तन्त्रालोक (प्रथम भाग - जयरथ विवृति सहित)

श्लोक ५३ ] प्रथमाह्निकम् । ९१ एवं च न केवलं नीलादेर्ज्ञेयस्य भावस्य प्रकाश- मानत्वात्प्रकाशात्मकः शिवस्तत्त्वं यावत्तदभावस्या- पि इत्याह अवस्तुतापि भावानां चमत्कारैकगोचरा । यत्कुड्यसदृशी नेयं धीरवस्त्वेतादित्यपि ॥ ५३ ॥ यतो 'नास्त्यत्र घट' इत्येवंरूपापि बुद्धिर्बोधस्व- भावत्वात्कुड्यादिजडपदार्थविलक्षणा अत एव घटा- द्यभावोऽपि बुद्ध्यमानत्वात्परमानन्दैकघनबोधा- त्मकशिवस्वभाव एव इत्यर्थः । तदाहुः 'अबोधोऽपि बुद्ध्यमानो बोधात्मभूत ईश्वर एव ।' इति ॥ ५३ ॥ ननु सिद्धे प्रकाशे भावाभावरूपस्य ज्ञेयस्य तदे- कपरमार्थत्वं सिद्ध्येत्, स एव पुनः केन प्रमाणेन सिद्धः इत्याशङ्क्याह पं० ६ क० पु० घटाभावोपीति पाठः ।

९२ श्रीतन्त्रालोकः । प्रकाशो नाम यश्चायं सर्वत्रैव प्रकाशते । अनपह्नवनीयत्वात् किं तस्मिन्मानकल्पनैः ॥५४॥ अपूर्वार्थविषयं खलु प्रमाणं । यदाहुः ‘अनधिगतविषयं प्रमाणमज्ञातार्थप्रकाशो वा’ इति । प्रकाशस्य अपूर्वत्वेन प्रकाशो नास्ति सर्वदैव तस्य प्रकाशमानत्वेन ‘अनपह्नवनीयत्वात्’ इति व्यर्थं तत्र प्रमाणपरिकल्पनम् । तथाहि तदा तस्य अपूर्वत्वेन प्रकाशः स्यात्, यद्यसौ पूर्वमनधिगतत्वेन अप्रकाश- मानः स्यात्, तथाभावश्च तद्रहितपूर्वकालस्मृतौ सत्यां भवेत्, स्मृतिरपि एवंरूपमनुभवं विना नोत्प- द्यते, अनुभूतविषयासंप्रमोषात्मकत्वात्तस्याः, न च प्रकाशरहितत्वेन पूर्वकालमनुभवोऽस्ति, तस्यैवानु- भवस्य प्रकाशात्मकत्वात्, स एव हि प्रकाशः इति पं० ११ क० पु० तद्भावश्चेति पाठः । पं० १२ क० पु० एवंरूपानुभवमिति समस्तः पाठः । पं० १५ ख० पु० य एव हि प्रकाश इति पाठः ।

श्लोक ५५] प्रथमाह्निकम् । ९३ कथं पूर्वमपि तदभावः, अतश्च सर्वदास्य अवभास- मानत्वेन आदिसिद्धत्वात् न प्रमाणसव्यपेक्षा सि- द्धिः। स एव च 'प्रकाश एव प्रकाशकः प्रमाता' इति नीत्या परप्रमातृरूपः परमेश्वरः शिवः इति युक्त- मुक्तम् 'ज्ञेयस्य च परं तत्त्वं यः प्रकाशात्मकः शिवः।' इति ॥ ५४ ॥ न केवलमेतत्सिद्धौ प्रमाणानामनुपयोगो यावत्प्र- त्युत एषां तदधीना सिद्धिः इत्याह प्रमाणान्यपि वस्तूनां जीवितं यानि तन्वते । तेषामपि परो जीवः स एव परमेश्वरः ॥ ५५ ॥ इह वस्तूनां नीलपीतादीनां प्रकाशनिरपेक्षेण स्वस्वरूपेण तावत्स्वयमन्योन्यं वा न कश्चिद्विशेषः । नहि स्वात्मनि नीलं नीलं पीतं वा पीतम् । यदि- पं० १ ख० पु० सर्वमस्यावभासेति पाठः । पं० १४ ख० पु० नास्ति कश्चिद्विशेष इति पाठः । पं० १५ क० पु० यदि हि स्वात्मनि पीतं स्यात्पीतं नीलं वा नीलं तत्किमिव विरुद्धमिति पाठः ।

