४७०	तैत्तिरीये आरण्यके

त्वा॒ सूर्य्य॑स्य र॒श्मये॑ वृष्टिवन॑ये जुहोमि^(१६)। ^(१७)मधु॑

सति सम्पूर्णत्वाभावात् प्रत्यचः 'वषट्कारः' । 'न' भवति अंश एव ततः सद्भावात् परोक्षस्तिरोहितः, 'वषट्कारः' 'भवति' ततः सम्पूर्ण'वषट्कारः' 'न' गतसारः, एकदेशस्यापि विद्य- मानत्वात् । वज्रसद्भावेन 'रक्षांसि' अपि 'यज्ञं' 'न' विना- शयन्ति ॥

कल्पः । स्वाहा त्वा सूर्य्यस्य रश्मये वृष्टिवनये जुहोमीत्यु- द्यन्तमुष्माणमनुमन्त्रयत इति । (१६ मन्त्रः) । 'वृष्टिवनये' वृष्टि- प्रदानाय, 'सूर्य्यस्य रश्मये' हे ऊष्मन् त्वां, 'स्वाहा' 'जुहोमि' स्वाहाकारयोग्यामाहुतिं द्रव्यं कृत्वा 'जुहोमि' ॥

सूर्य्यायेत्यनुक्त्वा रश्मय इत्युक्तेस्तात्पर्य्यं दर्शयति । “स्वाहा त्वा सूर्य्यस्य रश्मये वृष्टिवनये जुहोमीत्याह । यो वा अस्य पुष्णो रश्मिः । स वृष्टिवनिः । तस्मा एवैनं जुहोति” इति । (५ प्र०। ७ अ०। १२ म०) । सूर्य्यो न साक्षाद्वृष्टिं प्रयच्छति किन्तु पुष्णरश्मिद्वारा अतः साक्षात् 'रश्मये' एव वृष्टिप्रदानाय, आहुतिर्युक्ता ॥

कल्पः । मधु हविरसीत्यजापय इति । (१७ मन्त्रः) । महावीर आनयतीत्यनुवर्त्तते । हे अजाक्षीर, त्वं मधुरं, 'हविः' 'असि' ॥

स्वादुकर्त्तुं मधुशब्दप्रयोग इति दर्शयति । “मधु हविर- सीत्याह । स्वदयत्येवैनं” इति । (५ प्र०। ७ अ०। २४ म०) ॥

४ प्रपाठके ८ अनुवाकः । ४०१

ह॒विर॑सि^{(१७)}। ^{(१८)}सूर्य्य॑स्य॒ तप॑स्तप^{(१८)}। ^{(१९)}द्यावा॑पृथि॒वीभ्यां॑ त्वा परि॑गृह्णामि^{(१९)}॥ ^{(२०)}अन्तरि॑क्षेण त्वोप॑- यच्छामि^{(२०)}। ^{(२१)}दे॒वानां॑ त्वा पितॄणामनु॑मतो॒ भर्त्तुं॑^k

---

कल्पः । सूर्य्यस्य तपस्तपे*तूष्णीमिति । उद्यन्तमभिमन्त्रयत इत्यनुवर्त्तते । (१८ मन्त्रः) । हे उखन् 'सूर्य्यस्य' 'तपः' सूर्य्य- सम्बन्धिनं तापमपि तापमतिशयेन तप्तं कुरु ॥

मन्त्रस्य स्पष्टार्थतां दर्शयति । "सूर्य्यस्य तपस्तपेत्याह । यथा यजुरेवैतत्" इति । (५ प्र०। ७ अ०। १५ म०) ॥

कल्पः । द्यावापृथिवीभ्यां त्वा परिगृह्णामीति शफाभ्यां महावीरं परिगृह्णाति । (१९ मन्त्रः) । हे महावीर त्वां, द्यावापृथिवीदेवतारूपाभ्यां 'शफाभ्यां' 'परिगृह्णामि' ॥

मन्त्रबलात् द्यावापृथिव्योपरिग्रहः सिध्यतीति दर्शयति । "द्यावापृथिवीभ्यां त्वा परिगृह्णामीत्याह । द्यावापृथिवीभ्या- मेवैनं परिगृह्णाति" ॥७॥ इति । (५ प्र०। ७ अ०। १६ म०) ॥

कल्पः । प्रच्छिन्नाग्रेण वेदेन भस्म प्रमृज्यान्तरिक्षेण त्वोप- यच्छामीत्युपयमनेन प्रतिप्रस्थातोपयच्छतीति । (२० मन्त्रः) । हे महावीर, त्वां, अन्तरिक्षदेवतारूपेण उपयमनाख्यकाष्ठ- पात्रेण, 'उपयच्छामि' शफनामकाभ्यां काष्ठाभ्यामुद्ध्रीयमाणे त्वयि तयोः सहाय्यरूपेणानेनाधस्तादुद्यच्छामि ॥

मन्त्रबलादन्तरिक्षदेवतासाहाय्यं सिध्यतीति दर्शयति ।

---

* तपेत्युष्माणमनुमन्त्रयते इति तै० पु० पाठः ।
3 N

४७२	तैत्तिरीये आरण्यके

श॒केय॑म्(२१) । (२२)तेजो॑ऽसि । तेजोऽनु॒प्रेहि॑ । दि॒वि स्पृ॒क्षा मा हि॑ᳵसीः । अ॒न्तरि॑क्षस्पृ॒क्षा मा हि॑ᳵसीः । पृ॒थि॒वि॒स्पृ॒क्षा मा हि॑ᳵसीः । सुव॑रसि॒ सुव॑र्मे यच्छ । दि॒वं य॑च्छ दि॒वो मा॑ पाहि(२२) ॥ ४ ॥

"अन्तरिक्षेण नोपयच्छामीत्याह । अन्तरिक्षेणैवेनमुपयच्छति । न वा एतं मनुष्यो भर्त्तुमर्हति" इति । (५ प्र० । ७ अ० । २७ म०) ॥

