तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

७३४ तैत्तिरीये आरण्यके

मेव॑ प्र॒त्यक्षं॒ ब्रह्मा॑ऽवादिषम् । ऋ॒तम॑वादिषम् । स॒त्यम॑- वादिषम् ॥ तन्मामा॑वीत् । तद्व॒क्तार॑मावीत् । आवी॒- न्मां । आवी॑द्व॒क्तारं॑ । ॐ शान्ति॒ः शान्ति॒ः शान्ति॑ः ॥ १ ॥ स॒त्यम॑वादिषं, पञ्च च॑ ॥ अनु० १२ ॥ शन्नः,(१)॥ शीक्षाँ,(२)॥ सह नौ॒,(३)॥ यच्छन्द॑सां, (४)॥ भूः,(५)॥ स यः,(६)॥ पृथिवी,(७)॥ ओमिति, (८)॥ ऋ॒तञ्च॑,(९)॥ अहं,(१०)॥ वेदम॒नूच्य॑,(११)॥ शन्न॒:, द्वादश ॥ १२ ॥ शन्न॑ः, मह॒ इत्या॑दि॒त्यः, नौ इत॑रा॒णि, त्रयोवि॑ग्- श॒तिः ॥ २३ ॥

समाप्तः सप्तमः प्रपाठकः ।

तैत्तिरीये आरण्यके

अष्टमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ।

---

हरिः ॐ

सह॒ नाव॑वतु । सह॒ नौ॑ भुनक्तु । सह॒ वी॒र्यं॑ करवा-
वहै । तेज॒स्वि नावधी॑तमस्तु॒ । मा वि॑द्विषा॒वहै॑ ।
ॐ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑ ॥
ॐ ब्र॒ह्म॒विदा॑प्नोति॒ पर॑म् । तदे॒षाऽभ्यु॑क्ता । स॒त्यं
ज्ञा॒नम॑न॒न्तं ब्रह्म॑ । यो वेद॒ निहि॑तं॒ गुहा॑यां पर॒मे व्यो॑-
मन् । सो॑ऽश्नुते॒ सर्वा॒न् कामा॒न्त्स॒ह ब्रह्म॑णा विप॒श्चि-
तेति॑ । तस्मा॒द्वा ए॒तस्मा॑दा॒त्मन॑ आका॒शः संभू॑तः । आ-
का॒शाद्वा॒युः । वा॒योर॒ग्निः । अ॒ग्नेरापः॑ । अ॒द्भ्यः पृ॑थि॒वी ।
पृ॒थि॒व्या ओष॑धयः । ओष॑धी॒भ्योऽन्न॑म् । अन्ना॒द्रेतः॑ । रे-
तसः॒ पुरु॑षः*। स वा एष पुरुषोऽन्न॑रसम॒यः । तस्येद॑मेव

---

* अन्नाद्रेतः । रेतसः पुरुष इति परिवर्त्ते अन्नात्पुरुष इति B. J चिह्नितपुस्तकद्वये पाठः।

७३६ तैत्तिरीये आरण्यके

शिरः॑ । अ॒यं दक्षि॑णः प॒क्षः । अ॒यमुत्त॑रः प॒क्षः ।
अ॒यमा॒त्मा । इदं पु॒च्छं प्रति॒ष्ठा । तद॒प्येष॒ श्लोको॑
भ॒वति ॥ अनु० १ ॥

---

अथ द्वितीयोऽनुवाकः ।

अन्ना॒द्वै प्र॒जाः प्र॒जाय॑न्ते । याः काश्च॑ पृथि॒वीꣳ
श्रि॒ताः । अथो॒ अन्ने॑नै॒व जी॑वन्ति । अथै॑नदपि॑ य-
न्त्यन्त॒तः । अन्न॒ꣳ हि भू॒तानां॒ ज्येष्ठ॑म् । तस्मा॑त्स॒र्वौष॒धमु॑-
च्यते । सर्वं॒ वै तेऽन्न॑माप्नुवन्ति । येऽन्नं॒ ब्रह्मो॒पास॑ते । अ-
न्न॒ꣳ हि भू॒तानां॒ ज्येष्ठ॑म् । तस्मा॑त्स॒र्वौष॒धमु॑च्यते । अ-
न्ना॒द्भूता॑नि जा॒यन्ते । जाता॒न्यन्ने॑न वर्धन्ते । अद्यते-
ऽत्ति च॑ भूता॒नि । तस्मादन्नं॒ तदु॑च्यत इति । तस्माद्वा-
ए॒तस्मादन्न॑रस॒मयात् । अन्योऽन्तर आ॒त्मा प्रा॑णम॒यः ।
तेनै॑ष पू॒र्णः । स वा एष पु॑रुषवि॒ध ए॒व । तस्य पु॑रु-
षवि॒धतां॑ । अन्व॒यं पु॑रुषवि॒धः । तस्य॑ प्रा॒ण ए॒व शिरः॑ ।
व्या॒नो दक्षि॑णः प॒क्षः । अ॒पान उत्त॑रः प॒क्षः । आ॒काश॑
आ॒त्मा । पृथि॒वी पु॒च्छं प्रति॒ष्ठा । तद॒प्येष॒ श्लोको॑
भ॒वति ॥ अनु० २ ॥

