तन्त्रालोक (प्रथम भाग - जयरथ विवृति सहित)

श्लोकः ७१ ] प्रथमाह्निकम् । १११ मेदैकस्वभावत्वान्न परस्परस्य स्वरूपं भेत्तुमलम् । पृथक्सिद्धं हि वस्तु वस्त्वन्तरं भिनत्ति, नहि शक्तेः शक्तिमद्व्यतिरेकेण पृथक्सिद्धिरेवास्ति इति किं केन भेद्यं, वह्नेरेव हि दाह्यादिसमर्थं स्वरूपं तथा परिक- ल्पितम् । एवं परमेश्वरस्य परिकल्पितेऽपि शक्ती- नामानन्त्ये न कश्चिद्भेदः इति न कदाचिदीश्वरा- द्वयवादक्षतिः ॥७०॥ ननु एवं-परिकल्पितोऽपि शक्तीनां भेदो भासत एव इति कथं तदपह्नवः इत्याशंक्याह न चासौ परमार्थेन न किंचिद्भासनादृते । नह्यस्ति किंचित्तच्छक्ति- तद्भेद्दोऽपि वास्तवः ॥७१॥ भानमन्तरेण अन्यत्किंचिन्नास्ति इत्यसौ भेदो- ऽपि भासमानत्वाद्वस्तुतो न न किंचित्, अपि तु

पं० २ ख० पु० भिनत्ति न शक्तिः शक्तिमदित्यादिः पाठः । पं० ६ क० पु० किंचिद्भेद इति पाठः । पं० ८ क० पु० भेद एव भासत इति पाठः । पं० ९ क० पु० कथमपह्नव इति तत्पदहीनः पाठः । पं० १४ क० पु० अन्तरेण यत्किंचिन्नास्ति इति पाठः ।

११२ श्रीतन्त्रालोकः। परमार्थसन्नेव इति शक्तीनां तद्वतश्च भेदोऽपि पार- मार्थिक एव इति वाक्यार्थः । एवं भेदस्य भानै- कस्वभावत्वान्न ततोऽतिरेकः इति नाद्वयवादक्षतिः, नापि शक्तीनां, तद्वतश्च भेदेन स्थितस्य व्यवहार- स्यापह्नवः इति सर्वं सुस्थम् ॥७१॥ ननु परमेश्वरस्य स्वातन्त्र्याख्या शक्तिरेकैवास्ति इत्युक्तम्, इच्छादयस्तु किं तद्विस्फूर्जितमात्रम्, उत स्वतन्त्राणि शक्त्यन्तराणि ? इत्याशङ्क्याह स्वशक्त्युद्रेकजनकं तादात्म्याद्वस्तुनो हि यत् । शक्तिस्तदपि देव्येवं भान्त्यप्यन्यस्वरूपिणी ॥७२॥ यत् नाम हि अवान्तरशक्तिवैचित्र्यं वह्न्यादेः वस्तुनः-स्वस्याः शक्तेः इति व्यपदेशप्रवृत्तिनि- मित्तभूताया निर्विशेषक्रियामात्रनिष्ठायाः सामर्थ्य- लक्षणायाः शक्तेः उद्रेको दाहपाकादिविशेषरूप- पं० ४ ख० पु० व्यवहारस्यानपह्नव इति पाठः । पं० ११ क० पु० देवीयं भात्यपीति पाठः ।