९४ श्रीतन्त्रालोकः । नाम हि स्वात्मनि नीलं पीतं स्यात्पीतं वा नीलं, तत्किमिव न विरुद्धमापतेत् । अथ यथैव यत्प्रकाशते तथैव तत्स्वात्मनि परिनिष्ठितं स्यात् इति न नीलं पीतं, पीतं वा नीलम्, इति चेत्-एवं तर्ह्येषां स्वात्म- नि विशेषो न कश्चिदुक्तः स्यात्, अपि तु प्रकाशते इति-इति प्रकाश एवैषां रूपं तत्तन्नियतस्वरूपप्र- निष्ठानिबन्धनत्वात् जीवितं वितनुयात् येन नील- मिदं पीतमिदम् इति सिद्ध्येत् । स च नीलाद्युप- रागेण नियतरूपतामवलम्बमानः प्रमाणशब्दव्य- पदेश्यो भवेत् । न चास्य स्वात्मसिद्धिं प्रति अन्यद- पेक्षणीयं-प्रकाशरूपत्वात्, प्रकाशस्य च स्वपरप्रका- शकत्वात्, तथा-भूतोऽप्यसौ प्रकाशो विमर्शरूपतां विना नार्थस्य आत्मनो वा प्रकाशरूपतायां प्रति- ष्ठास्पदं स्यात्, नहि प्रकाशः इत्येवासौ स्वपरात्मनोः प्रतिष्ठापको भवेत्, एवं हि नीलमपि न नीलम् इत्येव कृत्वा तथा स्यात् । तस्मात्स्वपरप्रकाशता- पं० ४ क० पु० स्वात्मनि न कश्चिदर्थ इति पाठः । पं० ५ ख० पु० अपि तु प्रकाश इति पाठः । पं० १६ ख० पु० स्वप्रकाशात्मतासिद्धाविति पाठः ।

श्लोक ५६ ] प्रथमाह्निकम् । ९५ सिद्धौ तस्यापि अहंपरामर्शात्मा जीवितभूतः प्रका- शोऽभ्युपगमनीयो - येन सर्वं सिद्ध्येत् । यदुक्तं 'प्रकाशस्यात्मविश्रान्तिरहंभावो हि कीर्तितः ।' इति । स एव च परप्रकाशात्मा परमेश्वरः शिवः इत्युक्तं 'तेषामपि परो जीवः स एव परमेश्वरः' इति ॥५५॥ एवमादिसिद्धत्वादस्य न केवलं साधकं प्रमाणम- किंचित्करं, यावद्बाधकमपि इत्याह सर्वापह्नवहेवाक- धर्माप्येवं हि वर्तते । ज्ञानमात्मार्थमित्येत- न्नेति मां प्रति भासते ॥५६॥ 'सर्वेषां' ज्ञातृज्ञानज्ञेयानाम् 'अपह्नवः' निराकरणं तत्र 'हेवाक' एव 'धर्मः' स्वभावो यस्यासौ बौद्धः । तत्र त्रयाभाववादिनो माध्यमिकाः । ज्ञातृज्ञेयाभाव- वादिनो योगाचाराः । ज्ञात्रभाववादिनो वैभाषिकाः । सोऽपि 'ह्येवं ज्ञानमात्मार्थम्' इत्येतत् मां संवेदन-

