तन्त्रालोक (प्रथम भाग - जयरथ विवृति सहित)

श्लोक १५६ ] प्रथमाह्निकम् । १६५ 'मातृकल्पते हि भावस्य तत्र तत्र वपुष्यलम् । को भेदो वस्तुतो वह्नेर्दग्धृपक्तृत्वयोरिव ॥' इति ॥१५८॥ ननु यदि काणादादिदर्शनवत् इहापि धर्मधर्मि- भावस्य निरूपणं क्रियते, तदा को दोषः स्यात् ? इत्याशङ्क्याह ततश्च दृक्क्रियेच्छाद्या भिन्नाश्चेच्छक्तयस्तथा । एकः शिव इतीयं वा- ग्वस्तुशून्यैव जायते ॥१५६॥ यदि हि शक्तितद्गतोधर्मधर्मिभावन्यायेन वास्तव एव भेदः स्यात्, तदा 'इत्थं नानाविधैः रूपैः स्थावरैः जङ्गमैरपि । क्रीडया प्रसृतो नित्यमेक एव शिवः प्रभुः ॥' इत्यादौ 'एक एव शिव' इति इयमीश्वराद्वयप्रतिज्ञा- त्मिका वाक् अनेकेषां शक्तितद्वदात्मनाम् अर्थानां पं० ८ क० पु० भिन्नश्चेच्छक्तयस्ततः इति पाठः । पं० १२ ख० पु० स्यादित्याहेत्येवं पाठः । पं० १५ क पु० एक एव इतीयमिति ख० पु० इतीयमद्वयप्रतिज्ञात्मिकाने- केषामिति पाठः ।

१६६ श्रीतन्त्रालोकः । संभवाद् वस्तुशून्या - अभिधेयरहिता स्यात्, अद्वय- वादखण्डना भवति इति यावत् ॥१५६॥ ननु यदि वस्तुतः संवित्स्वभावः शिव एव एकोऽ स्ति, तत्कथमयं चिदादिनानाशक्त्यात्मा व्यवहा- रोऽन्यथा क्रियते ? इत्याशङ्काम् उपसंहारभङ्ग्या उपशमयितुमाह तस्मात्संवित्त्वमेवैत- स्वातन्त्र्यं यत्तदप्यलम् । विविच्यमानं बह्वीषु पर्यवस्यति शक्तिषु ॥१६०॥ एतच्च निर्णीतपूर्वम् इति पुनरिह नायस्तम् । यथोक्तं 'बहुशक्तित्वमप्यस्य तच्छक्त्यैवावियुक्तता ।' इति ॥१६०॥ इह 'आत्मज्ञानमेव मोक्षः' इति ज्ञानमोक्षयोः कार्यकारणभाव एव वस्तुतो नास्ति - इति 'नावश्यं कारणानि कार्यवन्ति भवन्ति' इति न्यायेन ज्ञानिनां

• ० १ क० पु० अद्वयखण्डनेति पाठः ।

श्लोक १६१ ] प्रथमाह्निकम् । १६७ सत्यपि ज्ञानाख्ये कारणे कार्यात्मा मोक्षो न स्यात्- इत्यानिष्टापादनात्मायं प्रसङ्गो नाशङ्कनीयः ? इत्याह यतश्चात्मप्रथा मोक्ष- स्तन्नेहाशङ्क्यमीदृशम् । नावश्यं कारणात्कार्यं तज्ज्ञान्यपि न मुच्यते ॥१६१॥ ज्ञानिनो हि अवश्यभाविनी मुक्तिः इति भावः । अत एव च 'तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते । प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः ॥' इति । तथा '................... ज्ञानी त्वात्मैव मे मतः ।' इत्यादि गीतम् ॥ १६१ ॥ ननु 'ज्ञानमेव विमोक्षाय ...............।' इत्यादिना ज्ञानमोक्षयोः कार्यकारणभाव उक्त एव, इति कथं नायं प्रसंगः ? इत्याह यतो ज्ञानेन मोक्षस्य या हेतुफलतोदिता ।

