वासवदत्ता (महाकवि सुबन्धु - श्लेष-प्रधान शास्त्रीय गद्यकाव्य सान्वय सटीक)

(हि भवादृशाश्) शरत्समया इव [भवादृशा मित्रस्य हृदयम्¹] हरन्ति न च (मित्र)चेतना विसदृशम् उपदिशन्ति। अचेतनानाम् अपि मैत्री समुचितपक्षे निक्षिप्ता [तथा[80]हि] माधुर्यशै- त्यशुचित्वसन्तापशान्तिभिः पयः पय (इति² शब्दसाम्यान्) मित्रताम् उपगतस्य (मत्)सङ्गमाद्³ (वृद्धिम् उपगतस्य क्षीरस्य क्वाथे⁴ पुरतो ममै "व क्षयो युक्त) इति (मत्वे) 'व वारिणा ['पि] क्षीयते। तद् इदम् असांप्रतम् आचरितम् [सखे] गृहाण साधुजनोचितम् अध्वानम्। सा[81]धवो ('पि) दिङ्मोहाद् [परम्] उत्पथप्रवृत्ता (अपि पुनर् गृहीतसत्पथा⁵) भवन्ति। इत्यादि वदति तस्मिन् (मकरन्दे प्रियसखे) कथम् अपि स्म- रशर[निकर]प्रहारपरवशः (कन्दर्पकेतुः) परिमिताक्ष- रम् उवाच। वयस्य दितिरिव शतमन्युसमाकुला भवत्य् (अस्मादृशजनचित्त)वृत्तिः ना 'यम् उपदेशकालः पच्यन्(31)त इव (मे⁶) 'ङ्गानि [82] क्वाथ्यन्त इवे 'न्द्रियाणि [भिद्यन्त इव मर्माणि] निस्सरन्ति 'व प्राणाः उन्मूल्यन्त इव विवेकाः नष्टे ('व⁷) स्मृतिः [तद्] अधुना (तद् अलम् अनया कथया) यदि ('त्थम्) सहपांसु(क्रीडा)सम(सुखदुःखो) 'सि (तन् मया स- मम् आगम्यताम्) इत्य् उक्त्वा परिजनालक्षित (एव) तेन सहै ('व पुरान्⁸) निर्जगाम। (ततो 'नेक)नल्वशत(मात्रम्) अध्वानम् गत्वा (तेना) 'गस्त्यवचनसंहृत[83]ब्रह्माण्ड(खण्ड⁹)- गतशिखरसहस्रः कन्दरान्तर[आल]लता¹⁰गृह(प्रसुप्त¹¹)वि- द्याधरमिथुनगीताकर्णनसुखितचमरी(गण¹²)मारणोत्(सु- क)शबर(कुल)सम्बाधकच्छ(तटः) कटक(तटगत)करिक- राकृष्टभग्नस्यन्दमा[84]नहरिचन्दन(रसा)मोद(गन्ध)- वाहिगन्धवाहशिशिरीतशिलातलः सुदूरपतनभग्नतालफल-

¹ Hall's manuscripts C, D, E, H, and the commentator Jagaddhara also omit mitrasya hṛdayam. ² So also Hall's manuscripts A, B, C, D, H, and the commentators Jagaddhara and Narasimha. ³ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, H, and the commentator Jagaddhara. ⁴ So also Hall's manuscripts C, D, E, G. ⁵ Cf. api punar gṛhītapathā in Hall's manuscript D. ⁶ So also Hall's manuscript D. ⁷ So also Hall's manuscript D. ⁸ So also Hall's manuscripts A, B, C, H. ⁹ So also Hall's manuscripts A, C, G, H, and the commentator Jagaddhara. ¹⁰ So also Hall's manuscripts C, D. ¹¹ Cf. gṛhasukhaprasupta in Hall's manuscripts A, C, D, F, G and gṛhasupta in manuscript B. ¹² So also Hall's manuscripts A, B, C, F, H.

रसार्द्रकरतलास्वादनोत्सुकशाखामृग (कदम्बकः ¹) प्र- लम्बमाननिर्झर्(ओपान्तनि)विष्ट ² जीवं(जीवक)मिथुन(लिह्य- मान)विविधफल[८५]रसामोद(गन्ध)सुरभितपरिसरः स- रभसकेसरिसहस्रखरनखरधाराविदारितमत्तमातङ्ग- कुम्भस्थलविगलित(स्थूल)मुक्ताफल(शबल ³)शिखरतया (शी- खरावा)लग्नं तारागणम् इवो ऽद्वहन् सुग्रीव इव [८६] ऋक्षग- वयशरभकेसरिकुमुद(पनस ⁴)सेव्यमानपादच्छायः प- शुपतिर् इव ना(३२)गनिश्वाससमुत्क्षिप्तभूतिः जनार्दन इव वि- (कच)वनमालः सहस्रकिरण इव सप्तपत्रस्यन्दनोपेतः वि- रूपाक्ष इव [८७] सन्निहितगुहः शिवानुगतश् च कामी ऽव काम- तारोषरसानुगतः समदनश् च श्रीपर्वत इव सन्निहितमल्लि- कार्जुनः नरवाहनदत्त [८८] इव प्रियङ्गुश्यामासनाथः शि- शुर् इव कृतधात्रीधृतिः वासराम्भ इवा [गैरिका⁵]रुणप्रभा- पाटलित(पत्र)वनराजीः कृष्णपक्ष इव बहुलतागहनः कर्ण इवा ऽनुभू(३३)तशतकोटिदानः भीष्म इव शि[८९]खण्डिमुक्तैर् अर्धचन्द्रैर् आचित(तनुः) कामसूत्रविन्यास इव मल्लनाग- (घटितकान्तार)सामोदः हिरण्यकशिपुर् इव शम्बरकुलाश्रयः गैरिकव्याजाद्(उपरि ⁶)रविरथमार्गमार्गणार्थम् इवा ऽरुणेनो ऽपास्य[९०]मानः शिखरगतसूर्याचन्द्रमस्तया विस्तारितलो- चनो ऽगस्त्यमार्गम् इवो ऽद्वीक्षमाणः (कुलिशक्षतरन्ध्र)- स्र(३४)स्तान्त्र(नाल ⁷) इव जरदजगरभोगैः कुम्भकर्ण इव दन्तान्तराल(गतैर् ⁸) वानर(व्यूहैर् ⁸) पिण्डा(लक्त[९१]क⁹र- क्तपद)पङ्क्तिसूचितसम्(चार)शचीपतिवारविलासिनीसङ्केतकेतकी- मण्डपः अकुलीनो ऽपि सद्वंशभूषितः दर्शिताभयो ऽपि मृत्यु- फल(दाया) सप्रस्थो ऽप्य् अपरिमाणः सनादो ऽपि निश्[९२]शब्दः भीमो ऽपि कीचकसुहृत् पिहिताम्बरो ऽपि (वि)लसदंशुकः विन्ध्यो (३५) नाम [महा ¹⁰]गिरिर् अदृश्यत। [९३] यश् च प्रवृद्धगुल्म- तया (रोगी ऽव) दृश्यमानबहुधातुविकारः। (यश् च) साधुर्

पादटिप्पण्यः (Footnotes)

¹ So also Hall’s manuscripts D, H. ² Cf. nirjharaśikharōpāntōpaviṣṭa (निर्झरशिखरोपान्तोपविष्ट) in Hall’s manuscript D. ³ So also Hall’s manuscripts A, B, C, D, H. ⁴ So also Hall’s manuscript D. ⁵ Hall’s manuscripts A, B, C, D, F, H, and the commentators Jagaddhara and Narasiṃha also omit gāirika. ⁶ So also Hall’s manuscripts C, D, E, G, H. ⁷ So also Hall’s manuscripts C, E. ⁸ So also Hall’s manuscripts D, E, G. ⁹ Cf. piṇḍālaktakāṅkita (पिण्डालक्तकाङ्कित) in Hall’s manuscripts A, B, C, D, G, H. ¹⁰ Hall’s manuscripts D, E, G, H, and the commentator Jagaddhara also omit mahā.

