वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

न् आयादेशश्च पृडे उत्तरपदे ।Wait,पृडेorमृडे? Look at line 2: पृडेorमृडे? Line 3: उपचेयमृडमन्यत् । मृड सुखने ।Wait! In line 3:उपचेयमृडमन्यत्orउपचेयपृडमन्यत्? Wait, the Mantra is: उपचेयं पृडम्orउपचेयं मृडम्? उपचेयं मन्दमृडम्? No, उपचेयं मृडम्orउपचेयपृडम्? Look at line 2: पृडेvsमृडे. The letter has a loop on the left like मृorपृ? Look at line 3: उपचेयपृडम्orउपचेयमृडम्? Wait, मृड सुखनेin line 3 definitely starts withमृ! And before that, in line 3: ॥ हिरण्य इति वक्तव्यम् * ॥ उपचेयमृडमन्यत् । मृड सुखने ।Wait, afterमृड सुखने ।it says:मृड चेत्यस्मादिगुपधल-! Wait, look at line 3: Is it मृड चेत्यस्मात्? Letter: म

स्यात् ॥ खलोऽपवादः । सूपसदनोऽग्निः ॥ अन्येभ्योऽपि दृश्यते । ३ । ३।१३० ॥ गत्य- र्थेभ्यो येऽन्ये धातवस्तेभ्योऽपि छन्दसि युच् स्यात् ॥ सुवेदनामकण्वोद्रह्मणे गाम् ॥ छन्दसि लुङ्लङ्लिटः । ३ । ४ । ६ ॥ धात्वर्थानां संबन्धे सर्वकालेष्वेते वा स्युः ॥ पक्षे यथास्वं प्रत्ययाः । देवो देवेभिरागमत् । अत्र लोडर्थे लुङ् । इदं तेभ्योकरं नमः । लङ् । अग्निमद्य होतारमवृणीतायं यजमानः । लिट्, अद्य ममार । अद्य म्रियत इत्यर्थः ॥ लिङर्थे लेट् । ३।४।७ ॥ विध्यादौ हेतुहेतुमद्भावादौ च धातोर्लेट् स्याच्छन्दसि ॥ सिब्बहुलं लेटि । । ३।१।३४ ॥ इतश्च लोपः परस्मैपदेषु । ३ । ४।९७ ॥ लेटस्तिङामितो लोपो वा स्या- त्परस्मैपदेषु ॥ लेटोऽडाटौ । ३ । ४।९४ ॥ लेटः

ङिति ङकारेण प्रत्याहारः । तेषां व्यत्ययो भेदतीत्यादिरुक्त एव ॥ लिङ्याशिष्यङ् । ३ । १ । ८६ ॥ आशीर्लिङि परे धातोरङ् स्याच्छन्दसि ॥ वच उम् । मन्त्रं वोचेमाग्नये ॥ दृशे- र्गवक्तव्यः * ॥ पितरं च दृशेयं मातरं च । अङि तु ऋदृशोऽङीति गुणः स्यात् ॥ छन्द- स्युभयथा । ३ । ४ । ११७ ॥ धात्वधिकारे उक्तः प्रत्ययः सार्वधातुकार्धधातुकमुभयसंज्ञः स्यात् ॥ वर्धन्तु त्वा सुष्टुतयः । वर्धयन्त्वित्यर्थः । आर्धधातुकत्वान्णिलोपः । विश्रुश्विरे । सार्वधातुकत्वात् श्नुः श्नुभावश्च । हुश्नुवोरिति यण् ॥ आदृगमहनजनः किकिनौ लिट् च । ३ । २ । १७१ ॥ आदन्तादृवर्णान्ताद्गमादेश्च किकिनौ स्तस्तौ च लिद्वत् ॥ वव्रिर्वृत्रम् । पपिः सोमम् । ददिर्गौः । जग्मिर्युवा । जघ्निर्वृत्रममित्रियम् । जञ्जिः । लिद्वद्भावादेव सिद्धे ऋच्छत्यृ- तामिति गुणबाधनार्थं कित्त्वम् । बहुलं छन्दसीत्युत्त्वम् । तनुरिः । जगुरिः ॥ तुमर्थे सेसेनसेअसेन्क्सेकसेनध्यैअध्यैन्कध्यैकध्यैन्शध्यैशध्यैन्तवैतवेङ् तवेनः । ३ । ४ । ९ ॥ से । वक्षे रायः । सेन् । ता वामेषे । असे । शरदो जीवसे नः । असेनित्याद्यु- दात्तः । क्से । प्रेषे । कसेन् । गवामिव श्रियसे । अध्यै । अध्यैन् । जठरं पृणध्यै । पक्षे आद्युदात्तम् । कध्यै कध्यैन् । आहुवध्यै । पक्षे नित्स्वरः । शध्यै । राधसः सह मादयध्यै । शध्यैन् । वायवे पिवध्यै । तवै । दातवा उ । तवेङ् । सूतवे । तवेन् । कर्तवे ॥ प्रयै रोहिष्यै अव्यथिष्य