९६ श्रीतन्त्रालोकः । स्वभावत्वाद् विचारयितारं प्रति नेति भासते-नास्ति इति प्रतीतिरूपो वर्तते अवतिष्ठते इत्यर्थः, तेन आत्मादेर्निराकरणे साधने वापि अवश्यमेव साध- यिता पूर्वकोटावाञ्छितः सिद्धः । नहि साधयितार- मन्तरेण अर्थानां साध्यतैव स्यात्, स च स्वतः सिद्धः प्रकाशात्मा परमार्थरूपः परमेश्वरः शिव एव ॥५६॥ अतश्च तत्र व्यर्थमेव बौद्धस्यापि प्रमाणस्य परि- कल्पनम् इत्याह अपह्नुतौ साधने वा वस्तूनामाद्यमीदृशम् । यत्तत्र के प्रमाणाना- मुपपत्त्युपयोगिते ॥ ५७॥ 'वस्तूनां' ज्ञातृज्ञानज्ञेयात्मनाम् 'आद्यम्' आद्य- सिद्धत्वात् 'ईदृशं' परप्रमातृरूपं 'तत्र' इति आदि- सिद्धे प्रमातरि । प्रमेयं खलु प्रमिएवत्प्रमाणमुच्यते, प्रमेयं च विभिन्नप्रकाशाधीनसिद्धिकमिदन्ताविमृश्यं पं० १ ख० पु० नास्तीति प्रत्येति रूपेति पाठः । पं० ६ क० पु० परमार्थरूप इति वाक्यं नास्ति । पं० ७ क० पु० व्यक्तमेवेति, प्रमाणस्यापरिकल्पनमिति च पाठः ।

श्लोकः ५८ ] प्रथमाह्निकम् । ९७ च भवति । न चैवंरूपत्वं प्रमातुर्येन प्रमाणपरिच्छेद्यः स्यात्, स हि अर्थपरिच्छेदादौ प्रवृत्तः स्वप्रकाश- रूपत्वान्न प्रकाशाद्भिन्नो, नापीदन्ताविमृश्यः - अहं- प्रत्यवमर्शमयत्वात्, स च यदि प्रमाणप्रमेयः स्यात् तत्रापि प्रमितिक्रियायां प्रमात्रा अपरेण भाव्यं, तत्रा- प्यन्येन इत्यनवस्थानं स्यात्, तस्मान्नात्र प्रमा- णस्य प्रवृत्तौ काचिदुपपत्तिः । यस्तु भावनोपदेशादौ 'सकृद्विभातोऽयमात्मा प्रमाता' इत्यादिरिदन्तया व्यवहारः स न वास्तवः - तत्र तस्य साक्षादप्रतीतेः, अहन्ताव्यवधानेन हि तत्रासौ प्रतीयते इत्यास्ताम्, एतद्धि पदे पदे वितनिष्यते । प्रमाणानुपयोग- स्त्वादिसिद्धत्वात् समनन्तरमेव दर्शितः, इति न पुन- र्वितानितः ॥ ५८ ॥ न केवलमत्र युक्तिरेवास्ति यावदागमोऽपि इत्याह कामिके तत एवोक्तं हेतुवादविवर्जितम् । पं० ३ ख० पु० अहंविमर्शमयत्वादिति पाठः । पं० ५ ख० पु० प्रमात्रन्तरेणेति पाठः । पं० ८ ख० पु० प्रमेत्यादिरिति पाठः । १३