A SANSKRIT ROMANCE 157 iva sānugrahapracāraprakaṭitamahimā mīmāṁsānyāya iva pihi- tadigambaradarśanaḥ. yaś ca harivaṁśāir iva puṣkar(ākṣa)prā- durbhāvarama[94]nīyāiḥ rāśibhir iva mīna(makarakulīramithu- na)saṁgatāiḥ karaṇāir iva śakunināgabhadrabālavakulōpētāiḥ (36) dēvakhātāir upaśōbhit(āṁtaḥ ¹). yaś ca kusumavicitrābhiḥ vaṁśapatrapatitābhiḥ sukumāralalitābhiḥ puṣpi[95]tāgrābhiḥ (praharṣiṇībhiḥ śikhariṇībhiḥ) latābhiḥ darśitānēkavṛttavilāsaḥ. yaś ca (samadakala ²)haṁsasārasarasitōdbhrāṁt(ōtkuṭa)vikaṭa- (kuṁjakaccha) vyādhūta[ vikaca ]kamala (ṣaṁḍa) gaḷitamakaram- dabiṁdusaṁdōhasurabhitasalilayā sāyaṁtana (samayamajjat ³) - puḷiṁdarājasuṁdarī [96] (nimna) nābhimaṁḍala (pari)pītasalila- yā[ madamukhararājahaṁsakulakōlāhalamukharitakūlapulinayā ] taṭanikaṭa (sthitavikaṭa ⁴) mattamātaṁgagaṁḍa (sthalavigaḷan ⁵)- madadhārā(biṁduprakara)stabakitasalilayā tīraprarūḍhakētakī- kānana(patitadhūḷinikurumbasaṁjāta)sāikatasukhōpaviṣṭataruṇa- sura[97]mithunanidhuvanalīlāparimaḷasākṣikūlōpavanayā taṭā- (vaṭasthavighaṭitāṁbhōja⁶ṣaṁḍa)maṁḍapāvasthitajaladēvatā(vi)- gāhyamāna(payasā) tīraprarūḍhavētasa(vanā⁷)bhyaṁtara(ni⁸)līna- dātyūha (madōtkaṭakēḷi)[98]kuhakuhārāvakāutukākṛṣṭasurami- thunasaṁstūyamān(ō(37)pa ⁹)bhōgayā upakūlasaṁjāta(naḷina- puṁja ¹⁰)kuṁjapuṁjita[kulāya]kukkuṭaghaṭāghūtkārabhairavatī- rayā (ātapasēvāsamutsuka)jalamānuṣīmṛditasukumāra(tarapuḷi- nayā) upavana(pavanā)mdō[99]ḷitataraḷa(tara)taraṁgayā (naḷinī)- nikuṁjapuṁjaniviṣṭa(duṣṭa¹¹bakōṭa)kakuṭumbinīnirīkṣyamāṇavṛd- dhaśapharayā (pōtō)dhānalubdhakōyaṣṭika(skaṁbhana ¹²)bhīma- ¹ So also Hall's manuscript H, and the commentator Narasiṁha. ² So also Hall's manuscripts C, D, and the commentator Narasiṁha. ³ Cf. sāyantanasamayōnmajjat in Hall's manuscripts A, B, C, E, F, G, and sāyantanasamayamajjana in manuscript D. ⁴ Cf. taṭanikaṭavikaṭa in Hall's manuscripts B, D, F. ⁵ Cf. gaṇḍanirgalita in Hall's manuscripts A, B, D, E, G. ⁶ Cf. taṭāvaṭavighaṭitajambū in Hall's manuscript D (vighaṭita also in manuscript F, ghaṭita in manuscript H). ⁷ So also Hall's manuscripts A, B, F. ⁸ So also Hall's manuscripts A, B, C, E, F, G, H. ⁹ So also Hall's manuscripts C, D, E, F, G, H. ¹⁰ Cf. kuñjapuñjapuñjita in Hall's manuscript D. ¹¹ Cf. naṣṭa in Hall's manuscripts A, B, and dhṛṣṭa in manuscripts C, F ; Trichino- poly ed. omits duṣṭa. ¹² So also Hall's manuscripts A, E, F, G, and the commentator Narasiṁha.

१५८ वासवदत्ता वेतसवन(लतया १) [तरल]तरङ्गमoverflowाला २सं(तरद्)उद्दण्ड- (वाल)द[१००]र्शनधावदतिचपलराजिलराजी(राजितो ३)पकूलसलि- लया (खञ्जरीट ४)मिथुन(निधुवन)दर्शनोपजातनिधिग्रह- णकौतुककिरात[श[१०१]त]खन्यमान(स्थपुटित)तीरया क्रुद्- धये ऽव दर्शितमुख[वि५]भङ्गया मत्तये ऽव (स्खलद्६)ग- त्या दिनारम्भलक्ष्म्ये ऽव वर्धमानवेलया भारतसमर- भूम्ये ऽव नृत्यत्कबन्धा प्रावृषे ऽव विजृम्भमाणशत- (३८)पत्रपिहित[१०२]विषधरया (सकामये) ऽव कृतभूभृत्से- वया रेवया प्रियतमये ऽव प्रसारित(तरङ्ग)हस्तयो ऽपगू- ढः। यश्च हरिखरनखरविदारितकुम्भस्थलविकलवारणध्वानैर् अद्या ऽपि कुम्भसम्भवं (सम्)आह्वयती ऽवो ऽच्चतालभुजः। (तत्रान्तरे) मकरन्दस् तम् उवाच [१०३] पश्यो ऽदञ्चदवाञ्चदञ्चितवपुः (पूर्वार्धपश्चार्- ध)भाक् स्तब्धोत्तानितपृष्ठनिष्ठितमनाग्भुग्नाग्रलाङ्गूलभृत् दंष्ट्राकोटिविशङ्कटास्यकुहरः कुर्वन् सतामुत्कटाम् (उत्)कण्ठः कुरुते क्रमं करिपतौ क्रूराकृतिः केसरी। अपि च उत्कर्णो ऽयम् अकाण्डचण्डिमपटुस् स्फारस्फुरत्के- सरः क्रूराकारकरालवक्त्र (कुहरस्) स्तब्धोर्ध्वलाङ्गूल- भृत् [१०४] (चित्रे चा) ऽपि न शक्यते (वि)लेखितुं सर्वाङ्गसङ्कोच- (भाक् ७) (फीट्)कुर्वद्गिरिकुञ्जकुञ्जरशिरः८कुम्भस्थलस्थोह- रिः। अनन्तरं नीचदेशनद्ये ऽव न्यग्रोधोपचितया उत्तरगो(ग्रह- ण)[१०५]भूम्ये ऽव विजृम्भमाणबृहन्नलया (कुरु)देश(धक्- १ त्रिचिनोपोलि सं., मालया. २ सो ऑल्सो हॉल्स मैन्युस्क्रिप्ट्स ए, बी, सी, एफ, एच. ३ सो ऑल्सो हॉल्स मैन्युस्क्रिप्ट ई. ४ सो ऑल्सो हॉल्स मैन्युस्क्रिप्ट्स सी, एफ. ५ हॉल्स मैन्युस्क्रिप्ट्स ए, बी, सी, एफ, एच, ॲण्ड द कॉमेण्टेटर्स जगद्धर ॲण्ड नर- सिंह ऑल्सो ओमिट् वि. ६ सो ऑल्सो हॉल्स मैन्युस्क्रिप्ट्स सी, डी, एफ. ७ सो ऑल्सो हॉल्स मैन्युस्क्रिप्ट्स ए, बी, सी, डी, एफ, एच. ८ त्रिचिनोपोलि सं. ॲण्ड श्रीरङ्गम् टेक्स्ट्, बृहत्.

कये¹) ऽव घन(३९)सारसार्थवाहिन्या विदग्ध[जन]मधु- [पान]गोष्ठ्ये ऽव नानाविटपी[१०६]तासवया नलकूबरचित्तवृत्त्ये ऽव सततधृतारम्भया मत्तमातंगगत्ये ऽव घंटारवावे- दितमार्गया सदीश्वरसेवये (ऽव) दूरोद्गतबहुफलया विरा- टलक्ष्म्ये ऽवा ऽऽनंदितकीचकशतया विंध्याटव्या (कतिपयदू- रम् अध्वानं²) गत्वा कामिन इव मदनशलाकाङ्कितस्य (विकर्त- नस्ये ऽव (४०) स्निग्धच्छायस्य वैकुंठस्ये ऽव लक्ष्मीभृतः यात्रोद्यतनृपतेर् इव घनपत्रशोभितस्य वेदस्ये ऽव भूरि- शाखालंकृतस्य गाणिक्यस्ये ऽवा ऽनेकपल्लवोज्ज्वलस्य ³) जं- बूबृक्षस्या (ऽधश्) छायायां (स) विशश्राम। [१०७] अत्रांतरे भगवान् अपि मरीचिमाली आतपक्लांत(वन)महिषलोचनपाटल- मंडलं चरमाचल(शिखरम्) आरुरोह। ततो मकरंदः फलमूलान्य् आदाय [कथम्] कथम् ⁴ अपि तम् अभिनंदिताहा- र(म्)[परिचयम्] अकार्षीत्। स्वयं (अपि) तदुपभुक्तशेषम् (अकरोद् अशनम्)। अथ तां एव प्रियतमां हृदयफलके (संकल्पतूलिकया) लिखि[१०८]ताम् इवा [ऽव⁵]लोकयन् निष्पंदकर- णग्रामः कंदर्पकेतुर् मकरंद(विरचिते) पल्लवशयनो सुषवाप। अथ [अर्ध]याममात्रावखंडितायां (यामिन्यां) [तत्र] जंबूतशिखरे (मिथः कलहायमानयोश् शुकशारिक- योः) कलकलं श्रुत्वा कंदर्पकेतुर् मकरंदम् उवाच। वयस्य शृणुवस् तावद् (अनयोर् ⁶) आला[१०९]पम् इति। ततो (जं- बूनिकुंजस्थिता ⁷) शारिका (काचित् चिराद् आगतं शुकं ⁷) प्रको- पतरलाक्षरम् उवाच। कितव शारिकांतरम् अन्विष्य [समा]गतो ऽसि कथम् अन्यथा रात्रिर् इयती तवे ऽति। (अथ) तच् श्रुत्वा शु- कस् तां अवादीत्। भद्रे (मुंच कोपं ⁸) अपूर्वा (बृहत्)कथा (प्रत्यक्षीकृता मया) तेना ऽयं कालातिपात (इति)। अथ समुप- जातकुतूह(४१)लया शारिकया (मुहुर् अनुबध्यमानः कथां⁹) कथयितुम् आरेभे। [११०] अस्ति (मंदरगिरिशृंगैर् इव प्र-

¹ Cf. ḍhakkayē 'va in Hall's manuscript F. ² Cf. katipayam adūram adhvānaṁ in Hall's manuscript E, katipayadūram in manuscript F, and katipayapadam dūram in manuscripts A, B. ³ So also Hall's manuscripts B, C, except rājāvasathasyē 'va bhūriśālālaṁkṛtasya instead of vēdasyē 'va bhūriśākhālaṁkṛtasya. ⁴ Hall's manuscripts C, D, H also omit the first katham. ⁵ Hall's manuscripts C, F, G also omit 'va. ⁶ So also Hall's manuscript F. ⁷ So also Hall's manuscript D. ⁸ Cf. mā prakōpaṁ kuru in Hall's manuscripts B, H. ⁹ So also Hall's manuscript C.