कल्पः । देवानां त्वा पितॄणामनुमतो भर्त्तुᳵ शकेयमित्यादायात्थाप्येति । (२१ मन्त्रः) । हे महावीर, 'देवानां', 'पितॄणां' वा अनुमतिं प्राप्तोऽहं त्वां 'भर्त्तुं' धारयितुं शक्तो भूयासं ॥

एतत्पाठेनो*भयानुमतिसिद्धिं दर्शयति । "देवानां त्वा पितॄणामनुमतो भर्त्तुᳵ शकेयमित्याह । देवैरेवैनं पितृभिरनुमत आदत्ते" इति । (५ प्र० । ७ अ० । २८ म०) ॥

कल्पः । तेजोऽसि तेजोऽनुप्रेहीति हरतीति । पाठस्तु । (२२) "तेजोऽसि ० दिवं यच्छ दिवो मा पाहि"(२२) इति । हे प्रवर्ग्य त्वं तेजोरूपः 'असि' । अतस्तेजोरूपमाहवनीयं 'अनु'लक्ष्य,† 'प्रेहि' प्रकर्षेण गच्छ, अत्युष्णस्त्वं द्युलोकादीन् स्पृशन्नपि 'मा हिᳵसीः'‡ तापं मा कुरु । 'सुवरसि' त्वमेव स्वर्ग-

---

* द्वारेण इति तै० पुस्तकपाठः ।
† अभिलक्ष्य इति तै० पु० पाठः ।
‡ माहिंसितं इति तै० पु० पाठः ।

४ प्रपाठके ८ अनुवाकः । ४७३

एहि॑, पाहि॑, पिन्व॒स्व, गृ॒ह्णामि॑, नव॑र्च ॥ अनु० ८ ॥

सुखरूपः 'असि' । अतः स्वर्गसुखं 'मे' प्र'यच्छ' । तत्- सुखाधारं द्युलोकं 'दिवं' 'मे' प्र'यच्छ' । 'दिवः' द्युलोकात्, मां, 'पाहि' । तत्र राक्षसप्रवेशं निवार्य्य पालय ॥

मन्त्रस्य पूर्व्वभागे तेजोऽनुप्रेहीत्यस्य तात्पर्य्यं दर्शयति । “विवा एनमेतदर्द्धयन्ति । यत् पश्चात् प्रवृज्य पुरो जुह्वति । तेजोऽसि तेजोऽनुप्रेहीत्याह । तेज एवास्मिन् दधाति” इति । (५ प्र० । ७ अ० । २६ म०) । आहवनीयस्य पश्चिमभागे गार्हपत्य- स्योत्तरदेशे प्रवर्ग्यं कृत्वा 'पुरः' पूर्व्वस्यां दिशि, आहवनीये 'जुह्वति' इति 'यत्' अस्ति एतेन 'एनं' प्रवर्ग्यं समृद्धिरहितं कुर्व्वन्ति, प्रवृञ्जनेनैव तेजसोपगतत्वात् अतः 'तेजोऽनुप्रेहि' इत्युक्त्या द्रव्ये 'तेजः' सम्पादितं भवति ॥

मध्यमभागस्याहिंसापरत्वं दर्शयति । “दिविस्पृङ्मा मा हिꣳसीरन्तरिक्षस्पृङ्मा मा हिꣳसीः पृथिवीस्पृङ्मा मा हिꣳ- सीरित्याहाहिꣳसायै” ॥८॥ इति । (५ प्र० । ७ अ० । ३० म०) ॥

तृतीयभागस्याशिःपरत्वं दर्शयति । “सुवरसि सुवर्मे यच्छ दिवं यच्छ दिवो मा पाहीत्याह । आशिषमेवैतामा- शास्ते” इति । (५ प्र० । ७ अ० । ३१ म०) ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके चतुर्थप्रपाठके अष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥

3 N 2

४७४	तैत्तिरीये आरण्यके

अथ नवमोऽनुवाकः ।

(१)समु॒द्राय॑ त्वा॒ वाता॑य॒ स्वाहा॑ । स॒लि॒लाय॑ त्वा॒ वाता॑य॒ स्वाहा॑ । अ॒ना॒धृ॒ष्याय॑ त्वा॒ वाता॑य॒ स्वाहा॑ । अ॒प्र॒ति॒धृ॒ष्याय॑ त्वा॒ वाता॑य॒ स्वाहा॑ । अ॒व॒स्यवे॑ त्वा॒ वाता॑य॒ स्वाहा॑ । दुव॑स्वते त्वा॒ वाता॑य॒ स्वाहा॑ । शि॒मिं॑दते त्वा॒ वाता॑य॒ स्वाहा॑ । अ॒ग्नये॑ त्वा॒ वसु॑मते॒ स्वाहा॑ । सोमा॑य त्वा रु॒द्रव॑ते॒ स्वाहा॑ । वरु॑णाय त्वादित्यव॑ते॒ स्वाहा॑ ॥ १ ॥

---

अथ नवमोऽनुवाकः ।

अष्टमे महावीरे घृतयुक्ते क्षीरप्रक्षेपलक्षणं प्रवृञ्जनमुक्तं । नवमे तस्य प्रवर्ग्यद्रव्यस्याहवनीये याग उच्यते । कल्पः । प्रभञ्जनावानं पञ्चवातनामानि व्याचष्टे समुद्राय त्वा वाताय स्वाहेत्यपि पञ्चोत्तराण्यग्नये त्वा वसुमते स्वाहेति । पाठस्तु । (१)“समुद्राय त्वा वाताय स्वाहा ॰ यमाय त्वाऽङ्गिरस्वते पितृमते स्वाहा”(१) इति । अत्र ‘वाताय’ इति विशेष्य निर्देशः । समुद्रादिशब्दविशेषणभूता नामधेयविशेषवाचिनः । हे प्रवर्ग्य त्वां, समुद्रनामकाय ‘वाताय’ ‘स्वाहा’ कथयामीत्यर्थः । निपातानामनेकार्थत्वात् । एवमुत्तरेष्वपि योज्यं । षष्ठसप्तमौ मन्त्रौ विकल्पार्थौ । वसुयुक्तायाग्नये अग्निनामकाय वातविशेषा-
षाय, त्वां, ‘स्वाहा’ कथयामि । एवमुत्तरत्रापि योज्यं । ऋग्भा-