१८८ श्रीतन्त्रालोकः । न सा मुख्या, ततो नायं प्रसंग इति निश्चितम् ॥१६२॥ एतच्च निर्णीतचरम् इति नेह पुनरायस्तम् ॥१६२॥ एतदुपसंहरन्नन्यदवतारयति एवं ज्ञानस्वभावैव क्रिया स्थूलत्वमात्मनि । यतो वहति तेनास्यां चित्रता दृश्यतां किल ॥१६३॥ ज्ञानस्वभावा इति क्रियाया ज्ञानाविनाभा- वित्वात् । यदुक्तं '...... ............न ज्ञानरहिता क्रिया ।' इति । स्थूलत्वम् इति अन्तर्ग्राह्यग्राहकात्मना भेदेन उल्हासात् । तेन इति स्थूलतावहनेन हेतुना । चित्रता इति तत्तद्ग्राह्यादिभेदवैचित्र्यात् ॥ १६३ ॥ अत एवाह क्रियोपायेऽप्युपायानां ग्राह्यबाह्यविभेदिनाम् ।

श्लोक १६४ ] प्रथमाह्निकम् । १६६ भेदोपभेदवैविध्या- न्निःसंख्यत्वमवान्तरात् ॥१६४॥ ग्राह्याः उच्चाराद्याः । बाह्याः कुण्डमण्डलादयः । उच्चारादयो हि ग्राह्यभूमिगताः बाह्यत्वेन अवसिता अपि चक्षुरादिबाह्येन्द्रियागोचरत्वात् प्रमात्रन्तरासा- धारणत्वाच्च न बाह्याः । कुण्डमण्डलादयः पुनर्बाह्ये- न्द्रियगोचरत्वात् साधारणयाच्च बाह्याः सन्तो ग्राह्याः इत्युक्तम् 'ग्राह्यबाह्यविभेदिनाम्' इति । एवं नियतभेदवत्त्वेऽपि एषामेव अवान्तरभेदात् भेदोपभे- दनानात्वात् निःसंख्यत्वं बहुप्रकारत्वम् इत्यर्थः । तथाहि - उच्चारस्य प्राणादिभेदात् प्रथमे पञ्च भेदाः, तत्रापि विन्दुनादादयो बहव उपभेदाः, एवमपि उच्चार्यमाणानां मन्त्राणामानन्त्यम् इत्यसंख्यभे- दत्वम् ॥१६४॥ एवं च 'यतो नान्या क्रिया नाम................।'

पं० २ ख० पु० निःसंख्यात्वमिति पाठः । पं० ५ क० पु० इन्द्रियगोचरादिति पाठः । पं० ६ ख० पु० एषामेवान्तरभेदादिति पाठः । पं० ११ क० पु० प्रथमं पञ्च भेदा इति पाठः ।

२०० श्रीतन्त्रालोकः । इत्यादिना उपक्रान्तं क्रियाया ज्ञानात्मकत्वं युक्त्या- गमाभ्यां निर्वाहितम् इत्येक एव ज्ञानात्मा मोक्षा- वाप्तावुपाय इति न उपायनानात्वम्, अत एव तत्फलभूते मोक्षेऽपि न कश्चिद्भेदः इत्याह अनेन चैतत्प्रध्वस्तं यत्केचन शशङ्किरे । उपायभेदान्मोक्षेऽपि भेदः स्यादिति सूरयः ॥ १६५ ॥ यत्केचन सूरय इति शशङ्किरे इति संबन्धः । केचन सूरय इति भेदवादिनः । तत्र हि हेतुफल- योर्वास्तव एव भेदः इति हेतुभेदात् फलभेदोऽपि स्यात् । इह पुनः ‘प्रदेशो ब्रह्मणः सर्वरूप्यमनतिक्रान्तश्चाविकल्प्यश्च ।’ इत्यादिनीत्या ‘संविदेव सर्वम्’ इति को नाम हेतु- फलभेदः, काल्पनिकेऽपि हेतुफलयोर्भेदे ज्ञानात्मा एक एव उपायोऽभ्युपगतः इति उपायनानात्वस्यैव पं० १ ख० पु० ज्ञानात्मकत्वमिति पाठः । पं० १३ क० पु० प्रादेशोऽपीति, अविकल्पश्चेति च पाठः । पं० १५ क० पु० काल्पनिके हेत्विति अपिशब्दहीनः पाठः ।