शस्त¹⁾सुधाधवलैः बृहत्कथा(लम्बैर् ²) इव सालभञ्जिक(ओ- पशोभितैः ³) वृत्तैरिव समानवकक्रीडितैः करियूथैरिव समत्तवारणैः सुग्रीवसैन्यैरिव सगवाक्षैः बलिभवनैरिव सुतलसन्निवेशैः वेश्मभि[१११]र् (उद्भासितं ⁴) धनदेना ऽपि प्रचेतसा (गो)पालेना ऽपि रामेण प्रियंवदेना ऽपि पुष्पकेतुना भरतेना ऽपि शत्रुघ्नेन ति(४२)थिपरेणा ऽप्य अति[११२]थिसत्कार- (प्रवणेन ⁵) असंख्येना ऽपि संख्यावता अमर्मभेदिना ऽपि वीरतरेण अपतितेना ऽपि नानासवासक्तेन सुदर्शनेना ऽप्य अच- क्रेण अजात[११३]मदेना ऽपि सुप्रतीकेन (हंसेना ऽप्य अपक्षपा- तिना) अविदितस्ने(४३)हक्षयेणा ऽपि कुलप्रदीपेन अग्रन्थिना ऽपि वंशपोतेन (अग्रहेणा ऽपि काव्यजीवज्ञेन) निदाघदिवसेने ऽव वृष[वि]वर्धितरुचिना माघविरामदिवसेने ऽव तपस्यारम्भिणा [११४] (नभस्वते ऽव सत्पथगामिना विवस्वते ऽव गोपतिना महेश्वरेणे ऽव चन्द्रं दधता निवासि ⁶)जनेना ऽनुगतं (घ- नापगमेने ⁷) ऽव दर्शितखण्डाभ्रेण वेलातटेने ऽव प्र- वाळ(मण्डनेन ⁸) देवाङ्ग(४४)नाजनेने ऽवे ऽन्द्राणीपरिचय- विदग्धेन (गजेन्द्रेणे) ऽव पल्लव११५रुचिना कोकि- लेने ऽव परपुष्टेन भ्रमरेणे ऽव कुसुमेषुलालितेन जलौकसे ऽव रक्ताकृष्टिनिपुणेन (यायजूकेने ⁹) ऽव सुरतार्थिना महानाट- बाहु(वनेने) ऽव (बद्धभुजङ्गाङ्केन ¹⁰) गरुडेने ऽव विला- सिहृ[११६]दयताप(कारिणा अन्धकेने) ऽव शूलानाम् उपरिगतेन वेश्याजनेना ऽधिष्ठितं कुसुमपुरन्नाम नगरम्। यत्र च सुरासुरमौळिमालालालितचरणारविन्दा शु[११७]म्भनिशुम्भ- (महासुरबल¹¹)महावनदाव्(आनल्¹²अ)ज्वाला महिष्[अमह्]आसुरगिरि-

¹ Cf. mandaragiriśikharāir iva praśasta in Hall's manuscript A, and mandaraśṛṅ- gāir iva praśasta in manuscript C. ² Cf. lambhāir in Hall's manuscript F, and the commentator Jagaddhara, and lambhakāir in manuscript D; Trichinopoly ed., lambakāir. ³ So also Hall's manuscripts C, D, F. ⁴ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, G, H, and the commentators Jagaddhara and Narasimha. ⁵ So also Hall's manuscripts C, F, H. ⁶ So also Hall's manuscripts A, B, C, F. ⁷ Cf. ghanāpagama in Hall's manuscripts A, D, and ghanāgamēnē 'va in the commentator Jagaddhara. ⁸ So also Hall's manuscripts C, F, H, and the commentator Jagaddhara. ⁹ So also Hall's manuscript D. ¹⁰ Cf. baddhabhujaṅgēna in Hall's manuscripts C, D, H. ¹¹ Trichinopoly ed. omits bala. ¹² So also Hall's manuscript D; cf. mahāsuravanadāvajvālā in manuscript H.

[Header] A SANSKRIT ROMANCE 161

(vara¹)vajra[sāra²]dhārā praṇaya(kalaha³)praṇatagaṁgādhara- jaṭājūṭa(kōṭi⁴)skhalitajāhnavījaladhārādhautapādapadmā bhaga- vatī kātyāyanī (caṁḍā)bhi(45)dhānā svayam (nivasati). yasya ca parisarē surāsura(majjanagalita⁵makuṭa)kusumarajōrājīparima- ḷa[118]vāhinī pitāmahakamamḍaludharmadravadhārā dharāta- la(patita)sāgarasuta[śata]suranagarasamārōhaṇapuṇyarajjuḥ (āirā- vatakapōlagharghaṇa⁶) kampitataṭa(gata)haricaṁdana (syaṁda- mānarasa⁷)surabhitasalilā salilasurasuṁdarīnitambabimbāhatita- raḷitataraṁgā snānāvatīrṇasaptarṣi(maṁḍalavimala⁸)jaṭāṭavīpari- maḷapuṇyavēṇī (ēṇī)tilaka(makuṭavikaṭa)jaṭājūṭakuharabhrāṁti- janita(saṁskārē 'va 'dyā 'pi) kuṭilāvartā dharaṇī 'va sārvabhāu- makarasparśōpabhōgakṣamā jaladakālasarasī 'va gaṁdh(a)[ān- dhō]paribhramad⁹bhramara[119]mālānumīyamānajala(mūla)ma- gnakumudapuṁḍarīkā cchaṁdōvicitir iva mālinīsanāthā (gra- hapaṅktir iva sūryātmajōpa śōbhitā sarājahaṁsā ca¹⁰ śaratkāla- dinaśrīr ivō 'jvalatkōkanadā prabuddhapuṁḍarīkākṣā ca hṛtā)m- dhatamasā 'pi tamasānvitā (vīcikalilā¹¹) 'py (46) (avīcī)durgamā bhagavatī bhāgīrathī (pra¹²)vahati. yac¹³ ca diśi diśi (saṁtāna- katarukusumanikaram iva śikharāvalagnam) tārāgaṇam iva kusu- manikaram udvahadbhiḥ utta[120]mbhitajaladāiḥ anūru[kara]- kaśābhighātaparavaśaravirathaturagagrāsaviṣamit (āgra) pallavāiḥ caṁdracamūrucaraṇasaṁkrāmtāmṛtakaṇanikarasēkasaṁjāta (ba- huḷa) sukumāranava (kusuma) kisalayasahasradarśitākālasaṁdhyā- (kāla)vibhramāiḥ bharatacaritāir iva sadārāmāśritāiḥ mahāvīrāir iva nārikēḷīdharāiḥ asaṁskṛtataruṇāir ivā 'tidūrapra(śrayā)(47)- kṣāiḥ (tapasvibhir iva japāsaktāiḥ prasādhitāir iva kṛtamālōpaśō- bhitāiḥ) [matta]mātaṁgakumbhasthala(vi)dāraṇ(ōtsuka)siṁhāir

[Footnotes] ¹ So also Hall's manuscripts C, F, H. ² Hall's manuscripts B, D, E, H also omit sāra. ³ So also Hall's manuscripts A, B, D, F, H. ⁴ Cf. jūṭakūṭa in Hall's manuscripts A, B, C, F, H. ⁵ So also Hall's manuscript C. ⁶ Grantha ed., garghaṇa; Trichinopoly ed., gharṣaṇa. ⁷ So also Hall's manuscript D. ⁸ Cf. vimala in Hall's manuscripts A, B, E, F, G, H. ⁹ Trichinopoly ed., gandhōparibhramad. ¹⁰ Cf. grahapaṅktir iva sūryānugatā sarājahaṁsā ca in Hall's manuscript C. ¹¹ So also Hall's manuscript H. ¹² So also Hall's manuscripts A, B, G, H. ¹³ Tel. ed. 61 and Grantha ed., yatra. M

१६२ वासवदत्ता इव ('त्फुल्ल १)केसरैः सारिष्टैरपि चिरजीविभिः (मुनियुतैरपि मदनाधिष्ठितैः) उपवनपादपै[१२१]र् उपशोभितम् अदिति- जठरम् इवा 'नेकदेवकुलाध्यासितं पातालम् इव महाबलिशो- भितं भुजङ्गाधिष्ठितं च (ससुरालयम्) अपि पवित्रं (भो- गियुक्तम्) अप्य् (अनुपद्रुतम् २)। (तत्र ३) [च] सुरत(रभस)- खिन्न(प्र)सुप्तसीमन्तिनीरत्नताटङ्क(मुखा)ङ्कितबाहुदण्डः प्रचण्डप्रतिपक्षलक्ष्मीकेशपाशकुसुममाला[१२२] मोद- सुरभितकरकमलः प्रशस्तकेदार इव बहुधान्यकार्य- सम्पा(४८)दकः (पार्थ इव सुभद्रान्वितः सभीमसेनश्च कृष्ण इव सत्यभामानुरक्तः सबलश्च) शृङ्गारशेखरो नाम प्रतिवसति। यो वलभित् पावको धर्मराण् निर्ऋतिः प्रचेताः सदागतिर् धनदश् शङ्कर इत्य् अष्टमूर्ति(धृद् ४) अप्य् अनष्ट- मूर्तिः [पार्थ इव सुभद्रोपेतः सभीमसेनश्च कृष्ण इव सत्यभामोपेतः सबलश्च]। [१२३] सुराणां पातासौ स पुनरतिपुण्यैकहृदयो ग्रहस्तस्या 'स्थाने गुरुरुचितमार्गे स निरतः। करस्तस्या 'त्यर्थं वहति शतकोटिप्रणयितां स सर्वस्वं दाता तृणमिव (४९) (सुरेन्द्रं) विजयते ५॥ [१२४] जीवाकृष्टिं स चक्रे मृधभुवि धनुषः शत्रुरासीद् गतासुर् लक्षाप्तिर्मार्गणानामभवदरिबले (सद् ६)यशस्तेन लब्धं मुक्ता तेन क्षमे 'ति त्वरितमरिबलैरुत्तमाङ्गैः प्रविष्टा पञ्चत्वं द्वेषि(सैन्यैर्गतम्) अवनिपतिर्ना ''प सं- ख्यान्तरं सः॥ [१२५] यत्र [च] राजनि ७ राजनीतिचतुरे चतुर(म्बुधि ८वेला)मे- खलाया भुवो नायके शास(५०)ति वसुमतीं पितृ(कार्येcorporateषु ९) वृषोत्- सर्गः शशिनः कन्यातुलारोहणं (प्रसवेषु) शूलव्याघातचिन्ता

