वासवदत्ता (महाकवि सुबन्धु - श्लेष-प्रधान शास्त्रीय गद्यकाव्य सान्वय सटीक)

द्धिमिव (यौवनस्य) सङ्कल्प(वृत्तिं १) इव शृङ्गारस्य (सङ्के- तभूमिमिव लावण्यस्य) निधानमिव [६६] कौतुकस्य [त्रिभुवन २]विजयपताकामिव मकरध्वजस्य (आजिभूमिम्) इव [मनसो ऽभिभूतिमिव] मदनस्य (सम्मोहिनीम्) इव (सर्व)- इन्द्रियाणां मोहनशक्तिमिव (मदनस्य) विहारस्थलीमिव सौन्दर्यस्य (मित्रविलासालय)शालाम् इव सौभाग्यस्य [उत्प- त्तिस्थानमिव लावण्यस्य] आकर्ष[६७]ण(मन्त्र३)सिद्धिमिव (मनसिजस्य) चक्षुर्बन्ध(नमहौषधीं ४) इव मन्म- थेन्द्रजालिनः त्रिभुवनविलोभनसृष्टिमिव प्रजापतेः [क- न्यकां] अष्टादशवर्षदेशीयां ५ (कन्यां) अपश्यत् ६ स्वप्ने। अथ तां प्रीतिविस्फारितेन चक्षुषा पिबन्निव जनितेर्ष्यये ऽव निद्रया चिरसेवितया ७ (स) मुमुचे। (अथ स प्रबुद्धस् ८) तु विषसरसी ऽव दुर्ज[६८]नवचसी ऽव (२६) निमग्नम् आत्मानम् (अव)धारयितुं न शशाक। तथाहि क्षणं (आकाशे तदालिङ्ग- नार्थं) प्रसारितबाहुयुगलः एह्य् एहि प्रियतमे (मा गच्छ मा गच्छे ९) ऽती दिक्षु (विदिक्षु १० च वि)लिखिताम् इवो ऽत्कीर्णामिव चक्षुषि निखातामिव हृदये प्रियतमाम् आजुहाव। ततस् तत्रै ऽव शय्यातले (निलीनो ११) निषिद्धाशेषपरिजनो दत्त(कवाटः) प- रि[६९]हृतताम्बूल[हारा]दिसकलोपभोगस् तं (दिवसम्) अनयत्। तथै ऽव निशाम् अपि स्वप्नसमागमेच्छया (कथम् अप्य्) अनै- षीत्। अथ तस्य प्रियसखो मकरन्दो नाम कथमपि ल- ब्धप्रवेश(दर्शनः) कन्दर्पसायकप्रहारपरवशं कन्- दर्पकेतुम् उवाच। सखे किम् इ[७०]दम् असाम्प्रतम् असाधु- जनोचितम् (आचारम्) आश्रितो ऽसि। तवै ऽतद्[चरितम्] आलोक्य वितर्क- (दोलासु) निवसन्ति सन्तः। खलाः पुनस् (त्वदनुचितम् अनिष्टम् आचारम् आचरन्ति)। अनिष्ट्(ओत्पादन)रसोत्तरं हि (भवति १२) ख- लहृदयम्। को नामा ऽस्य तत्त्वनिरूपणे समर्थः। तथा हि भीमो ऽपि नबकद्वेषी आश्रयाशो ऽपि मातरिश्वा अति(कटु[७१]को) ऽपि १ So also Hall's manuscripts A, B, C, F, H. २ Hall's manuscripts C, D, H also omit tribhuvana. ३ So also Hall's manuscripts A, D, F, G, H. ४ Cf. bandhamahāuṣadhīm in Hall's manuscripts C, D, G, H. ५ Tel. ed. 61 and Grantha ed., varṣīyām. ६ Tel. ed. 61 and Grantha ed., dadarśa. ७ Trichinopoly ed., ciraṃ sēvitayā. ८ So also Hall's manuscript D. ९ So also Hall's manuscript D. १० So also Hall's manuscripts A, B, D, E, F, G, H. ११ So also Hall's manuscripts A, B, C, E. १२ Cf. khalahṛdayaṃ bhavati in Hall's manuscripts C, D, E, H.

154 VĀSAVADATTĀ mahārasaḥ sarṣapasnēha iva kara(yuga)lālitō 'pi śirasā dhṛtō 'pi na (kāṭavaṃ ¹) jahāti. tālaphalarasa ivā "pāta(27)madhuraḥ (pari- ṇāmē) virasas tiktaś ca (pādaraja) ivā 'vadhūtō ('pi ²) mūrdhānaṃ kaṣāyayati. viṣataru(prasūnam) iva yathā yathā 'nubhūyatē tathā tathā mōha[72]m ēva (dṛḍhayati. nīcadēśanadyā iva na vārivirahō 'sya jāyatē). nidāghadivasa iva bahumatsaras (suma- nasāṃ saṃtāpaṃ ³) vahati. aṃdhakāra iva dōṣānubamdhadhaca- turaḥ viśvakarmāvalōpanōdyataś ca (rudra iva) virūpākṣaḥ [73] (viṣṇur iva) cakradharaḥ śakrāśva ivō 'ccāiśśravāḥ nadēśajapra- śaṃsī ca (sa)śarasyē 'va [vi]bhinnasyā ⁴ 'pi (satataṃ) snēhaṃ dar- śa(28)yatō 'pi takrāṭa iva hṛdayaṃ [74] vilōḍayati. yakṣabalir ivā "tmaghōṣamukharō maṃḍala(bhramaṇakaś) ca [matta]mā- taṃga iva svavaśālōlamukhō 'dharīkṛtadānaś ca vṛṣabha iva surabhiyānavikalaḥ kāmī 'va gōtraskhalanavi(kalō) vāmādhvā- [75]nuraktaś ca [a]jīrṇa(rōga ⁵) iva kaḷēbarē vacasi maṃdimānam (ud)vahati. vaṃcaka iva (raktaḥ kaṭapalē) vibhāvarīraktaś ca parē(29)ta iva [76] baṃdhutāpadarśanaḥ paraśur iva bhadraś- riyam api khaṃḍayati. kuddāla iva dalitagōtraḥ kṣamābhājaḥ prāṇinaś (ca) nikṛntati. (rati)[77]kīla iva jaghanyakarmalagnō hrēpayati sādhūn. duṣṭaśūrpaśrutir iva kānanarucir anugatam api yavasam (san)tataṃ nā 'numōdatē. abi[78]jād ēva jāyaṃtē akāṃḍāt ⁶ [ēva] prarōhaṃti khalavyasanāṃkurā durucchēdā(30)ś (ca ⁷) bhavaṃti. asatāṃ [hi] hṛdi praviṣṭō dōṣalavaḥ karāḷāyatē satāṃ tu (hṛdayaṃ) na (pra ⁸)viśaty ēva yadi (katham api ⁹ pra-) viśati [79] (tadā ¹⁰) pārada iva (kṣaṇam ¹¹) api na (tiṣṭhati ¹²). mṛgā iva vinōdaviṃdōś (śramagā ¹³ bhavaṃti sādhavaḥ). sukhaṃ janā

¹ So also Hall's manuscripts B, C, D, E, F, G, H. ² So also Hall's manuscripts C, D, E, F, H. ³ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G. ⁴ So also Hall's manuscript D. ⁵ So also Trichinopoly ed. and Srirangam text; Tel. ed. 61 and Grantha ed., ajīrṇarōga. ⁶ Cf. akāṇḍāt prasaranti in Hall's manuscripts A, B, C, F, G. ⁷ So also Hall's manuscript D. ⁸ So also Hall's manuscripts A, B, F, G. ⁹ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G, H. ¹⁰ So also Hall's manuscripts C, D, E, F, G, H. ¹¹ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G, H. ¹² So also Hall's manuscripts A, B, C, F, G, H. ¹³ So also Hall's manuscript D, and the commentator Jagaddhara.

(हि भवादृशाश्) शरत्समया इव [भवादृशा मित्रस्य हृदयम्¹] हरन्ति न च (मित्र)चेतना विसदृशम् उपदिशन्ति। अचेतनानाम् अपि मैत्री समुचितपक्षे निक्षिप्ता [तथा[80]हि] माधुर्यशै- त्यशुचित्वसन्तापशान्तिभिः पयः पय (इति² शब्दसाम्यान्) मित्रताम् उपगतस्य (मत्)सङ्गमाद्³ (वृद्धिम् उपगतस्य क्षीरस्य क्वाथे⁴ पुरतो ममै "व क्षयो युक्त) इति (मत्वे) 'व वारिणा ['पि] क्षीयते। तद् इदम् असांप्रतम् आचरितम् [सखे] गृहाण साधुजनोचितम् अध्वानम्। सा[81]धवो ('पि) दिङ्मोहाद् [परम्] उत्पथप्रवृत्ता (अपि पुनर् गृहीतसत्पथा⁵) भवन्ति। इत्यादि वदति तस्मिन् (मकरन्दे प्रियसखे) कथम् अपि स्म- रशर[निकर]प्रहारपरवशः (कन्दर्पकेतुः) परिमिताक्ष- रम् उवाच। वयस्य दितिरिव शतमन्युसमाकुला भवत्य् (अस्मादृशजनचित्त)वृत्तिः ना 'यम् उपदेशकालः पच्यन्(31)त इव (मे⁶) 'ङ्गानि [82] क्वाथ्यन्त इवे 'न्द्रियाणि [भिद्यन्त इव मर्माणि] निस्सरन्ति 'व प्राणाः उन्मूल्यन्त इव विवेकाः नष्टे ('व⁷) स्मृतिः [तद्] अधुना (तद् अलम् अनया कथया) यदि ('त्थम्) सहपांसु(क्रीडा)सम(सुखदुःखो) 'सि (तन् मया स- मम् आगम्यताम्) इत्य् उक्त्वा परिजनालक्षित (एव) तेन सहै ('व पुरान्⁸) निर्जगाम। (ततो 'नेक)नल्वशत(मात्रम्) अध्वानम् गत्वा (तेना) 'गस्त्यवचनसंहृत[83]ब्रह्माण्ड(खण्ड⁹)- गतशिखरसहस्रः कन्दरान्तर[आल]लता¹⁰गृह(प्रसुप्त¹¹)वि- द्याधरमिथुनगीताकर्णनसुखितचमरी(गण¹²)मारणोत्(सु- क)शबर(कुल)सम्बाधकच्छ(तटः) कटक(तटगत)करिक- राकृष्टभग्नस्यन्दमा[84]नहरिचन्दन(रसा)मोद(गन्ध)- वाहिगन्धवाहशिशिरीतशिलातलः सुदूरपतनभग्नतालफल-