श्लोक १६६ ] प्रथमाह्निकम् । २०१ अभावात् को नाम फलभूतेऽपि मोक्षे भेदः स्यात् ॥ १६५ ॥ ननु 'तच्च साक्षादुपायेन..................' इत्यादिना साक्षात् उपायनानात्वमुक्तम् इति कथं न तद्भेदादुपयेऽपि भेदः ? इत्याशङ्क्याह मलतच्छक्तिविध्वंस- तिरोभूच्युतिमध्यतः । हेतुभेदेऽपि नो भिन्ना घटध्वंसादिवृत्तिवत् ॥ १६६ ॥ यत्र वास्तव एव हेतुफलभावोऽस्ति तत्रापि हेतोः दीक्षादेः भेदेऽपि तत्फलभूतस्य मलतच्छ- क्त्योर्विध्वंसादेः न कश्चिद्भेदः — कलातत्त्वभुवनादिना भेदेऽपि दीक्षायाः तस्य अविशेषात् , तथा च घटस्य मुद्गरकरभित्तिघटाद्युपायभेदेऽपि अविशिष्ट एव ध्वंसतिरोभावादिः । अतश्च अवश्यमेव हेतुभे- दात् फलभेदः इति नायमेकान्तः । यत्र पुनः पं० २ ख० पु० साक्षादेवोपायनानात्वमिति पाठः । पं० १२ क० पु० अवशिष्ट एवेति पाठः । २६

२०२ श्रीतन्त्रालोकः । काल्पनिक एव उपायोपेयभावः, तत्र का नाम इयं वार्ता इति भावः । तदेवम् इच्छाज्ञानक्रियात्मक- त्वाद् उपायस्य त्रैविध्येऽपि तदुपैयभूतेऽपवर्गे न कश्चित् भेदः इति सिद्धम् ॥ १६६ ॥ न केवलं युक्तित एव एतत्सिद्धं यावदागमतोऽपि इत्याह तदेतत्त्रिविधत्वं हि शास्त्रे श्रीपूर्वनामनि । आदेशि परमेशित्रा समावेशविनिर्णये ॥ १६७ ॥ तत्रत्यमेव ग्रन्थं पठति अकिंचिच्चिन्तकस्यैव गुरुणा प्रतिबोधतः । उत्पद्यते य आवेशः शाम्भवोऽसावुदीरितः ॥ १६८ ॥ उच्चाररहितं वस्तु चेतसैव विचिन्तयन् । पं० ६ क० पु० परमेशेनेति पाठः । पं० १२ ख० पु० चिन्तकस्येवेति, प्रतिबोधित इति च पाठः ।

श्लोक १७१ ] प्रथमाह्निकम् । २०३ यं समावेशमाप्नोति शाक्तः सोऽत्राभिधीयते ॥ १६६ ॥ उच्चारकरणध्यान- वर्णास्थानप्रकल्पनैः । यो भवेत्स समावेशः सम्यगाणव उच्यते ॥ १७० ॥ व्यत्यासपाठे च अयमाशयः — यद् उपायोपेया- दिना द्वारद्वारिभावेन शाम्भवोपाये एव प्रधान्येन विश्रान्तिः इति ॥ १६८ ॥ १६६ ॥ १७० ॥ तदेव क्रमेण व्याचष्टे अकिंचिच्चिन्तकस्येति विकल्पानुपयोगिता । तया च झटिति ज्ञेय- समापत्तिर्निरूप्यते ॥ १७१ ॥ तया इति विकल्पानुपयोगितया । विकल्पोपयोगे हि तदैव 'यस्य ज्ञेयमयो भावः स्थिरः पूर्णः समन्ततः ।' पं० ४ क० पु० स्थान-विकल्पनैरिति पाठः ।