क्रियते । उत इत्यनुवृत्तेः । उवङादेशस्तु सौत्रः ॥ मुद्गलाच्छन्दसि लिच्च * ॥ ङीषो लित्त्वमानुक् चागमः ॥ लित्स्वरः ॥ रथीरभून्मुद्गलानी ॥ दीर्घजिह्वी च छन्दसि । ४ । १ । ५९ ॥ संयोगोपधत्वादप्राप्तौ ङीप् विधीयते ॥ आसुरी वै दीर्घजिह्वी देवानां यज्ञवाट् ॥ कद्रुकमण्डलवोश्छन्दसि । ४ । १ । ७१ ॥ ऊङ् स्यात् ॥ कद्रूश्च वै कमण्डलूः ॥ गुग्गुलुम- धुजतुपत्यालूनामिति वक्तव्यम् * ॥ गुग्गूलूः । मधूः । जतूः । पत्यालूः ॥ अव्ययात्त्यप् ॥ आविष्त्यस्योपसंख्यानं छन्दसि * ॥ आविष्ठ्यो वर्धते ॥ छन्दसि ठञ् । ४ । ३ । १९ ॥ वर्षाभ्यष्ठञोऽपवादः ॥ स्वरे भेदः । वार्षिकम् ॥ वसन्ताच्च । ४ । ३ । २० ॥ ठञ् स्यात् छन्दसि ॥ वासन्तिकम् ॥ हेमन्ताच्च । ४ । ३ । २१ ॥ छन्दसि ठञ् ॥ हैमन्तिकम् । योगविभाग उत्त- रार्थः ॥ शौनकादिभ्यश्छन्दसि । ४ । ३ । १०६ ॥ णिनिः प्रोक्तेऽर्थे ॥ छाणोरपवादः । शौनकेन प्रोक्तमधीयते शौनकिनः ॥ वाजसनेयिनः । छन्दसि किम् ? शौनकीया शिक्षा ॥ द्व्यचश्छन्दसि । ४ । ३ । १५० ॥ विकारे मयट् स्यात् ॥ शरमयं बर्हिः । यस्य पर्णमयी जुहूः ॥ नोत्वद्वर्ध्रबिल्वात् । ४ । ३ । १५१ ॥ उत्वान् उकारवान् । मौञ्जं शिक्यम् । वर्ध्रं चर्म तस्य विकारो वार्ध्री रज्जुः । बैल्वो यूपः ॥ सभाया यः ॥ ढश्छन्दसि । ४ । ४ । १०६ ॥ सभेयो युवा ॥ भवे छन्दसि । ४ । ४ । ११० ॥ सप्तम्यन्ताद्भवार्थे यत् ॥ मेध्याय च विद्यु- त्याय च । यथायथं शैषिकाणामणादीनां घादीनां चापवादोऽयं यत् । पक्षे तेऽपि भवन्ति । सर्वविधीनां छन्दसि वैकल्पिकत्वात् । तद्यथा मुञ्जवान्नाम पर्वतः । तत्र भवो मौञ्जवतः । सोमस्येव मौञ्जवतस्य भक्षः । आचतुर्थसमाप्तेश्छन्दोऽधिकारः ॥ पाथोनदीभ्यां डयण् । ४ । ४ । १११ ॥ तमु त्वा पाथ्यो वृषा । चन्नो दधीत नाद्यो गिरो मे । पाथसि भवः पाथ्यः । नद्यां भवो नाद्यः ॥ वेशन्तहिमवद्भ्यामण । ४ । ४ । ११२ ॥ भवे ॥ वैशन्तीभ्यः स्वाहा । हैमवतीभ्यः स्वाहा ॥ स्रोतसो विभाषा डचड्डचौ । ४ । ४ । ११३ ॥ पक्षे यत् ॥ डयङ्- डद्योस्तु स्वरे भेदः । स्रोतसि भवः स्रोत्यः । स्रोतस्यः ॥ सगर्भसयूथसनुताद्यन् । ४ । ४ । ११४ ॥ अनुभ्राता सगर्भ्यः । अनुसखा सयूथ्यः । यो नः सनुत्य उतवा जिवत्नुः । नुतिर्नुत्तम् । नपुंसके भावे क्तः । सगर्भादयस्त्रयोऽपि कर्मधारयाः । समानस्य छन्दसीति सः । ततो भवार्थे यन् । यतोऽपवादः ॥ तुग्राद्धन् । ४ । ४ । ११५ ॥ भवेऽर्थे ॥ पक्षे यदपि । आवः शर्म वृषभं तुग्र्यास्विति बहुचाः । तुग्रियास्विति शाखान्तरे । धनाकाशयज्वारिष्ठेषु तुग्र- शब्द इति वृत्तिः ॥ अग्राद्यत् । ४ । ४ । ११६ ॥ घच्छौ च । ४ । ४ । ११७ ॥ चाद्यत् ॥ अग्रे भवोऽग्र्यः । अग्रियः । अग्रीयः ॥ समुद्राभ्राद्धः । ४ । ४ । ११८ ॥ समुद्रिया अप्स- रसो मनीषिणम् । नानदतो अभ्रियस्येव घोषाः ॥ बर्हिषि दत्तम् । ४ । ४ । ११९ ॥ प्राग्विहिताद्यदित्येव ॥ बर्हिष्येषु निविधु प्रियेपु ॥ दूतस्य भागकर्मणी । ४ । ४ । १२० ॥ भागोऽंशः ॥ दूत्यम् ॥ रक्षोयातूनां हननी । ४ । ४ । १२१ ॥ या ते अग्ने रक्षस्या तनूः ॥ रेवतिजगतीहविष्याभ्यः प्रशस्ये । ४ । ४ । १२२ ॥ प्रशंसने यत्स्यात् ॥ रेवत्यादीनां प्रशंसनं रेवत्यम् । जगत्यम् । हविष्यन् ॥ असुरस्य स्वम् । ४ । ४ । १२३ ॥ असुर्य्यं देवेभि-

वैदिकप्रकरणम् । (५०३)

र्थायि विश्वन् ॥ मायायामण् । ४ । ४ । १२४ ॥ आसुरी माया ॥ तद्वानासामुपधानो मन्त्र इतीष्टकासु लुक् च मतोः । ४ । ४ । १२५ ॥ वर्चस्वानुपधानो मन्त्र आसामिष्ट- कानां वर्चस्याः । ऋतव्याः ॥ अश्विमानण् । ४ । ४ । १२६ ॥ आश्विनीरुपदधाति ॥ वय- स्यासु मूर्ध्नो मतुप् । ४ । ४ । १२७ ॥ तद्वानासामिति सूत्रं सर्वमनुवर्तते ॥ मतोरिति पद- मावर्त्य पञ्चम्यन्तं बोध्यम् । मतुबन्तो यो मूर्धशब्दस्ततो मतुप्स्यात्प्रथमस्य मतोर्लुक्च वयः- शब्दवन्मन्त्रोपधेयास्विष्टकासु ॥ यस्मिन्मन्त्रे मूर्धवयःशब्दौ स्तस्तेनोपधेयासु । मूर्धन्वतीरुपद- धातीति प्रयोगः ॥ मत्वर्थे मासतन्वोः । ४ । ४ । १२८ ॥ नभोऽअस् तदस्मिन्नस्तीति नभस्यो मासः । ओजस्या तनूः ॥ मधोर्ज च । ४ । ४ । १२९ ॥ माधवः ।