¹ Hall's manuscripts C, D, E, H, and the commentator Jagaddhara also omit mitrasya hṛdayam. ² So also Hall's manuscripts A, B, C, D, H, and the commentators Jagaddhara and Narasimha. ³ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, H, and the commentator Jagaddhara. ⁴ So also Hall's manuscripts C, D, E, G. ⁵ Cf. api punar gṛhītapathā in Hall's manuscript D. ⁶ So also Hall's manuscript D. ⁷ So also Hall's manuscript D. ⁸ So also Hall's manuscripts A, B, C, H. ⁹ So also Hall's manuscripts A, C, G, H, and the commentator Jagaddhara. ¹⁰ So also Hall's manuscripts C, D. ¹¹ Cf. gṛhasukhaprasupta in Hall's manuscripts A, C, D, F, G and gṛhasupta in manuscript B. ¹² So also Hall's manuscripts A, B, C, F, H.

रसार्द्रकरतलास्वादनोत्सुकशाखामृग (कदम्बकः ¹) प्र- लम्बमाननिर्झर्(ओपान्तनि)विष्ट ² जीवं(जीवक)मिथुन(लिह्य- मान)विविधफल[८५]रसामोद(गन्ध)सुरभितपरिसरः स- रभसकेसरिसहस्रखरनखरधाराविदारितमत्तमातङ्ग- कुम्भस्थलविगलित(स्थूल)मुक्ताफल(शबल ³)शिखरतया (शी- खरावा)लग्नं तारागणम् इवो ऽद्वहन् सुग्रीव इव [८६] ऋक्षग- वयशरभकेसरिकुमुद(पनस ⁴)सेव्यमानपादच्छायः प- शुपतिर् इव ना(३२)गनिश्वाससमुत्क्षिप्तभूतिः जनार्दन इव वि- (कच)वनमालः सहस्रकिरण इव सप्तपत्रस्यन्दनोपेतः वि- रूपाक्ष इव [८७] सन्निहितगुहः शिवानुगतश् च कामी ऽव काम- तारोषरसानुगतः समदनश् च श्रीपर्वत इव सन्निहितमल्लि- कार्जुनः नरवाहनदत्त [८८] इव प्रियङ्गुश्यामासनाथः शि- शुर् इव कृतधात्रीधृतिः वासराम्भ इवा [गैरिका⁵]रुणप्रभा- पाटलित(पत्र)वनराजीः कृष्णपक्ष इव बहुलतागहनः कर्ण इवा ऽनुभू(३३)तशतकोटिदानः भीष्म इव शि[८९]खण्डिमुक्तैर् अर्धचन्द्रैर् आचित(तनुः) कामसूत्रविन्यास इव मल्लनाग- (घटितकान्तार)सामोदः हिरण्यकशिपुर् इव शम्बरकुलाश्रयः गैरिकव्याजाद्(उपरि ⁶)रविरथमार्गमार्गणार्थम् इवा ऽरुणेनो ऽपास्य[९०]मानः शिखरगतसूर्याचन्द्रमस्तया विस्तारितलो- चनो ऽगस्त्यमार्गम् इवो ऽद्वीक्षमाणः (कुलिशक्षतरन्ध्र)- स्र(३४)स्तान्त्र(नाल ⁷) इव जरदजगरभोगैः कुम्भकर्ण इव दन्तान्तराल(गतैर् ⁸) वानर(व्यूहैर् ⁸) पिण्डा(लक्त[९१]क⁹र- क्तपद)पङ्क्तिसूचितसम्(चार)शचीपतिवारविलासिनीसङ्केतकेतकी- मण्डपः अकुलीनो ऽपि सद्वंशभूषितः दर्शिताभयो ऽपि मृत्यु- फल(दाया) सप्रस्थो ऽप्य् अपरिमाणः सनादो ऽपि निश्[९२]शब्दः भीमो ऽपि कीचकसुहृत् पिहिताम्बरो ऽपि (वि)लसदंशुकः विन्ध्यो (३५) नाम [महा ¹⁰]गिरिर् अदृश्यत। [९३] यश् च प्रवृद्धगुल्म- तया (रोगी ऽव) दृश्यमानबहुधातुविकारः। (यश् च) साधुर्

पादटिप्पण्यः (Footnotes)

¹ So also Hall’s manuscripts D, H. ² Cf. nirjharaśikharōpāntōpaviṣṭa (निर्झरशिखरोपान्तोपविष्ट) in Hall’s manuscript D. ³ So also Hall’s manuscripts A, B, C, D, H. ⁴ So also Hall’s manuscript D. ⁵ Hall’s manuscripts A, B, C, D, F, H, and the commentators Jagaddhara and Narasiṃha also omit gāirika. ⁶ So also Hall’s manuscripts C, D, E, G, H. ⁷ So also Hall’s manuscripts C, E. ⁸ So also Hall’s manuscripts D, E, G. ⁹ Cf. piṇḍālaktakāṅkita (पिण्डालक्तकाङ्कित) in Hall’s manuscripts A, B, C, D, G, H. ¹⁰ Hall’s manuscripts D, E, G, H, and the commentator Jagaddhara also omit mahā.

A SANSKRIT ROMANCE 157 iva sānugrahapracāraprakaṭitamahimā mīmāṁsānyāya iva pihi- tadigambaradarśanaḥ. yaś ca harivaṁśāir iva puṣkar(ākṣa)prā- durbhāvarama[94]nīyāiḥ rāśibhir iva mīna(makarakulīramithu- na)saṁgatāiḥ karaṇāir iva śakunināgabhadrabālavakulōpētāiḥ (36) dēvakhātāir upaśōbhit(āṁtaḥ ¹). yaś ca kusumavicitrābhiḥ vaṁśapatrapatitābhiḥ sukumāralalitābhiḥ puṣpi[95]tāgrābhiḥ (praharṣiṇībhiḥ śikhariṇībhiḥ) latābhiḥ darśitānēkavṛttavilāsaḥ. yaś ca (samadakala ²)haṁsasārasarasitōdbhrāṁt(ōtkuṭa)vikaṭa- (kuṁjakaccha) vyādhūta[ vikaca ]kamala (ṣaṁḍa) gaḷitamakaram- dabiṁdusaṁdōhasurabhitasalilayā sāyaṁtana (samayamajjat ³) - puḷiṁdarājasuṁdarī [96] (nimna) nābhimaṁḍala (pari)pītasalila- yā[ madamukhararājahaṁsakulakōlāhalamukharitakūlapulinayā ] taṭanikaṭa (sthitavikaṭa ⁴) mattamātaṁgagaṁḍa (sthalavigaḷan ⁵)- madadhārā(biṁduprakara)stabakitasalilayā tīraprarūḍhakētakī- kānana(patitadhūḷinikurumbasaṁjāta)sāikatasukhōpaviṣṭataruṇa- sura[97]mithunanidhuvanalīlāparimaḷasākṣikūlōpavanayā taṭā- (vaṭasthavighaṭitāṁbhōja⁶ṣaṁḍa)maṁḍapāvasthitajaladēvatā(vi)- gāhyamāna(payasā) tīraprarūḍhavētasa(vanā⁷)bhyaṁtara(ni⁸)līna- dātyūha (madōtkaṭakēḷi)[98]kuhakuhārāvakāutukākṛṣṭasurami- thunasaṁstūyamān(ō(37)pa ⁹)bhōgayā upakūlasaṁjāta(naḷina- puṁja ¹⁰)kuṁjapuṁjita[kulāya]kukkuṭaghaṭāghūtkārabhairavatī- rayā (ātapasēvāsamutsuka)jalamānuṣīmṛditasukumāra(tarapuḷi- nayā) upavana(pavanā)mdō[99]ḷitataraḷa(tara)taraṁgayā (naḷinī)- nikuṁjapuṁjaniviṣṭa(duṣṭa¹¹bakōṭa)kakuṭumbinīnirīkṣyamāṇavṛd- dhaśapharayā (pōtō)dhānalubdhakōyaṣṭika(skaṁbhana ¹²)bhīma- ¹ So also Hall's manuscript H, and the commentator Narasiṁha. ² So also Hall's manuscripts C, D, and the commentator Narasiṁha. ³ Cf. sāyantanasamayōnmajjat in Hall's manuscripts A, B, C, E, F, G, and sāyantanasamayamajjana in manuscript D. ⁴ Cf. taṭanikaṭavikaṭa in Hall's manuscripts B, D, F. ⁵ Cf. gaṇḍanirgalita in Hall's manuscripts A, B, D, E, G. ⁶ Cf. taṭāvaṭavighaṭitajambū in Hall's manuscript D (vighaṭita also in manuscript F, ghaṭita in manuscript H). ⁷ So also Hall's manuscripts A, B, F. ⁸ So also Hall's manuscripts A, B, C, E, F, G, H. ⁹ So also Hall's manuscripts C, D, E, F, G, H. ¹⁰ Cf. kuñjapuñjapuñjita in Hall's manuscript D. ¹¹ Cf. naṣṭa in Hall's manuscripts A, B, and dhṛṣṭa in manuscripts C, F ; Trichino- poly ed. omits duṣṭa. ¹² So also Hall's manuscripts A, E, F, G, and the commentator Narasiṁha.