४ प्रपाठके ६ अनुवाकः । ४७५

बृहस्पत॑ये त्वा विश्वदे॑व्यावते॒ स्वाहा॑ । स॒वि॒त्रे त्वा॑र्भू॒मते॑ वि॒भुमते॑ प्र॒भुमते॒ वाज॑वते॒ स्वाहा॑ । य॒माय॑ त्वाङ्गिर॑स्वते पितृमते॒ स्वाहा॑^(१) । ^(२)विश्वा॒ आशा॒ दक्षि॑णसत्^(१) ।

दिभिर्युक्ताय सवितृनामकाय वाताय कथयामि । अङ्गिरोभिः पितृभिश्च युक्ताय यमनामकाय वाताय कथयामि । अय- मपि मन्त्रोविकल्पार्थः ॥

एतैर्मन्त्रैः साध्यवातनामकथनं* विधत्ते । "शिरो वा एत- द्यज्ञस्य । यत् प्रवर्ग्यः । आत्मा वायुः । उद्यत्य वातनामान्याह । आत्मन्नेव यज्ञस्य शिरः प्रतिदधाति" इति । (५ प्र० । ७ अ० । ३२ म०) । आहवनीयं प्रतिनेतुं प्रवर्ग्यमुद्धृत्य वातनामकथनेन वायोरात्मत्वादात्मन्येव 'यज्ञस्य†' अग्निः प्रतिष्ठितो भवति ॥

तत्कथनमध्ये श्वासं वारयति । "अनवानं । प्राणानाꣳ सन्तत्यै" इति । (५ प्र० । ७ अ० । ३३ म०) । अवानं श्वासः स यथा न भवति तथा पठेत् । तच्च प्राणानामविच्छेदाय भवति ॥

मन्त्रसङ्ख्यां विधत्ते । "पञ्चाह ॥६॥ पाङ्क्तो यज्ञः । यावानेव यज्ञः । तस्य शिरः प्रतिदधाति" इति । (५ प्र० । ७ अ० । ३४ म०) । धानाकरम्भादिहविःपञ्चकयोगेन 'यज्ञः' 'पाङ्क्तः' स च 'या- वान्' अस्ति 'तस्य' सर्व्वस्य, 'शिरः'-नामपञ्चकेन प्रतिष्ठितं भवति ॥

उत्तरपञ्चकस्य प्रथममन्त्रे अग्निशब्देनादित्यो विवक्षित

---

* कथनविकल्पं इति तै० पुस्तकपाठः ।
† यज्ञशिरः प्रतिष्ठितं भवति इति तै० पुस्तकपाठः ।

४०६ तैत्तिरीये आरण्यके

इति दर्शयति । "अग्नये त्वा वसुवते स्वाहेत्याह । असौ वा आदित्योऽग्निर्वसुमान् । तस्मा एवैनं जुहोति" इति । (५ प्र० । ७ अ० । ३५ म०) । हविःप्रक्षेपाभावेऽपि स्वाहाशब्दप्रयोगमात्रेण जुहोतीत्युच्यते ॥

द्वितीयमन्त्रादौ सोमादिशब्दैः प्रसिद्धार्थतामेव विवक्षां दर्शयति । "सोमाय त्वा रुद्रवते स्वाहेत्याह । चन्द्रमा वै सोमो रुद्रवान् । तस्मा एवैनं जुहोति । वरुणाय त्वादित्यवते स्वाहेत्याह ॥१०॥ अप्सु वै वरुण आदित्यवान् । तस्मा एवैनं जुहोति । बृहस्पतये त्वा विश्वदेव्यावते स्वाहेत्याह । ब्रह्म वै देवानां बृहस्पतिः । ब्रह्मण एवैनं जुहोति” इति । (५ प्र० । ७ अ० । ३६ म०) ॥

अनन्तरमन्त्रे सवितृशब्देन संवत्सरस्य विवक्षां दर्शयति । “सविचे लर्भुमते विभुमते प्रभुमते वाजवते स्वाहेत्याह । संव- त्सरो वै सवितर्भूमान् विभुमान् प्रभुमान् वाजवान् । तस्मा एवैनं जुहोति” इति । (५ प्र० । ७ अ० । ३७ म०) ॥

अनन्तरमन्त्रे यमशब्देन प्राणस्य विवक्षां दर्शयति । “यमाय त्वाङ्गिरस्वते पितृमते स्वाहेत्याह । प्राणो वै यमोऽङ्गिर- स्वान् पितृमान् ॥११॥ तस्मा एवैनं जुहोति” इति । (५ प्र० । ७ अ० । ३८ म०) ॥

वातानां मन्त्रानुपसंहरति । “एताभ्य एवैनं देवताभ्यो जु- होति” इति । (५ प्र० । ७ अ० । ३९ म०) । समुद्रादिभ्यो यमा- न्तेभ्यस्त्रयोदशमन्त्रोक्ताभ्यः 'देवताभ्यः' होमः कृतो भवति ॥

४ प्रपाठके. ६ अनुवाकः। १७७

अनुष्ठेयमन्त्रसङ्ख्यां प्रशंसति । “दश सम्पद्यन्ते । दशाक्षरा विराट् । अन्नं विराट् । विराजैवान्नाद्यमवरुन्धे” इति । (५ प्र० । ७ अ० । ४० म०) । त्रयोदशेषु* त्रयाणां विकल्प्यार्थत्वेन पूर्व्वपञ्चकमुत्तरपञ्चकञ्चेत्येवमनुष्ठेयमन्त्राणां ‘दश’-त्वसम्पत्तिः, अतो विराड्-द्वारान्नलप्राप्तिः ॥

अथ रौहिणपुरोडाशौ विधत्ते । “रौहिणाभ्यां वै देवाः सुवर्गं लोकमायन् । तद्रौहिण्यो रौहिणत्वं । यद्रौहिणौ भवतः । रौहिणाभ्यामेव तद्यजमानः सुवर्गं लोकमेति” इति । (५ प्र० । ७ अ० । ४१ म०) । स्वर्गारोहत्याभ्यां पुरोडाशाभ्यामिति ‘रौहिणौ’ ताभ्यां स्वर्गप्राप्तिः ॥

