तमित्यर्थः । समसुषि- राराः । तुल्यच्छिद्रा आरा काष्ठादिघटिताश्चक्रमानुरुद्धकीलकाः । सर्वेषां कीलकानां तुल्य- तोल्यानां तुल्यप्रमाणानां चामूलाग्रावकाशरूपच्छिद्राणि तुल्यानि कार्याणीत्यर्थः । किंचिद्वक्राः कीलका ऋजवो न कार्याः किंत्वनतिवक्राः । नेम्याम् । चक्रार धारायाम् । समान्तरास्तुल्यान्तराला योज्याः । एकतरनेमिपरिधौ प्रोताः कार्याः नतु चक्रनेमिमध्य- परिधौ । ततस्तासामाराणामुक्तरूपाणाम् । पृथक्प्रत्येकम् । सुषिरस्य छिद्र

यहाँ पर, दोनों स्थितियों में दृष्टि की कल्पित ऊँचाई = ७२, और २४ मानने से पूर्वं गणित प्रक्रिया से भूमान = ८८ और बांस की ऊँचाई = ६३ हाथ होती है । स्वयं भ्रमणशील स्वयंवह यन्त्र बताया जा रहा है— दरार और खूंटे आदि से रहित सुदृढ़ एक लघु हल्के वजन के काष्ठ की भ्रमण- शील परिधि आकार का यह यन्त्र होता है । काष्ठ के तुल्य छिद्रात्मक काठ के पंखे के आकार के तुल्य संख्या के तुल्य कीलक की रचना करते हुये । उक्त काष्ठ कीलक एक दम सरल न होकर कुछ वक्राकार होने चाहिए । ये कीलक समान और परस्पर एक दूसरे के समानान्तरित भी होने चाहिए । उक्त परिधि आकार चक्र के केन्द्र बिन्दुस्थ अर्द्धच्छिद्र की पारे से भर देना चाहिए । इस चक्र को भूमि आधार में स्थापित आधार द्वयप्रोत अग्र कीलक मध्य के शिथिल केन्द्र में स्थापित करना चाहिए । अर्थात् दो लकड़ी के खम्भों के मध्य स्थित यन्त्र जो स्वयं चलायमान हो जाता है । मध्य में आधेच्छिद्र में पारद होने से उक्त अर्थात् स्वयंवह यन्त्र चक्र भ्रमण करने

यन्त्राध्यायः ४८९ वेधविस्तारं भ्रमयन्त्रेण परिधिरूपतया खनित्वेत्यर्थः । तदुपरि । परिध्याकारस्थितच्छि- द्रोपरि समन्तात् । तालदलाढ्यम् । तालपत्रभूर्जपत्रादिकम् । मदनेन । मधूत्थेन । महाराष्ट्र- भाषा ‘मेण’ इति प्रसिद्धं तेनेत्यर्थः । मदनेनेति सचिक्कणवस्तूपलक्षणम् । संलग्नं कृत्वा । खनितभागमाकाशावकाशं मुद्रयित्वेत्यर्थः । सुषिरे । नेम्यूर्ध्वभागस्थतालपत्रे सूच्यादिवेधेन संपादितच्छिद्रे । रसं पारदं क्षिपेत् । तावत्त्परिमितम् । नेम्यामेकस्मिन्भागे ऊर्ध्वाधरे छिद्रेण पारदो देय इत्यर्थः ॥५१॥ तत्प्रमाणमाह—यावदिति । यावत्पर्यन्तं रसैकपार्श्वे पारददत्तनेमिभागदितरनेम्यूर्ध्वा- धरभागे । क्षिप्तजलं तच्छिद्रमार्गेण दत्तजलम् । अन्यतः पारदसंबन्ध्यूर्ध्वाधरनेमिभागे न