१५८ वासवदत्ता वेतसवन(लतया १) [तरल]तरङ्गमoverflowाला २सं(तरद्)उद्दण्ड- (वाल)द[१००]र्शनधावदतिचपलराजिलराजी(राजितो ३)पकूलसलि- लया (खञ्जरीट ४)मिथुन(निधुवन)दर्शनोपजातनिधिग्रह- णकौतुककिरात[श[१०१]त]खन्यमान(स्थपुटित)तीरया क्रुद्- धये ऽव दर्शितमुख[वि५]भङ्गया मत्तये ऽव (स्खलद्६)ग- त्या दिनारम्भलक्ष्म्ये ऽव वर्धमानवेलया भारतसमर- भूम्ये ऽव नृत्यत्कबन्धा प्रावृषे ऽव विजृम्भमाणशत- (३८)पत्रपिहित[१०२]विषधरया (सकामये) ऽव कृतभूभृत्से- वया रेवया प्रियतमये ऽव प्रसारित(तरङ्ग)हस्तयो ऽपगू- ढः। यश्च हरिखरनखरविदारितकुम्भस्थलविकलवारणध्वानैर् अद्या ऽपि कुम्भसम्भवं (सम्)आह्वयती ऽवो ऽच्चतालभुजः। (तत्रान्तरे) मकरन्दस् तम् उवाच [१०३] पश्यो ऽदञ्चदवाञ्चदञ्चितवपुः (पूर्वार्धपश्चार्- ध)भाक् स्तब्धोत्तानितपृष्ठनिष्ठितमनाग्भुग्नाग्रलाङ्गूलभृत् दंष्ट्राकोटिविशङ्कटास्यकुहरः कुर्वन् सतामुत्कटाम् (उत्)कण्ठः कुरुते क्रमं करिपतौ क्रूराकृतिः केसरी। अपि च उत्कर्णो ऽयम् अकाण्डचण्डिमपटुस् स्फारस्फुरत्के- सरः क्रूराकारकरालवक्त्र (कुहरस्) स्तब्धोर्ध्वलाङ्गूल- भृत् [१०४] (चित्रे चा) ऽपि न शक्यते (वि)लेखितुं सर्वाङ्गसङ्कोच- (भाक् ७) (फीट्)कुर्वद्गिरिकुञ्जकुञ्जरशिरः८कुम्भस्थलस्थोह- रिः। अनन्तरं नीचदेशनद्ये ऽव न्यग्रोधोपचितया उत्तरगो(ग्रह- ण)[१०५]भूम्ये ऽव विजृम्भमाणबृहन्नलया (कुरु)देश(धक्- १ त्रिचिनोपोलि सं., मालया. २ सो ऑल्सो हॉल्स मैन्युस्क्रिप्ट्स ए, बी, सी, एफ, एच. ३ सो ऑल्सो हॉल्स मैन्युस्क्रिप्ट ई. ४ सो ऑल्सो हॉल्स मैन्युस्क्रिप्ट्स सी, एफ. ५ हॉल्स मैन्युस्क्रिप्ट्स ए, बी, सी, एफ, एच, ॲण्ड द कॉमेण्टेटर्स जगद्धर ॲण्ड नर- सिंह ऑल्सो ओमिट् वि. ६ सो ऑल्सो हॉल्स मैन्युस्क्रिप्ट्स सी, डी, एफ. ७ सो ऑल्सो हॉल्स मैन्युस्क्रिप्ट्स ए, बी, सी, डी, एफ, एच. ८ त्रिचिनोपोलि सं. ॲण्ड श्रीरङ्गम् टेक्स्ट्, बृहत्.

कये¹) ऽव घन(३९)सारसार्थवाहिन्या विदग्ध[जन]मधु- [पान]गोष्ठ्ये ऽव नानाविटपी[१०६]तासवया नलकूबरचित्तवृत्त्ये ऽव सततधृतारम्भया मत्तमातंगगत्ये ऽव घंटारवावे- दितमार्गया सदीश्वरसेवये (ऽव) दूरोद्गतबहुफलया विरा- टलक्ष्म्ये ऽवा ऽऽनंदितकीचकशतया विंध्याटव्या (कतिपयदू- रम् अध्वानं²) गत्वा कामिन इव मदनशलाकाङ्कितस्य (विकर्त- नस्ये ऽव (४०) स्निग्धच्छायस्य वैकुंठस्ये ऽव लक्ष्मीभृतः यात्रोद्यतनृपतेर् इव घनपत्रशोभितस्य वेदस्ये ऽव भूरि- शाखालंकृतस्य गाणिक्यस्ये ऽवा ऽनेकपल्लवोज्ज्वलस्य ³) जं- बूबृक्षस्या (ऽधश्) छायायां (स) विशश्राम। [१०७] अत्रांतरे भगवान् अपि मरीचिमाली आतपक्लांत(वन)महिषलोचनपाटल- मंडलं चरमाचल(शिखरम्) आरुरोह। ततो मकरंदः फलमूलान्य् आदाय [कथम्] कथम् ⁴ अपि तम् अभिनंदिताहा- र(म्)[परिचयम्] अकार्षीत्। स्वयं (अपि) तदुपभुक्तशेषम् (अकरोद् अशनम्)। अथ तां एव प्रियतमां हृदयफलके (संकल्पतूलिकया) लिखि[१०८]ताम् इवा [ऽव⁵]लोकयन् निष्पंदकर- णग्रामः कंदर्पकेतुर् मकरंद(विरचिते) पल्लवशयनो सुषवाप। अथ [अर्ध]याममात्रावखंडितायां (यामिन्यां) [तत्र] जंबूतशिखरे (मिथः कलहायमानयोश् शुकशारिक- योः) कलकलं श्रुत्वा कंदर्पकेतुर् मकरंदम् उवाच। वयस्य शृणुवस् तावद् (अनयोर् ⁶) आला[१०९]पम् इति। ततो (जं- बूनिकुंजस्थिता ⁷) शारिका (काचित् चिराद् आगतं शुकं ⁷) प्रको- पतरलाक्षरम् उवाच। कितव शारिकांतरम् अन्विष्य [समा]गतो ऽसि कथम् अन्यथा रात्रिर् इयती तवे ऽति। (अथ) तच् श्रुत्वा शु- कस् तां अवादीत्। भद्रे (मुंच कोपं ⁸) अपूर्वा (बृहत्)कथा (प्रत्यक्षीकृता मया) तेना ऽयं कालातिपात (इति)। अथ समुप- जातकुतूह(४१)लया शारिकया (मुहुर् अनुबध्यमानः कथां⁹) कथयितुम् आरेभे। [११०] अस्ति (मंदरगिरिशृंगैर् इव प्र-

¹ Cf. ḍhakkayē 'va in Hall's manuscript F. ² Cf. katipayam adūram adhvānaṁ in Hall's manuscript E, katipayadūram in manuscript F, and katipayapadam dūram in manuscripts A, B. ³ So also Hall's manuscripts B, C, except rājāvasathasyē 'va bhūriśālālaṁkṛtasya instead of vēdasyē 'va bhūriśākhālaṁkṛtasya. ⁴ Hall's manuscripts C, D, H also omit the first katham. ⁵ Hall's manuscripts C, F, G also omit 'va. ⁶ So also Hall's manuscript F. ⁷ So also Hall's manuscript D. ⁸ Cf. mā prakōpaṁ kuru in Hall's manuscripts B, H. ⁹ So also Hall's manuscript C.

शस्त¹⁾सुधाधवलैः बृहत्कथा(लम्बैर् ²) इव सालभञ्जिक(ओ- पशोभितैः ³) वृत्तैरिव समानवकक्रीडितैः करियूथैरिव समत्तवारणैः सुग्रीवसैन्यैरिव सगवाक्षैः बलिभवनैरिव सुतलसन्निवेशैः वेश्मभि[१११]र् (उद्भासितं ⁴) धनदेना ऽपि प्रचेतसा (गो)पालेना ऽपि रामेण प्रियंवदेना ऽपि पुष्पकेतुना भरतेना ऽपि शत्रुघ्नेन ति(४२)थिपरेणा ऽप्य अति[११२]थिसत्कार- (प्रवणेन ⁵) असंख्येना ऽपि संख्यावता अमर्मभेदिना ऽपि वीरतरेण अपतितेना ऽपि नानासवासक्तेन सुदर्शनेना ऽप्य अच- क्रेण अजात[११३]मदेना ऽपि सुप्रतीकेन (हंसेना ऽप्य अपक्षपा- तिना) अविदितस्ने(४३)हक्षयेणा ऽपि कुलप्रदीपेन अग्रन्थिना ऽपि वंशपोतेन (अग्रहेणा ऽपि काव्यजीवज्ञेन) निदाघदिवसेने ऽव वृष[वि]वर्धितरुचिना माघविरामदिवसेने ऽव तपस्यारम्भिणा [११४] (नभस्वते ऽव सत्पथगामिना विवस्वते ऽव गोपतिना महेश्वरेणे ऽव चन्द्रं दधता निवासि ⁶)जनेना ऽनुगतं (घ- नापगमेने ⁷) ऽव दर्शितखण्डाभ्रेण वेलातटेने ऽव प्र- वाळ(मण्डनेन ⁸) देवाङ्ग(४४)नाजनेने ऽवे ऽन्द्राणीपरिचय- विदग्धेन (गजेन्द्रेणे) ऽव पल्लव११५रुचिना कोकि- लेने ऽव परपुष्टेन भ्रमरेणे ऽव कुसुमेषुलालितेन जलौकसे ऽव रक्ताकृष्टिनिपुणेन (यायजूकेने ⁹) ऽव सुरतार्थिना महानाट- बाहु(वनेने) ऽव (बद्धभुजङ्गाङ्केन ¹⁰) गरुडेने ऽव विला- सिहृ[११६]दयताप(कारिणा अन्धकेने) ऽव शूलानाम् उपरिगतेन वेश्याजनेना ऽधिष्ठितं कुसुमपुरन्नाम नगरम्। यत्र च सुरासुरमौळिमालालालितचरणारविन्दा शु[११७]म्भनिशुम्भ- (महासुरबल¹¹)महावनदाव्(आनल्¹²अ)ज्वाला महिष्[अमह्]आसुरगिरि-