९८ श्रीतन्त्रालोकः । तस्य देवातिदेवस्य परापेक्षा न विद्यते ॥५६॥ परस्य तदपेक्षत्वा- त्स्वतन्त्रोऽयमतः स्थितः । ततः इति तत्र प्रमाणानामुपपत्त्युपयोगयोर- भावात्, हेतोः अनुमानस्य वादेन विवर्जितम् । अत एवाह-तस्य इत्यादि, परस्य प्रमाणादेः, अतः इति परानपेक्षत्वलक्षणाद्धेतोः ॥५६॥ एवमस्य परानपेक्षत्वायथा न प्रमाणान्यवच्छे- दकानि, तथा प्रमेयाण्यपि इत्याह अनपेक्षस्य वशिनो देशकालाकृतिक्रमाः॥६०॥ नियता नेति स विभु- र्नित्यो विश्वाकृतिः शिवः । वशिनः स्वतन्त्रस्य इति विशेषणद्वारेण हेतुः । पं० ८ क० पु० परानपेक्षणाद्धेतोरिति पाठः । पं० ६ क० पु० यथा प्रमाणाद्यवच्छेदेति पाठः ।

श्लोकः ६२ ] प्रथमाह्निकम् । ९९ अत्रापीति परानपेक्षस्य, प्रकाशात्मनः शिवस्य हि देशकालाकारैर्भेदाभेदविकल्पोपहतत्वादवच्छेदाधा- नमशक्यम् इत्युक्तं - नियता न इति । अत एव च स एवंविधः इत्याह - विभुर्नित्यो विश्वाकृतिः इति । विभुः इति देशावच्छेदशून्यत्वात् । नित्य इति अतीतादिकालावच्छेदविगलनात् । विश्वाकृतिः इति चिदचिदाद्याकारवैचित्र्योल्लासकत्वात् ॥६०॥ एतदेव प्रपञ्चयति विभुत्वात्सर्वगो नित्य- भावादाद्यन्तवर्जितः॥६१॥ विश्वाकृतित्वाच्चिदाचि- त्तद्वैचित्र्यावभासकः ॥ अत एवास्यागमेषु नानारूपत्वमुच्यते इत्याह ततोऽस्य बहुरूपत्व- मुक्तं दीक्षोत्तरादिके ॥६२॥ तदेवाह पं० १ ख० पु० पेक्ष्यस्येति प्रकाशेति पाठः । पं० ५ क० पु० नित्य इति कलावच्छेदेति पाठः ।

१०० श्रीतन्त्रालोकः । भुवनं विग्रहो ज्योतिः खं शब्दो मन्त्र एव च । बिन्दुनादादिसंभिन्नः षड्विधः शिव उच्यते ॥६३॥ भुवनं तत्तद्भुवनाधिष्ठेयं भोगाधाररूपम् । विग्रह- शब्देन उपचाराद्विग्रहिणो लक्ष्यन्ते । तेषां च रुद्र-क्षेत्रज्ञादिनानारूपत्वेऽपि तत्तत्सिद्धिदानसाम- र्थ्यादिह रुद्रादीनि कारणान्येव । ज्योतिः बिन्दुः 'कदम्बगोलकाकारः स्फुरत्तारकसंनिभः ।' इत्यादिनास्य ज्योतीरूपत्वेनाभिधानात् । खं शून्यं - शक्ति-व्यापिनी-समनालक्षणम् । शब्दो ना- दात्मा । मन्त्रः अकारोकार-मकारात्मा । अस्य विशेषणं-बिन्दुनादादिसंभिन्नः इति । यदुक्तं 'बिन्दुनादस्तथा व्योम मन्त्रो भुवनविग्रहौ । षड्वस्त्वात्मा शिवो ध्येयः फलभेदेन साधकैः ॥' इति । तथा पं० ६ ख० पु० तारकप्रभ इति पाठः । पं० १४ ख० पु० भुवनविग्रहे इति पाठः ।