३०४ श्रीतन्त्रालोकः । इत्यादिदृष्ट्या ज्ञेयस्य अवश्यज्ञातव्यस्य पारमार्थि- कस्य चिदात्मनो रूपस्य समापत्तिर्न स्यात्, विकल्पो हि अभ्यासबलात् स्वतुल्यविकल्पान्तराविर्भावकतया विगलदस्फुटत्वादिना यथायथं सातिशयविकल्पजन- नाक्रमेण अविकल्पात्मकसंवित्तादात्म्यम् अभ्येति । यद्वक्ष्यति 'प्रविविञ्चुर्विकल्पस्य कुर्यात्संस्कारमञ्जसा ।' इत्याद्युपक्रम्य 'संविदभ्येति विमलामविकल्पस्वरूपताम् ।' इति । अत एव शाक्तोपायादस्य भेदः ॥ १७१ ॥ ननु कथं विकल्पानुपयोगितयैव एतत् स्यात् ? इत्याशङ्कां दर्शयितुमाह सा कथं भवतीत्याह गुरुणातिगरीयसा । ज्ञेयाभिमुखबोधेन द्राक्प्ररूढत्वशालिना ॥ १७२ ॥ पं० १ ख० पु० ज्ञातव्या पारमार्थिकस्येति पाठः । पं० ४ क० पु० विकल्पजननाक्रमेणाविकल्पात्मकेति पाठः । पं० १३ क० पु० स कथं भवतीति पाठः ।

श्लोक १७३ ] प्रथमाह्निकम् । २०५ प्रतिः आभिमुख्ये, आभिमुख्यं च वस्त्वन्तरा- पेक्षं, तच्च अत्र औचित्यात् चिन्मात्रम् इत्युक्तं 'ज्ञेयाभिमुखेति' । अतिगरीयस्त्वमेव व्याख्यातुं द्राक्प्ररूढत्वेत्याद्युक्तम्, द्राक् इत्यनेन यथोक्तवि- कल्पक्रमोपारोहाभावः सूचितः ॥ १७२ ॥ ननु कथमनयोर्भिन्नविभक्तिकयोः सामानाधिक- रण्यम् ? इत्याशङ्क्याह तृतीयार्थे तसि व्याख्या वा वैयधिकरण्यतः । तृतीयार्थे तसि, इति तसि इत्यनुबन्धलोपे प्रयोगः । तृतीयार्थे इति सर्वविभक्त्यन्तात् प्रातिपदिकात् तस्येष्टेः । वा शब्दः पक्षान्तरे । वैयधिकरण्यतः इति गुरुणा कृतो यः प्रतिबोधः ततः इत्यर्थः ॥ आवेशश्चास्वतन्त्रस्य स्वतद्रूपनिमज्जनात् ॥ १७३ ॥ परतद्रूपता शम्भो- राद्याच्छक्त्यविभागिनः । पं० ७ ख० पु० इत्याह इति पाठः । पं० १० क० पु० तृतीयार्थे तस् तसीति पाठः । पं० १३ क० ग० पु० यो बोध इति पाठः । पं० १६ ख० पु० तद्रूपमिति शोधितः पाठः ।

२०६ श्रीतन्त्रालोकः । अस्वतन्त्रस्य जडस्य बुद्ध्यादेर्मितस्य प्रमातुः, स्वम् असाधारणं, तत् संकुचितं यत् रूपं तस्य निमज्जनं - गुणीभावः, तदवलम्ब्य परेण स्वतन्त्रेण बोधेन या तद्रूपता - तादात्म्यं, स आवेशः इति संबन्धः । यदुक्तं 'मुख्यत्वं कर्तृतायास्तु बोधस्य च चिदात्मनः । शून्यादौ तद्गुणे ज्ञानं तत्समावेशलक्षणम् ॥' इति । कुतः पुनरयमागतः ? इत्याह शम्भोः इति । न पुनः शक्तेरणोर्वा । आद्यात् इति - तत एव हि शक्तेरणोश्च प्रभवः इति भावः । अत एव शक्तिरत्र इच्छा, न तु ज्ञानं क्रिया वा - तयोः समावेशान्तर- गतत्वेन अभिधास्यमानत्वात् ॥१७३॥ इह पदार्थावगमपुरःसरीकारेण वाक्यार्थावगमः इति पदार्थयोजनानन्तरं वाक्यार्थमपि योजयितुमाह तेनायमत्र वाक्यार्थो विज्ञेयं प्रोन्मिषत्स्वयम् ॥१७४॥ विनापि निश्चयेन द्राक् मातृदर्पणबिम्बितम् ॥ पं० ६ क० पु० तद्गुणज्ञानमिति समस्तः पाठः । पं० ११ क० पु० गतत्वेन व्याख्यास्यमानत्वात् इति पाठः ।