¹ Cf. mandaragiriśikharāir iva praśasta in Hall's manuscript A, and mandaraśṛṅ- gāir iva praśasta in manuscript C. ² Cf. lambhāir in Hall's manuscript F, and the commentator Jagaddhara, and lambhakāir in manuscript D; Trichinopoly ed., lambakāir. ³ So also Hall's manuscripts C, D, F. ⁴ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, G, H, and the commentators Jagaddhara and Narasimha. ⁵ So also Hall's manuscripts C, F, H. ⁶ So also Hall's manuscripts A, B, C, F. ⁷ Cf. ghanāpagama in Hall's manuscripts A, D, and ghanāgamēnē 'va in the commentator Jagaddhara. ⁸ So also Hall's manuscripts C, F, H, and the commentator Jagaddhara. ⁹ So also Hall's manuscript D. ¹⁰ Cf. baddhabhujaṅgēna in Hall's manuscripts C, D, H. ¹¹ Trichinopoly ed. omits bala. ¹² So also Hall's manuscript D; cf. mahāsuravanadāvajvālā in manuscript H.

[Header] A SANSKRIT ROMANCE 161

(vara¹)vajra[sāra²]dhārā praṇaya(kalaha³)praṇatagaṁgādhara- jaṭājūṭa(kōṭi⁴)skhalitajāhnavījaladhārādhautapādapadmā bhaga- vatī kātyāyanī (caṁḍā)bhi(45)dhānā svayam (nivasati). yasya ca parisarē surāsura(majjanagalita⁵makuṭa)kusumarajōrājīparima- ḷa[118]vāhinī pitāmahakamamḍaludharmadravadhārā dharāta- la(patita)sāgarasuta[śata]suranagarasamārōhaṇapuṇyarajjuḥ (āirā- vatakapōlagharghaṇa⁶) kampitataṭa(gata)haricaṁdana (syaṁda- mānarasa⁷)surabhitasalilā salilasurasuṁdarīnitambabimbāhatita- raḷitataraṁgā snānāvatīrṇasaptarṣi(maṁḍalavimala⁸)jaṭāṭavīpari- maḷapuṇyavēṇī (ēṇī)tilaka(makuṭavikaṭa)jaṭājūṭakuharabhrāṁti- janita(saṁskārē 'va 'dyā 'pi) kuṭilāvartā dharaṇī 'va sārvabhāu- makarasparśōpabhōgakṣamā jaladakālasarasī 'va gaṁdh(a)[ān- dhō]paribhramad⁹bhramara[119]mālānumīyamānajala(mūla)ma- gnakumudapuṁḍarīkā cchaṁdōvicitir iva mālinīsanāthā (gra- hapaṅktir iva sūryātmajōpa śōbhitā sarājahaṁsā ca¹⁰ śaratkāla- dinaśrīr ivō 'jvalatkōkanadā prabuddhapuṁḍarīkākṣā ca hṛtā)m- dhatamasā 'pi tamasānvitā (vīcikalilā¹¹) 'py (46) (avīcī)durgamā bhagavatī bhāgīrathī (pra¹²)vahati. yac¹³ ca diśi diśi (saṁtāna- katarukusumanikaram iva śikharāvalagnam) tārāgaṇam iva kusu- manikaram udvahadbhiḥ utta[120]mbhitajaladāiḥ anūru[kara]- kaśābhighātaparavaśaravirathaturagagrāsaviṣamit (āgra) pallavāiḥ caṁdracamūrucaraṇasaṁkrāmtāmṛtakaṇanikarasēkasaṁjāta (ba- huḷa) sukumāranava (kusuma) kisalayasahasradarśitākālasaṁdhyā- (kāla)vibhramāiḥ bharatacaritāir iva sadārāmāśritāiḥ mahāvīrāir iva nārikēḷīdharāiḥ asaṁskṛtataruṇāir ivā 'tidūrapra(śrayā)(47)- kṣāiḥ (tapasvibhir iva japāsaktāiḥ prasādhitāir iva kṛtamālōpaśō- bhitāiḥ) [matta]mātaṁgakumbhasthala(vi)dāraṇ(ōtsuka)siṁhāir

[Footnotes] ¹ So also Hall's manuscripts C, F, H. ² Hall's manuscripts B, D, E, H also omit sāra. ³ So also Hall's manuscripts A, B, D, F, H. ⁴ Cf. jūṭakūṭa in Hall's manuscripts A, B, C, F, H. ⁵ So also Hall's manuscript C. ⁶ Grantha ed., garghaṇa; Trichinopoly ed., gharṣaṇa. ⁷ So also Hall's manuscript D. ⁸ Cf. vimala in Hall's manuscripts A, B, E, F, G, H. ⁹ Trichinopoly ed., gandhōparibhramad. ¹⁰ Cf. grahapaṅktir iva sūryānugatā sarājahaṁsā ca in Hall's manuscript C. ¹¹ So also Hall's manuscript H. ¹² So also Hall's manuscripts A, B, G, H. ¹³ Tel. ed. 61 and Grantha ed., yatra. M

१६२ वासवदत्ता इव ('त्फुल्ल १)केसरैः सारिष्टैरपि चिरजीविभिः (मुनियुतैरपि मदनाधिष्ठितैः) उपवनपादपै[१२१]र् उपशोभितम् अदिति- जठरम् इवा 'नेकदेवकुलाध्यासितं पातालम् इव महाबलिशो- भितं भुजङ्गाधिष्ठितं च (ससुरालयम्) अपि पवित्रं (भो- गियुक्तम्) अप्य् (अनुपद्रुतम् २)। (तत्र ३) [च] सुरत(रभस)- खिन्न(प्र)सुप्तसीमन्तिनीरत्नताटङ्क(मुखा)ङ्कितबाहुदण्डः प्रचण्डप्रतिपक्षलक्ष्मीकेशपाशकुसुममाला[१२२] मोद- सुरभितकरकमलः प्रशस्तकेदार इव बहुधान्यकार्य- सम्पा(४८)दकः (पार्थ इव सुभद्रान्वितः सभीमसेनश्च कृष्ण इव सत्यभामानुरक्तः सबलश्च) शृङ्गारशेखरो नाम प्रतिवसति। यो वलभित् पावको धर्मराण् निर्ऋतिः प्रचेताः सदागतिर् धनदश् शङ्कर इत्य् अष्टमूर्ति(धृद् ४) अप्य् अनष्ट- मूर्तिः [पार्थ इव सुभद्रोपेतः सभीमसेनश्च कृष्ण इव सत्यभामोपेतः सबलश्च]। [१२३] सुराणां पातासौ स पुनरतिपुण्यैकहृदयो ग्रहस्तस्या 'स्थाने गुरुरुचितमार्गे स निरतः। करस्तस्या 'त्यर्थं वहति शतकोटिप्रणयितां स सर्वस्वं दाता तृणमिव (४९) (सुरेन्द्रं) विजयते ५॥ [१२४] जीवाकृष्टिं स चक्रे मृधभुवि धनुषः शत्रुरासीद् गतासुर् लक्षाप्तिर्मार्गणानामभवदरिबले (सद् ६)यशस्तेन लब्धं मुक्ता तेन क्षमे 'ति त्वरितमरिबलैरुत्तमाङ्गैः प्रविष्टा पञ्चत्वं द्वेषि(सैन्यैर्गतम्) अवनिपतिर्ना ''प सं- ख्यान्तरं सः॥ [१२५] यत्र [च] राजनि ७ राजनीतिचतुरे चतुर(म्बुधि ८वेला)मे- खलाया भुवो नायके शास(५०)ति वसुमतीं पितृ(कार्येcorporateषु ९) वृषोत्- सर्गः शशिनः कन्यातुलारोहणं (प्रसवेषु) शूलव्याघातचिन्ता

पादटिप्पण्यः (Footnotes): १ So also Hall's manuscripts A, B, C, H. २ Cf. nirupadrutam in Hall's manuscripts A, B, C, F, G, H. ३ So also Hall's manuscripts C, D. ४ Tel. ed. 61 and Grantha ed., dhṛg. ५ Also in Subhāṣitāvalī 2631, reading rasikō for hṛdayō and atyantaṁ spṛśati for atyarthaṁ vahati. ६ So also Hall's manuscript A, and the commentator Jagaddhara. ७ Tel. ed. 61 and Grantha ed. omit rājani. ८ So also Hall's manuscripts A, B. ९ So also Hall's manuscripts D, H.