पादटिप्पण्यः (Footnotes): १ So also Hall's manuscripts A, B, C, H. २ Cf. nirupadrutam in Hall's manuscripts A, B, C, F, G, H. ३ So also Hall's manuscripts C, D. ४ Tel. ed. 61 and Grantha ed., dhṛg. ५ Also in Subhāṣitāvalī 2631, reading rasikō for hṛdayō and atyantaṁ spṛśati for atyarthaṁ vahati. ६ So also Hall's manuscript A, and the commentator Jagaddhara. ७ Tel. ed. 61 and Grantha ed. omit rājani. ८ So also Hall's manuscripts A, B. ९ So also Hall's manuscripts D, H.

[dānacchēdaḥ karikapōlēṣu] dakṣiṇavāmakaraṇam diṅ(niścayē- ṣu ¹) śarabhēdō dadhiṣu [126] śr̥ṅkhalābaṁdhō varṇagrathanāsu utprēkṣ(ākṣēpāv) [kāvya]alaṁkārēṣu lakṣadānacyutis sāyakānām kvipāṁ sarvavināśaḥ kōśasaṁkōcaḥ kamalākarēṣu (na janēṣu) jāti(vi)hīnatā (mālāsu na duṣkulē) śr̥ṅgārahāni[127]r jaratkariṣu na janēṣu durvarṇayōgaḥ (karṇikādiṣu) na kāmini[kānti²]ṣu gāṁ- dhāravicchēdō rāgēṣu na pāuravanitāsu (mūrchādhigamō (51) gānēṣu na prajāsu karma)bhāvō nīcasēvakēṣu na pari(dhānēṣu ³) malināmbaratvaṁ niśāsu na janēṣu [128] calarāgatā gītēṣu na vidagdhēṣu vr̥ṣahānir nidhuvanavilāsu na pāurēṣu bhaṁguratvaṁ rāgavikr̥tiṣu na cittēṣu anaṁgatā kāmadēvē na parijanē ⁴ mārā- gamō yāuvan(ōdgamēṣu) na prakr̥tiṣu dvijāghātaḥ suratēṣu na prajāsu raśanābaṁdhō ratikalahēṣu na dānānumati[129]ṣu adha- ra(rāgatā) taruṇīṣu na parijanēṣu (kr̥mtanam) alakēṣu ⁵ na puraṁ- dhrīṣu nistriṁśatvam (asiṣu) na (manassu) karavāḷanāśō (yōdhēṣu na janapadēṣu) param ⁶ (ēvaṁ vyavasthitam. tasya ⁷ ca 'bhūd ēvaṁbhūtasya rājñō) (52) mahiṣī diggaja[kapōla]mada(rēkhē) 'vā 'naṁditāḷigaṇā [130] pārvatī 'va sukumārā (caṁdrarēkhālam- kr̥tā ca vanarājir iva navamālikōdbhāsitā sacitrakānanā ca apsa- rassaṁhatir iva saṁhatasukēśī samaṁjughōṣā ca) sarvāṁtaḥpu- rapradhānabhūtā anaṁgavatī nāma ⁸. tayōś ca madhyamōpāṁtē vayasi vartamānayōḥ katham api dāivavaśāt tribhuvanavilōbha- nīyākr̥tiḥ pulōmatanayē 'vā 'naṁditasahasranētrā (mērugirimē- khalē 'va sujātarūpā śaranniśē 'vō 'llasattārakā satpariṣad ivā 'cchidradvijapaṅktibhūṣitā rākṣasakulasrīr iva mālyavatsukēśaśō- bhitā) tanayā ('bhūd) vāsavadattā nāma. atha sā rāvaṇabhuja- (vana ⁹) ivō 'l(lasitagōtrē ¹⁰ viṁdhyācala iva ma(53)danālaṁkr̥tē pārāvāra iva saṁjātalāvaṇyē naṁdanavana iva sadākalpa ¹¹śō-

Footnotes:

¹ So also Hall's manuscripts C, D, E, G, H. ² Hall's manuscripts D, F also omit kānti. ³ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, G, H. ⁴ Trichinopoly ed. and Srirangam text, parijanēṣu. ⁵ Trichinopoly ed., kamalēṣu. ⁶ Tel. ed. 61 and Grantha ed., paramam. ⁷ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, and the commentator Narasiṁha. ⁸ Grantha ed., anaṁgavatīnāmā. ⁹ So also Hall's manuscripts A, B, C, D. ¹⁰ So also Hall's manuscripts A, B, C, F. ¹¹ Tel. ed. 61 and Grantha ed., kalpaka.

१६४ वासवदत्ता भिते पवन इव सुमनोहरे¹) परिणामम् उपयात्यपि (यौ- वने) परिणयपराङ्मुखी तस्थौ। [१३१] (अथै) "कदा ² [तु] विजृम्भमाणसहकारकोरकनिकुरुम्बनिपतितमधुकरमाला- मदकलझंकार(हुंकार ³) जनितपथिक[जनसञ् ⁴]ज्वरः को- मलमलयमारुतोद्धूतचूतप्रसवरसास्वादकषायकण्ठक- लकण्ठ(कुहकुहारव ⁵)भरितसकलदिङ्मुखः विकचकस- लषण्ड(नि)लीयमान[१३२]मत्तकलहंसकुलकोलाहलमुखरि- त[सकल]सरोवरः परभृत(खरत्रोटि)कोटिपाटित ⁶(पाटली)कुट्- मल[वृन्त]विवरविनिर्गतमधुधारासारशीकर[कण]निकर- (समारब्ध)दक्षिणसमीरण(मारवारण)व्रणितपथिक[जन] वधूहृदयः मधुमदमुदितकामिनी(मुखकमल)गण्डू- षसीधु(सेवन)पुलकितवकुलः मदन(रय)परवशविलासिन्रीतु- लाकोटिविकटचटुलचरणारविन्द(५४)[मन्द]प्रहारप्रहृष्टकं- केलितरुषतः प्रति(दिनम्) अश्लीलप्राय(वैहासिक)गीयमानगी- तश्रवणोत्सुकषिद्गजनप्रारब्धच[१३३]र्चरीगीताकर्णन(माद्- यद्)अनेकपथिक(जनः) दुर्जन इव सतामरसः दुष्कुल इव जातिहीनः रावण इवा ऽपीतलोहितपलाशशत(सेव्यमानः) महाशृङ्- गारी ऽव सुगन्ध(वाहः) सुराजे ऽव समृद्धकु[१३४]वलयः वा- स्तविक इव [वि]वर्धितसुखाशः सत्कविकाव्य(प्र)बन्ध इवा (ऽनव)बद्धतुहिनः सत्पुरुष इव दोषानुबन्धरहितः कै- वर्त इव [आ⁷]बद्धराजीवोत्पल(जालः) समृद्धकासार[शकुनि]- सार्थ इवा (ऽनन्दित)[१३५]म(५५)रुवकः शक्र इवे ऽन्द्राणी(रुचि- रः महाधीर) इवा ऽधरीकृतदमनकः षिद्ग इवा ऽम्लानसुभ- गः वसन्तकाल आजगाम। [१३६] अतिदूरप्रवृद्धेन मधुना जगति को वा न वि(क्रियेत) यदति(मुक्तो) मुनिरपि विचकास। कुसुमशरस्य नवचूत(कुसुमबाण)मूलनिलीना मधुकर(आव- इर् विलिखिता नामाक्षरपङ्क्तिर्) इव रेजे। वृन्तविनिर्गतवि(कच⁸- विचिकिलविवरे⁹ कूजन्) मधुकरो मकरकेतोस् त्रि[१३७]भुवन- विजय[प्रयाण]शंखध्वनिम् इव चकार। नवयावकपंक-

¹ Cf. vindhyācala iva madanādhiṣṭhitē pārāvāra iva sañjātalāvaṇyē madanavana iva sadā kalpataruṇābhinanditē pavana iva sumanōhāriṇi `in Hall's manuscripts B, C. ² Cf. athāi "kadā tu in Hall's manuscript C. ³ Cf. madakalahuṁkāra in Hall's manuscripts A, D, G. ⁴ Hall's manuscripts C, G, H also omit janasañ. ⁵ Tel. ed. 61 and Grantha ed., kuhākuhārava; Trichinopoly ed., kuhakuhārāva. ⁶ Tel. ed. 61, kharatrōṭipāṭita; Grantha ed., kharatrōṭitapāṭita. ⁷ Hall's manuscripts B, C also omit ā. ⁸ So also Hall's manuscripts C, E, H. ⁹ Cf. vicakilavivaraguñjan in Hall's manuscript C.