श्लोक ७३ ] प्रथमाह्निकम् । ११३ शक्त्यन्तरात्मतयोच्छलनं तस्य जनकम् अवभासकं, तदपि तादात्म्यात् एवं-विधस्वशक्त्येकरूपत्वाद्य- थोक्तरूपा स्वैव शक्तिः इति संबन्धः । समर्थो हि वह्निः सर्वं दाह्यादिकार्यजातं कुर्यात् इत्यभिप्रायः । एवं परमेश्वरस्यापि इच्छाद्यवान्तरशक्तिरूपतयाव- भासमानापि शक्तिर्देवी तत्तद्भेदोल्लासेऽपि परप्रकाशा- भिन्नस्वभावत्वात् द्योतमानावभासा स्वातन्त्र्याख्यैव इति युक्तमुक्तम्-‘एक एवास्य धर्मोऽसौ सर्वाक्षेपेण वर्तते ।' इति । एवमेकैवास्य स्वातन्त्र्याख्या शक्ति- स्तथा तथा सृष्टेन भेदेन भायात् इति सिद्धम् ॥७२॥ न केवलं शक्तिरेवास्यैवंकल्पितेन भेदेनावभासते यावत्स्वयमपीत्याह शिवश्चालुप्तविभव- स्तथा सृष्टोऽवभासते । पं० ५ क० पु० रूपतयावभासनापीति पाठः । पं० ६ क० पु० शक्तिस्तथा सृष्टेनेति द्वितीयतथापदहीनः पाठः । पं० १० ग० पु० भेदेन भातीति इति पाठः । पं० ११ ख० पु० न केवलमस्य शक्तिरेवंकल्पितेनेति पाठः । १५

११४ श्रीतन्त्रालोकः । स्वसंविन्मातृमकुरे स्वातन्त्र्याद्भावनादिषु ॥७३॥ शिवश्च स्वा संकुचिता संवित् लक्षणां यस्या- सौ बुद्ध्यादौ गृहीतात्मग्रहः परिनिष्ठितः प्रमाता स एव स्वच्छत्वात्प्रतिबिम्बसहिष्णुत्वेन मकुरः तस्मिन् भावनोपदेशादौ स्वस्वातन्त्र्यात् तथा भाव्य- मानत्वादिना कल्पितेन भेदेन सृष्टः प्रमेयतामापा- दित इव अवभासते, न चैवमप्यसौ प्रमात्रैकरूप- त्वात् तथा भवति इत्युक्तम् – अलुप्तविभव इति, अपरिहृतप्रमातृभावः इत्यर्थः । तदुक्तं ‘स्वातन्त्र्यादद्वयात्मानं स्वातन्त्र्याद्भावनादिषु । प्रभुरीशादिसंकल्पैर्निर्माय व्यवहारयेत् ॥’ (ई० प्र० १-५-१६) इति ॥७३॥ एतदेवोपसंहरति तस्माद्येन मुखेनैष भात्यनंशोऽपि तत्तथा । पं० ४ क० ग० पु० परिनिष्ठितप्रभावः प्रमाता इति पाठः । पं० ६ ग० पु० अविलुप्तविभव इति अपरित्यजितप्रमातृभाव इति पाठः । पं० ११ ‘स्वातन्त्र्यामुक्तमात्मानं स्वातन्त्र्यादद्वयात्मनः ।’ इत्येवं विधः पाठो मूलग्रन्थेऽस्ति ।

श्लोक ७४ ] प्रथमाह्निकम् । ११५ शक्तिरित्येष वस्त्वेव शक्तितद्वत्क्रमः स्फुटः ॥७४॥ तस्मात् उभयोरपि शिवशक्त्योस्तथा सृष्टेन भेदेन अवभासनोपपत्तेर्हेतोरपि शिवः प्रकाशमात्रै- करूपत्वात् अनंशोऽपि येन भुवनाद्यन्यतमांश- लक्षणेन मुखेन भावनादौ भासते तत् मुखं ‘....................शैवी मुखमिहोच्यते ।’ इत्याद्युक्त्या तथा शिवप्राप्त्युपायतया शक्तिरेव, नहि एतदवगमादौ उपायान्तरमस्ति उपपद्यते वा । अतश्च शक्तिशक्तिमतोरुपायोपेयभावात्मा क्रमः सम्यगेव स्फुटः न कश्चिदत्र संशयः इत्यर्थः ॥७४॥ अतश्च अनयोरसावुपायोपेयभावस्तत्र तत्र आग- मेषु उद्घोष्यते इत्याह

पं० ४ क० पु० प्रकाशमात्ररूपत्वात् इति पाठः । पं० ६ ख० पु० उपायान्तरमप्युपपद्यते इति पाठः । पं० १३ ख० पु० अत एव चानयोरिति पाठः ।