[dānacchēdaḥ karikapōlēṣu] dakṣiṇavāmakaraṇam diṅ(niścayē- ṣu ¹) śarabhēdō dadhiṣu [126] śr̥ṅkhalābaṁdhō varṇagrathanāsu utprēkṣ(ākṣēpāv) [kāvya]alaṁkārēṣu lakṣadānacyutis sāyakānām kvipāṁ sarvavināśaḥ kōśasaṁkōcaḥ kamalākarēṣu (na janēṣu) jāti(vi)hīnatā (mālāsu na duṣkulē) śr̥ṅgārahāni[127]r jaratkariṣu na janēṣu durvarṇayōgaḥ (karṇikādiṣu) na kāmini[kānti²]ṣu gāṁ- dhāravicchēdō rāgēṣu na pāuravanitāsu (mūrchādhigamō (51) gānēṣu na prajāsu karma)bhāvō nīcasēvakēṣu na pari(dhānēṣu ³) malināmbaratvaṁ niśāsu na janēṣu [128] calarāgatā gītēṣu na vidagdhēṣu vr̥ṣahānir nidhuvanavilāsu na pāurēṣu bhaṁguratvaṁ rāgavikr̥tiṣu na cittēṣu anaṁgatā kāmadēvē na parijanē ⁴ mārā- gamō yāuvan(ōdgamēṣu) na prakr̥tiṣu dvijāghātaḥ suratēṣu na prajāsu raśanābaṁdhō ratikalahēṣu na dānānumati[129]ṣu adha- ra(rāgatā) taruṇīṣu na parijanēṣu (kr̥mtanam) alakēṣu ⁵ na puraṁ- dhrīṣu nistriṁśatvam (asiṣu) na (manassu) karavāḷanāśō (yōdhēṣu na janapadēṣu) param ⁶ (ēvaṁ vyavasthitam. tasya ⁷ ca 'bhūd ēvaṁbhūtasya rājñō) (52) mahiṣī diggaja[kapōla]mada(rēkhē) 'vā 'naṁditāḷigaṇā [130] pārvatī 'va sukumārā (caṁdrarēkhālam- kr̥tā ca vanarājir iva navamālikōdbhāsitā sacitrakānanā ca apsa- rassaṁhatir iva saṁhatasukēśī samaṁjughōṣā ca) sarvāṁtaḥpu- rapradhānabhūtā anaṁgavatī nāma ⁸. tayōś ca madhyamōpāṁtē vayasi vartamānayōḥ katham api dāivavaśāt tribhuvanavilōbha- nīyākr̥tiḥ pulōmatanayē 'vā 'naṁditasahasranētrā (mērugirimē- khalē 'va sujātarūpā śaranniśē 'vō 'llasattārakā satpariṣad ivā 'cchidradvijapaṅktibhūṣitā rākṣasakulasrīr iva mālyavatsukēśaśō- bhitā) tanayā ('bhūd) vāsavadattā nāma. atha sā rāvaṇabhuja- (vana ⁹) ivō 'l(lasitagōtrē ¹⁰ viṁdhyācala iva ma(53)danālaṁkr̥tē pārāvāra iva saṁjātalāvaṇyē naṁdanavana iva sadākalpa ¹¹śō-

Footnotes:

¹ So also Hall's manuscripts C, D, E, G, H. ² Hall's manuscripts D, F also omit kānti. ³ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, G, H. ⁴ Trichinopoly ed. and Srirangam text, parijanēṣu. ⁵ Trichinopoly ed., kamalēṣu. ⁶ Tel. ed. 61 and Grantha ed., paramam. ⁷ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, and the commentator Narasiṁha. ⁸ Grantha ed., anaṁgavatīnāmā. ⁹ So also Hall's manuscripts A, B, C, D. ¹⁰ So also Hall's manuscripts A, B, C, F. ¹¹ Tel. ed. 61 and Grantha ed., kalpaka.

१६४ वासवदत्ता भिते पवन इव सुमनोहरे¹) परिणामम् उपयात्यपि (यौ- वने) परिणयपराङ्मुखी तस्थौ। [१३१] (अथै) "कदा ² [तु] विजृम्भमाणसहकारकोरकनिकुरुम्बनिपतितमधुकरमाला- मदकलझंकार(हुंकार ³) जनितपथिक[जनसञ् ⁴]ज्वरः को- मलमलयमारुतोद्धूतचूतप्रसवरसास्वादकषायकण्ठक- लकण्ठ(कुहकुहारव ⁵)भरितसकलदिङ्मुखः विकचकस- लषण्ड(नि)लीयमान[१३२]मत्तकलहंसकुलकोलाहलमुखरि- त[सकल]सरोवरः परभृत(खरत्रोटि)कोटिपाटित ⁶(पाटली)कुट्- मल[वृन्त]विवरविनिर्गतमधुधारासारशीकर[कण]निकर- (समारब्ध)दक्षिणसमीरण(मारवारण)व्रणितपथिक[जन] वधूहृदयः मधुमदमुदितकामिनी(मुखकमल)गण्डू- षसीधु(सेवन)पुलकितवकुलः मदन(रय)परवशविलासिन्रीतु- लाकोटिविकटचटुलचरणारविन्द(५४)[मन्द]प्रहारप्रहृष्टकं- केलितरुषतः प्रति(दिनम्) अश्लीलप्राय(वैहासिक)गीयमानगी- तश्रवणोत्सुकषिद्गजनप्रारब्धच[१३३]र्चरीगीताकर्णन(माद्- यद्)अनेकपथिक(जनः) दुर्जन इव सतामरसः दुष्कुल इव जातिहीनः रावण इवा ऽपीतलोहितपलाशशत(सेव्यमानः) महाशृङ्- गारी ऽव सुगन्ध(वाहः) सुराजे ऽव समृद्धकु[१३४]वलयः वा- स्तविक इव [वि]वर्धितसुखाशः सत्कविकाव्य(प्र)बन्ध इवा (ऽनव)बद्धतुहिनः सत्पुरुष इव दोषानुबन्धरहितः कै- वर्त इव [आ⁷]बद्धराजीवोत्पल(जालः) समृद्धकासार[शकुनि]- सार्थ इवा (ऽनन्दित)[१३५]म(५५)रुवकः शक्र इवे ऽन्द्राणी(रुचि- रः महाधीर) इवा ऽधरीकृतदमनकः षिद्ग इवा ऽम्लानसुभ- गः वसन्तकाल आजगाम। [१३६] अतिदूरप्रवृद्धेन मधुना जगति को वा न वि(क्रियेत) यदति(मुक्तो) मुनिरपि विचकास। कुसुमशरस्य नवचूत(कुसुमबाण)मूलनिलीना मधुकर(आव- इर् विलिखिता नामाक्षरपङ्क्तिर्) इव रेजे। वृन्तविनिर्गतवि(कच⁸- विचिकिलविवरे⁹ कूजन्) मधुकरो मकरकेतोस् त्रि[१३७]भुवन- विजय[प्रयाण]शंखध्वनिम् इव चकार। नवयावकपंक-

¹ Cf. vindhyācala iva madanādhiṣṭhitē pārāvāra iva sañjātalāvaṇyē madanavana iva sadā kalpataruṇābhinanditē pavana iva sumanōhāriṇi `in Hall's manuscripts B, C. ² Cf. athāi "kadā tu in Hall's manuscript C. ³ Cf. madakalahuṁkāra in Hall's manuscripts A, D, G. ⁴ Hall's manuscripts C, G, H also omit janasañ. ⁵ Tel. ed. 61 and Grantha ed., kuhākuhārava; Trichinopoly ed., kuhakuhārāva. ⁶ Tel. ed. 61, kharatrōṭipāṭita; Grantha ed., kharatrōṭitapāṭita. ⁷ Hall's manuscripts B, C also omit ā. ⁸ So also Hall's manuscripts C, E, H. ⁹ Cf. vicakilavivaraguñjan in Hall's manuscript C.

पल्लवित(वर)नूपुर(रणितरमणीय)तरुणीचरणप्रहारानुराग- वशान् नवकिसलयच्छलेन तम् (एव¹) रागम् उदवहद् अशोकः। मधुरमधु[परि²]पूरितकामिनीमुखकमलगण्डूष(सं- गाद्³) इ(५६)व तद्रस(गन्धम्⁴) आत्मकुसुमेषु बिभ्रद् वकु- लतरू रराज। अन्तरान्तरा निपतितमधुकरनिकर(किम्मीरः) कङ्केलिगुच्छोर्ध्वनिर्वाणमनोभवचिताचक्रानुकारी पथिक- जन(चित्त)दाहम् उवाह। विकचवि(चिकिल)राजिर् अलिकुलशब[१३८]ला (कलितेन्द्रनीला) मुक्तावली ऽव मधुश्रियो विरुरुचे। विरहिणां हृदयमथनाय कुसुमशरस्य (शाण)चक्रम्⁵ इव नागकेसर- कुसुमम् अशोभत। पथिकजनहृदयमत्स्यं गृहीतुं मक- रकेतोः (पालावली⁶) ऽव पाटली(कुसुमम्) अदृश्यत। कन्दर्पके- लि[सम्पल्]लम्पटलाटिल[१३९]लाटतट(लुलितालकधम्मिलभार⁷- कुसुम)परिमलसमृद्धमधुरिमगुणः कामकलाकलाप(नि- पुण)कर्णाटसुन्दरी(सुन्दर⁸)स्तनकलश(युगल)घुसृणधू- लि(पटल)परिमलामोदवाही (रणरणकरसितापराम्त)कान्ता- [कुन्तली]कुन्तलोल्(लसित)सङ्क्रान्तपरिमलमिलितालिमाला(मधु- र)झङ्काररवमुखरितनभस्(स्थलः) नवयौवन(ओद्धत)- केरलिकपोलपालीपत्रावलि[१४०]परिचयचतुरः चतुष्षष्टिकलाक- लापविदग्धमुग्ध(५७)(मुखरमालवी)[नितम्बिनी⁹]नितम्ब- बिम्बसंवहन(सुभगः) सुरत(परि)श्रमपरवश(आन्ध्र- पुरन्ध्री¹⁰)नीरन्ध्रपीनपयोधरभारनिदाघजलकणनि- कर(शिशिरः) मलय(मारुतो¹¹) ववौ। अत्रान्तरे वासवदत्ता- सखीजनात् विदित(सुता)भिप्रायः शृङ्गारशेखरस् स्वसुतायाः स्वयंवरार्थम् अशेष(धरा)तलभाजां (राजपुत्राणाम्) एक- त्र (मेलनम्) अकरोत्। ततो दग्धकृष्ण(आगरुधूप)परिम- लामोदमोहितमधु(करमाला¹²[१४१]बहुलघुमघुमायित¹³- रव)मुखरित(दिगन्तरं) अतिरभसहासच्छत्(आमोदपरिमलि-