मासाः । त्रिंशिनो मासाः ॥ विंशतेश्चेति वाच्यम् * ॥ विंशिनोऽङ्गिरसः ॥ युष्मदस्मदोः सादृश्ये वतुब्वाच्यः * ॥ त्वावतः पुरूरवसो । न त्वावां अन्यः । यज्ञं विप्रस्य मावतः ॥ छन्दसि च । ५ । १ । ६७ ॥ प्रातिपदिकमात्रात्तदर्हतीति यत् ॥ सादन्यं विद्धयम् ॥ वत्स- रान्ताच्छश्छन्दसि । ५ । १ । ९२ ॥ निर्वृत्तादिष्वर्थेषु ॥ इद्वत्सरीयः ॥ संपरिपूर्वात्ख च ।५।१।९१॥ चाच्छः॥संवत्सरीणः । संवत्सरीयः । परिवत्सरीणः ॥ परिवत्सरीयः ॥ छन्दसि घम् ।५।१।१०६ ॥ ऋतुशब्दात्तदस्य प्राप्तमित्यर्थे ॥ भाग ऋत्वियः ॥ उपसर्गाच्छन्दसि धात्वर्थे । ५ । १ । ११८ ॥ धात्वर्थविशिष्टे साधने वर्तमानात्स्वार्थे वतिः स्यात् ॥ यदुद्वतो निवतः । उद्गतान्निर्गतादित्यर्थः ॥ थट् च छन्दसि । ५ । २ । ५० ॥ तान्तादसंख्यादेः परस्य डटस्थ्यट् स्यान्मट् च ॥ पञ्चथम् । पञ्चमम् ॥ छन्दसि परिपन्थिपरिपरिणौ पर्यवस्थातरि ।५।२।८९ ॥ अपत्यं परिपन्थिनम् । मात्वा परिपरिणो विदन् ॥ बहुलं छन्दसि ।५।२।१२२ ॥ मत्वर्थे विनिः स्यात् ॥ छन्दोविन्प्रकरणेऽष्ट्रामेखलाद्वयोभयरु- जाहृदयानां दीर्घश्चेति वक्तव्यम् * ॥ इति दीर्घः ॥ मंहिष्ठमुभयाविनम् । शुनमष्ट्राव्यचरत् ॥ छन्दसीवनिपौ च वक्तव्यौ * ॥ ई । रथीरभूत् । सुमङ्गलीरियं वधूः । मघवानमीमहे ॥ तयोर्दाहींलौ च छन्दसि । ५ । ३ । २० ॥ इदन्तदोर्यथासंख्यं स्तः ॥ इदा हि व उपस्तु- तिम् । तर्हि ॥ था हेतौ च छन्दसि । ५ । ३ । २६ ॥ किमस्था स्याद्धेतौ प्रकारे च ॥ कथा ग्रामं न पृच्छसि । कथा दाशेम ॥ पश्च पश्चा च छन्दसि । ५ । ३ । ३३ ॥ अव- रस्य अस्तात्यर्थे निपातौ ॥ पश्च हि सः । नो ते पश्चा ॥ तुश्छन्दसि । ५।३।५९ ॥ तृज- न्तात्तृन्नन्ताच्च इष्ठनीयसुनौ स्तः ॥ आसुर्ति करिष्ठः । दोहीयसी धेनुः ॥ प्रत्नपूर्वविश्वेमा- त्थाल् छन्दसि । ५ । ३ । १११ ॥ इवार्थे ॥ तं प्रत्नथा पूर्वथा विश्वथेमथा ॥ अमु च छन्दसि । ५ । ४ । १२ ॥ किमेत्तिङ्व्ययघादित्येव ॥ प्र तं नय प्रतरम् ॥ वृकज्येष्ठाभ्यां तिल्तातिलौ च छन्दसि । ५ । ४ । ४१ ॥ स्वार्थे ॥ यो नो दुरेवो वृकतिः । ज्येष्ठतातिं बर्हिषदम् ॥ अनसन्तान्नपुंसकाच्छन्दसि । ५ । ४ । १०३ ॥ तत्पुरुषादच् स्यात्समा- सान्तः ॥ ब्रह्मसामं भवति । देवच्छन्दसानि ॥ बहुप्रजाश्छन्दसि । ५ । ४ । १२३ ॥ बहु- प्रजा निर्ऋतिमाविवेश ॥ छन्दसि च । ५ । ४ । १४२ ॥ दन्तस्य दतृशब्दः स्याद्बहुव्रीहौ ॥ उभयतोदतः प्रतिगृह्णाति ॥ ऋतश्छन्दसि । ५ । ४ । १५८ ॥ ऋदन्ताद्बहुव्रीहेर्न कप् ॥ हता माता यस्य हतमाता ॥ इति पञ्चमोऽध्यायः । अथ षष्ठोऽध्यायः । एकाचो द्वे प्रथमस्य ॥ छन्दसि वेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ यो जागार । दाति प्रियाणि ॥ तुजादीनां दीर्घोऽभ्यासस्य । ६ । १ । ७ ॥ तुजादिराकृतिगणः । प्रभरा तूतुजानः । सूर्ये मामहानम् । दाधार यः पृथिवीम् । स तूताव ॥ बहुलं छन्दसि । ६ । १ । ३४ ॥ ह्वः संप्र-

सारणं स्यात् ॥ इन्द्रमाहुव ऊतये ॥ ऋचि त्रेरुत्तरपदादिलोपश्च छन्दसि ॥ * ॥ ऋच्- शब्दे परे त्रेः संप्रसारणमुत्तरपदादेर्लोपश्चेति वक्तव्यम् ॥ तृचं सूक्तम् । छन्दसि किम् ? त्र्यृ- चानि ॥ रयेर्मतौबहुलम् * ॥ रेवान् । रयिमान् पुष्टिवर्धनः ॥ चायः की । ६ । १ । ३५ ॥ न्य१न्यं चिक्युर्न निचिक्युरन्यम् । लिटि उसि रूपम् । बहुलग्रहणानुवृत्तेर्नेह । अग्निं ज्योति- र्निचाय्य ॥ अपस्पृधेथामानृचुरानृहुश्चिच्युषेतित्याजश्राताश्रितमाशीराशीर्ताः । ६ । १ । ३६ ॥ एते छन्दसि निपात्यन्ते ॥ इन्द्रश्च विष्णो यदपस्पृधेथाम् । स्पर्धेर्लङि आथाम् । अर्कमानृचुः । वसून्द्यानृहुः । अर्चेरर्हेश्च लिट्युसि । चिच्युषे । च्युङो लिटि थासि । यस्तित्याज । त्यजेर्णलि । श्रातास्त इन्द्र सोमाः । श्रिता नो ग्रहाः ॥ श्रीञ् पाके निष्ठायाम् । आशीरं दुहे । मध्यत आशीर्तः । श्रीञ् एव क्विपि निष्ठायां च ॥ खिविदेश्छ- न्दसि । ६ । १ । ५२ ॥ खिद दैन्ये । अस्यैच आ स्यात् ॥ चिखाद । चिखेदेत्यर्थः ॥ शीर्ष- ञ्छन्दसि । ६। १। ६० ॥ शिरःशब्दस्य शीर्षन् स्यात् ॥ शीर्ष्णः । शीर्ष्णो जगतः ॥ वा छ- न्दसि । ६। १। १०६ ॥ दीर्घाज्जसि इचि च पूर्वसवर्णदीर्घो वा स्यात् ॥ वाराही । वाराह्यौ । मानुषीरीळते विशः । उत्तरसूत्रद्वयेपीदं वाक्यभेदेन संबध्यते । तेनामि पूर्वत्वं वा स्यात् । शमीं च । शम्यं च । सूम्यं सुषिरमिव । संप्रसारणाच्चेति पूर्वरूपमपि वा । इज्यमानः । यज्यमानः ॥ शेश्छन्दसि बहुलम् । ६। १। ७० ॥ लोपः स्यात् ॥ याते गात्राणाम् । ता ता पिण्डानाम् ॥ एमन्नादिषु छन्दसि पररूपं वक्तव्यम् * ॥ अपांन्वेमन् । अपां त्वोद्मन् ॥ भय्यप्रवय्ये च छन्दसि । ६। १। ८३ ॥ विभेत्यस्मादिति भय्यः । वेतेः प्रवय्या इति स्त्रियामेव निपातनम् । प्रवेयमित्यन्यत्र । छन्दसि किम् ? भेयम् । प्रवेयम् ॥ हृद्गया उपसंख्यानम् * ॥ हृदे भवा हृद्गया आपः । भवे छन्दसि यत् ॥ प्रकृत्यान्तःपादमव्यपरे । ६ । १ । ११५ ॥ ऋक्पादमध्यस्थ एङ् प्रकृत्या स्यात् अति परे न तु वकारयकारपरेऽति ॥ उपप्रयन्तो अध्वरम् । सुजाते अश्वसूनृते । अन्तःपादं किम् ? १ऐतास एतेऽर्चन्ति । अव्यपरे किम् ? तेऽवदन् ॥ अव्यादवद्यादवक्रसुरव्रतायमवन्त्ववस्युषु च । ६ । १ । ११६ ॥ एषु व्यपरेऽप्यति एङ् प्रकृत्या ॥ वसुभिर्नो अव्यात् । मित्रमहो अवद्यात् । मा शिवासो अवक्रमुः । ते नो अव्रत । शतधारो अयं मणिः । ते नो अवन्तु । कुशिकासो अवस्यवः । यद्यपि बह्वृचैस्तेनोऽवन्तु । रथतूः । सोऽयमागाम् । तेऽरुणेभिरित्यादौ प्रकृतिभावो न क्रियते तथापि बाहुलकात्समाधे- यम् । प्रातिशाख्ये तु वाचनिक एवायमर्थः ॥ यजुष्युरः । ६ । १ । ११७ ॥ उरःशब्दः एङन्तोऽति प्रकृत्या यजुषि ॥ उरो अन्तरिक्षम् । यजुषि पादाभावादनन्तःपादार्थं वचनम् ॥ आपो जुषाणो वृष्णो वर्षिष्ठेऽम्बेऽम्बालेऽम्बिके पूर्वे । ६ । १ । ११८ ॥ यजुषि अति प्रकृत्या ॥ आपो अस्मान्मातरः । जुषाणो अभिरराज्यस्य । वृष्णो अंशुभ्याम् । वर्षिष्ठे अधि नाके । अम्बे अम्बाले अम्बिके । अस्मादेव वचनादम्बार्थेति ह्रस्वो न ॥ अङ्ग इत्यादौ च १ कयामती कुत एतास एतेऽर्चन्ति शुष्मं वृषणो वपूंषि ॥