पल्लवित(वर)नूपुर(रणितरमणीय)तरुणीचरणप्रहारानुराग- वशान् नवकिसलयच्छलेन तम् (एव¹) रागम् उदवहद् अशोकः। मधुरमधु[परि²]पूरितकामिनीमुखकमलगण्डूष(सं- गाद्³) इ(५६)व तद्रस(गन्धम्⁴) आत्मकुसुमेषु बिभ्रद् वकु- लतरू रराज। अन्तरान्तरा निपतितमधुकरनिकर(किम्मीरः) कङ्केलिगुच्छोर्ध्वनिर्वाणमनोभवचिताचक्रानुकारी पथिक- जन(चित्त)दाहम् उवाह। विकचवि(चिकिल)राजिर् अलिकुलशब[१३८]ला (कलितेन्द्रनीला) मुक्तावली ऽव मधुश्रियो विरुरुचे। विरहिणां हृदयमथनाय कुसुमशरस्य (शाण)चक्रम्⁵ इव नागकेसर- कुसुमम् अशोभत। पथिकजनहृदयमत्स्यं गृहीतुं मक- रकेतोः (पालावली⁶) ऽव पाटली(कुसुमम्) अदृश्यत। कन्दर्पके- लि[सम्पल्]लम्पटलाटिल[१३९]लाटतट(लुलितालकधम्मिलभार⁷- कुसुम)परिमलसमृद्धमधुरिमगुणः कामकलाकलाप(नि- पुण)कर्णाटसुन्दरी(सुन्दर⁸)स्तनकलश(युगल)घुसृणधू- लि(पटल)परिमलामोदवाही (रणरणकरसितापराम्त)कान्ता- [कुन्तली]कुन्तलोल्(लसित)सङ्क्रान्तपरिमलमिलितालिमाला(मधु- र)झङ्काररवमुखरितनभस्(स्थलः) नवयौवन(ओद्धत)- केरलिकपोलपालीपत्रावलि[१४०]परिचयचतुरः चतुष्षष्टिकलाक- लापविदग्धमुग्ध(५७)(मुखरमालवी)[नितम्बिनी⁹]नितम्ब- बिम्बसंवहन(सुभगः) सुरत(परि)श्रमपरवश(आन्ध्र- पुरन्ध्री¹⁰)नीरन्ध्रपीनपयोधरभारनिदाघजलकणनि- कर(शिशिरः) मलय(मारुतो¹¹) ववौ। अत्रान्तरे वासवदत्ता- सखीजनात् विदित(सुता)भिप्रायः शृङ्गारशेखरस् स्वसुतायाः स्वयंवरार्थम् अशेष(धरा)तलभाजां (राजपुत्राणाम्) एक- त्र (मेलनम्) अकरोत्। ततो दग्धकृष्ण(आगरुधूप)परिम- लामोदमोहितमधु(करमाला¹²[१४१]बहुलघुमघुमायित¹³- रव)मुखरित(दिगन्तरं) अतिरभसहासच्छत्(आमोदपरिमलि-

Footnotes: ¹ So also Hall's manuscripts B, C, D, G, H. ² Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G, H also omit pari. ³ So also Hall's manuscripts B, C. ⁴ Cf. tatsamānagandham in Hall's manuscripts A, B, C, F, G. ⁵ Cf. takrāṭacakram in Hall's manuscripts A, B, and the commentator Narasimha. ⁶ Trichinopoly ed., jālāvalī. ⁷ Cf. dhammillabhāra in Hall's manuscript D. ⁸ So also Hall's manuscripts A, B, D, E, F, G, H. ⁹ Hall's manuscripts C, E, F, H also omit nitambinī. ¹⁰ So also Hall's manuscripts C, F. ¹¹ So also Hall's manuscripts A, B, G, H. ¹² So also Hall's manuscripts A, B, G. ¹³ So also Hall's manuscript F.

तं) अनेकपरिहास(कथा ¹)लापविदग्ध(शृंगार[142]मय ²)ज- न(निचय)समाकुलं दह्यमान(महिषाक्षादिसुगंधद्रव्य)- सौरभाकृष्टपुरोपवनषट्पदकुल[असं]आकुलम् अर्जुनसम- रम् इव नन्दिघोषमुखरितदिगन्तरं (नृपास्थानम् इव स- राजोपहारं तापसाश्रमम् इव वितानोद्भासितं त्रिविष्टपम् इव सुमनोलंकृतं) मंचम् आरुरोह (वरारोहा) वासवदत्ता. त- त्र [च ³] केचित् कुलांकुरा इव वि(दित)नगरमण्ड(58)नाः [143] अपरे पांडवा इव (सदिव्यचक्षुषः ⁴) कृष्णागुरुपरिमिलिताश् (च) अन्ये शरद्दिवसा इव [सु ⁵]दूरप्रवृद्ध[असुख् ⁶]आशाः इतरे (प्र- हर्तुम्) उद्यता [144] इव स्वबलार्थिनः केचिद् व्याधा इव शकु- नश्रावकाः केचिद् आखेटका(सक्ता) इव रूपानुसारप्रवृत्ताः केचित् जैमिनिमतानुसारिण इव तथागतध्वंसिनः केचित् खञ्जना इव (सांवत्सरिक)फलदर्शिनः केचित् सुमेरुप(59)रिसरा इव कार्तस्वरमयाः केचित् [145] [विकच ⁷]कुमुदाकरा इव भास्वद्- दर्शनमीलिताः केचिद् धार्तराष्ट्रा [146] इव विश्वरूपावलोकन- जनितेन्द्रजाल(अद्भुत ⁸)अप्रत्ययाः केचिद् आत्मनि वारणबुद्ध्या बलवन्तो ऽपि सुबाहाः केचित् पाणिग्रहणार्थिनो [147] ऽप्य असुक- रम् मन्यमानाः केचिद् अधरी(कृता ⁹) (60) अपि स्थिराः केचित् पां- डुपुत्रा इवा ऽक्षहृदयज्ञानहृतक्षमाः केचित् बृहत्कथानु(सा- रिण इव) गुणाढ्याः केचित् तिर्यग्गतय (इव) सुगंधवाहाः [148] केचित् कौरवसैनिक इव द्रोण(शास्त्र)सूचकाः केचित् (कैर- वा)करा इवा ऽसोढसूरभासः (क्षणम् एवम्) स्थिताः राजपुत्राः. (सा च क्षणेनै ऽतान्) एकैकशस् सम्(आ)[149]लोक्य विरक्तहृदया (सती) तस्मात् (कर्णीरथाद् ¹⁰) अवततार. अथ तस्याम् एव रात्रौ [स्वप्ने] वालिनम् इवा ऽङ्गदोपशोभितम् कुहू(मुखम् ¹¹) इव हारिकण्ठम् कनकम्ऱ्गम् इव रामाकर्षणनिपुणम् जय[150]म्- तम् इव वचनामृतानन्दितवृद्धश्रवसम् कृ(61)ष्णम् इव कम्- ¹ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, H. ² So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, H. ³ Tel. ed. 61, Grantha ed., and Trichinopoly ed., atra; Hall's manuscripts D, E, F, G, H also omit ca. ⁴ Cf. divyacakṣuṣaḥ in Hall's manuscripts A, B, H. ⁵ Hall's manuscripts C, D, F also omit su. ⁶ Hall's manuscripts A, B, H also omit sukha. ⁷ Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, H also omit vikaca. ⁸ So also Hall's manuscripts A, B, C, F, G, H. ⁹ So also Hall's manuscripts A, B, C, H, and the commentator Jagaddhara. ¹⁰ So also Hall's manuscripts C, F, H. ¹¹ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, G, H, and the commentator Jagaddhara.

सहर्षं न कुर्वन्तं महामेघम् इव विलसत्करकं (स- मुद्रम् इव महासत्वतेजोयुक्तं मालिन्या कबरिकया तुङ्ग- भद्रया नासिकया शोणेना ऽधरेण नर्मदया वाचा गोदया भुजया स्वर्वाहिन्या कीर्त्या च पुण्यसरिन्मयम् इव) आदिकं- दं (शृङ्गार¹]पादपस्य [आ²]रोहणगिरिं (सकलगुणरत्न³- समूहस्य⁴) प्रभव(शैलं) सुन्दर(कन्दर्प)कथानदीनां सुरभिमासं वैदग्ध्यसहकारस्य आदर्शnavigation/तलं (सौन्दर्य- स्य प्रथममूलं) [151] विद्यालतानां स्वयंवरपतिं (स- रस्वत्याः⁵) स्पर्धा(ग्रहं कीर्तिलक्ष्म्योः⁵ मूल)गृहं शील- सम्पदां कोश(गृहं) महासौन्दर्य(धनस्य) त्रिभुवन- (रमणीया)कृतिं (कञ्चिद्) युवानं ददर्श। स [च] चिन्तामणि- नाम्नो राज्ञस् तनयः कन्दर्पकेतुर् (इति) स्वप्न एव (तन्)ना- मादिकम् (अशृणोत्)। अनन्तरम् अहो प्रजापते रूप(62)निर्माण- कौशलं [इदं] मन्ये स्वस्यै ऽव [152] नैपुण्यस्यै (ऽकत्र) दर्शनोत्सुकमनसा (वेधसा) जगत्त्रयसम(वाय)रूपपर- माणून् आदाय विरचितो ऽयम् (इति) अन्यथा कथम् इवा ऽस्य कान्ति- विशेष ईदृशो भवति। वृथै ऽव दमयन्ती नलस्य कृते [153] (वने) [वास]वैशसं [अव्]आप। मुधै ऽवे ऽन्दुमती महिष्य् अप्य् अजानुरागिणी बभूव। (वि)फलम् एव दुष्यन्तस्य कृते (दुर्वाससश् शापम् अनुबभूव शकुन्तला)। निरर्थकम् (एव⁶) मदनमञ्जरी⁷ नरवाहनदत्तं चकमे। [154] निष्कारणम् एव (मेरुगिरिनितम्बे ऊरुगरिम⁸निर्जित)रम्भा रम्भा नलकू- बरम् अचीकमत⁹। (व्यर्थम्) एव धूमोर्णा (स्वयं)स्वयं- वरार्थम् (आगतेषु देवगणेषु) [155] धर्मराजम् (आचकाङ्क्षे¹⁰। ऋद्धिस तु निष्प्रयोजनम् एव गन्धर्वयक्षेषु कुबेरम् आस- साद। अहेतुकम् एव पुलोमतनया देवेन्द्रासक्तचित्ता बभू- व)। इति बहुविधं (चिन्तयित्वा) विरह(63)मुर्मुर्(अग्नि)म- ध्यम् अधिरूढे ऽव (मदनदावा)ग्निशिखाकबलिते ऽव (व-