४९० गोलाध्याये नेम्यां बद्ध्वा घटिकाश्चक्रं जलयन्त्रवत्तथा धार्यम् । नलकप्रच्युतसलिलं पतति यथा तद्घटीमध्ये ॥५५॥ भ्रमति ततस्तत् सततं पूर्णघटीभिः समाकृष्टम् । चक्रच्युतं तदुदकं कुण्डे याति प्रणालिकया ॥५६॥ वा० भा०-ताम्रादिधातुमयस्याङ्कुशरूपस्य वक्रीकृतस्य नलस्य जलपूर्ण- स्यैकमग्रं जलभाण्डेऽन्यदग्रं बहिरधोमुखं चैकहेलया यदि विमुच्यते तदा भाण्डजलं सकलमपि नलेन बहिः क्षरेत् । तद्यथा—छिन्नकमलस्य कमलिनीनलस्य जल- भृद्भाण्डे क्षिप्तस्य जलपूर्णसुषिरस्यैकमग्रं भाण्डाद्बहिरधोमुखं द्रुतं यदि ध्रियते तदा भाण्डजलं सकलमपि नलेन बहिर्याति । इदं कुक्कुटनाडीयन्त्रमिति शिल्पिनां हरमेखलिनां च प्रसिद्धम् । अनेन बहवश्चमत्काराः सिद्ध्यन्ति । अथ चक्रनेम्यां घटोर्बद्ध्वा जलयन्त्रवत् द्वयाधाराक्षसंस्थतं तथा निवेशयेद्यथा नलकप्रच्युतजलं तस्य घटोमुखे पतति । एवं पूर्णघटोभिराकृष्टं तद्भ्रमत् केन निवार्यते । अथ चक्रच्युतस्योदकस्याधःप्रणालिकया कुण्डगमने कृते कुण्डे पुनर्जलप्रक्षेपनैर- पेक्ष्यम् ॥५३॥५४॥५५॥५६॥ मरीचिः—नन्विदमपि नेम्यर्धयोः पारदजलयोरेकच्छिद्रेण संनिवेश्यातिशिल्पकुश- लैकसाध्यत्वात्साधारणाशक्यमतः सर्वशक्यलघुभूतप्रकारेण स्वयंवहमाह—ताम्रादिधातु- मयेति । ताम्रादिधातुघटितस्य । अङ्कुशरूपनलस्य चक्रीकृतनलस्य जलपरिपूरितस्य एकमग्रम् । कुण्डजलान्तः । भाण्डस्थितजलमध्ये । द्वितीयमग्रम् । अधःप्रदेशाभिमुखम् । भाण्डस्थित- जलान्तर्गतनलाग्रादधोमुखम् । भाण्डाद्बहिः कार्यम् । तुकाराद्यथाऽधोमुखाधिक्यं तथा तथाऽल्पकालेन जलस्रवणमिति सूचितम् । चेद्यदि । युगपदेकसमयावच्छेदेन । मुक्तम् । नलस्थितजलस्याग्रद्वयरोधो दूरीकृत इत्यर्थः । तर्हि भाण्डाद्बहिः । कम् । भाण्डस्थितजलम् । नलेन । नलमार्गेण पतति । अत्र जलान्तर्गतनलाग्रमेव प्रथममुक्तं तर्हि जलप्रवाहस्य नलिकान्तर्गतस्याधोमुखा- ग्रच्छादनावरोधाद्बहिर्गमनासम्भवान्नलस्थितजलं भाण्डस्थितजलेनाऽऽकर्षितमित्यनन्तरमधो- मुखाग्रच्छादने दूरीकृतेऽपि जलं न निःसरति । अधोमुखाग्रमेव प्रथममुक्तं चेत्तर्हि नलस्थ- जलं केवलं पतति । भाण्डजलनलसंबन्धाभावादनन्तरं भाण्डजलान्तर्गतनलिकाग्रमुक्तमपि जलमार्गेण भाण्डस्थजलस्यप्रवाहासंभव इत्यतो नलस्थितजलस्योभयतो युगपत्प्रतिबन्धनि- राकरणं युक्तम् । छिन्नकमलिनीनलस्य जलपूर्णसुषिरस्य जलभूतभाण्डाक्षिप्तस्यैकमग्रं भाण्डाद्बहिरधोमुखं दृढं यदि ध्रियते तदा भाण्डजलं सकलमपि बहिः पततीति प्रत्यक्षानु- भवाच्च ॥५३॥५४॥