Footnotes: ¹ So also Hall's manuscripts B, C, D, G, H. ² Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G, H also omit pari. ³ So also Hall's manuscripts B, C. ⁴ Cf. tatsamānagandham in Hall's manuscripts A, B, C, F, G. ⁵ Cf. takrāṭacakram in Hall's manuscripts A, B, and the commentator Narasimha. ⁶ Trichinopoly ed., jālāvalī. ⁷ Cf. dhammillabhāra in Hall's manuscript D. ⁸ So also Hall's manuscripts A, B, D, E, F, G, H. ⁹ Hall's manuscripts C, E, F, H also omit nitambinī. ¹⁰ So also Hall's manuscripts C, F. ¹¹ So also Hall's manuscripts A, B, G, H. ¹² So also Hall's manuscripts A, B, G. ¹³ So also Hall's manuscript F.

तं) अनेकपरिहास(कथा ¹)लापविदग्ध(शृंगार[142]मय ²)ज- न(निचय)समाकुलं दह्यमान(महिषाक्षादिसुगंधद्रव्य)- सौरभाकृष्टपुरोपवनषट्पदकुल[असं]आकुलम् अर्जुनसम- रम् इव नन्दिघोषमुखरितदिगन्तरं (नृपास्थानम् इव स- राजोपहारं तापसाश्रमम् इव वितानोद्भासितं त्रिविष्टपम् इव सुमनोलंकृतं) मंचम् आरुरोह (वरारोहा) वासवदत्ता. त- त्र [च ³] केचित् कुलांकुरा इव वि(दित)नगरमण्ड(58)नाः [143] अपरे पांडवा इव (सदिव्यचक्षुषः ⁴) कृष्णागुरुपरिमिलिताश् (च) अन्ये शरद्दिवसा इव [सु ⁵]दूरप्रवृद्ध[असुख् ⁶]आशाः इतरे (प्र- हर्तुम्) उद्यता [144] इव स्वबलार्थिनः केचिद् व्याधा इव शकु- नश्रावकाः केचिद् आखेटका(सक्ता) इव रूपानुसारप्रवृत्ताः केचित् जैमिनिमतानुसारिण इव तथागतध्वंसिनः केचित् खञ्जना इव (सांवत्सरिक)फलदर्शिनः केचित् सुमेरुप(59)रिसरा इव कार्तस्वरमयाः केचित् [145] [विकच ⁷]कुमुदाकरा इव भास्वद्- दर्शनमीलिताः केचिद् धार्तराष्ट्रा [146] इव विश्वरूपावलोकन- जनितेन्द्रजाल(अद्भुत ⁸)अप्रत्ययाः केचिद् आत्मनि वारणबुद्ध्या बलवन्तो ऽपि सुबाहाः केचित् पाणिग्रहणार्थिनो [147] ऽप्य असुक- रम् मन्यमानाः केचिद् अधरी(कृता ⁹) (60) अपि स्थिराः केचित् पां- डुपुत्रा इवा ऽक्षहृदयज्ञानहृतक्षमाः केचित् बृहत्कथानु(सा- रिण इव) गुणाढ्याः केचित् तिर्यग्गतय (इव) सुगंधवाहाः [148] केचित् कौरवसैनिक इव द्रोण(शास्त्र)सूचकाः केचित् (कैर- वा)करा इवा ऽसोढसूरभासः (क्षणम् एवम्) स्थिताः राजपुत्राः. (सा च क्षणेनै ऽतान्) एकैकशस् सम्(आ)[149]लोक्य विरक्तहृदया (सती) तस्मात् (कर्णीरथाद् ¹⁰) अवततार. अथ तस्याम् एव रात्रौ [स्वप्ने] वालिनम् इवा ऽङ्गदोपशोभितम् कुहू(मुखम् ¹¹) इव हारिकण्ठम् कनकम्ऱ्गम् इव रामाकर्षणनिपुणम् जय[150]म्- तम् इव वचनामृतानन्दितवृद्धश्रवसम् कृ(61)ष्णम् इव कम्- ¹ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, H. ² So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, H. ³ Tel. ed. 61, Grantha ed., and Trichinopoly ed., atra; Hall's manuscripts D, E, F, G, H also omit ca. ⁴ Cf. divyacakṣuṣaḥ in Hall's manuscripts A, B, H. ⁵ Hall's manuscripts C, D, F also omit su. ⁶ Hall's manuscripts A, B, H also omit sukha. ⁷ Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, H also omit vikaca. ⁸ So also Hall's manuscripts A, B, C, F, G, H. ⁹ So also Hall's manuscripts A, B, C, H, and the commentator Jagaddhara. ¹⁰ So also Hall's manuscripts C, F, H. ¹¹ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, G, H, and the commentator Jagaddhara.

सहर्षं न कुर्वन्तं महामेघम् इव विलसत्करकं (स- मुद्रम् इव महासत्वतेजोयुक्तं मालिन्या कबरिकया तुङ्ग- भद्रया नासिकया शोणेना ऽधरेण नर्मदया वाचा गोदया भुजया स्वर्वाहिन्या कीर्त्या च पुण्यसरिन्मयम् इव) आदिकं- दं (शृङ्गार¹]पादपस्य [आ²]रोहणगिरिं (सकलगुणरत्न³- समूहस्य⁴) प्रभव(शैलं) सुन्दर(कन्दर्प)कथानदीनां सुरभिमासं वैदग्ध्यसहकारस्य आदर्शnavigation/तलं (सौन्दर्य- स्य प्रथममूलं) [151] विद्यालतानां स्वयंवरपतिं (स- रस्वत्याः⁵) स्पर्धा(ग्रहं कीर्तिलक्ष्म्योः⁵ मूल)गृहं शील- सम्पदां कोश(गृहं) महासौन्दर्य(धनस्य) त्रिभुवन- (रमणीया)कृतिं (कञ्चिद्) युवानं ददर्श। स [च] चिन्तामणि- नाम्नो राज्ञस् तनयः कन्दर्पकेतुर् (इति) स्वप्न एव (तन्)ना- मादिकम् (अशृणोत्)। अनन्तरम् अहो प्रजापते रूप(62)निर्माण- कौशलं [इदं] मन्ये स्वस्यै ऽव [152] नैपुण्यस्यै (ऽकत्र) दर्शनोत्सुकमनसा (वेधसा) जगत्त्रयसम(वाय)रूपपर- माणून् आदाय विरचितो ऽयम् (इति) अन्यथा कथम् इवा ऽस्य कान्ति- विशेष ईदृशो भवति। वृथै ऽव दमयन्ती नलस्य कृते [153] (वने) [वास]वैशसं [अव्]आप। मुधै ऽवे ऽन्दुमती महिष्य् अप्य् अजानुरागिणी बभूव। (वि)फलम् एव दुष्यन्तस्य कृते (दुर्वाससश् शापम् अनुबभूव शकुन्तला)। निरर्थकम् (एव⁶) मदनमञ्जरी⁷ नरवाहनदत्तं चकमे। [154] निष्कारणम् एव (मेरुगिरिनितम्बे ऊरुगरिम⁸निर्जित)रम्भा रम्भा नलकू- बरम् अचीकमत⁹। (व्यर्थम्) एव धूमोर्णा (स्वयं)स्वयं- वरार्थम् (आगतेषु देवगणेषु) [155] धर्मराजम् (आचकाङ्क्षे¹⁰। ऋद्धिस तु निष्प्रयोजनम् एव गन्धर्वयक्षेषु कुबेरम् आस- साद। अहेतुकम् एव पुलोमतनया देवेन्द्रासक्तचित्ता बभू- व)। इति बहुविधं (चिन्तयित्वा) विरह(63)मुर्मुर्(अग्नि)म- ध्यम् अधिरूढे ऽव (मदनदावा)ग्निशिखाकबलिते ऽव (व-

Footnotes

¹ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G, H. ² Hall's manuscripts A, B, C, D, F, H also omit ā. ³ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G, H. ⁴ So also Hall's manuscript D. ⁵ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, G, H. ⁶ So also Hall's manuscript D. ⁷ Trichinopoly ed., madanamañjukā. ⁸ So also Hall's manuscripts C, D, G, H. ⁹ Tel. ed. 61, Grantha ed., and Hall's manuscript E have acakamata. ¹⁰ Srirangam text, Trichinopoly ed., Hall's manuscripts A, E, F, G, H, and the commentator Jagaddhara have ācakāṅkṣa.

