वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

तृतीयोऽङ्कः ( ततः प्रविशति विकृतवेषा राक्षसी । ) राक्षसी-- ( विकृतं विहस्य । सपरितोषम् । ) हदमाणुशमंशशोणिएहि कुम्भणहश्शं वसाहि शञ्चिदम् । अणिश अ पिवामि शोणिअं वलिशशदं शमले हुवीअदु ॥ १ ॥ ( नृत्यन्ती सपरितोषम् । ) जइ सिन्धुलावहट्टिअहे विअ दिअहे दिअहे शमलकम्म पडिवज्जई अज्जुणो तदो पज्जत्तभलिदकोट्ठागाले मंशशोणि- एहि मे गेहे हुविअदि । ( परिक्रम्य दिशोऽवलोक्य । ) अह कहिं वखु गदे मे लुहिलप्पिए हुवि अदि । होदु । शद्दाविश्शं दाव । अले लुहिलप्पिआ लुहिलप्पिआ, इदो एहि । ( हतमानुषमांसशोणितैः कुम्भसहस्रं वसाभिः सञ्चितम् । स्वान्ते धूतमले रजोविरहिते यो योगिनः क्रीडति ! ध्यानाद्यस्य जनः प्रयाति जलधेर्लोकस्य पारं परम् । त्रैलोक्यं सविकासमासितमिदं यस्मिन्नमस्यामि तं देवेशं बुधराघवस्य तनयोऽहं मैथिलः कोविदः ॥ १ ॥ विकृतवेषा = विकृतः दर्शनानर्हः वेषः यस्याः सा । अन्वय- हतमानुषमांसशोणितैः, वसाभिः ( च ), कुम्भसहस्रम्, सञ्चितम्, रुधिरम्, अनिशम् पिवामि च, समरः, वर्षशतम् भवतु ॥ १ ॥ अर्जुनेन जयद्रथस्य वधस्य दिवसे महासङ्ग्रामकरणाद बहूनां विनाशात् प्रभूत- मांसशोणितैः व्याप्ता मेदिनी जाता । अतः तत्रत्या राक्षसी तैः मांसशोणितैः प्रस- न्नाह- हतमानुषेति । हतमानुषमांसशोणितैः = युद्धे मृतमनुष्यस्य पललरुधिरैः, वसाभिः = मेदोभिः, च, क्वचिच्चेन विनाऽपि समुच्चयप्रतीतिः । कुम्भसहस्रम् = सहस्रसङ्ख्याकघटाः ( इसके अनन्तर विकृतवेश में राक्षसी का प्रवेश ) राक्षसी- ( भद्दे ढंग से हँसक (सन्तोष के साथ ) मैं रणस्थलो बीच मरे हुए वीरों के मांस, रक्त तथा चर्बियों से हजारों घड़े भर कर रख दी हूँ और प्रतिदिन रुधिरपान करती हूँ । इसी तरह सैकड़ों वर्षों तक युद्ध होता रहे ॥ १ ॥ ( नाचती हुई सन्तोषपूर्वक ) यदि जयद्रथवध के दिन की भाँति प्रतिदिन अर्जुन संग्राम करते रहें तो मांस और रक्तों से मेरे घर के कोठे अटरियाँ सब पूर्ण हो जायँ-

Here is the complete, line-by-line transcription of the page:

९२ वेणीसंहारं नाटकं अनिशं च पिबामि शोणितं वर्षशतं समरो भवतु ॥ १ ॥) यदि सिन्धुराजवधदिवस इव दिवसे दिवसे समरकर्म प्रतिपद्यतेऽर्जुनस्ततः पर्याप्त- भरितकोष्ठागारं मांसशोणितैर्मे गृहं भविष्यति । अथ क्व खलु यतो मे रुधिरप्रियो भविष्यति । भवतु । शब्दायिष्ये तावत् । अरे रुधिरप्रिय रुधिरप्रिय, इत एहि । ) ( ततः प्रविशति तथाविधो राक्षसः ) राक्षसः—( श्रमं नाटयन् । ) पच्चग्गहदाणं मंसए जइ उण्हे लुहिले अ लब्भइ । ता एशे मह पल्लिशमे क्खणमेत्तं एव्व लघु णश्शइ ॥ २ ॥ ( प्रत्यग्रहतानां मांसं यद्युष्णं रुधिरं च लभ्येत । सञ्चितम् = उपचितम् अस्माभिरिति शेषः । शोणितम् = रुधिरम्, अनिशम् = सततम्, पिबामि, च अहमिति शेषः । समरः = युद्धम् वर्षशतम् = शतं वर्षाणि, भवतु । वर्षशतमित्यत्र 'कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे' इति द्वितीया, एतेन जयद्रथवधदिवसे महा- सङ्ग्रामः सञ्जात इति सूचितम् ॥ १ ॥ सिन्धुराजवधदिवसे = यस्मिन् दिने जयद्रथस्य वधो जातः तस्मिन् दिने, इव, दिवसे दिवसे = प्रतिदिनम्, अर्जुनः, समरकर्म, प्रतिपद्यते = करोति कुर्यादित्यर्थः । यदि, ततः मांसशोणितैः = आमिषरुधिरैः, पर्याप्तभरितकोष्ठागारम् = पर्याप्तं यथा स्यादेवं भरितं पूर्णम् कोष्ठागारम् धान्यादिस्थापनस्थानं यस्मिन् तत्, गृहम् मम, भविष्यति । अत्रैकदेशान्वयोऽपि साधुरेव नित्यसापेक्षत्वात् । पर्याप्तभरितेत्यत्र स्तोकन- श्सस्तनाभ्यामितिवत्समासः । रुधिरप्रियः = रुधिरं प्रियं यस्य सः, अथवा रुधिरप्रिय- नामा राक्षसः । शब्दायिष्ये = आकारयामि । अन्वय—यदि प्रत्यग्रहतानाम्, मांसम्, उष्णम्, रुधिरम्, च लभ्येत, तत्, मम, एषः, परिश्रमः, क्षणमात्रमेव, लघु, नश्येत् ॥ २ ॥ श्रान्तो राक्षसः श्रमक्रियां प्रदर्शयन्नाह—प्रत्यग्रहतानामिति । प्रत्यग्रहतानाम् = सद्योव्यापादितानाम्, अभिनवमृतानामित्यर्थः । मांसम्, (घूमकर चारों ओर देखकर ) पता नहीं रक्त के प्रेमी मेरे पतिदेव कहाँ गए होंगे ? अच्छा तो समराङ्गण में अपने प्राणवल्लभ का अन्वेषण करती हूँ । अच्छा, अब मैं चिल्लाकर बुलाती हूँ । ऐ रक्तप्रेमी, इधर आइए, इधर आइए । ( इसके अनन्तर उस राक्षस का प्रवेश ) राक्षस—( थकावट का अभिनय करते हुए ) तुरन्त के मरे हुए वीरों का यदि गरम-गरम रक्त प्राप्त हो जाय तो मेरी सब थकावट शीघ्र ही नष्ट हो जाय ॥ २ ॥

तृतीयाेऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् ९३ तदेष मम परिश्रमः क्षणमात्रमेव लघु नश्येत् ॥ २ ॥ ) ( राक्षसी पुनर्व्याहरति ।) राक्षसः—( आकण्यं ) अले के मं शब्दावेदि । ( विलोक्य । ) कहं पिआ मे वशागन्धा । ( उपसृत्य । ) वशागन्धे, कीश मं शब्दावेशि । ( अरे का मां शब्दायते । कथं प्रिया मे वसागन्धा । वसागन्धे, कस्मान्मां शब्दायसे ।) लुहिलाशवपाणमत्तिए रणहिण्डन्तखलन्तगत्तिए । शब्दाअशि कीश मं पिए पुलिससहश्शं हदं शुणीअदि ॥ ३ ॥ ( रुधिरासवपानमत्ते रणहिण्डनस्खलद्गात्रि । शब्दायसे कस्मान्मां प्रिये पुरुषसहस्रं हतं श्रूयते ॥ ३ ॥ ) राक्षसी—अले लुहिलप्पिआ, एद वखु मए तुह कालणादो पच्चग्गह- दश्श कश्शवि लाएशिणोप्पहूदवशाशिणेहचिक्कणं कोण्डं णवलुहिलं अग्ग- उष्णम् = अशीतम्, ( उष्णो ग्रीष्मे पुमान् दक्षाशीतयोरन्यलिङ्गकः, इति मेदिनी ) । रुधिरम् = शोणितम्, च, लभ्येत = प्राप्येत, तत्, मम, एषः = सङ्ग्रामभ्रमणजन्यः, परिश्रमः, क्षणमात्रमेव = झटित्येव, लघु यथा स्यात्तथा, नश्येत् = विनष्टः स्यात् । अभिनवमांसशोणितभक्षणेन श्रमरहितोऽहं भविष्यामीति भावः ॥ २ ॥ शब्दायते = शब्दं करोति आह्वयतीत्यर्थः । 'शब्दवैरे'ति सूत्रेण क्यङ्प्रत्ययः । वसागन्धा = एतन्नामिका राक्षसी रुधिरप्रियस्य स्त्री । अन्वयः—रुधिरासवपानमत्ते, रणहिण्डनस्खलद्गात्रि, ( हे ) प्रिये, माम्, कस्मात्, शब्दायसे पुरुषसहस्रम्, हतम्, श्रूयते ॥ ३ ॥ रुधिरासवपानमत्ते = रुधिरमेवासवः मद्यम् तस्य पानेन मत्ता तत्संबोधने प्रिये, इत्यस्य विशेषणम्, एवमग्रेऽपि । रणहिण्डनस्खलद्गात्रि = सङ्ग्रामभ्रमणप्रत्यवद्देहे, हे प्रिये, माम् = रुधिरप्रियम्, कस्मात्, शब्दायसे = आह्वयसि, पुरुषसहस्रम् = सहस्र- सङ्ख्याकपुरुषाः, हतं श्रूयते तथा च तव नास्ति भोजनापेक्षेति भावः ॥ ३ ॥ राक्षसी—फिर गला फाड़कर चिल्लाती है ) राक्षस—( सुनकर ) अरे कौन मुझे बुला रहा है अरे क्यों मेरी प्राणेश्वरी वसागन्धा ( समीप जाकर ), अयि वसागन्धे ! मुझे क्यों बुला रही हो ? अरी रक्तरूपी मदिरा छक कर मस्त तथा समरभूमि के बीच भ्रमण करने से श्रान्त वल्लभे ! मुझे क्यों पुकार रही हो ? सुनता हूँ हजारों वीर खेत हो गए ( मर गए ) ॥ ३ ॥ राक्षसी—अरे रक्तप्रेमी ! रक्तप्रेमी !! मैं तुम्हारे लिए शीघ्र मरे हुए किसी एक

९४ वेणीसंहार नाटकं मंशं अ आणीदम् । ता पिवाहि णं । ( अरे रुधिरप्रिय, इदं खलु मया तव कारणात्प्रत्यग्रहृतस्य कस्यापि राजर्षेः प्रभूतवसास्नेहचिक्कणं कोष्णं नवरुधिरमग्रमासं चानीतम् । तत्पिवैतत् । ) राक्षसः—(सपरितोषम् ।) वशागन्धे, शुट्ठु शोहणं तुए किदम् । वलि- अह्यि पिवाशिए । ता उवणेहि । ( वसागन्धे, सुष्ठु शोभनं त्वया कृतम् । बलव दस्मि पिपासितः । तदुपनेय । ) राक्षसी—अले लुहिलप्पिआ, एदिशे वि णाम हदणलगअतुलङ्गमशोणि- अवशाशमुद्ददुशशञ्चले शमले