रौहिणपुरोडाशयोर्दक्षिणोत्तरयोरपि होममन्त्रावुत्त- रानुवाके आम्नास्यमानावपि पुरोडाशविधिप्रसङ्गादिहैवा- पकृष्य व्याख्यायेते । “अहर्ज्योतिः केतुना जुषताꣳ सुज्योति- र्ज्योतिषाꣳ स्वाहा रात्रिर्ज्योतिः केतुना जुषताꣳ सुज्योतिर्ज्यो- तिषाꣳ स्वाहेत्याह । आदित्यमेव तदमुष्मिँल्लोकेऽह्नापरस्ता- द्दाधार । रात्रिया अवस्तात् । तस्मादसावादित्योऽमुष्मिँल्लो- केऽहोरात्राभ्यां धृतः” ॥ १२ ॥ इति । (५ प्र० । ७ अ० । ४२ म०) । अहर्देवता ‘केतुना’ अध्यक्षरूपेणादित्यमण्डलेन सह, ‘ज्योतिः’ ‘जुषतां’ प्रकाशं सेवतां । ‘ज्योतिषां’ मध्ये, ‘सुज्योतिः’ शोभन- ज्योतीरूपमहरुद्दिश्य, स्वाहुतमिदमस्तु । एवं रात्रिदेवता-

---

* त्रयोदशमन्त्रेषु इति तै० पुस्तकपाठः ।

४७८ तैत्तिरीयारण्यके

(२)विश्वान्देवान॑याडि॒ह(३) । (४)स्वाहा॑ ऋ॒तस्य॒ धर्म॑स्य ।

मन्त्रोऽपि व्याख्येयः, तत्तेन मन्त्रद्वयेन स्वर्गलोकात्* ‘परस्तात्’ उपरिभागे, अहर्द्देवतया सहितं ‘आदित्यं’ धारयति । ‘अवस्तात्’ अधोभागे, रात्रिदेवतया सहितं ‘आदित्यं’ धारयति । यस्मादेवं ‘तस्मात्’ स्वर्गे, ‘असावादित्यः’ देवताद्वयेन ‘धृतः’ वर्त्तते ॥

मनुष्यनामानि, पञ्चः, सीददित्याह, इन्द्रायेत्याह, अङ्कयति, घ्नन्ति, गृह्णाति, अहिꣳसायै, पञ्चाह, आदित्यवते स्वाहेत्याह, पितृमन्, एति, चत्वारि च ॥

इति पञ्चमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥

कल्पः । अपरेणाहवनीयं दक्षिणाभिक्रामन् विश्वा आशा दक्षिणसदिति ब्राह्मणमीक्षत इति । (२ मन्त्रः) । दक्षिणदेशे सीदतीति ‘दक्षिणसद्’ ब्रह्मा, सोऽयं ‘विश्वा आशाः’ सर्व्वदिग्वर्त्तिनो देवान् प्रीणात्विति शेषः ॥

उक्तार्थपरत्वं मन्त्रस्य दर्शयति । “विश्वा आशा दक्षिणसदित्याह । विश्वानेव देवान् प्रीणाति । अथो दुरिष्ट्या एवैनं पाति” इति । (५ प्र० । ८ अनु० । १८ म०) । अनेन मन्त्रेण देवप्रीतिर्भवति । यागे सम्भावितदोषाच्च यजमानं पालयति ॥

कल्पः । विश्वान् देवानयाडिहेति होतारमिति । ईक्षत इत्यनुवर्त्तते । (३ मन्त्रः) । ‘इह’ कर्म्मणि, होता ‘विश्वान् देवान्’ ‘अयाट्’ इष्टवान् ॥

---

* स्वर्गलोके परस्तात् इति तै० पुस्तकपाठः ।

४ प्रपाठके ६ अनुवाकः । ४७६

मधो॑: पिवतमश्विना । स्वाहा॒ग्नये॑ य॒ज्ञिया॑य । शं यजु॑- र्भि:^(४) । ^(५)अ॒श्विना॑ घ॒र्मं पा॑तंꣵ हार्द्विवानं॑ ॥ २ ॥

अयाट्शब्देन सर्व्वदेवानां भागसमृद्धिं दर्शयति । “वि- श्वान् देवानयाडिहेत्याह । विश्वानेव देवान् भागधेयेन समर्द्धयति” इति । (५ प्र० । ८ अ० । २ म०) ॥

कल्पः । स्वाहाकृतस्य घर्मस्येति घर्म*मभिमन्त्र्येति । पा- ठस्तु । ^(४)“स्वाहाकृतस्य घर्मस्यं ० शं यजुर्भिः”^(४) इति । ‘अश्विना’ हे अश्विनौ, ‘स्वाहाकृतस्य’ स्वाहाकारेण समर्पितस्य, ‘मधोः’ मधुरस्य, ‘घर्मस्य’ प्रवर्ग्र्यद्रव्यस्य, रसं ‘पिवतं’, ‘यजु- र्भिः’ यजुर्देवताभिः, सहिताय ‘यज्ञियाय’ यज्ञयोग्याय, ‘अग्नये’ ‘शं’ सुखं यथा भवति तथा स्वाङ्कृतमस्तु ॥

मन्त्रस्य पूर्व्वभागेनाश्विनोर्भागसमृद्धिं दर्शयति । “स्वाहा कृतस्य घर्मस्य मधोः पिवतमश्विनेत्याह । अश्विनोवेव भाग- धेयेन समर्द्धयति” इति । (५ प्र० । ८ अ० । ३ म०) ॥

उत्तरभागे स्वाहेत्युच्चारणेन प्रवर्ग्र्येऽभिघारणं हविष्ठञ्च सम्पद्यत इति दर्शयति । “स्वाहाग्नये यज्ञियाय शं यजुर्भि- रित्याह । अभ्येवैनं घारयति । अथो हविरेवाकः” ॥१॥ इति । (५ प्र० । ८ अ० । ४ म०) ॥