यन्त्राध्यायः ४९१ नन्वेतावता स्वयंबहयन्त्रस्य न सिद्धिरत आह—नेम्यामिति । चक्रनेम्याम् । घटिका घटीकालसंबन्धिनलकरपुटजलपरिपूर्णयोग्यं भाण्डम् । तानि । अव्यवहितम् । बद्ध्वा । निबध्य । जलयन्त्रवत् । कूपोदकोद्धरणहेतुकचक्रावस्थानरीत्या । यथा नलकाग्रच्युतजलं तद्धटीमघ्ये नेमिस्थघटीभाण्डान्तः पतति । तथा । क्रियया । द्वया- धाराक्षस्थितं चक्रमिदं धार्यम् । ततोऽनन्तरम् । तच्चक्रम् । पूर्णघटीभिः । नलकच्युतजल- परिपूर्णघटीपात्रगुरुताभिः समाकृष्टं नामितं सदनवरतं भ्रमति ॥५५॥ नन्वनवरतभ्रमणमनुपपन्नम् । नलकमार्गेण संपूर्णकुण्डजलनिःसरणानन्तरं नलमार्गेण जलनिःसरणाभावाद्घटीपात्राणां जलपूर्णत्वासंभवेन तद्भाराधिक्याभावेन चक्रनामनासंभवा- दित्यत आह—चक्रच्युतमिति । पूर्णघटीपात्राणां चक्रनामनेनाधोधोगमनानन्तरं तद्भ्रमेणैवोर्ध्वगमनं भवति । तदा तन्मुखेभ्यस्तदन्तः स्थितं जलं चक्रनेमिमार्गेणाधः पतति तदा पात्राणामधोमुखत्वसंभवात् । तज्जलम् । प्रणालिकया जलपातस्थानस्थापितकाष्ठनिर्मितप्रणालिका कुण्डावधिका । तथे- त्यर्थः । स्वयमयत्नेनैव । कुण्डं प्रति याति । गच्छति । तथा च कुण्डस्य कदाऽपि निर्जलत्वासंभवादनवरतभ्रमणमनुपपन्नं नेति भावः । अत्र स्वयंवहयन्त्राणां भ्रमणं कालानुसारं बुद्ध्वा विधातव्यमिति ध्येयम् ॥

४९२ गोलाध्याये परिपूर्णघटीपात्रगुरुताभिर्नामितं स्वयमेव भ्रम्येतादृशं यन्त्रं कुतो नोक्तमित्यत आर्याया- ऽऽह-यदधोरन्ध्रनलमिति । अधोरन्ध्रनलम् । अधोभागे छिद्रं सूक्ष्मं यस्यैतादृशो नलो यस्यैतादृशं स्वयं‌वहं चक्रम् । यत्पूर्वं त्वयोपपादितं तदिदं यन्त्रं ग्राम्यम् । न चमत्कारकरम् । कुत इत्यतः कारणमाह-सापेक्षत्वादिति । नलकस्थसंपूर्णजलस्रवानन्तरं नलको जलेन पुनः पूर्णः कार्य- श्चक्रभ्रमाथर्मन्यथा तदसंभव इत्यपेक्षया तदसहितं मापेक्षम् । तस्य भावः सापेक्षत्वं तस्मादित्यर्थः । मध्ये मध्ये जलप्रक्षेपं नलके आवश्यकमिति पुरुषकृत्यपेक्षत्वाच्चमत्कारं नोत्पादयत्यतो लघूभूतं भवत्कल्पितमुपेक्ष्य स्वकल्पितमनतिगुरुभूतमुक्तमिति भावः । ननु ग्राम्याग्राम्यत्वान्पामुपेक्षापेक्षविषयेनत्व(यत्त्वेन)कल्पितयन्त्रे कुतः कृते इत्यत आह—चतुरचमत्कारकरीति । हि । यतः । चतुराणाम् । सुबुद्धीनाम् । चमत्कारः समीचीनयुक्त्येदं भ्रमितमिति मनस्यानन्दविशेषस्तं करोति । एतादृशी युक्तिः स्वयprefix-यन्त्रं भवति । ग्राम्येऽपि मन्दानां चमत्कारोत्पत्तेश्चतुरेत्युक्तम् । ग्राम्याचतुरचमत्कारकरो युक्तिर्यन्त्रं न भवत्यन्यथाऽति- प्रसङ्गापत्तिरतो यन्त्राध्याये त्वत्कल्पितमुपेक्ष्य स्वकल्पितं निरूपितमिति भावः ॥५७॥ केदारदत्तः—उक्त स्वयं‌वह, यन्त्र ग्राम्य यन्त्र कहते हुये— यह यन्त्र चमत्कार कारक नहीं होने से ऐसे यन्त्रों को ग्राम्य यन्त्र कहा गया है । क्योंकि नल में स्थापित सम्पूर्ण जल स्राव के अनन्तर पुनः नलिका में जल पूर्ति आवश्यक होती है, पुरुष द्वारा अनेक बार जल प्रक्षेप होते रहने से स्वयं वह की तरह यह यन्त्र चमत्कारिक यन्त्र नहीं कहा जा सकेगा । चतुरजनमन के लिये स्वयं वह स्वचालित यन्त्र ग्राम्य यन्त्र नहीं कहा जाता है ॥५७॥ एवं बहुधा यन्त्रं स्वयं‌वहं कुहकविद्यया भवति । नेदं गोलाश्रितया पूर्वोक्तत्वान्मयाऽप्युक्तम् ॥५८॥ वा० भा०—स्पष्टार्थमिदम् । अत्र भ्रमणं कालानुसारं स्वबुद्ध्या विधातव्य- मित्यध्याहार्यम् ॥५८॥ इति श्रीभास्करीये सिद्धान्तशिरोमणौ वासनाभाष्ये मिताक्षरे गोले यन्त्राध्यायः । मरीचिः—ननु-कुर्याद्रजोऽपि चैवं घटिकां जह्युर्यथेष्टकालेन । मेषादीनां युद्धं सूत्रे स्रक्ते भवेदुभयोः ॥ परिकल्पितकालाध्वनि युक्त्या योगो भवेद्वधूवरयोः । घटिकाऽङ्गुलाङ्कितं वा प्रस्रति मयूरः क्रमादुरगम् ॥ हन्ति मनुष्यः पटहं छादयति च्छादकस्तथा छाद्यम् ।