Footnotes

¹ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G, H. ² Hall's manuscripts A, B, C, D, F, H also omit ā. ³ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G, H. ⁴ So also Hall's manuscript D. ⁵ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, G, H. ⁶ So also Hall's manuscript D. ⁷ Trichinopoly ed., madanamañjukā. ⁸ So also Hall's manuscripts C, D, G, H. ⁹ Tel. ed. 61, Grantha ed., and Hall's manuscript E have acakamata. ¹⁰ Srirangam text, Trichinopoly ed., Hall's manuscripts A, E, F, G, H, and the commentator Jagaddhara have ācakāṅkṣa.

१६८ वासवदत्ता सन्त)कालाग्नि(शिखागृहीते ऽव दक्षिणमारुत)रुद्रपावकग्रस्ते ऽव (उन्माद)पाताळ(गृहं) प्रविष्टे ऽव शून्यकरणग्रामे (ऽव¹ वर्तमाना) हृदये (वि)लिखितम् इव उत्कीर्णम् इव प्रत्युप्तम् इव कीलितम् इव निगळितम् इव वज्र(सार)घटितम् इव अस्थिपञ्जर- प्रविष्टम् इव (मज्जारसशबळितम् इव मर्मान्तरस्थितम्) इव प्राणपरीतम् इव अन्तरात्मान[१५६]म् अधिष्ठितम् इव रुधिर(आ- शये²) द्रवीभूतम् इव पललसंविव्भक्तम् इव कन्दर्पके- तुम् मन्यमाना उन्मत्ते ऽवा (ऽन्धे ऽव) बधिरे ऽव मूके ऽव शून्ये ऽव निरस्त(इन्द्रिय)ग्रामे ऽव मूर्च्छागृहीते ऽव ग्रहग्रस्ते ऽव यौवनसागर(तरळ)तरङ्गपरम्परा(परीते) ऽव रागरज्- जुभिः (परिवारीते³) ऽव कन्दर्पकुसुमबाणैः कीलिते ऽव शृङ्गा- रभावनाविष(रस⁴)(६४)घूर्णिते ऽव रूपपरिभावनाशल्य(की- लिते) ऽव मलयानिलापहृतजीविते ऽव (भवन्ती सा⁵ हा प्रिये) सख्य् अनङ्गलेखे वितर हृदये मे पाणिपद्मम् दुस्सहो ऽयं विर- हसन्तापः मुग्धे मदन[१५७]मञ्जरि सिञ्चा (ऽङ्गानि) चन्- दन(वारिणा) सरळे वसन्तसेने संवृणु केशपाशं तरळे त- रङ्गवति विकिरा (ऽङ्गेषु कैतक)धूलिं वामे मदनमालिनि विजय शै(वालकलापेन) चपळे चित्र(रेखे विचित्रपटे⁶ विलिख) चित्त(चोरं) जनं (भामिनि) विलासवति (विक्षिपा⁷ ऽवयवेषु) मुक्ताचूर्णनिकरम् रागिणि रागलेखे स्थगय नळिनीदळ(निच- येन) पयोधरभारं (सु⁸)कान्ते कान्तिमति (मन्दं) मन्- दम्⁹ अपनय बाष्पबिन्दून् (यूथिके यूथिकालंकृते संचारय कदळीदळतालवृन्तेना ऽऽर्द्रवातान्) [१५८] एहि भगवति निद्रे अनुगृहाण मां धिग् इन्द्रियैर् अपरैः किम् इति लोचनमयान्य् एव (न कृतान्य् अङ्गानि) विधिना भगवन् कुसुमायुध (तवा¹⁰) ऽयम् अञ्जलिर [ते] अनु(वशो) भव भाववति (मा)दृशे जने [१५९] मलयानल सुरत(महोत्सव¹¹)दीक्षागुरो वह यथ(इष्टम्) अप- गता मम प्राणा इति बहुविधम् भाषमाणा (वासवदत्ता) स-

पादटिप्पण्यः (Footnotes):

¹ So also Hall's manuscripts B, E, F, H. ² Cf. rudhirāśayadravī in Hall's manuscripts C, H. ³ So also Hall's manuscript F. ⁴ Cf. śṛṅgārarasabhāvana in Hall's manuscripts D, G, H. ⁵ Tel. ed. 61, Grantha ed., and Srirangam text omit sā. ⁶ Trichinopoly ed. and Srirangam text, citrapaṭē. ⁷ So also Hall's manuscripts A, B, C, F, H. ⁸ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, H. ⁹ Cf. mandamanda in Hall's manuscripts A, C, D, F, G, H. ¹⁰ Cf. añjalis tavā 'nucarō in Hall's manuscripts C, D. ¹¹ So also Hall's manuscript D.

khījanēna samam mumūrca. (sapadi) parijana(prayatnāt gṛhīta- jīvā) [satī ¹] kṣaṇam atiśiśiraghanasāraras(ākul)animnagā[kula]- pulinē kṣaṇam atituhinamalayajarasasaritparisarē kṣaṇam (ati- lōhitakanakāraviṃdakadamba) parivāritasaras(ta(65)ṭīcaṃdana)- [160]viṭapicchāyāsu kṣaṇam anilōl(lasita)daḷēṣu kadaḷīkānanēṣu kṣaṇam kusuma(pravāḷa)śayyāsu kṣaṇam naḷinīdaḷa(prastarēṣu kṣaṇam tuṣārasaṃghātaśiśiritaśilātalēṣu parijanēna ² nīyamānā) praḷayakālōditadvādaśaravikiraṇakalāpatīvravirah(ānaladahya- mānā) atikṛśa(prāṇām) iva tanum bibhratī (sā 'balā) maṃda- (maṃdam) āṃdōlita[161]dugdhasimdhutaraḷataraṃgacchaṭādha- vaḷahāsacchuritādharapallavam tanmukhāraviṃdam dvijakulam iva śrutipraṇayitadīkṣaṇayugaḷam sahajasurabhimukhaparimaḷ(ā- mōdam ³) āghrātukāmē 'va [su]dūravinirgatā (tan)nāsāvaṃśa- lakṣmīḥ kaḷaṃkamuktēṃdukalā(kalāpakōmaḷapiyyūṣa ⁴)phēna- [paṭala]pāṃḍurā ⁵ (tad)dvijapaṅktiḥ [tad a]dṛṣṭacaram anaṃgam (atiśāyi ⁶ tadrūpam) dhanyāni tāni sthānāni ⁷ tē [ca] janapadāḥ (puṇyāḥ tāni) nāmākṣarāṇi [ca ⁸] [162] sukṛtabhāṃji yāny amunā pariṣkṛtānī 'ti muhur muhur [pari]bhāvayaṃtī [dikṣu vidikṣu] (vi)li- khitam iva nabhasi [utkīrṇam iva vi]lōcanē pratibiṃbitam iva citra- (paṭē ⁹) purōdarśitam iva ¹⁰ (tam) itas tatō vilōkayaṃtī vyatiṣṭhata. atha tasyās (tamālikā nāma śārikā) tat(priya)sakhībhis (samam samā ¹¹)lōcya kaṃdarpakētu(bhāvam) ā[163]kalayitum (prēṣitā). (sā 'pi) mayā [ēva] sārdham (āgatā) 'trāi ''va tarōr adhastāt tiṣṭhatī 'ty uktvā virarāma. atha (tac chrutvā ¹² kaṃdarpakētus) saharṣam (sam)utthāya tamālikām (ā(66)hūya) viditavṛttāṃtām akarōt. sā (tasmāi) kṛtapraṇāmā [makarandāya] patrikām upā- nayat. atha (makaramdas) tām (ādāya) svayam ēvā 'vācayat.

¹ Hall's manuscripts C, D, H also omit satī. ² So also Hall's manuscript D. ³ So also Hall's manuscripts A, B, D, E, F, G, H. ⁴ So also Hall's manuscripts A, B, C, E, G, H. ⁵ Tel. ed. 61 and Grantha ed., pāṃdarā. ⁶ Srirangam text and Trichinopoly ed., adṛṣṭacaram anaṅgātiśāyi. ⁷ Srirangam text and Trichinopoly ed., tāni dhanyāni sthānāni. ⁸ Hall's manuscripts E, G also omit ca. ⁹ So also Hall's manuscript D. ¹⁰ Trichinopoly ed., pratibimbitam iva lōcanē purōdarśitam iva citrapaṭē. ¹¹ So also Hall's manuscripts A, B, D. ¹² So also Hall's manuscript D.