मक्षुतङ्कुत्रोरुष्याणाम् । ६ । ३ । १३३ ॥ दीर्घः स्यात् ॥ आतून इन्द्र ।" Wait: "ऋचि तुनुघमक्षुतङ्कुत्रोरुष्याणाम्" - wait, in the image: Is it "तुनुघ" or "तुनुघ"? Look at line 27: "ऋचि तुनुघमक्षुतङ्कुत्रोरुष्याणाम्" - Panini 6.3.133 is: "ऋचि तुनुघमक्षुतङ्कुत्रोरुष्याणाम्" And the text: "दीर्घः स्यात् ॥ आतून इन्द्र ।"

Line 28: "नू मर्तः । उत वा घा स्यालात् । मक्षू गोमन्तममहि । भरता जातवेदसम् । तङिति थादे-" Wait: "गोमन्तममहि" or "गोमन्तममीमहे"? Look at line 28: "मक्षू गोमन्तममीमहे ।" Wait, look at the letters: 'म' 'क' '्' 'ष' 'ू' = "मक्षू", then 'ग' 'ो' 'म' 'न' '्' 'त' 'म' 'ी' 'म' 'ह' 'े' : 'म' with 'ी', 'म', 'ह' with 'े': "गोमन्तम

छन्दस्युभयथा हि ते ॥ छन्दस्युभयथा । ६ । ४ । ५ ॥ नामि दीर्घो वा ॥ धाता धातॄणामिति बह्वृचः । तैत्तिरीयास्तु ह्रस्वमेव पठन्ति ॥ वा षपूर्वस्य निगमे । ६ । ४ । ९ ॥ षपूर्वस्याच उपधाया वा दीर्घोऽसंबुद्धौ सर्वनामस्थाने परे ॥ ऋभुक्षाणम् । ऋभुक्षणम् । निगमे किम् ? तक्षा । तक्षाणौ ॥ जनिता मन्त्रे ।६।४।५३ ॥ इडादौ तृचि णिलोपो निपात्यते ॥ यो नः पिता जनिता ॥ शमिता यजे ।६।४।५४ ॥ शमयितेत्यर्थः ॥ युप्लुवोर्दीर्घश्छन्दसि ।८।४। ५८ ॥ ल्यपीत्यनुवर्तते ॥ वियूय । विप्लूय ॥ आडजादीनाम् ॥ छन्दस्यापि दृश्यते ।६।४। ७३ ॥ अनजादीनामित्यर्थः ॥ आनट् । आवः ॥ न माङ्योगे ॥ बहुलं छन्दस्यमाङ्यो- गेऽपि ।६।४।७२ ॥ अडाटौ न स्तः ॥ माङ्‌योगेऽपि स्तः । जनिष्ठा

Here is the line-by-line transcription of the text into Devanagari Markdown:

( ५०८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- स्वमोरद्ड् न ॥ वार्त्रघ्रमितरम् । छन्दसि किम् ? इतरत्काष्ठम् ॥ समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप् ॥ क्त्वापि छन्दसि ।७।१। ३८ ॥ यजमानं परिधापयित्वा ॥ सुपां सुलुक्पूर्वसवर्णाच्छेयाडाड्यायाजालः ।७।१।३९ ॥ ऋजवः सन्तु पन्थाः । पन्थान इति प्राप्ते सुः । परमे व्योमन् । व्योमनि इति प्राप्ते ङेर्लुक् । धीती । मती । सुष्टुती । धीत्या मत्या सुष्टुत्येति प्राप्ते पूर्वसवर्णदीर्घः । या सुरथा रथीतमौभा देवा दिविस्पृशा । अश्विना । यौ सुरथौ दिविस्पृशावित्यादौ प्राप्ते आ । नताद्ब्राह्मणम् । नतमिति प्राप्ते आत् । यादेव विद्म ता त्वा । यमिति प्राप्ते । न युष्मे वाजबन्धवः । अस्मे इन्द्राबृहस्पती । युष्मासु अस्मभ्यमिति प्राप्ते शे । उरुया । धृष्णुया । उरुणा धृष्णुनेति प्राप्ते या । नाभा पृथिव्याः । नाभाविति प्राप्ते डा । ता अनुष्ठ्योच्यावयतात् । अनुष्ठानमनुष्ठा । व्यवस्थावदङ्क । आङो ड्या । साधुया साध्विति प्राप्ते याच् । वसन्ता यजेत । वसन्ते इति प्राप्ते आल् ॥ इयाडि- याजीकाराणामुपसंख्यानम् * ॥ उर्विया । दार्विया । उरुणा दारुणेति प्राप्ते इया । सुक्षे- त्रिया । सुक्षेत्रिणेति प्राप्ते डियाच् । दृतिं न शुष्कं सरसी शयानम् । ङेरीकार इत्याहुः । तत्रानुदात्ते पदे प्राप्ते व्यत्ययेनान्तोदात्तता । वस्तुतस्तु ङीषन्तात् ङेर्लुक् । ईकारादेशस्य तूदाहरणान्तरं मृग्यम् ॥ आड्यायारामुपसंख्यानम् * ॥ प्रवाहुत्रा सिसृतम् । बाहुनेति प्राप्ते आडादेशः । घेर्डितीति गुणः । स्वप्नया । स्वप्नेनेति प्राप्ते अयाच् । स नः सिन्धुमिव नावया । नावेति प्राप्ते आयार् । रित्स्वरः ॥ अमो मश् ।७।१।४० ॥ मिवादेशस्यामो मश् स्यात् ॥ अकार उच्चारणार्थः । शित्त्वात्सर्वादेशः । अस्तिसिच इति ईट् । वधीं वृत्रम् । अव- धिषमिति प्राप्ते ॥ लोपस्त आत्मनेपदेषु ।७।१।४१ ॥ छन्दसि ॥ देवा अदुह्र । अदुह्वतेति प्राप्ते । दक्षिणतः शये । शेते इति प्राप्ते । आत्मेति किम् ? उत्सं दुहन्ति ॥ ध्वमो ध्वात् ७।१।४२ ॥ अन्तरेषोष्माणं वारयध्वात् । वारयध्वमिति प्राप्ते ॥ यजध्वैनमिति च ७।१।४३ ॥ एनमित्यस्मिन्परे ध्वमोऽन्तलोपो निपात्यते ॥ यजध्वैनं प्रियमैधाः । वकारस्य यकारो निपात्यत इति वृत्तिकारोक्तिः प्रामादिकी ॥ तस्थ तात् ।७।१।४४ ॥ मध्यमपुरु- षबहुवचनस्य स्थाने तात्स्यात् ॥ गात्रमस्थानू॒नं कृणुतात् । कृणुतेति प्राप्ते । सूर्यं चक्षुर्गमय- तात् । गमयतेति प्राप्ते ॥ तप्तनतनथनाश्च ।७।१।४५ ॥ तस्येत्येव ॥ शृणोत ग्रावाणः । शृणुतेति प्राप्ते तप् । सुनोतन पचत ब्रह्मवाहसे । दधातन द्रविणं चित्रमस्मै । तनप् । मरुत- स्तज्जुजुष्टन । जुषध्वमिति प्राप्ते । व्यत्ययेन परस्मैपदं श्लुश्च । विश्वेदेवासो मरुतो यतिष्ठेन । यत्संख्याकाः स्थेत्यर्थः । यच्छब्दाच्छन्दसो डतिः । अस्तेस्तस्य थनादेशः ॥ इदन्तो मसि ।७।१।४६॥ मसीत्यविभक्तिको निर्देशः । इकार उच्चारणार्थः ॥ मस् इत्ययमिकार- रूपचरमावयवविशिष्टः स्यात् ॥ मस इगागमः स्यादिति यावत् । नमो भरन्त एमसि । त्वमस्माकं तव स्मसि । इमः स्मः इति प्राप्ते ॥ क्त्वो यक् ।७।१।४७ ॥ दिवं सुपर्णो