श्लोकः ६४ ] प्रथमाह्निकम् । १०१ ‘उन्मना तु परो भावः स्थूलस्तस्यापरो मतः । पुनः शून्यं च व्योमात्मा संस्पर्शं च ततः परम् ॥ शब्दो ज्योतिस्तथा मन्त्राः कारणा भुवनानि च ।’ इति । तथा ‘व्योम-विग्रह-बिन्दूर्णा-भुवनाध्वविभेदतः । लक्ष्यभेदः स्मृतः षोढा.................... ॥’ इत्यादि ॥६३॥ अत्र च ‘यो यत्राभिलषेद्भोगान्स तत्रैव नियोजितः । सिद्धिभाक्.................... ॥’ इतिन्यायेन यस्य यत्र निष्ठा तस्य तत्प्राप्तिर्भ- वति इत्याह यो यदात्मकतानिष्ठ- स्तद्भावं स प्रपद्यते । व्योमादिशब्दविज्ञानात्- परो मोक्षो न संशयः ॥६४॥ यः साधको, यस्य भुवनादेः, आत्मकतायां तद्रूपताया, निष्ठितः, स तद्भावं-तत्तद्भुवना- दिरूपत्वेन नियतां सिद्धिमेति इत्यर्थः । तदुक्तं

पं० २ ख० पु० व्योमात्मा च पुनः शून्यं संस्पर्शमिति पाठः । पं० ५ ख० पु० भुवनेष्वनिभेदत इति पाठः ।

१०२ श्रीतन्त्रालोकः । 'भुवनं चिन्तयेद्यस्तु वक्ष्यमाणैकरूपकम् । भुवनेशत्वमाप्नोति....................॥' इत्युपक्रम्य 'ब्रह्मादिकारणानां तु विग्रहं यः सदा स्मरेत् । पूर्वोक्तलक्षणं यच्च तन्मयत्वमवाप्नुयात् ॥ मन्त्रैश्च मन्त्रसिद्धिस्तु जपहोमार्चनाद्भवेत् । पूर्वोक्तरूपकध्यानात्सिध्यत्यत्र न संशयः ॥ ज्योतिर्ध्यानात्तु योगीन्द्रो योगसिद्धिमवाप्नुयात् । तन्मयत्वं तदाप्नोति योगिनामधिपो भवेत् ॥ शून्यध्यानाच्च शून्यात्मा व्यापी सर्वगतिर्भवेत् । समनाध्यानयोगेन योगी सर्वज्ञतां व्रजेत् ॥' इति । एषां च षण्णामपि शिवात्मकत्वात् ६....................'शिवं ध्यात्वा तु तन्मयः ।' इत्याद्युक्तेः शिवैकमयतयैकैकानुप्रवेशेऽपि शिवा- त्मकस्वस्वरूपलाभो भवेत् इत्याह व्योमादिशब्द- विज्ञानात् इत्यादि । व्योमादीनाम् एषां षण्णां शब्दानां शब्दनं शब्दः – परो विमर्शः, तदात्मकतया पं० ८ क० पु० ज्योतिर्ध्यानाच्चेति पाठः । पं० ९ क० पु० अधिको भवेदिति पाठः । पं० १० क० पु० सर्वगतो भवेदिति पाठः । पं० १४ क० पु० शिवैकानुप्रवेश इति इयानेव पाठः । पं० १७ क० पु० शब्दः परविमर्शोति समस्तः पाठः ।

श्लोकः ६५ ] प्रथमाह्निकम् । १०३ यत् विज्ञानम् - अनुभवः, तस्मात् परो - विमर्शैक- सारशिवैकात्म्यापत्तिलक्षणो , मोक्षो निःसंशयं भवेत् इति वाक्यार्थः । व्योमादिषट्क इति पाठे तु व्योमादेः षट्कस्य विशिष्टादनवच्छिन्नाज्ज्ञानात् इति व्याख्येयम् । न च अत्र भुवनादीनां क्रमो विवक्षितः इतीह व्योमादि इति प्रयुक्तम् ॥६४॥ ननु यद्ययं विश्वाकृतिस्तत्कथमस्य षड्विधत्व- मेवोक्तम् इत्याशङ्क्याह विश्वाकृतित्वे देवस्य तदेतच्चोपलक्षणम् । अनवच्छिन्नतारूढा- ववच्छेदलयेऽस्य च ॥६५॥ उपलक्षणम् एव भवति, अनेनैव निखिल- विश्वसंग्रहसिद्धेः । न केवलमेतद्विश्वाकारताया- मेवास्योपलक्षणं यावदन्यत्रापि इत्याह - अनवच्छि- पं० ४ क० पु० अनवच्छिन्नादिति ज्ञानशब्दविहीनः पाठः । पं० १३ ख० पु० उपलक्षणमिव इति पाठः । पं० १४ क० पु० एवोपलक्षणं यावदत्रापीति पाठः ।