यन्त्राध्यायः ४९३ एवंविधानि यन्त्रा(ण्येवमनेकानि सिद्धानि) अनेन ग्रन्थेन लल्लोक्तानि सचमत्कृतिस्वयं- वहयन्त्राणि कथं नोक्तानीत्यत आर्ययाऽऽह—एवं बहुधा यन्त्रमिति । एवम् । उक्तपारदजलादिरीत्या । कुहकविद्यया । कपटयुक्त्या । बहुधा । अनेकम् । स्वयंवहम् । यन्त्रम् जात्यभिप्रायेणैकवचनम् । अनेकानि स्वयंवहयन्त्राणि भवन्तीत्यर्थः । यन्त्रं स्वयंवहमित्युक्तेन स्वयंवहानां कालादिज्ञापकत्वेन यन्त्रत्वायन्त्रप्रतिज्ञासिद्धेस्स्वयंवह- प्रतिज्ञापूर्वकमेव तन्निरूपितं नाप्रसक्तमिति स्फुटीकृतम् । तथा च स्वयंवहानामगणितत्वा- त्सर्वेषां निरूपणमशक्यमतो मया रीतिप्रदर्शनार्थं लघुभूतं प्रकारत्रयमुक्त्वा लल्लोक्तान्यु- पेक्षितानीति भावः । ननु तथाऽपि चमत्कारित्वान्नियतत्वात्तदुपेक्षा न युक्तेत्यत आह

४९४ गोलाध्याये निर्मितग्रन्थे प्रेक्षावत्प्रवृत्त्यनुपपत्तिस्तत्तद्रीतिसंरक्षणार्थं यन्त्रस्वयं वहयन्त्रयोः कालज्ञान- रूपैककार्यत्वादेककार्यत्वसंगत्या प्रसङ्गसंगत्या वा संक्षिप्तं तन्निरूपणं संगतमेवेति । भावः ॥५८॥ अथ प्रारब्धयन्त्रनिरूपणं समाप्तमित्यग्रिमग्रन्थसंगतिसूचनार्थं फक्किकयाऽऽह— इति यन्त्राध्याय इति । स्पष्टम् । दैवज्ञवर्यगणसंततसेव्यपाश्वंश्रीरङ्गनाथगणकात्मजनिमितेऽस्मिन् । यातः शिरोमणिमरीच्यभिधे समाप्ति यन्त्राधिकार इति बुद्धिविलासगम्यः ॥ इति श्रीसकलगणकसार्वभौमश्रीरङ्गनाथगणकात्मजविश्वरूपापरनामक- मुनीश्वरविरचिते सिद्धान्तशिरोमणिमरीचावुत्तराध्याये यन्त्राध्यायः सम्पूर्णः केदारदत्तः—कुहुक (जादू) विद्याओं के अनेक यन्त्र— इस प्रकार स्वयं वह नाम के अनेक यन्त्र हैं जो कुहुक (जादू की) विद्याओं से भले ही उपयोगी हो सकते हैं किन्तु खगोल ज्योतिर्विद्या में इनकी उपयोगिता आवश्यक सी नहीं है। "उक्त प्रकार के अनेक यन्त्रों का उल्लेख मेरे से पूर्ववर्त्ती आचार्यों ने अपने रचित ग्रन्थों में किया है जिनका समयानुसार मैंने भी यहाँ उल्लेख सा कर दिया है" इत्यादि ऐसा कहने से— तात्पर्यतः आचार्य को उक्त स्वयं वह यन्त्रों पर आस्था नहीं है ॥५८॥ इति सिद्धान्त शिरोमणि ग्रंथ के ग्रहगोलाध्याय यन्त्राध्याय :—१२ की श्री पं० हरिदत्त ज्योतिर्विदात्मज पर्वतीय श्री केदारदत्त जोशी कृत सोपपत्तिक “केदारदत्त :” हिन्दी व्याख्यान सम्पन्न ।