१ सुषामानित्वात् षत्वम् ॥

गत्वाय ॥ इष्टीनेमिति च ॥ ७ । १ । ४८ ॥ क्त्वाप्रत्ययस्य ईनम् अन्तादेशो निपात्यते ॥ इष्टींन् देवान् । दृष्ट्वा इति प्राप्ते ॥ स्नात्व्यादयश्च ॥ ७ । १ । ४९ ॥ आदि शब्दः प्रकारार्थः । आकारस्य ईकारो निपात्यते ॥ स्विन्नः स्नात्वी मलादिव । पीत्वी सोमस्य वावृधे । स्नात्वा पीत्वेति प्राप्ते ॥ आज्जसेरसुकू । ७ । १ । ५० ॥ अवर्णान्तादङ्गात्परस्य जसोऽसुक् स्यात् ॥ देवासः । ब्राह्मणासः ॥ श्रीग्रामण्योश्छन्दसि । ७ । १ । ५६ ॥ आमो नुद् ॥ श्रीणामुदारो धरुणो रयी- णाम् । सूत ग्रामणीनाम् ॥ गोः पादान्ते । ७ । १ । ५७ ॥ विश्वा हि त्वा गोपतिं शूर गोनाम् । पादान्ते किम् ? गवां शता पृक्षयामेषु । पादान्तेऽपि क्वचिन्न । छन्दसि सर्वे विधयो वैकल्पिकत्वात् । विराजं गोपतिं गवाम् ॥ छन्दस्यपि दृश्यते । ७ । १ । ७६ ॥ अस्थ्या-

येनान्तरिक्षमुर्वाततन्थ । जगृम्भा ते दक्षिणमिन्द्र हस्तम् । त्वं ज्योतिषा वितमो ववर्ष । भाषायां तु बभूविथ । आतेनिथ । जगृहिम । ववरिथेति ॥ संनिसस- निषांसम् । ७ । २ । ६९ ॥ संनिमित्येतत्पूर्वात्सनतेः सनोतेर्वा क्सोरिट् एत्त्वाभ्यासलोपा- भावश्च निपात्यते ॥ पावकादीनां छन्दसि प्रत्ययस्थात्कादित्वं नेति वाच्यम् * ॥ हिरण्यवर्णाः शुचयः पावकाः ॥ घोर्लोपो लेटि वा । ७ । ३ । ७० ॥ दधद्रत्नानि दाशुषे । सोमो ददद्व्र्न्यर्धाय । यदग्निर्मन्वे ददात् ॥ मीनातेर्निगमे । ७ । ३ । ८१ ॥ शिति ह्रस्वः ॥ प्रमिणन्ति व्रतानि । लोके प्रमीणन्ति ॥ अस्तिसिचोऽपृक्ते ॥ बहुलं छन्दसि । ७।३।९७ ॥ सर्वमा इदम् । आसीदिति प्राप्ते । ह्रस्वस्य गुणः । जंसि च ॥ जसादिषु छन्दसि वावचनं [

येषां ते स्ववसस्तैः । तु इति सौत्रो धातुस्तस्मादसुन् । स्वं तवो येषां तैः स्ववद्भिः । समुप- द्विरजायतः । मिथुनेऽसिः । वसेः किच्चेत्यसिप्रत्यय इति हरदत्तः । पञ्चपादीरीत्या तु उपः किदिति प्राग्व्याख्यातम् ॥ न कवतेर्यङि ॥ कृपेश्छन्दसि । ७ । ४ । ६४ ॥ यङि अभ्या- सस्य चुत्वं न ॥ चरीकृप्यते ॥ दधर्तिदर्धर्तिदर्दधर्षी वोभूतूतेतिक्ते ऽलर्ष्या ऽऽपनीफण- त्संसनिष्यदत्करिक्रत्कनिक्रदद्भरिभ्रद्विध्वतोदविद्युतत्तरित्रतःसरीसृपतंवरिवृजन्मर्दृ- ज्याऽऽगनीगन्तीति च । ७ । ४ । ६५ ॥ एतेऽष्टादश निपात्यन्ते ॥ आद्यस्त्रयो धृञो धारयतेर्थाः । भवतेर्यङ्लुगन्तस्य गुणाभावः । तेन भाषायां तुत्रो बभ्यते । तिजेर्यङ्लुगन्तात्तङ् । इयर्