कल्पः । अश्विना घर्मं पातमिति वषट्कृते जुहोतीति ।

---

* दुघ इति D चिह्नितपु० पाठः
30

४८० तैत्तिरीयारण्यके

अह॑र्दि॒वाभि॑रू॒तिभिः॑ । अनु॑ वां॒ द्यावा॑पृथि॒वी म॑ꣳसातां । स्वाहेन्द्रा॑य^{(५)}। ^{(६)}स्वाहेन्द्रावट्^{(६)}। ^{(७)}घ॒र्म्मं मे॑-

पाठस्तु । ^{(५)}“अश्विना घर्म्मं पातꣳ हार्द्दि‌वानं ॰ स्वाहे- न्द्राय”^{(५)} इति । हे अश्विनौ, ‘घर्म्मं’ प्रवर्ग्र्यं हविः, ‘पातं’ पिवतं । कीदृशं ‘हार्द्दि‌वानं’ हृदयप्रियातिशयो हार्द्दो मोऽस्यास्तीति हार्द्दिवा तादृशं, ‘अहः’ अह्नि अस्मिन् दिने, ‘दिवाभिः’ द्योतमानाभिः, ‘ऊतिभिः’ अन्नादिषयलक्षण- क्रियाभिः निमित्तभूताभिः, ‘पातं’ इति पूर्व्वत्रान्वयः । हे अश्विनौ, ‘वां’ युवां, द्यावापृथिव्यौ देवते, ‘अनु’ ‘मꣳसातां’ अनुमतौ कुरुतां । ‘इन्द्राय’ इदं स्वाहुतमस्तु ॥

कल्पः । स्वाहेन्द्राय*वदित्यनुवषट्कृता† इति । (६ मन्त्रः) । जुहोतीत्यनुवर्त्तते । ‘इन्द्रः’ इत्ययं शब्दः परमैश्वर्य्ययोगात् स्विष्टकृदग्निमाचष्टे । ‘स्वाहा’शब्द आहुतियोग्यतामाह । ता- दृशाय वषट् इदं हविः समर्पितं ॥

अश्विना घर्म्मं पातमित्युक्त्या तयोर्भागसमृद्धिं दर्शयति । “अश्विना घर्म्मं पातꣳ हार्द्दि‌वानमहर्द्दि‌वाभिरूतिभिरित्याह । अश्विनावेव भागधेयेन समर्द्धयति” इति । (५ प्र० । ८ अनु० । ५- म०) ॥

---

* स्वाहेन्द्रावट् H पु० पाठः ।
† वषट्कारः तै० पु० पाठः ।

४ प्रपाठके २ अनुवाकः । ४८१

पा॒तम॒श्विना॒ हार्द्दि॑वानं॑ । अह॑र्द्दि॒वाभि॑रू॒तिभि॑ः । अनु॑ वां॒ द्यावा॑पृथिवी अमं॑सातां । तं प्राञ्चं॑ यथावट् । नमो॑

अनुमंसातामिति पदेन द्यावापृथिव्योरनुज्ञा प्रार्थ्यत इति दर्शयति । “अनुवां द्यावापृथिवी मंसातामित्याहानुमत्यै” इति । (५ प्र० । ८ अ० । ६ म०) ॥

चतुर्थ्यन्तस्येन्द्रशब्दस्य प्रथमतः प्रयोगे कारणं दर्शयति । “स्वाहेन्द्राय स्वाहेन्द्रावडित्याह । इन्द्राय हि पुरोहूयते” इति । (५ प्र० । ८ अ० । ७ म०) । यस्मात् प्रधानदेवतारूपाय ‘इन्द्राय’ प्रथमत आहुतिः पश्चात् स्विष्टकृद्देवताया आहुतिर्युक्ता । तस्मादिन्द्रायेति मुख्यदेवताविवक्षया प्रथमप्रयोगः ॥

अत्रानुष्ठानक्रमं विधत्ते । “आश्राव्याह घर्मस्य यजेति । वषट्कृते जुहोति । रक्षसामपहत्यै । अनुयजति स्वगाकृत्यै” इति । (५ प्र० । ८ अ० । ८ म०) । प्रथममाश्रावणं कृत्वा, ततः ‘घर्मस्य’ ॐ ‘यज’ इति ब्रूयात् । हे होतः, ‘घर्मस्य’ प्रवर्ग्यस्यानुष्ठानार्थं, ‘यज’ याज्यां पठ । एवं प्रैषमुक्त्वा ततो होत्रा याज्यापाठेन ‘वषट्कृते’ सति अश्विना घर्ममित्यनेन मन्त्रेण जुहुयात् । एतच्च ‘रक्षसां’ अपघाताय भवति । ततोऽनु वषट्कारे होत्रा प्रयुक्ते सति स्वाहेन्द्रावडिति मन्त्रेण यजेत् । तच्च ‘स्वगाकृत्यै’ स्वाधीन*करणायोपयुज्यते ॥

---

* स्वाधीनत्व इति तै० पु० पाठः ।

३०२

४८२ तैत्तिरीये आरण्यके

दिवे॑। नम॑: पृथि॒व्यै॥ दि॒वि धा॑ इ॒मं य॒ज्ञं। य॒ज्ञमि॒मं दि॒वि धा॑:। दिवं॑ गच्छ। अ॒न्तरि॑क्षं गच्छ। पृ॒थि॒वीं ग॑च्छ। पञ्च॑ प्र॒दिशो॑ गच्छ। दे॒वान् घ॑र्म्म॒पान् ग॑च्छ। पि॒तॄन् घ॑र्म्म॒पान् ग॑च्छ^{(७)}॥ ३॥