श्लोक १७५ प्रथमाह्निकम्। २०७ मातारमधरीकुर्वन् स्वां विभूतिं प्रदर्शयन् ॥१७५॥ आस्ते हृदयनैर्मल्या- तिशये तारतम्यतः ॥ विज्ञेयं – चिन्मात्राख्यं पारमार्थिकं रूपं, माता – सकलकरणग्रामप्रसवनिमित्तत्वाद् बुद्धिः, सैव चिच्छायासंक्रान्तिसहिष्णुत्वाद् दर्पणः, तत्र प्रति- बिम्बितं गृहीतात्मग्रहं परिमितं प्रमातारम् अधरी- कुर्वत् – बुद्ध्यादौ आत्माभिनिवेशनं गुणीभावमापा- दयत् । एवं तरतमभावेन अनन्यसाधारणां विभूतिं – बोधात्मताप्रधानतां रचयत्, समनन्तरोक्तयुक्त्या विकल्पोपारोहमन्तरेण अनन्यापेक्षित्वात् झटिति 'सैषा सारतया प्रोक्ता हृदयं परमेष्ठिनः।' इत्याद्युक्तेः हृदयं – विमर्शः, तस्य नैर्मल्यम् – अन- न्योन्मुखत्वादपरिम्लानत्वं, तस्य अतिशयः – परा पं० ५ ख० पु० चिन्मात्रात्म पारमार्थिकेति पाठः । पं० ६ ख० पु० आत्माभिनिवेशमिति पाठः । पं० १२ क० पु० नन्यापेक्षत्वादिति पाठः । पं० १४ क० ग० पु० हृदयं विसर्ग इति पाठः ।

२०८ श्रीतन्त्रालोकः । काष्ठा, तत्र स्वयं प्रोन्मिषदास्ते-स्वप्रकाशतया प्रकाशते इत्यर्थः ॥१७४॥१७५॥ ननु ज्ञेयं तावत् जडाजडात्म द्विधा संभवति, तत्र संविदि जडेन नीलादिनापि आवेशोऽस्ति इति कथं 'बोधात्मैव समावेशः' इत्युक्तम् ? इत्याह ज्ञेयं द्विधा च चिन्मात्रं जडं चाद्यं च कल्पितम् ॥१७६॥ इतरत्तु तथा सत्यं तद्विभागोऽयमीदृशः ॥ जडेन यः समावेशः सप्रतिच्छन्दकाकृतिः ॥१७७॥ चैतन्येन समावेश- स्तादात्म्यं नापरं किल ॥ ननु कथं स्वप्रकाशायाः चितोऽपरप्रकाश्यत्वं ज्ञेयत्वं नाम ? इत्याशङ्क्योक्तम् 'आद्यं च कल्पितम्' इति। चः शङ्काद्योतकः, परमेश्वर एव हि स्वातन्त्र्याद् अपरिहृतवेदकभावमपि स्वात्मानं भावनोपदेशादौ पं० ५ क० पु० बोधैकात्मेति पाठः ।