(५१२) सिद्धान्तकौमुद्याम्- नसत्तमञ्जसा । निष्पत्तमस्य चरतः । असन्नं निष्षण्णमिति प्राप्ते । उन्देर्नञ्पूर्वस्य अनुत्तम् । प्रतूर्तमिति त्वरतेः तुर्वीत्वस्य वा । सूर्तमिति सृ इत्यस्य । गूर्तमिति गुरी इत्यस्य ॥ अम्न- रूध्र्वरित्युभयथा छन्दसि । ८ । २ । ७० ॥ रूर्वा रेफो वा । अम्न एव । अम्नरेव । ऊध एव । ऊधरेव । अव एव । अवरेव ॥ भुवश्च महाव्याहृतेः । ८ । २ । ७१ ॥ भुव- इति । भुवरिति ॥ ओमभ्यादाने । ८ । २ । ८७ ॥ ओमशब्दस्य प्लुतः स्यादारम्भे ॥ ओ- ३ म् अग्निमीळे पुरोहितम् । अभ्यादाने किम् ? ओमित्येकाक्षरम् ॥ ये यज्ञकर्मणि । ८।२।८८ ॥ ये ३ यजामहे । यजेति किम् ? ये यजामहे ॥ प्रणवष्टेः । ८ । २ । ८९ ॥ यज्ञकर्मणि टेरोमित्यादेशः स्यात् ॥ अपां रेतांसि जिन्वतो ३ म् । टेः किम् ? हलन्ते अ- न्त्यस्य मा भूत् ॥ याज्यान्तः । ८ । २ । ९० ॥ ये याज्या मन्त्रास्तेषामन्त्यस्य टेः प्लुतो यज्ञ- कर्मणि ॥ जिह्मामग्ने चकृषे हव्यवाहा ३ म् । अन्तः किम् ? याज्यानामृचां वाक्यसमुदायरू- पाणां प्रतिवाक्यं टेः स्यात् । सर्वान्तस्य चेष्यते ॥ ब्रूहिप्रैष्यश्रौषड्वौषडावहानामादेः । ८ । २ । ९१ ॥ एषामादेः प्लुतो यज्ञकर्मणि ॥ अग्नयेऽनुब्रू ३ हि । अग्नये सोम्यानि प्रै- ३ ष्य । अस्तु श्रौ ३ षट् । सोमस्याग्ने वीही वौ ३ षट् । अग्निमा ३ वह ॥ अग्नीध्रप्रै- षणे परस्य च । ८।२।९२ ॥ अग्नीधः प्रैषणे आदेः प्लुतस्तस्मात्परस्य च ॥ ओ ३ श्रा ३ वय ॥ विभाषा पृष्टप्रतिवचने हेः । ८ । २ । ९३ ॥ प्लुतः ॥ अकार्षीः कटम् । अकार्षं हि ३ । अकार्षं हि । पृष्टेति किम् ? कटं करिष्यति हि । हेः किम् ? कटं करोति ननु ॥ [L18

ानामयम् । आख्याने-अगम ३ म् Wait,सर्वपदानामयम्- yes. * Line 16:पूर्वा ३ न् ग्रामा ३ न् ॥ प्लुतावैच इदुतौ । ८ । २ । १०६ ॥ दूराद्धूतादिषु प्लुतो विहि- * Line 17:तस्तत्रैव ऐचः प्लुतप्रसङ्गे तदवयवाविदुतौ प्लवेते । ऐ ३ तिकायन । औ ३ पगव । चतुर्मा- * Line 18:त्रावत्र ऐचौ सम्पद्येते ॥ एचोऽप्रगृह्यस्यादूराद्धूते पूर्वस्यार्धस्याऽऽदुत्तरस्येदुतौ । Wait, line 18 end:पूर्वस्यार्धस्याऽऽदुत्तरस्येदुतौ । Notice the avagraha:पूर्वस्यार्धस्याऽऽदुत्तरस्येदुतौ- yes, there are two avagrahas:ऽऽorऽ? Look at line 18: पूर्वस्यार्धस्याऽऽदुत्तरस्येदुतौ(two avagrahas!). * Line 19:८ । २ । १०७ ॥ अप्रगृह्यस्य एचोऽदूराद्ध

..." - wait, look at the last word before "यन्म": Is it "तदग्निस्तदपावम"? Look at the scan: त (ta) द (da) ग्नि (gni) स्त (sta) द (da) र् (r on top of something?) Wait, look above the letter after 'द': there is a repha! Wait, a repha?! Look at line 28: Above the letter between 'द' and 'मा', is there a repha? Yes! There is a repha: 'र्थ'! And after 'र्थ', there is 'मा' (ma with aa-kara)! Wait, what is before 'र्थ'? Is it: 'तदग्निस्तदर्थमा'? Wait, before 'र्थ' is 'द'! Wait, before 'द' is 'स्त'! Wait, before 'स्त' is 'ग्नि' or 'मि'? Wait, what does "तदग्निस्तदर्थमा" mean? Wait! Could it be "तदग्निस्तदर्थम्"? No, "तदग्निस्तदर्थमा । यन्म..." Wait, why would it say "तदग्निस्तदर्थमा"? Wait! Could it be: "तदग्निस्तद..." - wait, what is the Vedic text? Let's search for: "तदग्निस्त..." "विचर्षणिः" Wait!