११६ श्रीतन्त्रालोकः । श्रीमत्किरणशास्त्रे च तत्प्रश्नोत्तरपूर्वकम् । अनुभावो विकल्पोऽपि मानसो न मनः शिवे ॥७५॥ अविज्ञाय शिवं दीक्षा कथमित्यत्र चोत्तरम् । तत् इति शिवागमे शक्तेरुपायत्वमुक्तम् इति वाक्यशेषः । एतदेव च शब्दार्थरूपत्वेन शास्त्रस्य द्वैविध्येन प्रवृत्तेरर्थद्वारेण दर्शयति अनुभाव इत्या- दिना । तत्र गरुडेन 'शिवतत्त्वं कथं शून्यं तच्छून्यं नाक्षगोचरः । प्रत्यक्षं चाक्षविज्ञानं तदतीतं न किंचन ॥' इति प्रत्यक्षागोचरत्वाच्छिवतत्त्वं न किंचित् इति पृष्टे, भगवता 'माया हेया शिवो ग्राह्यो ग्राहकः पुरुषः स्मृतः । मायाधर्मैः शिवः शून्यः..................॥' इत्यादिना 'अतीन्द्रियं च यद्वस्तु तत्राप्यनुभवो न किम् । अनुभावो मनोऽध्यक्षः प्रसिद्धः क्षुद्यथा च तृट् ॥' पं० १८ ख० पु० अनुभवेन किम् इत्येवंविधः पाठः ।

श्लोक ७५ ] प्रथमाह्निकम् । ११७ इत्यन्तेन शिवतत्त्वस्य बाह्येन्द्रियाप्रत्यक्षत्वेऽपि मानसप्रत्यक्षविषयत्वात् किंचित्त्वेन प्रतिसमाहितम् । एतच्च पुनरप्यागूर्य गरुडेन 'अनुभावो विकल्पोत्थो विकल्पो* मानसः स च । समनस्कं च तज्ज्ञेयममनस्कमरूपकम् ॥ अज्ञात्वा दैशिकस्तत्त्वं कथं दीक्षां करोत्यसौ । ज्ञेयः सर्वात्मनैवार्थः स ज्ञेयो नैव सर्वथा ॥' इत्यादिना पृष्टम् । एतत्प्रश्नार्थ एव ग्रन्थकृता संक्षेपचिकीर्षया स्ववचसोपनिबद्धः । अत्रायमर्थः— यन्नाम बुभुक्षादिन्यायेन शिवस्य मानसप्रत्यक्ष- विषयत्वमुक्तं तत्र मानसोऽनुभवः 'संकल्पकमत्र मनः................... ।

• तदिति मानसविकल्पनं समनस्कं, शिवतत्त्वं पुनरमनस्कमरूपकं च, अर्थ इति दीक्षादिः प्रवर्तते इत्यर्थः । पं० १० बुभुक्षादि हि चक्षुरादिप्रत्यक्षागोचरमपि मनोगोचरतामेति तद्वदिहापि ।

पं० ३ क० पु० पुनरागूर्येति पाठः । पं० ६ ग० पु० दैशिकस्तत्रेति पाठः ।

११८ श्रीतन्त्रालोकः। इति नीत्या संकल्पात्मकत्वात् विकल्पः तस्य चार्थसंस्पर्शित्वं रूपम् इति मनः तावत् शिवे न प्रमाणं, यत्र च न प्रमाणं प्रवर्तते, तन्न ज्ञातं भवेत् इत्यज्ञाते शिवतत्त्वे कथं दीक्षा स्यात्, दैशिको हि परं तत्त्वं ज्ञात्वा तत्र दीक्षया दीक्ष्यं योजयेत् । अत एव ‘गुरौ ज्ञानम्’ इत्याद्युक्तम् । इति शब्दः प्रश्न- समाप्तौ । अत्र इति गरुडोक्ते प्रश्ने । उत्तरम् इति भगवदुक्तं प्रतिसमाधानम् ॥ ७५ ॥ तदेवाह क्षुधाद्यनुभवो नैव विकल्पो नहि मानसः ॥७६॥ न-शब्दो भिन्नक्रमः, तेन प्रश्ननिषेधविषयत्वेन योज्यः, नायं प्रश्न इति । हि-शब्दो हेतौ यतो बुभुक्षादीनां विकल्पात्मक एव मानसोऽनुभवो न भवति इत्यर्थः । आसां हि प्रथममविकल्पकमानसप्र- दं० ४ क० पु० अज्ञापितेऽपि शिवतत्त्वे इति, ख० पु० अविज्ञाते इति पाठः।