१७० वासवदत्ता [१६४] प्रत्यक्षदृष्टभावा ऽप्य् अस्थिरहृदया हि कामिनी भवति स्वप्नानुभूतभावा दृढयति न प्रत्ययं युवतिः। तच् छ्रुत्वा कंदर्पकेतुर् अमृतार्णव(नि)मग्न(म्) इव सर्वा- नंopt/नन्दानाम् उपरीवर्तमान(म् इवा "त्मानं मन्यमानो ¹ मं- दमंदम् ²) उत्थाय प्रसारितबाहुयुगळस् तमालिकां आ(लिलिंगे)। [अथ] तयाइ "व (च) सार्धं किं करोति किं वदति कथम् आस्त इत्यादि सकलं वासवदत्तावृत्तान्तं (स) पृच्छन् [तत्र तां नि- शाम्] (तं) दिवसम् [अपि] (तत्राइ"वा)'तिवाह्य (तस्मात् प्रदेशात् तया सहो ³ 'च्चचाल ससुहृत् कंदर्पकेतुः)। [१६५] अत्रांतरे भ- गवान् अपि मरीचिमाली [तं] वृत्तांतम् (इमं) कथयितुम् (इव) मध्यम⁴लोकम् अवततार। अथ वासरतार्म्रचूडचूडाचक्रा- कारः चक्रवाक(हृदय ⁵)संक्रामितसंतापतये ऽव मंदि- मानम् उद्वहन्न् (अस्तगिरि)मंदारस्तबकसुंदरः सिंदूर- (राजिरंजित ⁶)सुरराजकुंभिकुंभविभ्रमं बिभ्राणः तां- डवचंडवेगोच्छलितधूर्जटिजटाजूट(मकुटविकटबद्ध ⁷)- बंधुर [वि[१६६]कट] वासुकिभोगमणिटाटंकसनाभिमंड- लः संध्या(सीमंतिनी ⁸)स(६७)रसयावक(पत्र ⁹)चारुः वारुणी- वारविलासिनी[अरुण ¹⁰]मणिकुंडलकांतिः कालकरवाल(संछिन- न)वासरमहिषस्कंधचक्राकारः [१६७] (मधुर)मधु(पू- र्णं कपालं) इव (गगन)कपालिनः अम्लानकुसुमस्तबक इव नभश्श्रियः (पुष्पस्तबक इव) गगनाशोक(तरोः) [इव] क- नक[मय ¹¹]दर्पण इव प्रतीचीविलासिन्याः (भद्र इव वारुणी- संगतः सरागश् च दुर्विदग्ध इव परित्यक्तवसुः सविषादश् च शाक्य इव रक्तांशुकधरः सूरिर् इव संज्ञोपेतः) भगवान् दिनमणिर् (अपराकूपार)पयसि तरळतरंगवेगोच्छलितविद्रु-

¹ Cf. परिवर्तमानम् आत्मानं मन्यमानो in Hall's manuscript D. ² So also Hall's manuscripts A, B. ³ So also Hall's manuscript D. ⁴ Trichinopoly ed. and Srirangam text, मध्यमम्. ⁵ So also Hall's manuscript F. ⁶ Cf. सिन्दूररञ्जित in Hall's manuscripts A, B. ⁷ Cf. जूटमुकुटकोटिबन्ध in Hall's manuscript D. ⁸ Cf. सैरन्ध्री in Hall's manuscript F, and the variant reading पुरन्ध्री recorded by शिवराम. ⁹ Cf. पटचारु in Hall's manuscripts B, C, H, and the commentator जगद्धर ; also पट्टचारु in manuscript D, and the commentator नरसिंह. ¹⁰ Hall's manuscripts B, C, D, H also omit अरुण. ¹¹ Hall's manuscripts A, B, C, D, F, H also omit मय.

A SANSKRIT ROMANCE 171 मविटपाकृतिर् ममज्ज। (ततः ¹) क्रमेण [च] [१६८] रजो[वि²]- लुठितोत्थितकुलायार्थि [परस्पर]कलहविकलकलविङ्ककुलक- लकलवाचालशिखरेषु शिखरिषु वसति(सा ³)काङ्क्षेषु ध्वाङ्क्षेषु अनवरतदह्यमानकाल(अगरु)धूपपरिमळोद्गारेषु वासागार- (जालविवरेषु) दूर्वाञ्चितताटिनीतटनिविष्ट(गोष्ठी⁴)विदग्धजन- प्रस्तूयमान[काव्य ⁵]कथाश्रवणोत्सुकशिशुजनकलाकल(रवोत्- कुपितसमृद्धेषु) वृद्धेषु आलोलिकातरळरसनाभिः कथित(ब- हु)कथाभिर् जरतीभिर् अ(६८)तिलघु[१६९]कर(ताडन⁶)जनित (सु- खाभिर् ⁷ अनुगते ⁸) शीशयिषमाणे शिशुजने विरचितकन्दर्पमु- द्रासु क्षुद्रासु कामुकजनानुबध्यमानदासीजनविविधाश्लील- (वचश्)श्रुतिविरसी(कृतासु ⁹ कामिनीषु) संध्यावंदनॊपविष्टेषु शिष्टेषु रोमंथमंथरकुरुंग(कुटुम्बा)ध्यास्यमानम्र- दिष्ठगोष्ठीनपृष्ठास्व् अरण्यस्थलीषु निद्रा(विद्राण)द्रोण(काक)- कुल(कलिल ¹⁰)कुलायेषु (ग्रामतरुनिचयेषु) [१७०] कापेयविकलक- पिकुल(कलिलेष्व्) आश्रम(द्रुमेषु कलकलविकलबककुलेष्व् आरा- मतरुषु) निर्जिगमिषति जरत्तरुकोटरकुटीरकुटुम्बिनि कौशिक- कुले तिमिरतर्जननिर्गतासु दहनप्रविष्टदिनकर(शाखास्व् ¹¹) इव [प्र ¹²]स्फुरन्तीषु दीप(शिखासु ¹³) मुखरितधनुषि वर्षति शरनिकरम् [अनवरतम्] अशेष(सांसार[१७१]िक)शेमुषीमुषि म- करध्वजे सुरत्(आकल्पारम्भ ¹⁴)शोभिनि शंभळीभाषितभाजि भजति भूषां भुजिष्याजने सैरन्ध्रीबध्यमानरशन(आकल्प)- जल्पाक(जघनासु ¹⁵) जनीषु विश्रान्तकथा(६९)नुबन्ध[१७२]तया प्रवर्तमान(कथक ¹⁶)जनगृहगमनत्वरेषु चत्वरेषु समा- (सादित)कुक्कुटेषु (किरातजन)निष्कुटेषु कृतयष्टिसमारोहणेषु ¹ So also Hall's manuscript D, and the commentator Narasiṃha. ² Hall's manuscript C also omits vi. ³ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, G, H. ⁴ Cf. nibaddhagōṣṭhīkavidagdha in Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, G, H. ⁵ Hall's manuscript D also omits kāvya. ⁶ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G, H. ⁷ So also Hall's manuscripts B, C, F. ⁸ So also Hall's manuscripts A, B, C, E, F, G, H. ⁹ Cf. kṛtēṣu in Hall's manuscript D. ¹⁰ So also Hall's manuscripts C, D, H, and the commentator Jagaddhara. ¹¹ So also Hall's manuscripts A, B, C, D. ¹² Hall's manuscripts A, B, C, D, G, H also omit pra. ¹³ So also Hall's manuscript A.   ¹⁴ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, H. ¹⁵ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G, H. ¹⁶ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, F, G, H, and the commentator Jagad- dhara.

१७२ VĀSAVADATTĀ (वासवदत्ता) बर्हिणेषु विहितसंध्यासमयव्यवस्थेषु गृहस्थेषु (स्वपति) संकोचोदंचद् (उच्च¹) केसरकोटिसंकटकुशेशय (ओदर) कोटर- कुटीर(कुटिल)शायिनि षट्चरणचक्रे [ऽथ] अनेनै (ऽव पथा) भ- गवता (भास्वता) [समा]गन्तव्यम् इति (सर्वतः) पट्टमयैर् वसनैर् [इव] मणिकुट्टिमालीर् इव विरचिता वरुणेन (रवेः) [१७३] काल(करवाल)कृत्तस्य दिवसमहिषस्य रुधिरधारे ऽव विद्रु- मलते ऽव (चरमा)र्णवस्य रक्तकमलिनी ऽव गगन(तटाकस्य) कांचन(केतुर्²) इव कंदर्प(रथस्य) मंजिष्ठारागारुणप- ताके ऽव गगनहर्म्य(स्थलस्य) लक्ष्मीर् इव स्वयंवर[परि³]- गृहीतपीताम्बरा भिक्षुकी ऽव ताराणु(राग)रक्ताम्बरधारिणी (वारयोषिद् इव पल्लवानुरक्ता कामिनी ऽव कालेयाताम्रपयो(७०)- धरा बभुर् इव कपिलतारका⁴) भगवती संध्या समदृश्यत। (ततः) क्षणेन [च] क्षणद्(आनु)राग[रचना]चतुरासु (वेश्यास्व् इव संध्याशिष्यास्व् इव स्फुरन्तीषु दीपलेखासु) [१७४] तुलाधा- रशून्यायां पण्य(वीधिकायम्) इव दिवि [घन]घटमानदळ- पुटासु पुटकिनीषु⁵ तिमिरप्रति(हतेष्व् इवे ऽतस् ततः) परिभ्र- मत्सु कमलसरसि मधुकर(निकरेषु) विकलकुररीरुतच्छ- लेन [१७५] रविविरहविधुरासु विलपन्तीष्व् इव सरोजिनीषु (प्रति- फलितसंध्यारागरज्यमानसलिलस्थितासु पतिविनाशहृत्पीडया दहनप्रविष्टास्व् इव कमलिनीषु) गणक इव नक्षत्रसूचके प्र- दोषे हरकण्ठ[काण्ड]काळिमसनाभी दैत्यबल[१७६]म् इव प्र(कटित⁶)तारकम् भारतसमरम् इव वर्धमानोलूककलक- लम् दृष्टद्युम्नवीर्यम् इव कुण्ठितद्रोणप्र(भवम्) नन्द- न[वन⁷]म् इव संचरत्कौशिकम् कृष्णवर्त्म(ज्वलनम्) इव (नि)खिलकाष्ठापहारकम् सगर्भम् इव [१७७] घनतरपा- षाण(कर्कशासु) गिरितटीषु सचक्षुर् इव सुप्त(प्रबुद्ध)सिंह- नयन(च्छवि)च्छटाकपिलेषु सानुषु सजीवम् इव तमोमणिभिः संवर्धितम् इवा ऽग्निहोत्रधूम(रेखाभिः) मांसळितम् इव कामिनीकेश[पाश]संस्कारअगुरुपटैलैः उ(७१)द्दीपितम्