स्वरप्रकरणम् । (२१९) छन्दसि । ८ । ३ । १०५ ॥ तृभिष्टुतस्य । तृभिः स्तुतस्य । गोष्टोमम् । गोस्तोमम् । पूर्वपदादित्येव सिद्धे प्रपञ्चार्थमिदम् ॥ पूर्वपदात् । ८ । ३ । १०६ ॥ पूर्वपदस्थान्निमित्तात्परस्य सस्य षो वा ॥ यदिन्द्राग्नी दिविष्टः । युवं हि स्थः स्वर्पती ॥ सुञः । ८ । ३ । १०७ ॥ पूर्वपद- स्थान्निमित्तात्परस्य सुञो निपातस्य सस्य षः ॥ ऊर्ध्व ऊषुणः । अभीषुणः ॥ सनोतेरनः । ८ । ३ । १०८ ॥ गोषा इन्द्रो नृषा असि । अनः किम् ? गोसनिः ॥ सहेः पृतनाऋताभ्यां च । ८ । ३ । १०९ ॥ पृतनाषाहम् । ऋताषाहम् । चात् ऋतीषाहम् ॥ निव्यभिभ्योऽड्व्य- वाये वा छन्दसि । ८ । ३ । १११ ॥ सस्य मूर्धन्यः ॥ न्यषीदत् । न्यसीदत् । व्यपी- दत् । व्यसीदत् । अभ्यष्टौत् । अभ्यस्तौत् ॥ छन्दस्युद्द्वग्रहात् । ८ । ३ । २६ ॥ ऋका- रान्तादवग्रहात्परस्य नस्य णः ॥ नृम्णाः । पितॄणाम् ॥ नश्च धातुस्थोरुषुभ्यः । ८ । ४ । २७ ॥ धातुस्थात् ॥ अग्ने रक्षा णः । शिक्षा णो अस्मिन् । उरु णस्कृधि । अभीशु णः । मो षु णः ॥ इत्यष्टमोऽध्यायः । इति वैदिकप्रकरणम् । अथ स्वरप्रकरणम् अनुदात्तं पदमेकवर्जम् । ६ । १ । १५८ ॥ परिभाषेयं स्वरविधिविषया ॥ यस्मिन्पदे यस्योदात्तः स्वरितो वा विधीयते तमेकमचं वर्जयित्वा शेषं तत्पदमनुदात्ताच्चं स्यात् ॥ गोपा- यतं नः । अत्र सनाद्यन्ता इति धातुत्वे धातुस्वरेण यकाराकार उदात्तः शिष्टमनुदात्तम् ॥ सतिशिष्टस्वरबलीयस्त्वमन्यत्र विकरणेभ्य इति वाच्यम् * ॥ तेनोक्तोदाहरणे गुपेर्धा- तुस्वर आयस्य प्रत्ययस्वरश्च न शिष्यते । अन्यत्रेति किम् ? यज्ञं यज्ञमभिवृधे गृणीतः । अत्र सतिशिष्टोऽपि श्ना इत्यस्य स्वरो न शिष्यते किं तु तस एव ॥ अनुदात्तस्य च यत्रोदात्त- लोपः । ६ । १ । १६१ ॥ यस्मिन्ननुदात्ते परे उदात्तो लुप्यते तस्योदात्तः स्यात् ॥ दे॒वीं वाच॑म् । अत्र ङीबुदात्तः ॥ चौ । ६ । १ । १२२ ॥ लुप्ताकारेऽञ्चतौ परे पूर्वस्यान्तोदात्तः स्यात् ॥ उदात्त- निवृत्तिस्वरापवादः । देवद्रीचीं नयत देवयन्तः ॥ अतद्धित इति वाच्यम् ॥ * ॥ दाधीचः । माधूचः । प्रत्ययस्वर एवात्र ॥ आमन्त्रितस्य च । ६ । १ । १९८ ॥ आमन्त्रितस्यादिरुदात्तः स्यात् ॥ अ॒ग्न इन्द्र॑ वरुण मित्र दे॒वाः ॥ आमन्त्रितस्य च । ८ । १ । १९ ॥ पदात्परस्यापा- दादिस्थितस्यामन्त्रितस्य सर्वस्यानुदात्तः स्यात् ॥ प्रागुक्तस्य षाष्ठस्यापवादोऽयमाष्टमिकः । इमं मे गङ्गे यमुने सरस्वति । अपादादौ किम् ? शुतुद्रि स्तोमम् ॥ आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत् ॥ अग्न इन्द्र । अत्रेन्द्रादीनां निघातो न पूर्वस्याविद्यमानत्वेन पदात्परत्वाभावात् ॥ नामन्त्रिते १ अनकारान्तसनोतेरिणुकुभ्यां परस्य सस्य षश्छन्दसि ॥ २ एभ्यः परस्य सुनोत्यादेः सस्याङ्व्यवाये षत्वं वा । प्रकरणप्राप्तस्य षत्वमात्रस्य विकल्पः ॥ ३ धातुस्थान्निमित्तादुरुशब्दात्सुशब्दाच्च परस्य नस् शब्दस्य नस्य णो भवति ॥

समानाधिकरणे सामान्यवचनम् ॥ समानाधिकरणे आमन्त्रिते परे विशेष्यं पूर्वमविद्यमानवन्न ॥ अग्ने तेजस्विन् । अग्ने भ्रातः । सामान्यवचनं किम् ? पर्यायेषु मा भूत् । अन्व्ये देवि सर- स्वति ॥ विभाषितं विशेषवचने ॥ अत्र भाष्यकृता बहुवचनमिति पूरितम् । सामान्यवचन- मिति च पूर्वसूत्रे योजितम् । आमन्त्रितान्ते विशेषणे परे पूर्वं बहुवचनान्तमविद्यमानवद्वा ॥ देवीः षळुर्वीरुरु नः कृणोत । अत्र देवीनां विशेषणं षडिति । देवाः शरण्याः । इह द्विती- यस्य निघातो वैकल्पिकः ॥ सुबामन्त्रिते पराङ्गवत्स्वरे । २ । १ । २ ॥ सुबन्तमामन्त्रिते परे परस्याङ्गवत्स्वरे कर्तव्ये ॥ द्रवत्पाणी शुभस्पती । शुभ इति शुभेः क्विबन्तात्षष्ठ्यन्तस्य परशरीरानुप्रवेशे षाष्ठिकमामन्त्रिताद्युदात्तत्वम् ॥ न चाष्टमिको निघातः शङ्क्यः । पूर्वाम- न्त्रितस्याविद्यमानत्वेन पादादित्वात् । यत्ते दिवो दुहित

स्वरप्रकरणम् । ( ५१७ ) वौषट्शब्द उच्चैस्तरां वा स्यादेकश्रुतिर्वा ॥ विभाषा छन्दसि । १ । २ । ३६ ॥ छन्दसि- विभाषा एकश्रुतिः स्यात् ॥ व्यवस्थितविभाषेयम् । संहितायां त्रैस्वर्यम् । ब्राह्मणे एकश्रुतिर्बह्वृ- चानाम् ॥ अन्येषामपि यथासंप्रदायं व्यवस्था ॥ न सुब्रह्मण्यायां स्वरितस्य तूदात्तः । १ । २ । ३७ ॥ सुब्रह्मण्याख्ये निगदे यज्ञकर्मणीति विभाषा छन्दसीति च प्राप्ता एकश्रुतिर्न स्यात्स्वरितस्योदात्तश्च स्यात् ॥ सुब्रह्मण्यो ३ म् ॥ असावित्यन्तः ॥ तस्मिन्नेव निगदे प्रथ- मान्तस्यान्त उदात्तः स्यात् ॥ गार्ग्यो यजते । ञित्त्वात्प्राप्त आयुदात्तोऽनेन बाध्यते ॥ अमुष्ये- त्यन्तः * ॥ षष्ठ्यन्तस्यापि प्राग्वत् ॥ दाक्षेः पिता यजते ॥ स्यान्तस्योपोत्तमं च * ॥ चाद- न्तस्तेन द्वाव्युदात्तौ ॥ गार्ग्यस्य पिता यजते ॥ वा नामधेयस्य * ॥ स्यान्तस्य नामधेयस्य उपो- त्तममुदात्तं वा स्यात् ॥ देवदत्तस्य पिता यजते ॥ देवब्रह्मणोरनुदात्तः । १ । २ । ३८ ॥ अनयोः स्वरितस्यानुदात्तः स्यात्सुब्रह्मण्यायाम् ॥ देवा ब्रह्माण आगच्छत ॥ स्वरितात्संहि- तायामनुदात्तानाम् । १ । २ । ३९ ॥ स्वरितात्परेषामनुदात्तानां संहितायामेकश्रुतिः स्यात् ॥ इमं मे गङ्गे यमुने सरस्वति ॥ उदात्तस्वरितपरस्य सन्नतरः । १ । २ । ४० ॥ उदा- त्तस्वरितौ परौ यस्मात्तस्यानुदात्तस्यानुदात्ततरः स्यात् ॥ सरस्वति शुतुद्रि । व्यचक्षयत्स्वः ॥ तस्य परमाम्रेडितम् ॥ अनुदात्तं च । ८ । १ । १३ ॥ द्विरुक्तस्य परं रूपमनुदात्तं स्यात् ॥ दिवेदिवे ॥ इति साधारणस्वरप्रकरणम् । अथ धातुस्वरप्रकरणम् । धातोः । ६ । १ । १६२ ॥ अन्त उदात्तः स्यात् ॥ गोपायतं नः । असि सत्यः ॥ स्वपादि- हिंसामच्यनिटि । ६ । १ । १८८ ॥ स्वपादीनां हिंसेश्चानिट्यजादौ लसार्वधातुके परे आदि- रुदात्तो वा स्यात् ॥ स्वपादिरुदाद्यन्तर्गणः । स्वपन्ति । श्वसन्ति । हिंसन्ति । पक्षे प्रत्ययस्वरेण मध्योदात्ता । ङित्त्वेवेष्यते । नेह । स्वपानि । हिनसानि ॥ अभ्यस्तानामादिः । ६ । १ । १८९ ॥ अनिट्यजादौ लसार्वधातुके परे अभ्यस्तानामादिरुदात्तः ॥ ये ददति प्रिया वसु । परत्वाच्चित्स्वरमयं बाधते । दधाना इन्द्रे ॥ अनुदात्ते च ६ । १ । १९० ॥ अविद्यमानोदात्ते लसार्वधातुके परेऽभ्यस्तानामादिरुदात्तः ॥ दधासि रत्नं द्रविणं च दाशुषे ॥ भीहीभृहुम- दजनधनदरिद्राजागरां प्रत्ययात्पूर्व पिति । ६ । १ । १९२ ॥ भीप्रभृतीनामभ्यस्तानां पिति लसार्वधातुके परे प्रत्ययात्पूर्वमुदात्तं स्यात् ॥ योऽग्निहोत्रं जुहोति । नृमत्तु नः परिज्मा । माता यद्वीरं दधनत् । जागर्षि त्वम् ॥ लिति । ६ । १ । १९३ ॥ प्रत्ययात्पूर्वमुदात्तम् ॥ चिकीर्षकः ॥ आदिर्णमुल्यन्यतरस्याम् । ६ । २ । १९४ ॥ अभ्यस्तानामादिरुदात्तो वा णमुलि परे ॥ लोलूयंलोलूयम् । पक्षे लित्स्वरः ॥ अचः कर्तृयकि । ६ । १ । १९५ ॥ उपदे- शेऽजन्तानां कर्तृयकि परे आदिरुदात्तो वा ॥ लूयते केदारः स्वयमेव ॥ चङ्यन्यतरस्याम्