श्लोक ७६ ] प्रथमाह्निकम् । ११९ त्यक्षविषयत्वमप्यस्ति , अन्यथा तत्पृष्ठभाविनो बुभुक्षेयम् इति विकल्पस्योदयो न स्यात् । सवि- कल्पकमानसप्रत्यक्षविषयत्वेऽप्यासां न कश्चिद्दोषः , तस्य वस्वाश्रयत्वेन प्रमाणत्वाभ्युपगमात् । एवं शिवोऽपि मानसप्रत्यक्षगोचरो भवत्येव, किं तु शक्तिद्वारेण इति विशेषः । यदुक्तं तत्रैवोत्तरग्रन्थे * ‘क्षुधाद्यनुभवो यत्र विकल्पस्तत्र नो भवेत् । वस्वाश्रयो विकल्पोऽपि तद्वस्तु घटवन्न च ॥ विकल्पो मानसः सूक्ष्मः शून्यशक्तिलयं गतः । तद्गतस्त्वन्यविच्छिन्नस्तेनासौ चित्तवर्जितः ॥ ज्ञानं चात्मेन्द्रियाश्लेषात्कर्ता ह्यात्मा मनः क्रिया । शिवः साध्योऽत्र मन्तव्यो विभुरप्येकधर्मतः ॥’ इति । यत्तु अस्य शून्यत्वमुक्तं तन्मायाक्षयोपचा- रेण तद्धर्मैः परिणामित्वादिभिः शून्यत्वाच्छून्यम्

• यदुक्तं, तस्य चार्थासंस्पर्शीत्वं रूपमिति तन्निर्दलयति, तत्र न्यायमाह वस्वा- श्रयत्वेनेत्यादि । विकल्पस्तत्र नो भवेदिति वस्वाश्रय इति हेतुत्वेनोक्तः , यदि वस्वाश्रयत्वं तर्हि घटवत् किं न प्रतिभासते, इत्यतो घटवन्न च इत्युक्तम् , तत्र हेतुः विकल्पो मानस इत्यादि । पं० ३ ख० पु० मानसप्रत्यक्षगोचरत्वे इति पाठः । पं० ५ क० पु० मानसगोचरो भवेत् इति पाठः । पं० १३ क० ग० पु० यस्त्वस्येति, मायापेक्षोपचारेणेति च पाठान्तरमस्ति ।

१२० श्रीतन्त्रालोकः । इत्युक्तम् । अन्यापेक्षया तु तदशून्यमेवेत्यर्थावाप्तम् । अतश्च शिवं शक्तिद्वारेण ज्ञात्वा दैशिकस्तत्र दीक्षया दीक्ष्यं योजयति इति न काचित्क्षतिः ॥७६॥ ननु सर्वात्मनार्थो ज्ञातो ज्ञातो भवति न तु अंशेन, विकल्पश्च सर्वात्मना अर्थं ज्ञातुं न शक्नोति- नियतांशाभिनिवेशित्वात् तस्य, अतः शिवस्तेन शक्तिद्वारेण विषयीकृतोऽपि सर्वात्मना तद्गोचरी- भावाभावान्न ज्ञातः इति प्रश्नशेषमाशङ्क्याह रसाद्यनध्यक्षत्वेऽपि रूपादेव यथा तरुम् । विकल्पो वेत्ति तद्वत्तु नादबिन्द्वादिना शिवम् ॥७७॥ विकल्पः अत्र निर्विकल्पकपृष्ठभावी ग्राह्यः । तेन स १ तरुं रूपरसाद्यात्मकमपि रूपाद्यात्मनैव गृह्णाति न रसाद्यात्मनापि निय २ तत्त्वात्तद् ३ ग्रहणस्य, १ स, विकल्पः । २ रसस्य हि जिह्वेन्द्रियास्वादेनैव ज्ञानं, रूपस्य तु चक्षुषैवेति । ३ रसरूपादेरित्यर्थः । पं० १ ख० पु० अन्यापेक्षया त्वतदिति अतश्चेतीयानेव पाठः । पं० ६ क० पु० नियताभिनिवेशित्वादिति पाठः ।