८ प्रपाठक ४ अनुवाकः। ७१०

अथ तृतीयोऽनुवाकः।

प्रा॒णं दे॒वा अनु॒प्राण॑न्ति। मनु॒ष्याः॑ प॒शव॑श्च ये।
प्रा॒णो हि भू॒ताना॒मायुः॑। तस्मा॑त्स॒र्वायु॒षमु॑च्यते। स-
र्व॑मेव॒ त आ॑युर्यन्ति। ये प्रा॒णं ब्रह्मो॒पास॑ते। प्रा॒णो
हि भू॒ताना॒मायुः॑। तस्मा॑त्स॒र्वायु॒षमुच्य॑त॒ इति॑। तस्यै-
ष एव शारी॑र आ॒त्मा। यः॑ पूर्व॑स्य। तस्मा॒द्वा ए॒तस्मा॑-
त्प्राणम॒यात्। अ॒न्योऽन्तर आत्मा॑ मनो॒मयः॑। तेनै॑ष
पूर्णः॑। स वा एष पुरु॑षवि॒ध ए॒व। तस्य* पुरु॑षवि॒-
धतां। अन्व॒यं पुरु॑षवि॒धः। तस्य यजु॑रेव॒ शिरः॑। ऋ-
ग्द॑क्षि॒णः पक्षः॑। सामोत्त॑रः प॒क्षः। आ॒देश॑ आ॒त्मा।
अथर्वाङ्गिरसः पु॒च्छं प्रति॑ष्ठा। तद॑प्येष श्लो॑को भ॑व-
ति॥ अनु० ३॥

---

अथ चतुर्थोऽनुवाकः।

यतो॒ वाचो॒ निव॑र्त्तन्ते। अप्रा॑प्य॒ मन॑सा स॒ह।
आनन्दं ब्रह्म॑णो वि॒द्वान्। न बिभे॑ति कदा॑चने॒ति।
तस्यैष एव शारी॑र आ॒त्मा। यः॑ पूर्व॑स्य। तस्मा॑-
द्वा ए॒तस्मान्म॑नोम॒यात्। अ॒न्योऽन्तर आत्मा॑ वि-

---

* एतस्येति B चिह्नितपुस्तकपाठः।

4 U 2

७६८	तैत्तिरीये आरण्यके

ज्ञान॒मयः॑ । तेनै॒ष पूर्णः॑ । स वा ए॒ष पु॒रुष॑विध ए॒व । तस्य॑ पुरु॒षवि॒धतां॑ । अन्वयं॑ पुरु॒षवि॒धः । तस्य॒ श्रद्धै-व॒ शिरः॑ । ऋ॒तं दक्षि॑णः प॒क्षः । स॒त्यमुत्त॑रः प॒क्षः । यो॑ग आ॒त्मा । महः॒ पुच्छं॒ प्रति॑ष्ठा । तद॒प्येष॒ श्लोको॑ भवति ॥ अनु० ४ ॥

---

अथ पञ्चमोऽनुवाकः ।

वि॒ज्ञानं॑ य॒ज्ञं त॑नुते । कर्मा॑णि तनु॒तेऽपि॑ च । वि॒ज्ञानं॑ दे॒वाः सर्वे॑ । ब्रह्म॒ ज्येष्ठ॒मुपा॑सते । वि॒ज्ञानं॑ ब्रह्म॒ चेद्वेद॑ । तस्मा॒चेन्न प्रमाद्य॑ति । श॒रीरे॑ पाप्म॑नो हि॒त्वा । सर्वान् कामान्त्स॒मश्नु॑त इ॒ति । तस्यैष एव शा॒रीर॑ आ॒त्मा । यः पूर्व॑स्य । तस्माद्वा ए॒तस्माद्वि॑ज्ञान॒मया॑त् । अ॒न्योऽन्तर आ॒त्माऽऽन॑न्द॒मयः॑ । तेनै॒ष पूर्णः॑ । स वा ए॒ष पु॒रुष॑विध ए॒व । तस्य॑ पुरु॒षवि॒धतां॑ । अन्वयं॑ पुरु॒षवि॒धः । तस्य प्रि॒यमे॒व॒ शिरः॑ । मोदो॑ दक्षि॑णः प॒क्षः । प्र॒मोद॒ उत्तरः॑ प॒क्षः । आन॑न्द आ॒त्मा । ब्रह्म॒ पुच्छं॒ प्रति॑ष्ठा । तद॒प्येष॒ श्लोको॑ भवति ॥ अनु० ५ ॥