श्लोक १७८ ] प्रथमाह्निकम् । २०६ शिव एव सर्वक्रियाणां कर्ता विज्ञेयः इत्यादि परामर्शैः अहंप्रतीतिम् अन्तरीकृत्य वेद्यतया प्रतिपादयति । इदमेव हि परं स्वातन्त्र्यं-यत् स्वं स्वरूपं वेदकमेव सत् वेद्यत्वेन अवभासयति । अत एव कल्पितं वस्तुशून्यम् इत्युक्तम् । इतरत् इति जडं नीलादि । तथा इति ज्ञेयतया । तत्र नीलज्ञानम् इत्यादौ चितो नीलादिना दर्पणमुखन्यायेन प्रतिबिम्बन- मात्रमेव समावेशार्थो न तु तादात्म्यं, तथात्वे हि नीलादेर्ज्ञानात्मभूतत्वात् ज्ञानमेव अवशिष्यते इति प्रतिच्छन्दव्यवस्थैव न स्यात् । संकुचितायाः चितः पुनरसंकुचितया चितैकात्म्यमेव तस्या एव वस्तुतो भावात्, तेन बोधैकात्म्यमेव समावेशार्थः इति युक्तमुक्तम् अस्वतन्त्रस्य परतद्रूपता नामावेशः इति ॥ १७६ ॥ १७७ ॥ तदेवोपसंहरति तेनाविकल्पा संवित्ति- र्भावनाद्यनपेक्षिणी ॥ १७८ ॥ पं० २ क० पु० अधरीकृत्येति पाठः । पं० १० क० ख० पु० प्रतिकर्मव्यवस्थैवेति पाठः । पं० ११ क० पु० असंकुचितचिदैकात्म्यमेवेति पाठः । २७

२१० श्रीतन्त्रालोकः । शिवतादात्म्यमापन्ना समावेशोऽत्र शांभवः । संवित्तिः अर्थात् संकुचितरूपा ॥ १७८ ॥ ननु अत्र उत्पत्तौ विकल्पापेक्षितत्वं मा भूत् तथात्वे हि शाक्तोपायादस्य भेदो न स्यात्, औत्त- रकालिकाः पुनर्विकल्पाः किमत्र अपेक्ष्यन्ते न वा ? इत्याशङ्क्याह तत्प्रसादात्पुनः पश्चा- द्भाविनोऽत्र विनिश्चयाः ॥ १७६ ॥ सन्तु तादात्म्यमापन्ना न तु तेषामुपायता । तच्छब्देन निर्विकल्पकपरामर्शः । अविकल्प- कयैव संवित्त्या शिवात्मताधिगमः कृतः इति कृतस्य करणायोगात् तत्पृष्ठभाविनां विकल्पानां तत्र अकिंचित्करत्वम् इत्याह न तु 'तेषामुपायता' इति ॥ १७६ ॥ पं० ४ ख० पु० विकल्पापेक्षत्वमिति पाठः । पं० ६ क० ख० पु० अपेक्षन्ते इति पाठः । पं० १३ क० पु० शिवात्मनाभिगम इति पाठः ।

श्लोक १८० ] प्रथमाह्निकम् । २११ अत एव च अविकल्पस्य विकल्पापेक्षं प्रामाण्यं वदन्तो निरस्ताः इत्याह विकल्पापेक्षया मान- मविकल्पमिति ब्रुवन् ॥ १८० ॥ प्रत्युक्त एव सिद्धं हि विकल्पेनानुगम्यते । अनधिगतार्थविषयं खलु प्रमाणम् । यदाहुः ‘अनधिगतविषयं प्रमाणम् अज्ञातार्थप्रकाशो वा ।’ इति । निर्विकल्पकगृहीतमेव वस्तु च तत्पृष्ठभावी विकल्पः परिच्छिनत्ति इति, तस्य गृहीतग्राहकत्वात् स्वात्मन्येव प्रामाण्यं नास्ति - इति कथमन्यस्यापि प्रामाण्ये निमित्ततां यायात् । अत आह ‘सिद्धं हि विकल्पेनानुगम्यते' इति । सिद्धम् इति अधिगतम् । अनुगम्यते इति अनु पश्चात् गम्यते अधिगम्यते इत्यर्थः ॥ १८० ॥ ननु प्रवर्ततां नाम गृहीतेऽर्थे विकल्पः, तन्न पुनरध्यवसायात्मकत्वादस्य ग्राहकत्वं न युज्यते पं० ८ क० ख० पु० अज्ञातार्थविषयो वा इति पाठः ।