श्लोक ७७ ] प्रथमाह्निकम् । १२१ नहि सर्वात्मत्वेन अगृहीतत्वाद् अगृहीत एवासौ इति वक्तुं युज्यते अनुभवविरोधात् । तद्वत् नादबिन्द्वाद्यात्मकशक्तिद्वारेण शिवोऽपि ज्ञात एव भवति इति सिद्धान्तः । तदुक्तं तत्रैव 'प्रत्यक्षेण यथा वृक्षो रूपमात्राद्विगृह्यते । रसादयो गृहीता नो तथेशो ज्ञानशक्तितः ॥ गृह्यते तत्स्वभावेन वस्तुभावविवर्जनात् ।' इति । तथा 'बिन्दुर्नादस्तथा शक्तिः शून्यत्वे परिकल्पिताः । चेतसः स्थितिहेत्वर्थं पुनर्नित्यं स्थिरं भवेत् ॥ अतीन्द्रियः सुसूक्ष्मत्वात्सूक्ष्मा शक्तिः स तद्गतः । ज्ञानशक्तिर्मता सापि तज्ज्ञानाज्ज्ञात एव सः ॥' इति । एवं शक्तिरेव परतत्त्वाधिगमे परमुपायः इति सिद्धम् । सा च भुवनादिरूपतया अनन्त- प्रकारा इत्युक्तप्रायम् ॥७७॥ एवं यत्किंचन जडाजडात्मकविश्ववैचित्र्यं, यच्च तद्विषयं सृष्ट्यादि जाग्रदाद्यवस्थादि वा तत्सर्वं परमेश्वरस्य शक्तिस्फार एव इत्याह पं० १७ क० पु० जाग्रदवस्थादि इति पाठः । १६

१२२ श्रीतन्त्रालोकः । बहुशक्तित्वमस्योक्तं शिवस्य यदतो महान् । कलातत्त्वपुरार्णा¹णु²- पदादिभेदविस्तरः ॥७८॥ सृष्टिस्थितितिरोधान- संहारानुग्रहादि च । तुर्यमित्यपि देवस्य बहुशक्तित्वजृम्भितम् ॥७९॥ जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तान्य- तदतीतानि यान्यपि । तान्यप्यमुष्य नाथस्य स्वातन्त्र्यलहरीभरः ॥८०॥ महामन्त्रेशमन्त्रेश- मन्त्राः शिवपुरोगमाः । अकलौ सकलश्चेति शिवस्यैव विभूतयः ॥८१॥ १ अर्णः वर्णाध्वा, २ अणुः मन्त्राध्वा । पं० ७ ग० पु० उक्तमित्यपीति पाठः । पं० ६ ख० पु० सुषुप्तानि तदतीतानीति पाठः ।