पादटिप्पण्यः (Footnotes): ¹ So also Hall's manuscripts C, D, F. ² So also Hall's manuscript D. ³ Hall's manuscripts A, B, D, H also omit pari; Tel. ed. 61, Grantha ed., and Hall's manuscripts C, F have svayaṃgṛhīta. ⁴ So also Hall's manuscript D, except kālēyaka for kālēya, and omitting kāminī 'va. ⁵ Tel. ed. 61 and Grantha ed., puṭikinīṣu. ⁶ Cf. prakaṭa in Hall's manuscripts D, F. ⁷ Hall's manuscripts B, F, H also omit vana.

A SANSKRIT ROMANCE 173

iva ghanatara(nīla)madhukara[178](paṭalāiḥ mēcakitam iva ¹) pē- cakikapōla(gaḷita)dānadhārāsīkaraiḥ pumjīkṛtam iva vitatatamāla- (kānana²cchaṭā)cchāyāsu (ni)līyamānam iva kajjala(rasa ³)śyāma- bhōgibhōgēṣu prāvaraṇam iva rajanīpāṁsulāyāḥ palitāuṣadham iva vṛddhavāra(yōṣitām) apatyam iva rajanyāḥ suhṛd iva [179] kalikālasya mitram iva durjana(hṛdayānām ⁴) bāuddha(siddhām- tam ⁵) iva pratyakṣadravyam apahnuvānam [timiraṁ vyajṛmbhata] muditam iva [ati⁶]mattamātaṁga(gaṃḍhasthalē) phalitam ivā 'tisā- ṁdra (bahuḷa)cchada(vitata ⁷)tamāla (kānana⁸sphuṭapātavōtkaṭavi- śaṁkaṭānēkaviṭapiviṭapōtkaṭa⁹sphuṭakusumapuṭapihita¹⁰ padaṣaṭ- padāvalīṣu¹¹ pari)sphuritam iva [atikānta]kāṁtā[jana]ghanatara- kēśa[pāśa ¹²]saṁhatāu (unmīlitam) ivē 'ndranīla[maṇi]raśmibhiḥ ati[180]śayāmāṁsaḷitam ivā 'vaṭa(taṭēṣu) sātōpam ivā ¹³ [sphuṭa- pātavōtkaṭaprakaṭaviśaṅkaṭakuṭajaviṭapōtkaṭavināṭitaṣaṭpadāliṣu] ('ti)ghanataraghōraghasmaraviṣadharabhōga (bhāsuramada)bhara- matta ¹⁴ daṁtidamta[181]dyutitarjana(jarjharitatamaṁ [tamaḥ] divākarōdayārambhaṇam) iva saṁkucat(kuvalayaṁ asatāṁ ma- hattvam iva tiraskṛtasakalāṁtaraṁ nimīlannīlōtpalavyājaracitām- jalipuṭēna namad ivā "gatāṁ) tamīm (timiram arājata. atha) kṣaṇēn(āi "va) saṁdhyātāṁḍava(ḍambarō)cchalitamahānaṭa(72)- jaṭājūṭakūṭakuṭila (skhalana) vivartitajahnukanyāvāridhārābiṁdava iva (pra)kīrṇāḥ dur(bharadharaṇī)bhāra[bhara]bhugnabhīmadiṅ- [matta¹⁵]mātaṁga(gaṃḍa)maṁḍala(vi)mukta[182]ṣīkaracchaṭā iva (tatāḥ¹⁶) atidavīyōnabha(sthala¹⁷)bhramaṇakhinna(ravituraṁgamā-

¹ So also Hall's manuscripts A, D, F. ² So also Hall's manuscripts B, C, D, E, F, G, H. ³ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, F. ⁴ So also Hall's manuscripts C, D, F. ⁵ So also Hall's manuscripts A, B, C, D, E, G, H. ⁶ Hall's manuscripts A, B, C also omit ati. ⁷ So also Hall's manuscripts A, B, C, F, G, H. ⁸ Trichinopoly ed. kānanē sātōpam iva. ⁹ Cf. śaṅkaṭānēkaviṭapōtkaṭaviṭapi in Hall's manuscript D. ¹⁰ Trichinopoly ed., nihita. ¹¹ Hall's manuscripts C, D, G, H, and the commentators Jagaddhara and Narasiṁha also have āvalīṣu. ¹² Hall's manuscripts D, E, H also omit pāśa. ¹³ Trichinopoly ed. omits sātōpam iva. ¹⁴ Trichinopoly ed., bhāsuram matta. ¹⁵ Hall's manuscripts A, B, C, D, F, G, H also omit matta. ¹⁶ So also Hall's manuscript D. ¹⁷ So also Hall's manuscripts C, D, G, H.

स्यविवरान्त)फेनस्तबका इव (विशीर्णाः ¹) गगनमहासराः कु- मुद(संदोह)संदेह(दायिनः) विश्वं गणयतो [वि]धातुश् शशिकठिनीखण्डेन तमोमषीश्यामे अजिन इव (वियति ²) संसा- रस्यातिशून्यत्वात् शून्यबिन्दव इव वि(लिखिताः) जगत्त्रयवि(जिगी- षा)विनिर्गतस्य मकरकेतोः रति[183]कर[तल]विकीर्णा (इव ला- जांजलयः ³ गुलिका)स्त्रगुलिका इव (विक्षिप्ताः) पुष्प(धनुषः) वियदम्बुराशिफेनस्तबका इव (वितताः) रतिविरचिता गगन(ां- कणे) आतर्पणपञ्चांगुलय इव विकीर्णाः व्योम(तल)लक्ष्मी- हारमुक्तानिकरा इव (विच्छिन्नाः हरकोपानलदग्धकाम ⁴)चिता- चक्राद् ⁵ वात्या(वेशविप्रकीर्णाः) कामकीकस[184]खण्डा इव ति- मिरोद्गम[धूम]धूमलसंध्यानलपरितप्तगगन(महा- नस)स्थाली[कटाह]भर्ज्यमान(स्फुटित)लाज(ानुकारास् ⁶ तारा) व्य- राजन्त। ताभिश् (श्वित्री) ऽव वियद् अशोभत। (दीर्घतर)ोच्छ्वा- सरचनाकुलम् (सम् ⁷)श्लेषवक्त्र(चक्र)घटनापटु सत्(काव्य)- विरचनम् इव च(73)क्रवाकमिथुनम् अती[185]वा ऽखिद्यत। क- मलिनी[वन]संचारलग्नमकरन्दबिन्दुसंदोहलुब्धमु- ग्धमुखरमधुकरमालासबलगान्रं कालपाशेने ऽव (मूर्ति- मद्)रामशापेने (ऽवा) "कृष्यमाणम् चक्रवाकमिथुनं विज- घटे। रविविरहविधुरायाः [186] कमलिन्या हृदयं इव द्वि- धा पपात चक्रवाकमिथुनम्। आगमिष्यतो हिमकरदयितस्य पार्श्वे संचरन्ती कुमुदिन्याः भ्रमरमाला दूती ऽवा ऽलक्ष्यत। तारका(नयनजलबिन्दु)व्याजाद् अस्तंगतस्य दिवाकर(दयितस्य) शोकाद् इव [स्थूलाश्रुबिन्दुभिः ⁸] ककुभो व्यरुदन्। भास्वतो निजदयितस्य विरहाद् अभिनवकिंजल्कराजीव्याजेन (शोकानल)- मुर्मुरो [इव] (नलिन)कोशहृदये जज्वाल। (ततो) रविश्मि(द- वाग्नि ⁹भस्मीकृत)[187]नभोवनमषीराशिर इव श्रुतिवचनम् इव (क्षपित ¹⁰)दिगम्बरदर्शनम् (कृष्णम् अपि तिरस्कृतविश्वरूपभा- 1 Cf. śīrṇā in Hall’s manuscript B. 2 So also Hall’s manuscripts A, B, C, D, F, G, H. 3 Cf. vikīrṇā lājāñjalaya in Hall’s manuscript D. 4 So also Hall’s manuscripts C, D. 5 Trichinopoly ed., cakrāc candrād. 6 Cf. sphuṭitalājabījānukārā in Hall’s manuscripts B, C, F, H, and the commenta- tor Jagaddhara. 7 So also Hall’s manuscript D, and the commentators Jagaddhara and Narasiṃha. 8 Hall’s manuscripts D, E, H also omit sthūlāśrubindubhiḥ. 9 So also Hall’s manuscripts B, C, G. 10 Cf. kṣata in Hall’s manuscripts A, F, H.