कल्पः। घर्म्मपातमश्विनेत्यनुवाकशेषेणोपस्थायेत। पा- ठस्तु। ⁽७⁾“घर्म्मपातमश्विना हार्द्दिर्व्वानं ॰ पितॄन् घर्म्मपान् गच्छ”⁽७⁾ इति। हे अश्विनौ, अस्मिन् अहनि द्योतमान- रक्षणक्रियानिमित्तं हृदयप्रियातिशययुक्तं प्रवर्ग्ग्यद्रव्यं 'अपातं' युवां पीतवन्तौ। द्यावापृथिव्यौ च युवयोरनुमतिं दत्तवत्यौ 'प्राव्यं'* प्रकृष्टरक्षाहेतुं, 'तं प्राव्यं'† 'यथावत्' स्विष्टकृद्देवतायै यथावद्दत्तवानसि। द्यावापृथिव्योः प्रसादादस्य कर्मणो निष्पत्तेः ताभ्यां 'नमः' अस्तु। हे अश्वीन्द्ररूप प्रवर्ग्ग्यदेव, अस्म- दीयं 'इमं' 'यज्ञं' 'दिवि धाः' द्युलोके स्थापय, द्विरुक्ति- रादरार्था। हे प्रवर्ग्ग्य द्युप्रभृतिकं लोकत्रयं प्राप्नुहि तथा ऊर्द्धदिक्सहिताः प्राच्यादिपञ्चदिग्देवताः प्राप्नुहि। प्रवर्ग्ग्यस्य पातारो ये देवाः ये च पितरस्तानुभयान् प्राप्नुहि॥

होममन्त्रेण महोपस्थानमन्त्रस्य समानार्थतां दर्शयति। “घर्म्मपातमश्विनेत्याह ॥ २ ॥ पूर्व्वमेवादितं। उत्तरेणाभि- गृणाति” इति। (५ प्र०। ८ अ०। ६ म०) ॥

* प्राप्यं इति D चिह्नित पाठः।
† प्रवर्ग्ग्यं इति D चिह्नितपु०पाठः।

४ प्रपाठके ९ अनुवाकः। ४८३

आ॒दित्यव॑ते॒ स्वाहा॑, पा॒र्थिवा॑नं, पृथि॒व्यै, अ॒ष्टौ च॑ ॥ अनु० ९ ॥

अमंसतामित्यस्यातीतार्थवाचिशब्दस्य सिद्धानुज्ञापरत्वं दर्शयति । “अनु वां द्यावापृथिवी अमंसतामित्याहानुमत्यै” इति । (५ प्र० । ८ प्र० । १० म०) ॥

अनन्तरमन्त्रभागस्य स्पष्टार्थतां दर्शयति । “तं प्राञ्चं यथावषमो दिवे नमः पृथिव्या इत्याह । यथा यजुरेवैतत्” इति । (५ प्र० । ८ प्र० । ११ म०) ॥

हविषः स्वर्गप्राप्तिपरत्वमनन्तरभागस्य दर्शयति । “दिवि धा इमं यज्ञं यज्ञमिमं दिवि धा इत्याह । सुवर्गमेवैनं लोकं गमयति” इति । (५ प्र० । ८ प्र० । १२ म०) ॥

दिवं गच्छेति प्रार्थनाया हविषो लोकत्रयप्रतिष्ठापनार्थतां दर्शयति । “दिवं गच्छान्तरिक्षं गच्छ पृथिवीं गच्छेत्याह । एष्वेवैनं लोकेषु प्रतिष्ठापयति” इति । (५ प्र० । ८ प्र० । १३ म०) ॥

अथोत्तरवाक्यानां सर्व्वदिक्षु देवेषु पितृषु च हविषः प्रतिष्ठापनार्थतां दर्शयति । “पञ्च प्रदिशो गच्छेत्याह ॥ ३ ॥ दिक्ष्वेवैनं प्रतिष्ठापयति । देवान् घर्म्मपान् गच्छ पितॄन् घर्म्मपान् गच्छेत्याह । उभयेष्वेवैनं प्रतिष्ठापयति” इति । (५ प्र० । ८ प्र० । १४ म०) ॥

इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके चतुर्थप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥

४८४ तैत्तिरीये आरण्यके

अथ दशमोऽनुवाकः ।

(१)इ॒षे पी॑पिहि । ऊ॒र्जे पी॑पिहि । ब्रह्म॑णे पीपिहि । क्ष॒त्राय॑ पीपिहि । अ॒द्भ्यः पी॑पिहि । ओष॑धीभ्यः पीपिहि । वन॒स्पति॑भ्यः पीपिहि । द्यावा॑पृथि॒वीभ्यां॑ पीपिहि । सु॒भू॒ताय॑ पीपिहि । ब्र॒ह्म॒व॒र्च॒साय॑ पीपिहि ॥ १ ॥ यज॑मानाय पीपिहि । मह्यं॒ ज्यैष्ठ्या॑य पीपिहि(१) ।

---

अथ दशमोऽनुवाकः ।

आहवनीये प्रवर्ग्यद्रव्येण होमो नवमेऽभिहितः । दशमे तद्द्रव्यशेषेणाग्निहोत्रहोमोऽभिधीयते । तत्रादौ किञ्चिदनुमन्त्रणमुच्यते । कल्पः । उपर्याहवनीये धार्य्यमाणं प्रतिप्रस्थाता शृतदध्ना पूरयतीषे पीपिह्यूर्जे पीपिहीति विचरन्तमनुमन्त्रयत इति । पाठस्तु । (१)“इषे पीपिहि ० मह्यं ज्यैष्ठ्याय पीपिहि”(१) इति । आहवनीयस्योपरि महावीरं धारयित्वा तत्रत्ये तप्ते घृते तप्तस्य दध्नः प्रक्षेपे सति प्रवर्ग्यो विचरति विशेषेण पात्रस्योर्द्ध्वं यदोद्गच्छति तदानीमुद्गच्छन्तं प्रवर्ग्यं सम्बोधेदमुच्यते । हे प्रवर्ग्य, ‘इषे’ अन्नार्थं, ‘पीपिहि’ त्वं प्रवृद्धो भव । तथा ‘ऊर्जे’ रसार्थं ब्राह्मणाद्यर्थञ्च, प्रवृद्धो भव । सुभूतं, शोभनं प्राणिजातं, ‘मह्यं ज्यैष्ठ्याय’ अध्वर्य्योर्मम प्रशस्तत्वाय, प्रवर्ग्यस्याभिवृद्ध्या सर्व्वमिदमभिवर्द्धत इत्यर्थः ॥