श्लोक ८२ ] प्रथमाह्निकम् । १२३ पदादि इति आदिशब्देन भूतभावग्रहणम् । सृष्टिस्थिती इत्यनेन कृत्यभेद उक्तः । तुर्यमित्य- न्यच्छब्दवाच्यं सृष्ट्यादीनामन्तर्वर्ति पूर्णं रूपम् । अनेन चतुष्टयार्थस्यापि आसूत्रणं कृतं, तेन स्थितौ संहारे तिरोधानानुग्रहयोरन्तर्भावः कार्यो येनैत- त्स्यात्, अन्यत्तुर्यं, जाग्रत्स्वप्न इत्यनेन अवस्थाभेद उक्तः । अकलौ इति विज्ञानाकलप्रलयाकलौ । अनेन प्रमातृभेदः ॥७८॥७६॥८०॥८१॥ तदेवं वैचित्र्यभाजः षट्त्रिंशत्तत्त्वात्मकस्य जगत- श्चिदानन्दैकघनः परमार्थः शिव एवानुप्राणकतया वर्तते इत्याह तत्त्वग्रामस्य सर्वस्य धर्मः स्यादनपायवान् । आत्मैव हि स्वभावात्मे- त्युक्तं श्रीत्रिशिरोमते ॥८२॥ पं० २ क० पु० इत्यन्यशब्दवाच्यमिति पाठः । पं० ४ क० पु० चतुष्टयस्याप्यासूत्रणमिति पाठः । पं० १० ख० पु० परमात्मा शिव इति पाठः । पं० १२ क० पु० तत्त्वग्रामस्य शार्वस्येति पाठः ।

१२४ श्रीतन्त्रालोकः । द्विविधो हि धर्मः पदार्थस्य-प्राणप्रदो विशेषाधान- हेतुश्च । आद्यो यथा सामान्यं, नहि गोत्वमन्तरेण गौः गौरेव भवति । द्वितीयो यथा गुणः, शुक्ला- दिर्हि लब्धसत्ताकं वस्तु विशिनष्टि । एवमिह आत्मैव तत्त्वसमूहस्य प्राणप्रदत्वात् स्वभावभूतो धर्मः अत एव अनपायवान् नित्यावियुक्तः इत्युक्तम् । हि शब्दो हेतौ । नन्वत्र किं प्रमाणम् इत्याश- ङ्क्योक्तम् ‘इत्युक्तं त्रिशिरोमत’ इति ॥८२॥ तत्रत्यमेव ग्रन्थं शास्त्रस्य शब्दार्थरूपतया द्वैविध्येन प्रवृत्तेरुभयथाप्याह हृदिस्थं सर्वदेहस्थं स्वभावस्थं सुसूक्ष्मकम् । सामूह्यं चैव तत्त्वानां ग्रामशब्देन कीर्तितम् ॥८३॥ समूह एव सामूह्यम् । ग्रामशब्दो हि समूहार्थ- वृत्तिः । ‘कवलीकृतनिःशेषतत्त्वग्रामस्वरूपकम् ।’ इत्यादिप्रयोगदर्शनात् । तच्च सर्वत्र बाह्ये देहे पं० १४ क० पु० ग्रामशब्दोऽपि इति पाठः ।

श्लोक ८४ ] प्रथमाह्निकम् । १२५ चान्तः साधारणासाधारणतया द्वैविध्येन वर्तमानम् इत्यर्थः । अत एव स्वभावे स्थावरजङ्गमाद्यात्मनि नियते रूपे स्थितम् । एवमपि हृदि बोधे स्थितं, तदैकात्म्येन परिस्फुरत् इति यावत्, अत एव सुसूक्ष्मम् अपरिच्छेद्यम् ॥८३॥ तत्त्वग्रामस्य चास्य न संकुचित आत्मः धर्मः, अपि तु परः इत्याह आत्मैव धर्म इत्युक्तः शिवामृतपरिप्लुतः । शिवामृतपरिप्लुतः इति परानन्दचमत्कारमयः इत्यर्थः। एवं स एव परमुपेयः इति तत्रैवावधातव्यम् इत्यपि सूचितम् । कश्च अत्र उपायो, येनैतत्साक्षात्कारो भवेत् इत्याह पं० ४ ख० पु० ऐकात्म्येन स्फुरदिति पाठः । पं० १० ख० पु० शिवानन्दपरिप्लुतपरमानन्दचमत्कारमय इति पाठः ।