८ प्रपाठके ७ अनुवाकः । ७३६

अथ षष्ठोऽनुवाकः ।

अस॑न्नेव स॑ भवति । अस॒द्ब्रह्मेति॒ वेद॒ चेत् । अस्ति॒ ब्रह्मेति॑ चेद्वे॒द । सन्त॑मेनं ततो वि॑दु॒रिति॑ । तस्यैष एव शारी॑र आ॒त्मा । यः पूर्व॑स्य । अथातोऽनुप्र॒श्नाः । उ॒तावि॒द्वान॒मुं लो॒कं प्रेत्य॑ । कश्च॒ न ग॑च्छती३ । आ॒हो वि॒द्वान॒मुं लो॒कं प्रेत्य॑ । कश्चित्सम॑श्नु॒ता३उ॑ । सो॑ऽकामयत । ब॒हु स्यां॒ प्रजाये॒येति॑ । स तपो॑ऽतप्यत । स तप॑स्त॒प्त्वा । इ॒दꣳ सर्व॑मसृजत । यदि॒दं किञ्च॑ । तत्सृ॒ष्ट्वा । तदे॒वानु॒प्रावि॑शत् । तद॑नु॒प्रवि॑श्य । सञ्च॒ त्यच्चा॑भवत् । नि॒रुक्तञ्चा॑नि॒रुक्तञ्च । नि॒लय॑नञ्चा-नि॒लय॑नञ्च । वि॒ज्ञानञ्चावि॑ज्ञानञ्च । स॒त्यञ्चानृ॒तञ्च स॒त्यम॑भवत् । यदि॒दं किञ्च॑ । तत्स॒त्यमि॑त्याच॒क्षते । तद॒प्येष॒ श्लोको॑ भवति ॥ अनु० ६ ॥

---

अथ सप्तमोऽनुवाकः ।

अस॒द्वा इ॒दमग्र॑ आसीत् । ततो॒ वै सद॑जायत । तदा॒त्मानꣳ स्वय॑मकुरुत । तस्मा॒त्तत्सुकृ॑तमुच्यत॒ इति॑ । यद्वै॑ तत्सु॑कृतं । र॑सो॒ वै सः॑ । रसꣳ॑ ह्ये॒वायं लब्ध्वाऽऽन॑-

७४० तैत्तिरीये आरण्यके

न्दी भवति। को ह्येवान्यात्कः प्रा॒ण्यात्। यदेष आ- काश आनन्दो॒ न स्यात्। एष ह्येवानन्द॒याति। यदा ह्ये॑वैष एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽ- भयं प्रतिष्ठां विन्दते। अथ सोऽभयं गतो॒ भवति। यदा ह्ये॑वैष एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरु॒ते। अथ तस्य भयं भवति। तत्त्वेव भयं विदुषो म॑न्वानस्य॒। तदप्येष श्लो॒को भवति॥ अनु० ७॥

---

अथ अष्टमोऽनुवाकः।

भीषा॒ऽस्माद्वातः॑ पवते। भीषोदे॑ति॒ सूर्यः॑। भीषा॒ऽ- स्मादग्निश्चेन्द्र॑श्च। मृत्युर्धावति पञ्चम इ॒ति। सैषाऽऽन- न्दस्य मीमाꣳसा भवति। युवा स्यात् साधुयुवाऽ- ध्यायिकः। आशिष्ठो दृढिष्ठो॑ बलि॒ष्ठः। तस्येयं पृथि- वी सर्वा॒ वित्तस्य॑ पूर्णा स्यात्। स एको मानुष आ- नन्दः॑। ते ये शतं मानुषा आनन्दाः॥ १॥

स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः॑। श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य। ते ये शतं मनुष्यगन्धर्वाणामान- न्दाः। स एको देवगन्धर्वाणामानन्दः॑। श्रोत्रियस्य

८ प्रपाठके ८ अनुवाकः। ७४१

चाका॑मह॒तस्य॑ । ते ये श॒तं दे॑वगन्ध॒र्वाणा॑मा॒नन्दाः॑ । स एकः॑ पितॄणां॑ चिरलो॑कलो॒काना॑मा॒नन्दः॑ । श्रो॒त्रिय॑स्य चाका॑मह॒तस्य॑ । ते ये श॒तं पितॄणां॑ चिरलो॑कलो॒का- ना॑मा॒नन्दाः॑ । स एक॑ आजा॑नजानां॑ दे॒वाना॑मान॒- न्दः॑ ॥ २ ॥

श्रो॒त्रिय॑स्य चाका॑मह॒तस्य॑ । ते ये श॒तमाजा॑नजानां॑ दे॒वाना॑मा॒नन्दाः॑ । स एकः॑ कर्मदे॒वानां॑ दे॒वाना॑मान॒न्दः॑ । ये कर्म॑णा दे॒वानपि॑ य॒न्ति । श्रो॒त्रिय॑स्य चाका॑मह॒- तस्य॑ । ते ये श॒तं कर्म॑दे॒वानां॑ दे॒वाना॑मा॒नन्दाः॑ । स एको॑ दे॒वाना॑मा॒नन्दः॑ । श्रो॒त्रिय॑स्य चाका॑मह॒तस्य॑ । ते ये श॒तं दे॒वाना॑मा॒नन्दाः॑ । स एक इन्द्र॑स्यान॒- न्दः॑ ॥ ३ ॥