४ प्रपाठके १० अनुवाकः । ४८५

एतस्याभिवृद्धेर्मन्त्रोक्तायाः वृष्टिहेतुत्वं दर्शयति । "यत् पिन्वते । वर्षुकः पर्जन्यो भवति । तस्मात् पिन्वमानः पुष्टः" इति । (५ प्र० । पञ्च० । १५ म०) । 'पिन्वते' वर्द्धते, पात्रस्योपरि उद्गच्छतीत्यर्थः ॥

हविष उद्गमनं दिग्विषेपेण प्रशंसति । "यत् प्राङ् पिन्वते । तद्देवानां । यद्दक्षिणा । तत्पितॄणां ॥ ४॥ यत् प्रत्यक् । तन्मनुष्याणां । यदुदङ् । तद्रुद्राणां" इति । (५ प्र० । पञ्च० । १६ म०) ॥

इत्थमभिवृद्धिं प्रशस्य प्रागुदग्दिशोः मध्ये चरणं* विधत्ते । "प्राञ्चमुदञ्चं पिन्वयति । देवत्राकः" इति । (५ प्र० । पञ्च० । १७ म०) । प्रागुदङ्ङ्मध्यवर्त्तिनमेतं प्रवर्ग्यं इष्टं 'पिन्वयति' अभिवृद्धं कुर्य्यात् । महावीरमध्ये तस्मिन् प्रदेशे दधिप्रक्षेपेणाभिवर्द्धयेत् । तेन देवत्रा, देवेष्टकः एतं प्रवर्ग्यं करोति ॥

पक्षान्तरं विधत्ते । "अथो खलु । सर्व्वा अनु दिशः पिन्वयति । सर्व्वा दिशः समेधन्ते" इति । (५ प्र० । पञ्च० । १८ म०) । पात्रमध्ये 'सर्व्वा दिशः' 'अनु'लक्ष्य, दधिप्रक्षेपेण तद्धविरुद्गमयेत् । तेन सर्व्वा अपि दिशः सम्यग् वर्द्धन्ते ॥

पात्रादुद्गतस्य हविषः परिधिभ्यो बहिर्द्देशे पतनं वारयितुं विधत्ते । "अन्तः परिधि पिन्वयति ॥ ५॥ तेजोऽस्कन्दाय" इति । (५ प्र० । पञ्च० । १८ म०) । परिधीनां 'अन्तः' एव यथा पतति तथा अभिवर्द्धयेत् । तथा सत्यविनाशितं तेजो भवति ॥

---

* विद्धरणं इति D चिह्नितपु० पाठः

४८६ तैत्तिरीये आरण्यके

(२)त्विष्यै॑ त्वा । द्यु॒म्नाय॑ त्वा । इ॒न्द्रि॒याय॑ त्वा भू॒त्यै त्वा॑(२)।

मन्त्रेषु चतुर्थीविभक्तेस्तात्पर्यं दर्शयति। "दूषे पीपिह्यूर्जे पीपीहीत्याह। दूषमेवोर्जं यजमाने दधाति" इति। (५ प्र०। ८ अनु०।२० म०)। उत्तरमन्त्रेष्वप्येतदनुसन्धेयं॥ सर्वेषां यजमानार्थत्वे समाने सति पुनर्यजमानायेत्युक्तेस्ता- त्पर्य्यमाह। "यजमानाय पीपिहीत्याह। यजमानायैवैतामा- शिषमाशास्ते" इति। (५ प्र०।८ अनु०।२१ म०)। यजमानस्य फलान्तरानुशासनायेयमुक्तिरित्यर्थः॥ अध्वर्य्योः स्वार्थं मह्यमित्युक्तिरिति दर्शयति। "मह्यं ज्यै- ष्ठ्याय पीपिहीत्याह। आत्मन एवैतामाशिषमाशास्ते" इति। (५ प्र०।८ अनु०।२२ म०)॥ कल्पः। अथैनं दिशोऽनुप्रजावयति त्विष्यै त्वा द्युम्नाय त्वा इन्द्रियाय त्वा भूत्यै त्वेति। (९ मन्त्रः)। हे प्रवर्ग्य, 'त्विष्यै' दीप्तिसिद्धये, त्वां प्राच्यां दिशि हुतं करोमि। 'द्युम्नाय' धनसिद्धये, त्वां दक्षिणास्यां दिशि हुतं करोमि। 'इन्द्रियाय' वीर्यवृद्धये त्वां प्रतीच्यां दिशि हुतं करोमि। 'भूत्यै' ऐश्वर्य्य- सिद्धयर्थं, उदीच्यां दिशि हुतं करोमि॥ मन्त्रस्य स्पष्टार्थतां दर्शयति। "त्विष्यै त्वा द्युम्नाय त्वेन्द्रि- याय त्वा भूत्यै त्वेत्याह। यथा यजुरेवैतत्" इति। (५ प्र०। ८ अनु०।२३ म०)॥

४ प्रपाठके १० अनुवाकः । ४८७

(९)धर्म्मा॑सि सु॒धर्म्मा॒ मेऽन्यस्मै॑ । ब्रह्मा॑णि धारय । क्ष॒- त्राणि॑ धारय । विशं॑ धारय । नेत्त्वा॒ वातः॒ स्कन्द॒- या॑त्(२) ॥ २ ॥

कल्पः । प्रत्याक्रम्योपयमने शेषमानीयन्तर्वेद्युपयमनं नि- धाय पूर्व्वस्मिन् खरे राजतं रुक्मं निधाय तस्मिन् महावीरं प्रतिष्ठापयति धर्म्मासि सुधर्म्मा मेऽन्यस्मै ब्रह्माणि धारयेति क्षत्राणि धारयेति राजन्यस्य विशं धारयेति वैश्यस्येति । (३ मन्त्रः) । (नेत्त्वा वातः स्कन्दयादिति मन्त्रशेषः) । हे महा- वीर, ‘धर्म्मासि’ त्वं धारणशक्तियुक्तोऽसि, ‘मे’ मम, ‘सुधर्म्मा’ सुष्ठु धारको भवेति शेषः । ‘अस्मै’ अस्मासु, ‘ब्रह्माणि’ ब्रा- ह्मणजात्युचितानि कर्म्माणि, ‘धारय’ नितरां सम्पादय, ‘क्षत्राणि’ क्षत्रियजात्युचितानि कर्म्माणि ‘धारय’, ‘विशं’ प्रजां, ‘धारय’ ‘वातः’ वायुः, त्वां, ‘नेत्’ ‘स्कन्दयात्’ नैव शोषयतु ॥