१२६ श्रीतन्त्रालोकः । प्रकाशावस्थितं ज्ञानं भावाभावादिमध्यतः ॥८४॥ स्वस्थाने वर्तनं ज्ञेयं द्रष्टृत्वं विगतावृति । विविक्तवस्तुकाथित- शुद्धविज्ञाननिर्मलः ॥८५॥ ग्रामधर्मवृत्तिरुक्त- स्तस्य सर्वं प्रसिद्ध्यति । आदिशब्दाद्भावोऽपि, तेन भावाभावयोः भावयोर्वा यत् मध्यम् अन्तरालं तदवलम्ब्य प्रकाशे स्वात्मन्येव, न पुनर्भावाभावादिस्वरूपे अवस्थितं यत् ज्ञानं, तस्य स्वस्य आत्मनः स्थाने स्थितौ वर्तनं ज्ञेयं-ग्रामधर्मविषये वृत्तिर्ज्ञा- तव्या इत्यर्थः । इदमत्र तात्पर्यम् — भावद्वयस्य भावाभावयोर्वा प्रतीतिकाले मध्यं तद्द्वयावच्छेदहेतुं शून्यमुपलभ्य तद्भावाभावादि युगपत्त्यक्त्वा तत्रैव पं० १० क० पु० तद्वलब्धप्रकाशं स्वात्मन्येव न पुनर्भावस्वरूपे इति पाठः ।

श्लोक ८६ ] प्रथमाह्निकम् । १२७ सावधानस्य परमोपेये शिवामृतपरिप्लुते परमा- त्मनि वृत्तिर्जायते इति । तदुक्तं 'उभयोर्भावयोर्ज्ञाने ज्ञात्वा मध्यं समाश्रयेत् । युगपच्च द्वयं त्यक्त्वा मध्ये तत्त्वं प्रकाशते ॥ भावे त्यक्ते निरुद्धा चिन्नैव भावान्तरं व्रजेत् । तदा तन्मध्यभावेन विकसत्यति भावना ॥' इति । ज्ञेयम् इति काकाक्षिन्यायेन योज्यम् । तेन वर्तनमपि परमार्थसाक्षात्काररूपं द्रष्टृत्वं ज्ञेयम्, तच्च विगतावृत्ति विगता निवृत्ता भावाभावाद्यात्मकबाह्यरूपा आवृत्तिः यस्य तत्, बाह्यदेशाद्यवच्छेदशून्यम् इति यावत् । अथ च विगता परापरात्मना कालेन रहिता कलनात्मिका आवृत्तिः यस्य तत्, अकालकलितम् इत्यर्थः । तदुक्तं 'अपरः षोडशो यावत्कालः सप्तदशः परः । परापरस्तु यः कालः स प्रियेऽष्टादशः प्रभुः ॥ प्राण एकं त्रिधा कालं कृत्वा चैव त्यजेत्पुनः ।' पं० ३ क० पु० भावेन्यक्ते परमे शिवेति पाठः पं० ५ ख० पु० भावे न्यक्ते निरुद्धा चेदिति पाठः ।

१२८ श्रीतन्त्रालोकः । इति । तथा विगता पदैकादशकात्मिका आवृत्तिः यस्य तत्, तत्प्रतिनियततत्तद्ब्रह्मायाकारोज्झितम् इति यावत् । यदुक्तं ‘पदैकादशिका सा च प्राणे चरति नित्यशः । अकारश्च उकारश्च मकारो बिन्दुरेव च ॥ अर्धचन्द्रो निरोधी च नादो नादान्त एव च । शक्तिश्च व्यापिनी चैव समनैकादशी स्मृता ॥’ इति । अत एव च उन्मनाभिन्नप्रमातृरूपं परमार्थ- साक्षात्कारलक्षणमेतद्भवति इति पिण्डार्थः । तदुक्तं ‘उन्मना तु ततोऽतीता तदतीतं निरामयम् ।’ इति । अत एव तत्तद्देशकालाकारैः विविक्तम् अवच्छेदशून्यं यत् वस्तु महासत्तात्म परं तत्त्वं, तत्र कथितं सर्वागमेषु अविगानेन उक्तं यत् शुद्धं पराहंपरामर्शमयं विज्ञानं तेन निर्मलः तदैकात्म्या- पत्त्या खिलीकृतनिखिलबन्धो ग्रामधर्मवृत्तिः ‘भैरवाद्भैरवीं प्राप्तः ............ ।’ पं० १६ क० ख० पु० भैरवीप्राप्त इत्युक्तेरिति पाठः ।