श्रो॒त्रिय॑स्य चाका॑मह॒तस्य॑ । ते ये श॒तमिन्द्र॑स्या- न॒न्दाः॑ । स एको॒ बृह॒स्पते॑रान॒न्दः॑ । श्रो॒त्रिय॑स्य चा- का॑मह॒तस्य॑ । ते ये श॒तं बृह॒स्पते॑रान॒न्दाः॑ । स एकः॑ प्र॒जाप॑तेरान॒न्दः॑ । श्रो॒त्रिय॑स्य चाका॑मह॒तस्य॑ । ते ये श॒तं प्र॒जाप॑तेरान॒न्दाः॑ । स एको॒ ब्रह्म॑ण आ॒नन्दः॑ । श्रो॒त्रि- य॑स्य चाका॑मह॒तस्य॑ ॥ ४ ॥

स यश्चा॑यं पु॒रुषे॑ । यश्चा॑सा॒वादित्ये॑ । स एकः॑ ।

७४२ तैत्तिरीये आरण्यके

स य॑ एवंवि॒त् । अ॒स्माल्लो॒कात्प्रेत्य॑ । एतमन्नम॒यमा॒त्मानमुप॑सङ्क्रामति । एतं प्राणम॒यमा॒त्मानमुप॑सङ्क्रामति । एतं मनोम॒यमा॒त्मानमुप॑सङ्क्रामति । एतं॑ वि॒ज्ञानम॒यमा॒त्मानमुप॑सङ्क्रामति । एतमानन्दम॒यमा॒त्मानमुप॑सङ्क्रामति । तद॒प्येष॒ श्लोको॑ भ॒वति ॥
अनु० ८ ॥

---

अथ नवमोऽनुवाकः ।

यतो॒ वाचो॒ निव॑र्त्तन्ते । अप्रा॑प्य॒ मन॑सा स॒ह ।
आनन्दं॒ ब्रह्म॑णो वि॒द्वान् । न बि॒भेति॒ कुत॑श्च॒नेति॑ ।
एतँ॑ ह॒ वाव॑ न॒ तपति॑ । किम॒हँ सा॒धु ना॑क॒रव॑म् ।
किम॒हं पा॒पमकर॑व॒मिति॑ । स य एवं वि॒द्वाने॒ते आ॒त्मा॑नँ स्पृणुते । उ॒भे ह्ये॑वै॒ष ए॒ते आ॒त्मानँ॑ स्पृणु॒ते ।
य ए॒वं वेद॑ । इत्युपनिष॑त् ॥ अनु० ९ ॥

ब्रह्म॑वि॒त्, इदं॑, अ॒यं, इदं, एक॑विँशतिः(१)। अ॒न्नात्, अन्न॑रस॒मयात्, प्राणः, व्यानः, अपानः, आका॑शः, पृथि॒वी पुच्छँ॑, षडिँ॑शतिः(२)। प्रा॒णं, यजुः, ऋक्, साम, आदेशः, अथर्वाङ्गिरसः पुच्छं, द्वाविँ॑शतिः(३)। यतः, श्रद्धा, ऋतंँ, सत्यं, योगः, महः, अ॒ष्टाद॑श(४)।

८ प्रपाठके ६ अनुवाकः । ७४३

विज्ञानं॒, प्रियं॒ मोदः॑, प्र॒मोदः॑, आनन्दः, ब्रह्म पुच्छं, द्वा- विं॒शतिः(५) । अस॑न्नेव, अ॒ष्टाविं॑श॒तिः(६) । अस॒त्, षोड॑श(७) । भी॒षास्मा॑त्, मानुषः, म॑नुष्यगन्ध॒र्वाणां, देवगन्ध॒र्वाणां, पितॄणां, चि॒रलो॑कलोकानां, आजा- नजानां, कर्मदे॒वानां॑ दे॒वानां॑, इन्द्र॑स्य॒, बृहस्पतेः॑, प्रजाप॑तेः, ब्रह्मणः॑, स यश्च॑, सङ्क्रा॑मति, एक॑पञ्चा- शत् (८) । यतः॑, कुत॑श्च॒न, एका॑दश(६) ॥ ब्रह्म॑वित्, य एवं वेद, इत्युपनिषत्* ॥ स॒ह ना॑ववतु । स॒ह नौ॑ भुनक्तु । स॒ह वी॒र्यं॑ कर- वावहै । तेज॒स्वि नावधी॑तमस्तु॒ मा वि॑द्विषा॒वहै॑। ॐ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑ ।