पडिब्भमन्ते तुमं पिवाशिएशित्ति अच्चलि- अम् । ( अरे रुधिरप्रिय, ईदृशेऽपि नाम हतनरगजतुरङ्गमशोणितवसासमुद्रदुःसञ्चरे समरे परिभ्रमंस्त्वं पिपासितोऽसीत्याश्चर्यम् । ) राक्षसः—( सक्रोधम् ) अइ शुत्तियदे, णं पुत्तशोअशन्तत्तहिअअं शामिणीं प्रत्यग्रहृतस्य = अभिनवव्यापादितस्य, कस्यापि, राजर्षेः = ऋषिसदृशनृपस्य, प्रभूतवसास्नेहचिक्कणम् = प्रचुरमेदःस्नेहमसृणम् , 'चिक्कणं मसृणं , स्निग्धम्', इत्य- मरः । कोष्णम् = ईषदुष्णम्, नवरुधिरम्, अग्रमांसम् = उत्तममांसम्, च आनीतं तव कारणादित्यन्वयः । सुष्ठु = मनोहरम्, शोभनम् = साधु, त्वया कृतमित्यन्वयः । बलवत् = अतिश- यितम्, पिपासितः = पानेच्छायुक्तः, अस्मि इत्यन्वयः । बलवदिति क्रियाविशेषणम् । हतनरगजतुरङ्गमवसासमुद्रदुःसञ्चरे = मृतमनुष्यहस्त्यश्वानां शोणितवसे एव समुद्रः अत एव दुःसञ्चरः दुःखेन सञ्चरितुं योग्यः तस्मिन् , समरे = सङ्ग्रामे, परि- भ्रमन्, त्वं पिपासितः = पानेच्छायुक्तः, असीति, आश्चर्यम् = अद्भुतम् । एतादृशे सङ्ग्रामे सति न तव पिपासा युक्तेति भावः । राजर्षि के अङ्गों से निःसृत अत्यधिक वसा, के स्नेह से चिकना और गरम ताजा रक्त और स्वादिष्ट मांस लाई हूँ अतः इसे पी लो । राक्षस—( सन्तुष्ट होकर ) साधु, साधु वसागन्धे, तूने अच्छा किया, जो गरम गरम रक्त लाई । मैं अधिक तृषातं हो गया हूँ अतः इसे ला इधर दे । राक्षसी—अये रुधिरप्रिय, मृत शूरवीरों, हाथी, घोड़ों के रक्त, मांस तथा चर्बी के समुद्र में घूमना-फिरना कठिन हो रहा है । ऐसी समरभूमि के बीच विचरने हुए तृषातं हो— महान् आश्चर्य की बात है । राक्षस—( क्रोधपूर्वक ) अरी वसागन्धे, मैं पुत्र घटोत्कच के वध के कारण शोकाग्नि से

तृतीयोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् ९५

हिडिम्ब!देवी पेक्खिदुं गदम्हि । ( अयि सुस्थिते, ननु पुत्रशोकसन्तप्तहृदयां स्वामिनी हिडिम्बादेवीं प्रेक्षितुं गतोऽस्मि । । राक्षसी-लुहिलपिआ अज्जवि शामिणीए हिडिम्वादेवीए घडुक्कस- शोए ण उपसमइ । ( रुधिरप्रिय, अद्यापि स्वामिन्या हिडिम्बादेव्या घटोत्कचशोको नोपशाम्यति । ) राक्षसः-वशागन्धे, कुदो शे उवशमे केवलं अहिमण्युशोअशमाणदु- क्खाए शुभद्दादेवीए जण्णशेणीए अ कधं कधंवि शमाश्शाशीअदि । (वसागन्धे, कुतोऽस्या उपशमः केवलमभिमन्युशोकसमानदुःखया सुभद्रादेव्या याज्ञसेन्या च कथं कथमपि समाश्वास्यते । ) राक्षसी-लुहिलपिआ, गेण्ह इदं हत्थिशिलवकवालशञ्चिअं