श्लोकः ८५] प्रथमाह्निकम्। १२९ इत्याद्युक्तेरस्मद्गुरुभिरप्युक्तः इति श्रीकण्ठस्ये- यमुक्तिः । तदुक्तं तत्र 'चतुर्थं संप्रवक्ष्यामि ग्रामधर्मविभेदतः।' इत्याद्युपक्रम्य 'हृदिस्थं सर्वदेहस्थं स्वभावस्थं सुसूक्ष्मकम् । सामूह्यं चैव तत्त्वानां ग्रामशब्देन कीर्तितम् ॥ आत्मा वै धर्म इत्युक्तो ग्रामधर्मः प्रकीर्तितः । प्रकाशावस्थितं ज्ञानं भावाभावादिमध्यतः ॥ स्वस्थाने वर्तनं ज्ञेयं वर्तनं वृत्तिरुच्यते । वृत्तिस्तु स्वपदं ज्ञात्वा द्रष्टृत्वं परिपठ्यते ॥ प्रबुद्धं तद्विजानीयाद्बाह्यावरणवर्जितम् । परापरविनिर्मुक्तमेकादशपदोञ्झितम् ॥ स्वात्मन्यात्मनि यज्ज्ञानं शिवामृतपरिप्लुतम् । विविक्तवस्तुकथितशुद्धविज्ञाननिर्मलः ॥ ग्रामधर्मवृत्तिरुक्तस्तन्त्रेऽस्मिन्सर्वथोदितः ।' इति । एतदेव च 'अथ वा शिवमन्विच्छेदत्साधकः परतत्त्ववित् ।' इत्यादि 'स्थितिः कार्या तु तत्त्वस्था मध्यशक्तिप्रभान्विता ।' पं० ६ ग० पु० सामूह्यं सर्वतत्त्वानामिति पाठः । पं० ७ क० पु० आत्मैव धर्म इत्युक्तो ग्रामो धर्म इति पाठः । १७

१३० श्रीतन्त्रालोकः । इत्यन्ततत्रत्यग्रन्थार्थगर्भीकारेण ग्रन्थान्तरमुपक्षे- प्तुकामो ग्रन्थकारः स्वोक्त्या योजयति 'तस्य सर्वं प्रसिद्धयति' इति–तस्य ग्रामधर्मवृत्तेः प्राणापानग- तित्रोटनेन मध्यधामानुप्रवेशात् प्राप्तपरशक्तिसामर- स्यस्य सर्वं बाह्यमाभ्यन्तरं च प्रकर्षेण शिवाभेदम- यत्वेन सिद्धयति प्रथते इत्यर्थः । तदुक्तं 'शिवभावनयौषध्या बद्धे मनसि संसृते । काष्ठकुड्यादिषु क्षिप्ते रसवच्छ्लवहेमता ॥' इति ॥८४॥८५॥ अत आह ऊर्ध्वं त्यक्त्वाधो विशेत्स रामस्थो मध्यदेशगः ॥८६॥ ऊर्ध्वम् इति ऊर्ध्ववाहित्वात्प्राणम्, अध इति अधोवाहित्वादपानं, त्यक्त्वा इति तद्गतिं त्रोट- यित्वा, स ग्रामधर्मवृत्तिरर्थात् मध्यनाडीं प्रविशेत् । स च कीदृशः मध्यदेशगः मध्यनाडिकाया अपि यत् मध्यं तत्रस्था या बिससूत्राकारा शक्तिः तस्या पं० ६ क० पु० प्रसिद्धयतीति पाठः ।