इति ब्रह्मानन्दवल्ली ॥ ॐ तत्सत् ॥

समाप्तोऽष्टमः प्रपाठकः ।

---

* B, J सञ्ज्ञकपुस्तकद्वये ब्रह्मविदित्यादिपाठो नास्ति ।
4 x

तैत्तिरीये आरण्यके

नवमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ।

---

हरिः ॐ ।

स॒ह ना॑ववतु । स॒ह नौ॑ भुनक्तु । स॒ह वी॒र्यं॑ करवावहै । तेज॒स्वि ना॒वधी॑तमस्तु॒ मा वि॑द्विषा॒वहै॑ । ॐ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑ ॥

भृगु॒र्वै वा॑रु॒णिः । वरु॑णं॒ पितर॒मुप॑ससार । अधी॑हि भगवो॒ ब्रह्मेति॑ । तस्मा॑ ए॒तत्प्रौ॑वाच । अन्नं॑ प्रा॒णं चक्षुः॒ श्रोत्रं॒ मनो॒ वाच॒मिति॑ । तग्ँ हो॑वाच । यतो॑ वा इ॒मानि॒ भूता॑नि॒ जाय॑न्ते । येन॒ जाता॑नि॒ जीव॑न्ति । यत्प्रय॑न्त्य॒भिसंवि॑शन्ति । तद्विजि॑ज्ञासस्व । तद्ब्रह्मेति॑ । स तपो॑ऽतप्यत । स तप॑स्त॒प्त्वा ॥ अनु० १ ॥

---

अथ द्वितीयोऽनुवाकः ।

अन्नं॒ ब्रह्मेति॒ व्य॑जानात् । अन्ना॒द्ध्ये॑व खल्वि॒मानि॒ भूता॑नि॒ जाय॑न्ते । अन्ने॑न॒ जाता॑नि॒ जीव॑न्ति ।

६ प्रपाठके ४ अनुवादः । ७४५

अन्नं॒ प्रय॑न्त्य॒भिसंवि॑श॒न्तीति॑ । तद्वि॒ज्ञाय॑ । पुन॑रे॒व वरु॑णं पि॒तर॒मुप॑ससार । अधी॑हि भगवो॒ ब्रह्मेति॑ । तꣳ हो॑वाच । तप॑सा॒ ब्रह्म॒ विजि॑ज्ञासस्व । तपो॒ ब्रह्मेति॑ । स तपॊऽतप्यत । स तप॑स्त॒प्त्वा ॥ अनु० २ ॥

---

अथ तृतीयोऽनुवाकः ।

प्रा॒णो ब्रह्मेति॒ व्य॑जानात् । प्रा॒णाद्ध्ये॑व खल्वि॒मानि॒ भूता॑नि॒ जाय॑न्ते । प्रा॒णेन॒ जाता॑नि जी॒वन्ति॑ । प्रा॒णं प्रय॑न्त्य॒भिसंवि॑श॒न्तीति॑ । तद्वि॒ज्ञाय॑ । पुन॑रे॒व वरु॑णं पि॒तर॒मुप॑ससार । अधी॑हि भगवो॒ ब्रह्मेति॑ । तꣳ हो॑वाच । तप॑सा॒ ब्रह्म॒ विजि॑ज्ञासस्व । तपो॒ ब्रह्मेति॑ । स तपॊऽतप्यत । स तप॑स्त॒प्त्वा ॥ अनु० ३ ॥

---

अथ चतुर्थोऽनुवाकः ।

मनो॒ ब्रह्मेति॒ व्य॑जानात् । मन॑सो॒ ह्ये॑व खल्वि॒मानि॒ भूता॑नि॒ जाय॑न्ते । मन॑सा॒ जाता॑नि जी॒वन्ति॑ । मनः॒ प्रय॑न्त्य॒भिसंवि॑श॒न्तीति॑ । तद्वि॒ज्ञाय॑ । पुन॑रे॒व वरु॑णं पि॒तर॒मुप॑ससार । अधी॑हि भगवो॒ ब्रह्मेति॑ ।

4 x 2

७४६ तैत्तिरीये आरण्यके

तꣳ हो॑वाच । तप॑सा॒ ब्रह्म॒ विजि॑ज्ञासस्व । तपो॒ ब्रह्मेति॑ । स तपो॑ऽतप्यत । स तप॑स्त॒प्त्वा ॥ अनु० ४ ॥

---

अथ पञ्चमोऽनुवाकः ।

वि॒ज्ञानं॒ ब्रह्मेति॒ व्य॑जानात् । वि॒ज्ञाना॒द्धये॑व खल्वि॒मानि॒ भूता॑नि॒ जाय॑न्ते । वि॒ज्ञाने॑न जा॒तानि॒ जीव॑न्ति । वि॒ज्ञानं॒ प्रय॑न्त्य॒भिसंवि॑श॒न्तीति॑ । तद्वि॒ज्ञाय॑ । पुन॑रे॒व वरु॑णं पि॒तर॒मुप॑ससार । अधी॑हि भगवो॒ ब्रह्मेति॑ । तꣳ हो॑वाच । तप॑सा॒ ब्रह्म॒ विजि॑ज्ञासस्व । तपो॒ ब्रह्मेति॑ । स तपो॑ऽतप्यत । स तप॑स्त॒प्त्वा ॥ अनु० ५ ॥