२१२ श्रीतन्त्रालोकः । इति 'गृहीतं गृह्णामि' इति प्रतिपत्तिरस्य कथं स्यात् ? इत्याशङ्क्याह गृहीतमिति सुस्पष्टा निश्चयस्य यतः प्रथा ॥ १८१ ॥ गृह्णामीत्यविकल्पैक्य- बलात्तु प्रतिपद्यते । गृहीतमिति प्रथा हि विकल्पस्य भावादौपपत्तकी- गृहीत एवार्थे अस्य प्रवृत्तेः, यत्तु गृह्णामि इति प्रति- पद्यते तत् दृश्यविकल्प्यार्थैकीकारादिना निर्विकल्पकै- कात्म्यावलम्बनबलात् इति युक्तमुक्तं 'विकल्पेन गृहीतं गृह्यते' इति ॥ १८१ ॥ ननु ज्ञानं खलु ज्ञापकं न तु कारकम् इति, तेन वस्तुनो ज्ञप्तिः स्यात् न तु सिद्धिः इति कथमुक्तं 'सिद्धं विकल्पेनानुगम्यते' ? इत्याशङ्क्याह अविकल्पात्मसंवित्तौ या स्फुरत्तैव वस्तुनः ॥ १८२ ॥ पं० ४ ग० पु० यथा प्रथेति पाठः । पं० ७ क० पु० प्रथा हि विकल्पभावादौ प्रतिपत्तिगृहीत एवार्थे इति पाठः । पं० ८ क० पु० अस्याः प्रवृत्तेर्यत्तु गृह्णामीत्यविकल्पैकबलात्तं प्रतीति पाठः ।

श्लोक १८३ ] प्रथमाह्निकम् । २१३ सा सिद्धिर्न विकल्पात्तु वस्त्वपेक्षाविवर्जितात् । आभासवादे हि आभासमानतैव सिद्धिः इत्युक्तं स्फुरत्तैव वस्तुनः सिद्धिः । ननु विकल्पानामपि स्वात्मनि अविकल्पकत्वात् स्फुरद्रूपता अस्ति इति किमिति न ततोऽपि वस्तुनः सिद्धिः स्यात्? इत्या- शङ्क्याह 'न विकल्पात्' इति, 'सर्वो विकल्पः स्मृतिः' इति नीत्या विकल्पानां तावत् स्मृतिरेव रूपं, सा च असंनिहिते पूर्वानुभूत एव अर्थे प्रवर्तते इति विक- ल्पानां वस्त्वनपेक्षितत्वं, यद्यपि च स्वतन्त्रविकल्पादौ क्षेत्रज्ञनिर्मितानां योजनास्ति तथपि पूर्वानुभवसं- स्कारजा एव तेऽर्थाः इत्युक्तं 'वस्त्वपेक्षाविवर्जितात्' इति । यस्य च यदपेक्षा नास्ति स कथं तत्सिद्धौ निमित्ततां यायात् इति भावः ॥ १८२ ॥ यद्येवं निर्विकल्पकसिद्ध एव अर्थे विकल्पः प्रव- र्तते न अधिकं किंचित्करोति तत्किमिति तेन स क्वचिदपेक्ष्यते इत्याह केवलं संविदः सोऽयं नैर्मल्येतरविभ्रमः ॥१८३॥

२१४ श्रीतन्त्रालोकः । यद्विकल्पानपेक्षत्व- सापेक्षत्वे निजात्मनि ॥ एवं संविदः सर्ववादिसिद्धं व्यवहारादौ विकल्प- सापेक्षत्वं परिहृत्य विकल्पानपेक्षत्वमेव स्फुटीकर्तु- मुदाहरति निशीथेऽपि मणिज्ञानी विद्युत्कालप्रदर्शितान् ॥१८४॥ तांस्तान्विशेषांश्चिनुते रत्नानां भूयसामपि ॥ वैकटिको हि अचिरस्थायिनि परिमितेऽपि आलोके भूयसामपि रत्नानाम् अतिसूक्ष्मान् परस्पर- विशेषान् अवसायं विनापि अनुभवातिशयादेव जानीते, येन 'इदमल्पम्, इदं महत्,' इदमितोऽपि महद्रत्नम्' इत्यस्य विवेकः स्यात् ॥ १८४ ॥ किं चात्र अनुभवातिशये निमित्तं, येन विकल्प- नैरपेक्ष्येणापि वस्तुनः सिद्धिः स्यात् ? इत्याह नैर्मल्यं संविदश्चेदं पूर्वाभ्यासवशादथो ॥ १८५ ॥