१०४ श्रीतन्त्रालोकः । न्नतारूढौ इत्यादि । अवच्छेदलये इति अवच्छे- दानां संकोचाधायिनां भुवनादीनां लये विश्वो- त्तीर्णतायाम् इत्यर्थः । विश्वमयत्वेऽप्यस्य स्वस्व- रूपान्न प्रच्यावः इत्याशयः । नन्वेवमुभयथापि अस्य नियतात्मकत्वावगमादवच्छेद एवोक्तो भवेत् इत्याशङ्क्योक्तम् अनवच्छिन्नतारूढाविति । अस्य हि विश्वमयत्वेऽपि विश्वोत्तीर्णत्वादनवच्छिन्नताया- मेव प्ररोहो भवेत्, एक एव हि स्वतन्त्रो बोध- स्तथा तथा प्रस्फुरेत् इति ॥६५॥ ननु कथमेकदैव एकस्य विश्वमयत्वेऽपि विश्वो- त्तीर्णत्वं संगच्छते इत्याशङ्काशान्त्यर्थमागमं संवा- दयति उक्तं च कामिके देवः सर्वाकृतिर्निराकृतिः । जलदर्पणावत्तेन सर्वं व्याप्तं चराचरम् ॥६६॥ दर्पणाद्यन्तःप्रतिबिम्बितं घटादि यथा दर्पण- पं० १७ क० पु० दर्पणान्तः इति आदिशब्दहीनः ख० पु० दर्पणव्यतिरेकेणेति च पाठः ।

श्लोकः ६६ ] प्रथमाह्निकम् । १०५ दिव्यतिरेकेण प्रकाशमानमपि दर्पणाद्यनतिरिक्त- मेव, अन्यथा दर्पणघटयोरन्योन्यं वैविक्त्येन भानं स्यात्, तथैव प्रकाशात्मना शिवेनापि स्थावरजङ्ग- मात्मकमिदं विश्वं स्वेच्छया स्वस्वरूपातिरिक्ताय- मानत्वेन अवभासितं सत्, व्याप्तं प्रकाशमानतान्य- थानुपपत्त्या स्वस्वरूपानतिरेकेणैव क्रोडीकृतम्, अत एवायं विश्वमयत्वेऽपि विश्वोत्तीर्णस्तदुत्तीर्णत्वेऽपि तन्मयः इत्युभयथापि न कश्चिद्दोषः । अत एवो- क्तं - सर्वाकृतिर्निराकृतिरिति । सर्वाकृतिः विश्व- मयः , निराकृतिः विश्वोत्तीर्णः । आवृत्त्या तत्त्वे- ऽपि तदुत्तीर्णः - इति च । तदेवमयमेक एव प्रका- शात्मा परमेश्वरः सर्वतो जृम्भते इतीश्वराद्वयमेव परमार्थतः ॥६६॥ ननु भावानां तदपेक्षया पृथक्प्रकाशानुपपत्तेर्मा नाम तदतिरेकेण सत्ता भूत् इति भावापेक्षया पं० १ ख० पु० दर्पणानतिरिक्तमिति पाठः । पं० ३ क० पु० तथा प्रकाशात्मना इत्येव शब्दहीनः पाठः । पं० ४ ग० पु० इदं जगत् स्वेच्छयेति पाठः । पं० ५ क० पु० अवसितमिति पाठः । पं० ६ क० पु० स्वरूपानतिरिक्तत्वेनैवेति पाठः । पं० १३ क० पु० परमार्थ इति पाठः । १४