अथ ऋतुवर्णनाध्यायः अथ ऋतुवर्णनमाह— उत्फुल्लन्नवमल्लिकापरिमलभ्रान्तभ्रमद्भ्रामरे रे पान्थाः कथमव्यथानि भवतां चेतांसि चैत्रोत्सवे । मन्दान्दोलितचूतनूतनघनस्फारस्फुरत्पल्लवै- रुद्वेलन्नववल्लरीष्विति लपन्त्युच्चैः कलं कोकिलाः ॥१॥ स्वकुसुमैर्मलिनामिव मालतीमवहसन्ति वसन्तजमल्लिकाः । उपवनं विनिवारयतीव ताः किसलयैर्मलयानलकम्पितैः ॥२॥ विहाय सौधं तृणकुडचमण्डपे प्रसिच्यमाने सलिलैः समन्ततः । शुचौ रमन्ते विरलं विलासिनः प्रियाजनैः सीकरसेचनोन्मुखाः ॥३॥ निदाघदाहार्तिविघातहेतवे वनाय कामोच्छ्रितचूतकेतवे । व्रजन्ति वापीजलकेलिलालसाः शुचौ रतिस्वेदगलज्जलालसाः ॥४॥ मदनदहनखिन्नामागतेऽप्येत्य काले परिमलवहलानां मालतीनां नदीनाम् । अदय दयित सिञ्चस्याऽऽत्मदृग्वारिणा किं परिमलबहलानां मा लतीनां न दीनाम् ॥५॥ वा० भा०— वर्षाकाले हृदयस्थमदयं दयितं प्रति विरहिणी किलैवं ब्रूते । हे दयित निर्दय।स्मिन्नप्यागते काल एत्याऽऽगत्य किं न सिञ्चसि । काम् । मा इति माम् । कथंभूताम् । मदनहनखिन्नाम् । कामाग्निदाहाकुलाम् । पुनः किविशिष्टाम् । दीनाम् । केन । आत्मदृग्वारिणा स्वदृक्सलिलेन । कासां संबन्धिनि काले । नदीनाम् । कथंभूतानाम् । परिमलबहलानाम् । परि समन्तात् । मलबहलानाम् । न केवलं तासाम् । मालतीनामपि । परिमलबहलानामामोदबहलानाम् । न केवलं तासामपि । लतीनामिति रतीनाम् । तासां च परिमलबहलानाम् । तत्र परस्य भावः परिमा । परिम्णो लवः परिमलवः । तं हरन्तीति परिमलबहराः । तासां परिमलवहराणाम् । रलयोर्बवयोश्चैक्यस्य श्लेषे तु गृहीतत्वात् । मानिनीनां

म्बितमित्यनुचितद्योतनार्थं रे Letters: किं त दा ह - रे इ त्या दि । प थि क वि रु द्ध स म ये प थि क त्व मा ल म्बि त मि त्य नु चि त द्यो त ना र्थं रे Wait, look at "मालम्बितमित्यनुचित...": म - ा - ल - म्बि - त - मि - त्य - नु - चि - त - द्यो - त - ना - र्थं Wait, is it "मालम्बितम्" or "मवलम्बितम्"? Look at the character after 'मा': It is 'ल': "मालम्बितम्"! (Or 'व'? No, 'ल' has two humps: ल. Wait, look at 'ल' in 'इत्यादि': line 24 has 'इत्यादि', line 23 has 'गुणत्वाद्वा'. In line 24, look at the letter between 'मा' and 'म्बि': it is definitely 'ल', so "मालम्बितम्").