---

अथ षष्ठोऽनुवाकः ।

आ॒न॒न्दो ब्रह्मेति॒ व्य॑जानात् । आ॒नन्दा॒द्धये॑व ख॒ल्विमा॑नि॒ भूता॑नि॒ जाय॑न्ते । आ॒नन्दे॑न जा॒तानि॒ जीव॑न्ति । आ॒नन्दं॒ प्रय॑न्त्य॒भिसंवि॑श॒न्तीति॑ । सैषा भा॒र्ग॑वी वा॑रु॒णी वि॒द्या । प॒र॒मे व्योम॒न्प्रति॑ष्ठिता । स य ए॒वं वेद॒ प्रति॑तिष्ठति । अन्न॑वानन्ना॒दो भ॑वति ।

६ प्रपाठके ८ अनुवाकः। ७४१

म॒हान् भ॑वति प्र॒जया॑ प॒शुभि॑र्ब्रह्मवर्च॒सेन॑ । म॒हान् की॒र्त्त्या ॥ अनु० ६ ॥

---

अथ सप्तमोऽनुवाकः ।

अन्नं॒ न नि॑न्द्यात् । तद्व्र॒तं । प्रा॒णो वा अन्न॑म् । शरी॑रम॒न्नाद॑म् । प्रा॒णे शरी॑रं प्रति॑ष्ठितं । शरी॑रे प्रा॒णः प्रति॑ष्ठितः। तदे॒तदन्न॒मन्ने॒ प्रति॑ष्ठितं । स य ए॒तदन्न॒मन्ने॒ प्रति॑ष्ठितं॒ वेद॒ प्रति॑तिष्ठति । अन्न॑वानन्ना॒दो भ॑वति । म॒हान् भ॑वति । प्र॒जया॑ प॒शुभि॑र्ब्रह्मवर्च॒सेन॑ । म॒हान् की॒र्त्त्या ॥ अनु० ७ ॥

---

अथाष्टमोऽनुवाकः ।

अन्नं॒ न परि॑चक्षीत । तद्व्र॒तं । आपो॒ वा अन्न॑म् । ज्योति॑रन्ना॒दं । अ॒प्सु ज्योतिः॒ प्रति॑ष्ठितं । ज्योति॒ष्यापः॒ प्रति॑ष्ठिताः । तदे॒तदन्न॒मन्ने॒ प्रति॑ष्ठितं । स य ए॒तदन्न॒मन्ने॒ प्रति॑ष्ठितं॒ वेद॒ प्रति॑तिष्ठति । अन्न॑वानन्ना॒दो भ॑वति । म॒हान् भ॑वति प्र॒जया॑ प॒शुभि॑र्ब्रह्मवर्च॒सेन॑ । म॒हान् की॒र्त्त्या ॥ अनु० ८ ॥

७४८ तैत्तिरीये आरण्यके

अथ नवमोऽनुवाकः ।

अन्नं॒ बहु॑ कु॒र्वीत॑ । तद्ब्र॒तम् । पृ॒थि॒वी वा अन्न॑म् । आ-
का॒शोऽन्ना॑दः । पृ॒थि॒व्यामा॑का॒शः प्रति॑ष्ठितः । आ-
का॒शे पृ॑थि॒वी प्रति॑ष्ठिता । तदे॒तदन्न॒मन्ने॒ प्रति॑ष्ठितम् ।
स य ए॒तदन्न॒मन्ने॒ प्रति॑ष्ठितं॒ वेद॒ प्रति॑तिष्ठति । अ-
न्न॑वा॒नन्ना॑दो भ॑वति । म॒हान् भ॑वति प्र॒जया॑ प॒शु-
भि॑र्ब्रह्मवर्च॒सेन॑ । म॒हान् की॒र्त्त्या ॥ अनु० ९ ॥

---

अथ दशमोऽनुवाकः ।

न कञ्चन वस॒तौ प्र॒त्याच॑क्षीत । तद्ब्र॒तम् । तस्मा-
द्यया कया च वि॒धया॑ ब॒ह्वन्नं॑ प्राप्नुयात् । अराध्यस्मा
अन्न॒मित्याच॑क्षते । ए॒तद्वै मुखतो॑ऽन्नꣳ राद्ध॑म् । मुख-
तो॑ऽस्मा॒ अन्नं॑ꣳ राध्यते । ए॒तद्वै मध्यतो॑ऽन्नꣳ राद्ध॑म् ।
मध्य॒तो॑ऽस्मा॒ अन्नं॑ꣳ राध्यते । ए॒तद्वा अ॒न्ततो॑ऽन्नꣳ
राद्ध॑म् । अन्त॒तो॑ऽस्मा॒ अन्नं॑ꣳ रा॒ध्यते ॥ १ ॥
य ए॒वं वेद॑ । क्षेम॒ इति॑ वा॒चि । यो॒गक्षे॒म इति॑
प्रा॒णापा॒नयोः॑ । कर्मेति॒ हस्त॑योः । गति॒रिति॑ पाद-