( ५१८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- ।६।१ । २१८ ॥ चङन्ते धातावुपोत्तममुदात्तं वा ॥ मा हि चीकरताम् । धात्वकार उदात्तः । पक्षान्तरे चङुदात्तः ॥ इति धातुस्वरप्रकरणम् । अथ प्रातिपदिकस्वरप्रकरणम् । कर्षाऽऽत्वतो घञोन्त उदात्तः । ६ । १ । १५९ ॥ कर्षतेर्धातोरकारवतश्च घञन्त- स्यान्त उदात्तः स्यात् ॥ कर्षः । शपा निर्देशात्तूदादेराद्युदात्त एव । कर्षः । पाकः ॥ उञ्छा- दीनां च । ६ । १ । १६० ॥ अन्त उदात्तः स्यात् ॥ उञ्छादिषु युगशब्दो घञन्तोऽगुणो निपात्यते कालविशेषे रथाद्यवयवे च । वैश्वानरः कुशिकैर्भियुगेयुगे । अन्यत्र । योगेयोगे तवस्तरम् । भक्षशब्दो घञन्तः । गावः सोमस्य प्रथमस्य भक्षः । उत्तमशश्वत्तमावपि । उदु- त्तमं वरुण । शश्वत्तममीळते ॥ चतुरः शसि ६ । १ । १६७ ॥ चतुरोऽन्त उदात्तः शसि परे ॥ चतुरः कल्पयन्तः । अचि र इति रादेशस्य पूर्वविधौ स्थानिवत्त्वान्नेह । चतस्रः पश्य । चतेरुरन् । नित्त्वादाद्युदात्तता ॥ झल्युपोत्तमम् । ६ । १ । १८०॥ षट्‍त्रिचतुर्भ्यो या झला- दिर्विभक्तिस्तदन्ते पदे उपोत्तममुदात्तं स्यात् ॥ अष्टाभिः । पञ्चभिः नवभिः । नवभिर्वाजैर्नवती च । सप्तम्यो जायमानः । आदशभिर्विश्वस्वतः । उपोत्तमं किम् ? आ षड्भिर्ह्वयमानः । विश्वे- दैवैस्त्रिभिः । झलि किम् ? नवानां नवतीनाम् ॥ विभाषा भाषायाम् । ६ । १ । १८१ ॥ उक्तविषये ॥ सर्वस्य सुपि । ६ । १ । १९१ ॥ सुपि परे सर्वशब्दस्यादिरुदात्तः स्यात् ॥ सर्वे नन्दन्ति यशसा ॥ ञ्नित्यादिर्नित्यम् ।६। १ । १९७ ॥ ञिदन्तस्य निदन्तस्य चादिरुदात्तः स्यात् ॥ यस्मिन्विश्वानि पौंस्या । पुंसः कर्मणि ब्राह्मणादित्वात् ष्यञ् । सुते दधिष्व नश्चनः । चायतेरसन् । चायेरन्ने ह्रस्वश्चेति चकारादसुनो नुडागमश्च ॥ पन्थमथोः सर्वनामस्थाने । ६ । १ । १९९ ॥ आदिरुदात्तः स्यात् ॥ अयं पन्थाः । सर्वनामस्थाने किम् ? ज्योतिष्मतः पथो रक्ष । उदात्तनिवृत्तिस्वरेणान्तोदात्तं पदम् ॥ अन्तश्च तवै युगपत् । ६। १ । २०० ॥ तवैप्रत्ययान्तस्याद्यन्तौ युगपदाद्युदात्तौ स्तः ॥ हर्षसे दातवा उ ॥ क्षयो निवासे । ६ । १ । २०१ ॥ आद्युदात्तः स्यात् ॥ स्वे क्षये शुचिव्रत ॥ जयः करणम् । ६ । १ । २०२ ॥ कर- णवाची जयशब्द आद्युदात्तः स्यात् ॥ जयत्यनेन जयोऽश्वः ॥ वृषादीनां च । ६ । १ । २०३ ॥ आदिरुदात्तः ॥ आकृतिगणोऽयम् । वाजेभिर्वाजिनीवती । इन्द्रं वाणीः ॥ संज्ञा- यामुपमानम् ।६।१।२०४॥ उपमानशब्दः संज्ञायामाद्युदात्तः ॥ चञ्चेव चञ्चा । कनो- १ उञ्छ, म्लेच्छ, जक्ष, जल्प, जप, वध, युग, गरो, दूष्ये, वेगवेदवेष्टबन्धाः करणे, स्तुयुद्रुवश्छन्दसि, वर्तनि स्तोत्रे, श्वभ्रे दरः, साम्र्बतापौ भावगर्हायाम्, उत्तमशश्वत्तमौ सर्वत्र, भक्षमन्थगोमन्था इत्युञ्छादिः ॥ २ वृषः, जनः, ज्वरः, ग्रहः, हयः, गयः, नयः, तायः, तयः, चयः, श्रमः, वेदः, सूदः, अंशुः, गुहा, शमरमौ संज्ञायां भावकर्मणोः, मज्लः, शान्तिः, कामः, यामः, आरा, धारा, कारा, वहः, कल्पः, पादः । इति वृषादिः ॥