१६८ वासवदत्ता सन्त)कालाग्नि(शिखागृहीते ऽव दक्षिणमारुत)रुद्रपावकग्रस्ते ऽव (उन्माद)पाताळ(गृहं) प्रविष्टे ऽव शून्यकरणग्रामे (ऽव¹ वर्तमाना) हृदये (वि)लिखितम् इव उत्कीर्णम् इव प्रत्युप्तम् इव कीलितम् इव निगळितम् इव वज्र(सार)घटितम् इव अस्थिपञ्जर- प्रविष्टम् इव (मज्जारसशबळितम् इव मर्मान्तरस्थितम्) इव प्राणपरीतम् इव अन्तरात्मान[१५६]म् अधिष्ठितम् इव रुधिर(आ- शये²) द्रवीभूतम् इव पललसंविव्भक्तम् इव कन्दर्पके- तुम् मन्यमाना उन्मत्ते ऽवा (ऽन्धे ऽव) बधिरे ऽव मूके ऽव शून्ये ऽव निरस्त(इन्द्रिय)ग्रामे ऽव मूर्च्छागृहीते ऽव ग्रहग्रस्ते ऽव यौवनसागर(तरळ)तरङ्गपरम्परा(परीते) ऽव रागरज्- जुभिः (परिवारीते³) ऽव कन्दर्पकुसुमबाणैः कीलिते ऽव शृङ्गा- रभावनाविष(रस⁴)(६४)घूर्णिते ऽव रूपपरिभावनाशल्य(की- लिते) ऽव मलयानिलापहृतजीविते ऽव (भवन्ती सा⁵ हा प्रिये) सख्य् अनङ्गलेखे वितर हृदये मे पाणिपद्मम् दुस्सहो ऽयं विर- हसन्तापः मुग्धे मदन[१५७]मञ्जरि सिञ्चा (ऽङ्गानि) चन्- दन(वारिणा) सरळे वसन्तसेने संवृणु केशपाशं तरळे त- रङ्गवति विकिरा (ऽङ्गेषु कैतक)धूलिं वामे मदनमालिनि विजय शै(वालकलापेन) चपळे चित्र(रेखे विचित्रपटे⁶ विलिख) चित्त(चोरं) जनं (भामिनि) विलासवति (विक्षिपा⁷ ऽवयवेषु) मुक्ताचूर्णनिकरम् रागिणि रागलेखे स्थगय नळिनीदळ(निच- येन) पयोधरभारं (सु⁸)कान्ते कान्तिमति (मन्दं) मन्- दम्⁹ अपनय बाष्पबिन्दून् (यूथिके यूथिकालंकृते संचारय कदळीदळतालवृन्तेना ऽऽर्द्रवातान्) [१५८] एहि भगवति निद्रे अनुगृहाण मां धिग् इन्द्रियैर् अपरैः किम् इति लोचनमयान्य् एव (न कृतान्य् अङ्गानि) विधिना भगवन् कुसुमायुध (तवा¹⁰) ऽयम् अञ्जलिर [ते] अनु(वशो) भव भाववति (मा)दृशे जने [१५९] मलयानल सुरत(महोत्सव¹¹)दीक्षागुरो वह यथ(इष्टम्) अप- गता मम प्राणा इति बहुविधम् भाषमाणा (वासवदत्ता) स-

पादटिप्पण्यः (Footnotes):

¹ So also Hall's manuscripts B, E, F, H. ² Cf. rudhirāśayadravī in Hall's manuscripts C, H. ³ So also Hall's manuscript F. ⁴ Cf. śṛṅgārarasabhāvana in Hall's manuscripts D, G, H. ⁵ Tel. ed. 61, Grantha ed., and Srirangam text omit sā. ⁶ Trichinopoly ed. and Srirangam text, citrapaṭē. ⁷ So also Hall's manuscripts A, B, C, F, H. ⁸ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, H. ⁹ Cf. mandamanda in Hall's manuscripts A, C, D, F, G, H. ¹⁰ Cf. añjalis tavā 'nucarō in Hall's manuscripts C, D. ¹¹ So also Hall's manuscript D.

khījanēna samam mumūrca. (sapadi) parijana(prayatnāt gṛhīta- jīvā) [satī ¹] kṣaṇam atiśiśiraghanasāraras(ākul)animnagā[kula]- pulinē kṣaṇam atituhinamalayajarasasaritparisarē kṣaṇam (ati- lōhitakanakāraviṃdakadamba) parivāritasaras(ta(65)ṭīcaṃdana)- [160]viṭapicchāyāsu kṣaṇam anilōl(lasita)daḷēṣu kadaḷīkānanēṣu kṣaṇam kusuma(pravāḷa)śayyāsu kṣaṇam naḷinīdaḷa(prastarēṣu kṣaṇam tuṣārasaṃghātaśiśiritaśilātalēṣu parijanēna ² nīyamānā) praḷayakālōditadvādaśaravikiraṇakalāpatīvravirah(ānaladahya- mānā) atikṛśa(prāṇām) iva tanum bibhratī (sā 'balā) maṃda- (maṃdam) āṃdōlita[161]dugdhasimdhutaraḷataraṃgacchaṭādha- vaḷahāsacchuritādharapallavam tanmukhāraviṃdam dvijakulam iva śrutipraṇayitadīkṣaṇayugaḷam sahajasurabhimukhaparimaḷ(ā- mōdam ³) āghrātukāmē 'va [su]dūravinirgatā (tan)nāsāvaṃśa- lakṣmīḥ kaḷaṃkamuktēṃdukalā(kalāpakōmaḷapiyyūṣa ⁴)phēna- [paṭala]pāṃḍurā ⁵ (tad)dvijapaṅktiḥ [tad a]dṛṣṭacaram anaṃgam (atiśāyi ⁶ tadrūpam) dhanyāni tāni sthānāni ⁷ tē [ca] janapadāḥ (puṇyāḥ tāni) nāmākṣarāṇi [ca ⁸] [162] sukṛtabhāṃji yāny amunā pariṣkṛtānī 'ti muhur muhur [pari]bhāvayaṃtī [dikṣu vidikṣu] (vi)li- khitam iva nabhasi [utkīrṇam iva vi]lōcanē pratibiṃbitam iva citra- (paṭē ⁹) purōdarśitam iva ¹⁰ (tam) itas tatō vilōkayaṃtī vyatiṣṭhata. atha tasyās (tamālikā nāma śārikā) tat(priya)sakhībhis (samam samā ¹¹)lōcya kaṃdarpakētu(bhāvam) ā[163]kalayitum (prēṣitā). (sā 'pi) mayā [ēva] sārdham (āgatā) 'trāi ''va tarōr adhastāt tiṣṭhatī 'ty uktvā virarāma. atha (tac chrutvā ¹² kaṃdarpakētus) saharṣam (sam)utthāya tamālikām (ā(66)hūya) viditavṛttāṃtām akarōt. sā (tasmāi) kṛtapraṇāmā [makarandāya] patrikām upā- nayat. atha (makaramdas) tām (ādāya) svayam ēvā 'vācayat.

¹ Hall's manuscripts C, D, H also omit satī. ² So also Hall's manuscript D. ³ So also Hall's manuscripts A, B, D, E, F, G, H. ⁴ So also Hall's manuscripts A, B, C, E, G, H. ⁵ Tel. ed. 61 and Grantha ed., pāṃdarā. ⁶ Srirangam text and Trichinopoly ed., adṛṣṭacaram anaṅgātiśāyi. ⁷ Srirangam text and Trichinopoly ed., tāni dhanyāni sthānāni. ⁸ Hall's manuscripts E, G also omit ca. ⁹ So also Hall's manuscript D. ¹⁰ Trichinopoly ed., pratibimbitam iva lōcanē purōdarśitam iva citrapaṭē. ¹¹ So also Hall's manuscripts A, B, D. ¹² So also Hall's manuscript D.

१७० वासवदत्ता [१६४] प्रत्यक्षदृष्टभावा ऽप्य् अस्थिरहृदया हि कामिनी भवति स्वप्नानुभूतभावा दृढयति न प्रत्ययं युवतिः। तच् छ्रुत्वा कंदर्पकेतुर् अमृतार्णव(नि)मग्न(म्) इव सर्वा- नंopt/नन्दानाम् उपरीवर्तमान(म् इवा "त्मानं मन्यमानो ¹ मं- दमंदम् ²) उत्थाय प्रसारितबाहुयुगळस् तमालिकां आ(लिलिंगे)। [अथ] तयाइ "व (च) सार्धं किं करोति किं वदति कथम् आस्त इत्यादि सकलं वासवदत्तावृत्तान्तं (स) पृच्छन् [तत्र तां नि- शाम्] (तं) दिवसम् [अपि] (तत्राइ"वा)'तिवाह्य (तस्मात् प्रदेशात् तया सहो ³ 'च्चचाल ससुहृत् कंदर्पकेतुः)। [१६५] अत्रांतरे भ- गवान् अपि मरीचिमाली [तं] वृत्तांतम् (इमं) कथयितुम् (इव) मध्यम⁴लोकम् अवततार। अथ वासरतार्म्रचूडचूडाचक्रा- कारः चक्रवाक(हृदय ⁵)संक्रामितसंतापतये ऽव मंदि- मानम् उद्वहन्न् (अस्तगिरि)मंदारस्तबकसुंदरः सिंदूर- (राजिरंजित ⁶)सुरराजकुंभिकुंभविभ्रमं बिभ्राणः तां- डवचंडवेगोच्छलितधूर्जटिजटाजूट(मकुटविकटबद्ध ⁷)- बंधुर [वि[१६६]कट] वासुकिभोगमणिटाटंकसनाभिमंड- लः संध्या(सीमंतिनी ⁸)स(६७)रसयावक(पत्र ⁹)चारुः वारुणी- वारविलासिनी[अरुण ¹⁰]मणिकुंडलकांतिः कालकरवाल(संछिन- न)वासरमहिषस्कंधचक्राकारः [१६७] (मधुर)मधु(पू- र्णं कपालं) इव (गगन)कपालिनः अम्लानकुसुमस्तबक इव नभश्श्रियः (पुष्पस्तबक इव) गगनाशोक(तरोः) [इव] क- नक[मय ¹¹]दर्पण इव प्रतीचीविलासिन्याः (भद्र इव वारुणी- संगतः सरागश् च दुर्विदग्ध इव परित्यक्तवसुः सविषादश् च शाक्य इव रक्तांशुकधरः सूरिर् इव संज्ञोपेतः) भगवान् दिनमणिर् (अपराकूपार)पयसि तरळतरंगवेगोच्छलितविद्रु-