६ प्रपाठके १० अनुवाकः । ७४६

योः । विमुक्तिरिति॒ पायौ । इति मानुषीः समा॒ज्ञाः । अथ दैवीः। तृप्ति॒रिति वृ॒ष्टौ । बल॒मिति वि॒द्युति ॥ २ ॥

यश॒ इति प॒शुषु । ज्योति॒रिति नक्ष॑त्रेषु । प्रजातिरमृतमानन्द॒ इत्युपस्थे॑ । सर्व॒मित्याका॒शे । तत्प्रतिष्ठेत्युपासीत । प्रतिष्ठा॑वान् भवति । तन्मह॒ इत्युपासीत॑ । म॒हान् भवति । तन्मन॒ इत्युपासीत॑ । मान॑वान् भवति ॥ ३ ॥

तन्नम॒ इत्युपासीत॑ । नम्यन्ते॑ऽस्मै का॒माः । तद्ब्रह्मेत्युपासीत॑ । ब्रह्म॑वान् भवति । तद्ब्रह्मणः परिमर इत्युपासीत॑ । पर्य्येनं॒ म्रियन्ते द्विषन्तः॑ स॒पत्नाः । परि येऽप्रिया॑ भ्रातृ॒व्याः । स यश्चायं पुरुषे । यश्चासावादि॒त्ये । स एकः॑ ॥ ४ ॥

स य॑ एवं॒वित् । अस्माल्लोकात्प्रेत्य॑ । एतमन्नमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य॑ । एतं प्राणमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य॑ । एतं मनोमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य॑ । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य॑ । एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्कम्य॑ । इमाँल्लोकान् कामान्नी कामरूप्यनुसञ्चरन्॑ । एतत्साम गायन्नास्ते । हा३ वु हा३ वु हा३ वु॑ ॥ ५ ॥

७५० तैत्तिरीये आरण्यके

अ॒हमन्न॑(१)* म॒हमन्न॑(१)* म॒हमन्नं॑(१)* । अ॒हमन्ना॒दो(२)* ऽअ॒हमन्ना॒दो(२)* ऽअ॒हमन्ना॒दः॑ । अ॒हꣵ श्लो(१)*क॒कृदहꣵ श्लो(१)*कृदहꣵ श्लो(१)*कृत् । अ॒हमस्मि प्रथमजा ऋ॒ता३स्य॑ । पूर्वं॑ दे॒वेभ्यो॑ऽमृतस्य ना३भा॒यि॑ । यो मा ददा॑ति॒ स इ॒देव मा३ऽऽवाः॑ । अ॒हमन्न॒मन्न॒मद॑न्त॒मा३ऽद्मि॑ । अ॒हं विश्वं॒ भुव॑नम॒भ्य॑भ॒वा३म् । सुव॒र्न ज्योतीः॑† । य ए॒वं वेद॑ । इत्युप॒निष॑त् ॥ ६ ॥
अनु० १० ॥

राध्यते, विद्युति, मानवान् भवति, एकः, हा३वु, य एवं वेद, एकञ्च‡ ॥

भृगुः, तस्मै, यतो वै, विशन्ति तद्विजिज्ञासस्व तत्, त्रयोदश(१) । अन्नं,(२) । प्राणः,(३) । मनः,(४) । विज्ञानं, तद्विज्ञाय, तं, तपसा, द्वादश, द्वादश,(५) । आनन्दः, इति, सैषा, दश,(६) । अन्नं न निन्द्यात्, प्राणः, शरीरं,(७) । अन्नं न परिचक्षीत, आपः,

---

* एते अङ्काः B, J चिह्नितपुस्तकद्वये न सन्ति ।
† ज्योतिरिति ह्रस्वेकारान्तः पाठो भाष्यसम्मतः ।
‡ राध्यते इत्याद्यनुवाकसङ्ग्रहः B, J चिह्नितपुस्तकद्वये नास्ति ।

६ प्रपाठके १० अनुवाकः। ७५१

ज्योतिः,(८) । अन्नं॑ ब॒हु कु॑र्वीत, पृ॒थि॒व्यामा॑का॒शः, एका॑दशैकादश(६) । न क॒ञ्चनैकषष्टिः, दश॑* ॥ १० ॥ सह ना॑ववतु। स॒ह नौ॑ भुनक्तु। स॒ह वी॒र्यं॑ करवावहै। ते॒ज॒स्वि ना॒वधी॑तमस्तु॒ मा वि॑द्विषा॒वहै॑ ॥ ॐ शा॒न्तिः शा॒न्तिः शा॒न्तिः॑ ॥ भृगुरित्युपनिषत् । शन्नो॑ मि॒त्रः ॥ .आविदक्तारं ॥ ॐ शा॒न्तिः ॥