१०६ श्रीतन्त्रालोकः । प्रकाशात्मक एक एवेश्वरः इत्यास्तां तावदेतत् । यत्पुनर्विभुत्वादि धर्मजातं तस्योक्तं, तदपेक्षया धर्म- धर्मिणोधर्माणां च परस्परं भेदस्य अनपह्नव- नीयत्वाद् योऽयं भेद उल्लसितः स कथं वार्यते येन एक एवेश्वरः इत्यद्वयवादनिर्वाहः स्यात् इत्याशङ्क्याह न चास्य विभुताद्योऽयं धर्मोऽन्योन्यं विभिद्यते । न च विभुताद्योऽयं अस्य स्वरूपातिरिक्तस्तद- तिशायकः कश्चित् धर्मः अपि तु स्वरूपमेवैतत् । विभुत्वं हि व्यापकत्वमुच्यते, तच्च स्वव्यतिरिक्ते व्याप्ये सति स्यात्, न च परं प्रकाशमपेक्ष्य दिगादि किंचित्संभवेत् इति किं नाम व्याप्नुयात् । नित्य- त्वमपि नास्य धर्मः- तस्य कालत्रयानुगामिरूपत्वात्, अस्य चाकालकलितत्वात्। यदभिप्रायेणैव 'सकृद्वि- भातोऽयमात्मा' इत्याद्युक्तम् । एवं विश्वाकृतित्व- पं० ३ ख० पु० परस्परस्य भेदस्येति पाठः । पं० ५ क० पु० निर्वाह इत्याशङ्क्येति पाठः । पं० ६ ख० पु० अतिरिक्ताधिशायक इति पाठः । पं० १३ क० पु० नित्यत्वमस्य नापि धर्मः तत्र कालत्रयानुगामित्वादस्येति पाठः ।

श्लोकः ६७ ] प्रथमाह्निकम् । १०७ मपि । नहि एतदपेक्षया विश्वं नाम किंचिदस्ति, यदाकारत्वमप्यस्य स्यात् । एवं चैषां परप्रकाशा- पेक्षया कथंचिद्भेदायोगात्पारस्परिकोऽपि भेदो नास्ति इत्युक्तं - न चान्योन्यं विभिद्यते इति ॥ ननु यद्येवं तत्कथमस्य विभुर्नित्यो विश्वाकृतिः इत्यादिधर्मभेद उक्तः इत्याशङ्क्याह एक एवास्य धर्मोऽसौ सर्वाक्षेपेण वर्तते ॥६७॥ तेन स्वातन्त्र्यशक्त्यैव युक्त इत्याञ्जसो विधिः । अस्य खलु एक एवासौ अहंप्रत्यवमर्शाख्यो हि स्वभावभूतो धर्मोऽस्ति, यः सर्वं विभुत्वादि- धर्मजातमाक्षिपेत् । अत्रायमर्थः - अयं हि नाम प्रकाशस्य अहंप्रत्यवमर्श उच्यते यदयं स्वस्य परस्य वा प्रकाशने परं नापेक्षते इति । अत एवास्य १ तात्त्विक इत्यर्थः । पं० २ क० पु० कारत्वमस्य इति अपिशब्दहीनः पाठः । पं० १० क० पु० अञ्जसो विधिरिति पाठः । पं० १२ क० पु० सर्वविभुत्वादिधर्मेति पाठः । पं० १३ क० पु० अहं हि नाम प्रकाशस्य विमर्श इति पाठः ।