Line 25: इत्यज्ञसंबोधनम् । पान्थाः प्रियाधिष्ठितप्रदेशातिरिक्तप्रदेशेष्वतिकष्टभूतमार्गत्वाभिमानात्त- Letters: इ त्य ज्ञ सं बो ध न म् । पा न्थाः प्रि या धि ष्ठि त प्र दे शा ति रि क्त प्र दे शे ष्व ति क ष्ट भू त मा

ये चूताः । आम्रवृक्षाः । अत्राश्लीलं पान्थाधिकदुःखहेतुत्वान्न दोषः । तेषां नूतनाः । अल्पदिनजाः । कोमला इति यावत् । घनाः परस्परं संलग्नाः । स्फारं बहुलाः । स्फुरन्तो देदीप्यमानाः अरुणवर्णा इत्यर्थः । एतादृशैः पल्लवैः पत्रैः । उद्वेल्लन्त्यः परिवेष्टिताः । या नववल्लर्यो नूतनशाखामञ्जर्यस्तासु कोकिलाः पतन्तीत्यर्थः । तथा च वयमाम्रशाखा- घिरूढा आतपादिदुःखाभावात्तन्नवाङ्कुरभक्षणसंजातमधुरभाषिण्यो भवद्विरहदुःखासहिष्णवो युष्मान्कृपया पृच्छाम इति भावः । ननूत्सवस्वरूपवसन्ते कथमस्माकं युष्माभिर्दुःखसंभावना कृतेत्यत आह—उत्फुल्लन्नि- त्यादि । उत्फुल्लन्त्यो विकसन्त्यो या नवमल्लिका नूतनमल्लिकापुष्पाणि । नवेत्यनेन वसन्ते मल्लिका प्रभवतीति स्पष्टमुक्तम् । तासां परिमलाः सुगन्धास्तैर्भ्रान्तं विवेकज्ञान- शून्यमुन्मत्तमित्यर्थः । एतादृशं भ्रमत् । इतस्ततो गच्छद्भ्रमरं भ्रमरसमूहो यत्र तस्मि- श्चैत्रोत्सव इत्यर्थः । अत्र पूर्वत्र च दीर्घसमासः प्रसादोदारतौजःसमाधिगुणानां सत्त्वान्न दोषः । तथा च चैत्रोत्सवे नूतनमल्लिकागन्धाहृतभ्रमरान्मल्लिकाप्रियतमासंयोगसुखानुभवान्दृष्ट्वा स्वगृह- स्थितरमणीसंस्मरणेन भवतां वियोगिनामत्यन्तःदुःखं संभावितम् । संयोग्युत्सवस्वरूपवसन्तस्य भवत्कृतान्तरूपत्वादिति भावः । ननु कोकिला इत्यत्र कोकिलस्त्रियः कथं गृहीताः । उक्तार्थस्य कोकिलपुरुषग्रहणे बाधकाभावात् । प्रस्तुतनववल्लरीषु कोकिला इत्यत्र स्त्रीपुरुषसंयोगव्यङ्ग्यात्प(भ्यः प) थिकानामत्यन्तं दुःखयोष(ग) इति चेन्न । पान्थकृतविरहानलव्याकुलानां पथिकस्त्रीणाम- स्मिन्समये संभावित्वात्यन्तदुःखाभिः स्त्रीत्वसामान्येन कण्ठमाधुर्यतुल्यतया वा तद्दूती- रूपाभिः पथिकपरावर्तनसंजातसंयोगसुखानुभवार्थमिवैते एवं पृच्छ्यन्ते । भवतां विदेश- गमनेऽस्मिन्समये भवत्प्रियतमानां जीवनसंदेह इति भवच्चेतः कथमव्यथमिति निर्दयत्वं सूच्यते । अत एव चैत्रोत्सवविशेषणं भ्रामरे इत्यमङ्गलं न दोषः । नहि स्त्रीणां दूताः पुरुषाः संभवन्ति । तासाम्— पदन्यासो गेहाद्बहिरहिफणारोपणसमो वचो लोकालभ्यं कृपणधनतुल्यं मृगदृशः । निजावासादन्यद्भवनमपरद्वीपतुलितं पुमानन्यः कान्ताद्विधुरिव चतुर्थीसमुदितः । इति स्वरूपात् । अत्रानुप्रासः शब्दालंकार इति संक्षेपः ॥१॥ ननु तादृशभ्रमरदर्शनेन स्वरमणीसंस्मरणं कुतो भ्रमरस्य रमणत्वसंभवेऽपि मल्लि- कायाः कान्तात्वासंभवादित्यतो द्रुतविलम्बितवृत्तेनोत्फुल्लनवमलिकामुत्प्रेक्षते—स्वकुसुमैर्म- लिनाभिवेति । ३२