¹ Cf. परिवर्तमानम् आत्मानं मन्यमानो in Hall's manuscript D. ² So also Hall's manuscripts A, B. ³ So also Hall's manuscript D. ⁴ Trichinopoly ed. and Srirangam text, मध्यमम्. ⁵ So also Hall's manuscript F. ⁶ Cf. सिन्दूररञ्जित in Hall's manuscripts A, B. ⁷ Cf. जूटमुकुटकोटिबन्ध in Hall's manuscript D. ⁸ Cf. सैरन्ध्री in Hall's manuscript F, and the variant reading पुरन्ध्री recorded by शिवराम. ⁹ Cf. पटचारु in Hall's manuscripts B, C, H, and the commentator जगद्धर ; also पट्टचारु in manuscript D, and the commentator नरसिंह. ¹⁰ Hall's manuscripts B, C, D, H also omit अरुण. ¹¹ Hall's manuscripts A, B, C, D, F, H also omit मय.

A SANSKRIT ROMANCE 171 मविटपाकृतिर् ममज्ज। (ततः ¹) क्रमेण [च] [१६८] रजो[वि²]- लुठितोत्थितकुलायार्थि [परस्पर]कलहविकलकलविङ्ककुलक- लकलवाचालशिखरेषु शिखरिषु वसति(सा ³)काङ्क्षेषु ध्वाङ्क्षेषु अनवरतदह्यमानकाल(अगरु)धूपपरिमळोद्गारेषु वासागार- (जालविवरेषु) दूर्वाञ्चितताटिनीतटनिविष्ट(गोष्ठी⁴)विदग्धजन- प्रस्तूयमान[काव्य ⁵]कथाश्रवणोत्सुकशिशुजनकलाकल(रवोत्- कुपितसमृद्धेषु) वृद्धेषु आलोलिकातरळरसनाभिः कथित(ब- हु)कथाभिर् जरतीभिर् अ(६८)तिलघु[१६९]कर(ताडन⁶)जनित (सु- खाभिर् ⁷ अनुगते ⁸) शीशयिषमाणे शिशुजने विरचितकन्दर्पमु- द्रासु क्षुद्रासु कामुकजनानुबध्यमानदासीजनविविधाश्लील- (वचश्)श्रुतिविरसी(कृतासु ⁹ कामिनीषु) संध्यावंदनॊपविष्टेषु शिष्टेषु रोमंथमंथरकुरुंग(कुटुम्बा)ध्यास्यमानम्र- दिष्ठगोष्ठीनपृष्ठास्व् अरण्यस्थलीषु निद्रा(विद्राण)द्रोण(काक)- कुल(कलिल ¹⁰)कुलायेषु (ग्रामतरुनिचयेषु) [१७०] कापेयविकलक- पिकुल(कलिलेष्व्) आश्रम(द्रुमेषु कलकलविकलबककुलेष्व् आरा- मतरुषु) निर्जिगमिषति जरत्तरुकोटरकुटीरकुटुम्बिनि कौशिक- कुले तिमिरतर्जननिर्गतासु दहनप्रविष्टदिनकर(शाखास्व् ¹¹) इव [प्र ¹²]स्फुरन्तीषु दीप(शिखासु ¹³) मुखरितधनुषि वर्षति शरनिकरम् [अनवरतम्] अशेष(सांसार[१७१]िक)शेमुषीमुषि म- करध्वजे सुरत्(आकल्पारम्भ ¹⁴)शोभिनि शंभळीभाषितभाजि भजति भूषां भुजिष्याजने सैरन्ध्रीबध्यमानरशन(आकल्प)- जल्पाक(जघनासु ¹⁵) जनीषु विश्रान्तकथा(६९)नुबन्ध[१७२]तया प्रवर्तमान(कथक ¹⁶)जनगृहगमनत्वरेषु चत्वरेषु समा- (सादित)कुक्कुटेषु (किरातजन)निष्कुटेषु कृतयष्टिसमारोहणेषु ¹ So also Hall's manuscript D, and the commentator Narasiṃha. ² Hall's manuscript C also omits vi. ³ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, G, H. ⁴ Cf. nibaddhagōṣṭhīkavidagdha in Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, G, H. ⁵ Hall's manuscript D also omits kāvya. ⁶ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G, H. ⁷ So also Hall's manuscripts B, C, F. ⁸ So also Hall's manuscripts A, B, C, E, F, G, H. ⁹ Cf. kṛtēṣu in Hall's manuscript D. ¹⁰ So also Hall's manuscripts C, D, H, and the commentator Jagaddhara. ¹¹ So also Hall's manuscripts A, B, C, D. ¹² Hall's manuscripts A, B, C, D, G, H also omit pra. ¹³ So also Hall's manuscript A.   ¹⁴ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, H. ¹⁵ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G, H. ¹⁶ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, G, H, and the commentator Jagad- dhara.

१७२ VĀSAVADATTĀ (वासवदत्ता) बर्हिणेषु विहितसंध्यासमयव्यवस्थेषु गृहस्थेषु (स्वपति) संकोचोदंचद् (उच्च¹) केसरकोटिसंकटकुशेशय (ओदर) कोटर- कुटीर(कुटिल)शायिनि षट्चरणचक्रे [ऽथ] अनेनै (ऽव पथा) भ- गवता (भास्वता) [समा]गन्तव्यम् इति (सर्वतः) पट्टमयैर् वसनैर् [इव] मणिकुट्टिमालीर् इव विरचिता वरुणेन (रवेः) [१७३] काल(करवाल)कृत्तस्य दिवसमहिषस्य रुधिरधारे ऽव विद्रु- मलते ऽव (चरमा)र्णवस्य रक्तकमलिनी ऽव गगन(तटाकस्य) कांचन(केतुर्²) इव कंदर्प(रथस्य) मंजिष्ठारागारुणप- ताके ऽव गगनहर्म्य(स्थलस्य) लक्ष्मीर् इव स्वयंवर[परि³]- गृहीतपीताम्बरा भिक्षुकी ऽव ताराणु(राग)रक्ताम्बरधारिणी (वारयोषिद् इव पल्लवानुरक्ता कामिनी ऽव कालेयाताम्रपयो(७०)- धरा बभुर् इव कपिलतारका⁴) भगवती संध्या समदृश्यत। (ततः) क्षणेन [च] क्षणद्(आनु)राग[रचना]चतुरासु (वेश्यास्व् इव संध्याशिष्यास्व् इव स्फुरन्तीषु दीपलेखासु) [१७४] तुलाधा- रशून्यायां पण्य(वीधिकायम्) इव दिवि [घन]घटमानदळ- पुटासु पुटकिनीषु⁵ तिमिरप्रति(हतेष्व् इवे ऽतस् ततः) परिभ्र- मत्सु कमलसरसि मधुकर(निकरेषु) विकलकुररीरुतच्छ- लेन [१७५] रविविरहविधुरासु विलपन्तीष्व् इव सरोजिनीषु (प्रति- फलितसंध्यारागरज्यमानसलिलस्थितासु पतिविनाशहृत्पीडया दहनप्रविष्टास्व् इव कमलिनीषु) गणक इव नक्षत्रसूचके प्र- दोषे हरकण्ठ[काण्ड]काळिमसनाभी दैत्यबल[१७६]म् इव प्र(कटित⁶)तारकम् भारतसमरम् इव वर्धमानोलूककलक- लम् दृष्टद्युम्नवीर्यम् इव कुण्ठितद्रोणप्र(भवम्) नन्द- न[वन⁷]म् इव संचरत्कौशिकम् कृष्णवर्त्म(ज्वलनम्) इव (नि)खिलकाष्ठापहारकम् सगर्भम् इव [१७७] घनतरपा- षाण(कर्कशासु) गिरितटीषु सचक्षुर् इव सुप्त(प्रबुद्ध)सिंह- नयन(च्छवि)च्छटाकपिलेषु सानुषु सजीवम् इव तमोमणिभिः संवर्धितम् इवा ऽग्निहोत्रधूम(रेखाभिः) मांसळितम् इव कामिनीकेश[पाश]संस्कारअगुरुपटैलैः उ(७१)द्दीपितम्

पादटिप्पण्यः (Footnotes): ¹ So also Hall's manuscripts C, D, F. ² So also Hall's manuscript D. ³ Hall's manuscripts A, B, D, H also omit pari; Tel. ed. 61, Grantha ed., and Hall's manuscripts C, F have svayaṃgṛhīta. ⁴ So also Hall's manuscript D, except kālēyaka for kālēya, and omitting kāminī 'va. ⁵ Tel. ed. 61 and Grantha ed., puṭikinīṣu. ⁶ Cf. prakaṭa in Hall's manuscripts D, F. ⁷ Hall's manuscripts B, F, H also omit vana.