१०८ श्रीतन्त्रालोकः । स्वातन्त्र्यरूपं तत्तद्देशकालाद्यवभाससहस्रोल्लासनसा- मर्थ्यं स्यात्, येनास्य स्वसमुल्लासितोऽपि संकुचितः प्रमातृवर्गः स्वापेक्षया व्यापकत्वनित्यत्वादि व्यव- हरेत्, वस्तुतः पुनरप्यहंप्रत्यवमर्शाख्या स्वातन्त्र्यश- क्तिरेवास्यास्ति येन 'स्वातन्त्र्यमेतन्मुख्यं तदैश्वर्यं परमात्मनः।' (प्र० १ अ० ५ आ० १३ श्लो०) इत्याद्युक्तम् । अत एवाह तेन इत्यादि ॥ ६७॥ ननु सर्वत्रैवास्य इच्छाद्यनन्तशक्तियोगित्वमुक्त- मिति तत्कथमिहैकयैव स्वातन्त्र्याख्यया शक्त्या योग उच्यते ? इत्याशङ्क्याह बहुशक्तित्वमप्यस्य तच्छक्त्यैवावियुक्तता ॥६८॥ स्वातन्त्र्यशक्तिरेव हि तत्तदेषणीयाद्युपाधिवशान्ना- नात्वेन व्यवह्रियते इति तच्छक्तियोगितैवास्या- नन्तशक्तित्वम् । यदुक्तम् पं० १ ख० पु० कालाद्याभासेनेति पाठः । पं० १३ क० पु० तत्तदीषणाद्युपाधीति पाठः ।

श्लोकः ६९ ] प्रथमाह्निकम् । १०९ 'या सा शक्तिर्जगद्धातुः कथिता समवायिनी । इच्छात्वं तस्य सा देवि सिसृक्षोः प्रतिपद्यते ॥ एकापि सत्यनेकत्वं यथा गच्छति तच्छृणु ।' इत्याद्युपक्रम्य 'एवमेषा द्विरूपापि पुनर्भेदैरनन्तताम् । अर्थोपाधिवशाद्याति चिन्तामणिरिवेश्वरी ।' इति ॥६८॥ ननु एवमपीश्वराद्वयवादो न निर्व्यूढस्तदति- रिक्तायाः स्वातन्त्र्यशक्तेरप्यभिधानात् इत्याशं- क्याह शक्तिश्च नाम भावस्य स्वं रूपं मातृकल्पितम् । तेनाद्वयः स एवापि शक्तिमत्परिकल्पने ॥६९॥ यतो भावस्य यस्य कस्यचन सतः पदार्थस्य स्वमेव रूपं फलभेदात् भेदारोपेण शक्तिः इति पं० ३ क० पु० सैकापि सत्यनन्तत्वमिति पाठः । पं० ५ क० पु० अनेकतामिति पाठः । पं० ६ क० पु० इवैश्वरी इति पाठः । पं० १५ क० पु० भावस्य कस्यचन इति यस्येति पदविहीनः पाठः ।

११० श्रीतन्त्रालोकः । प्रमातृभिः परिकल्प्यते, न त्वसौ वस्तुतः पदार्थान्तरं किंचित्, अतः शक्तिशक्तिमत्परिकल्पनेऽपि क्रिय- माणे, स एव अद्वयमयो विभुः- न काचिद- द्वयखण्डना इति यावत् । तदुक्तं 'फलभेदादारोपितभेदः पदार्थात्मा शक्तिः' इति ॥६६॥ नन्वेवमस्तु, यन्न शक्तिशक्तिमतोर्भेद इति, शक्ती- नां पुनः परस्परं भेद एव भवति इति पुनः स दोषस्तदवस्थ एव इत्याशङ्क्याह मातृक्लृप्ते हि देवस्य तत्र तत्र वपुष्यलम् । को भेदो वस्तुतो वह्ने- र्दग्धृपक्तृत्वयोरिव ॥७०॥ यथा वह्नेः दाह-पाकादिफलभेदाद् दाहिका पाचिका च शक्तिर्भेदेन कल्पितापि, वस्तुतः शक्ति- पं० १ ख० पु० परिकल्पते इति, क० पु० पदान्तरमिति च पाठः । पं० ५ क० पु० फलाभेदारोपितभेद इति पाठः । पं० ८ क० पु० एव भवति शक्तीनां पुनरिति पाठः ।