इति तैत्तिरीयोपनिषत्सम्पूर्णा ॥

समाप्तो नवमः प्रपाठकः ॥ ० ॥

---

* न कञ्चनैकषष्टिरेकान्नविंशतिरेकान्नविंशतिः। इति B चिह्नितस्य मुद्रितस्य च पुस्तकस्य पाठः।
† भृगुरित्युपनिषदित्यादिपाठः B, J चिह्नितपुस्तकद्वये नास्ति। मुद्रितपुस्तके तु वर्त्तते।

4 y

श्रीगणेशाय नमः ।

---

तैत्तिरीये आरण्यके

दशमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ।

ॐ स॒ह ना॑ववतु । स॒ह नौ॑ भुनक्तु । स॒ह वी॒र्यं॑ करवावहै । ते॒ज॒स्वि ना॒वधी॑तमस्तु॒ मा वि॑द्विषा॒वहै॑ । ॐँ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्तिः॑ ॥ हरिः ॐ ।

(१) अम्भ॑स्य पा॒रे भुवन॑स्य॒ मध्ये॒ नाक॑स्य पृ॒ष्ठे म॑-

---

तैत्तिरीये आरण्यकभाष्ये

दशमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ।

वागीशाद्याः सुमनसः सर्वार्थानामुपक्रमे ।
यं नत्वा कृतकृत्याः स्युस्तं नमामि गजाननम् ॥
यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥
वारुण्युपनिषद्युक्ता ब्रह्मविद्या समाधना ।
याज्ञिक्यां खिलरूपायां सर्वशेषोऽभिधीयते ॥
यथा बृहदारण्यके सप्तमाष्टमाध्यायौ खिलकाण्डेनार्यै-

१० प्रपाठके १ अनुवाकः । ७५३

हृ॒तो म॒हीया॑न्। शुक्रेण॒ ज्योती॑ꣳषि॒ समनु॒प्रवि॑ष्टः

---

रुदाहृतौ, तथेयं नारायणीया व्याख्या याज्ञिक्युपनिषदपि खिलकाण्डरूपा तल्लक्षणोपेतत्वात् । कर्मोपासनब्रह्मकाण्डेषु त्रिष्वपि यद्यद्वक्तव्यमवशिष्टं तस्य सर्वस्याभिधानेन प्रकीर्णकरूपं खिलत्वं । बृहदारण्यके सप्तमाध्याये पूर्णमदः पूर्णमित्यादिना ब्रह्मतत्त्वमभिहितं । ॐ खं ब्रह्मेत्यादिभिरष्टमाध्यायगतैश्च यो ह वै ज्येष्ठञ्च श्रेष्ठञ्च वेदेत्यादिभिर्वाक्यैर्नानाविधान्युपासनान्यभिहितानि । स यः कामयेत महान् प्राप्नुयामित्यादिना मन्थाख्यं कर्माऽभिहितं । तथा पुत्रविशेषादिकामनायुक्तानां तत्कर्माण्यभिहितानि । एवमत्राप्यम्भस्य पार इत्यादिना ब्रह्मतत्त्वमभिहितं । आदित्यो वा एष एतन्मण्डलमित्यादिनोपासनमभिहितं । भूरन्नमग्नये पृथिव्यै स्वाहेत्यादिना कर्माण्यभिहितानि । तत्र कर्मणां बाहुल्याद्याज्ञिकीत्युच्यते । उपक्रमे ब्रह्मतत्त्वाभिधानादुपसंहारे च ब्रह्मज्ञानसाधनानां सत्यादीनां सन्यासान्तानामभिधानादुपनिषदित्युच्यते । तदीयपाठसम्प्रदायस्तु देशविशेषेषु बहुविध उपलभ्यते । तत्र यद्यपि शाखाभेदः कारणं, तथापि तैत्तिरीयशाखाध्यापकैस्तत्तद्देशनिवासिभिः शिष्टैरादृतत्वात् सर्वोऽपि पाठ उपादेय एव । तत्र द्रविडानां चतुःषष्ट्यनुवाकपाठः । आन्ध्राणामशीत्यनुवाकपाठः । कर्णाटकेषु केषाञ्चिचतुःसप्ततिपाठः । अपरेषां नवाशीतिपाठः । तत्र वयं पाठान्तराणि यथासम्भवं सूचयन्तोऽशीतिपाठं प्राधान्येन व्याख्यास्यामः । तत्र प्रथमानुवाकस्यादौ काञ्चिदृचो ब्रह्मत्वं प्रतिपाद-

4 y 2