मन्त्रपाठेन ब्राह्मणजात्युचिते* कर्म्मणि यजमानस्य स्थापनं दर्शयति । “धर्म्मासि सुधर्मा मेऽन्यस्मै ब्रह्माणि धारयेत्याह । ॥६॥ ब्रह्मणैवेनं प्रतिष्ठापयति” इति । (५ प्र०।८ अ०।१४ म०) ॥

मन्त्रशेषस्य निगदव्याख्यातत्वमभिप्रेत्य तत्स्वरूपमात्रमुपद- र्शयति । “नेत्त्वा वातः स्कन्दयादिति” (५ प्र०।८ अ०।१५ म०) । ब्राह्मणादिविषयेषु मन्त्रत्रयेष्वनुषङ्गद्योतनाय पृथक्प्रदर्शनं ॥

---

* ब्राह्मणजात्युचितेन कर्मणा इति तै० पुस्तकपाठः

४८८ तैत्तिरीये आरण्यके

$^{(४)}$अ॒मुष्य॑ त्वा प्रा॒णे सा॑दयामि । अ॒मुना॑ स॒ह नि॒- ऋ॑थं ग॑च्छ । यो॑ऽस्मान्द्वेष्टि॑ । यञ्च॑ व॒यं द्वि॒ष्मः$^{(४)}$ । $^{(५)}$पू॒ष्णे शर॑से॒ स्वाहा॑ । ग्राव॑भ्यः॒ स्वाहा॑ । प्रति॒रेभ्यः॑

कल्पः । यद्यभिचरेदमुष्य त्वा प्राणे सादयामीति सादये- दिति । पाठस्तु । $^{(४)}$“अमुष्य त्वा प्राणे सादयामि ॰ यञ्च वयं द्विष्मः”$^{(४)}$ इति । हे महावीर, द्वेष्टा द्वेष्यश्चेत्युभयविधस्य, ‘अमुष्य’ शत्रोः ‘प्राणे’ त्वां, ‘सादयामि’ । ‘अमुना’ शत्रुुणा, ‘सह’ त्वं ‘निरृथं गच्छ’ प्रयोजनाभावं प्राप्नुहि, तदीयं प्रयो- जनं मा कुर्वित्यर्थः ॥

अनेन मन्त्रेणाभिचारप्रयोगं विधत्ते । “यद्यभिचरेत् । अमुष्य त्वा प्राणे सादयाम्यमुना सह निरृथं गच्छेति ब्रूयाद्यं द्विष्यात् । यमेव द्वेष्टि । तेनैनग् सह निरृथं गमयति” इति । (५ प्र०।८ प्र०।६ म०) । ‘यं’ शत्रुं, यजमानः ‘द्विष्यात्’ शत्रुश्च ‘यमेव’ यजमानं, ‘द्वेष्टि’ ‘एनग्’ द्वेष्यं द्वेष्टारं चेत्युभयविधं शत्रुं स यजमानस्तेन महावीरेण ‘सह’ ‘निरृथं’ पुरुषार्थाभावं प्रापयति ॥

कल्पः । अथैतान् शकलानुपयमने जुहोति । पूष्णे शरसे स्वाहेत्येतैः प्रतिमन्त्रमिति । पाठस्तु । $^{(५)}$“पूष्णे शरसे स्वाहा ॰ पितृभ्यो घर्मपेभ्यः स्वाहा”$^{(५)}$ इति । अनिष्टस्य हिंसकः शराः तादृशाय ‘शरसे’ ‘पूष्णे’ पोषकाय देवाय, स्वाहुतमिद-

४ प्रपाठके १० अनुवाकः । ४८९

स्वाहा॑ । द्यावा॑पृथि॒वीभ्या॒ꣳ स्वाहा॑ । पि॒तृभ्यो॑ घ॒र्म-

मस्तु । ‘ग्रावभ्यः’ पाषाणजन्यध्वनिरूपाभ्यः वाग्देवताभ्यः, ‘प्रतिरेभ्यः’ अभिवृद्धिहेतुभ्यः प्राणदेवेभ्यः ॥

प्रथममन्त्रे पूषन्-शब्देन बहुदेवताविवक्षां दर्शयति । “पूष्णे शरसे स्वाहेत्याह । या एव देवता हुतभागाः । ताभ्य एवैनं जुहोति” इति । (५ प्र० । ८ अ० । २७ म०) । द्विविधा हि ‘देवताः’ हुतभागा अहुतभागाश्चेति । तथा चान्यत्राम्नातं । हुतादो वा अन्ये देवा अहुतादोऽन्ये इति । तासु ‘हुतभागाः’ सर्वा *अप्युपलक्षिताः ‘ताभ्यः’ सर्वाभ्यः, ‘एनं’ उक्तं शकलं ‘जुहोति’ ॥

ग्रावशब्देन तज्जन्यध्वनिविवक्षां दर्शयति । “ग्रावभ्यः स्वाहेत्याह । या एवान्तरिक्षे वाचः ॥ ७ ॥ ताभ्य एवैनं जुहोति” इति । (५ प्र० । ८ अ० । २८ म०) ॥

प्रतिरशब्देन प्राणविवक्षां दर्शयति । “प्रतिरेभ्यः स्वाहेत्याह । प्राणा वै देवाः प्रतिराः । तेभ्य एवैनं जुहोति” इति । (५ प्र० । ८ अ० । २९ म०) ॥

द्यावापृथिवीशब्देन मुख्यार्थविवक्षां दर्शयति । “द्यावापृथिवीभ्याꣳ स्वाहेत्याह । द्यावापृथिवीभ्यामेवैनं जुहोति” इति । (५ प्र० । ८ अ० । ३० म०) ॥

---

* अन्य इति D (घ, ङ, स) पुस्तकपाठः ।
3 P 2