अग्गमं- शावदंशम् पिवाहि शोणिआशवम् । ( रुधिरप्रिय, गृहाणैतद्धस्तिशिरःकपाल- सञ्चितमग्रमांसोपदेशं पिव शोणितासवम् । ) हिडिम्बादेवीम्=राक्षसीं भीमपत्नीम्, प्रेक्षितुं = द्रष्टुम् गतोऽस्मि । हिडिम्बा- देव्याः घटोत्कचो नाम पुत्रः समरे हत इति पुत्रशोकसन्तप्तहृदया हिण्डिम्बा वर्तते । तस्याः सान्त्वनायै राक्षसो गत आसीदिति भावः । अद्यापि = इदानीमपि, इदानीमद्येति कलापसूत्रेण निष्पन्नमिदम् । घटोत्कच- शोकः = घटोत्कचविनाशजन्यः शोकः, न उपशाम्यति = शान्तो भवति । अभिमन्युशोकसमानदुःखया=अभिमन्युवधजन्यशोकेन समानं दुःखं यस्याः तया, याज्ञसेन्या = द्रौपद्या, समाश्वास्यते = मा दुःखं कुरु इत्याश्वासनं क्रियते । अग्रमांसोपदेशम् = अग्रमांसेनोपदंशम् अग्रमांसमुपदश्येत्यर्थः, 'उपदंशस्तृतीया- यायामि'ति णमुल् प्रत्ययः । 'तृतीयाप्रभृतीन्यन्यतरस्यामि'ति समासौ । सन्तप्त भर्तृणी हिडिम्बा देवी को देखने गया था । राक्षसी-रक्तप्रिय, अब तक भी स्वामिनी हिडिम्बा देवी का घटोत्कच सम्बन्धी शोक दूर नहीं हो रहा है ? राक्षस-कहाँ से इनका शोक दूर हो; इतना अवश्य है कि अभिमन्युवध के कारण समान शोकभागिनी सुभद्रा देवी और पाञ्चाली के द्वारा किसी प्रकार से सान्त्वना दी जा रही है । राक्षसी-रक्तामिक [प्रियतम], लो, इस हाथी के मस्तकरूपी खप्पर में सञ्चित स्वादिष्ट मांस को खाओ और रुधिररूपी मदिरा का पान करो ।

९६ वेणीसंहारं नाटकं राक्षसः—( तथा कृत्वा ) वशागन्धे, अह किअप्पहूदं दुए शञ्चिअं लुहिलं अग्गमंशं अ । ( वसागन्धे, अथ कियत्प्रभूतं त्वया सञ्चितं रुधिरमग्रमांसं च । ) राक्षसी—अले लुहिलप्पिआ, पुव्वशञ्चिअं तुमं वि जाणाशि जेव्व । णवशञ्चिअं शिणु दाव । भअदत्तशोणिअहिं कुम्भे शिन्धुलाअवशाहिं कुम्भे दुवे दुवदमच्छाहिवभूलिशवशोमदत्तबल्हिप्पमुहाणं णलिन्दाण अण्णाणं वि पाकिदपुलिशाणं लुहितमंशेहिं पुलिदाई घडशदाई अशङ्खाई शन्ति मे गेहे । ( अरे रुधिरप्रिय, पूर्वसञ्चितं त्वमपि जानास्येव । नवसञ्चितं शृणु तावत् । भगदत्तशोणितैः कुम्भः सिन्धुराजवसाभिः कुम्भौ द्वौ द्रुपदमत्स्याधिपभूरिश्रवःसोमदत्त- बाह्लीकप्रमुखानां नरेन्द्राणामन्येषामपि प्राकृतपुरुषाणां रुधिरमांसैः पूरितानि घटशता- न्यसंख्यानि सन्ति मे गेहे । ) राक्षसः—(सपरितोषमालिङ्ग्य ।) शाहु शुग्घलिणीए, शाहु । इमिणा दे शुग्घलिनीत्तणेण अज्ज उण शामिणीए हिडिम्वादेवीए शम्बिदाणेण प्पणट्ठं ने जम्मदालिद्दम् । ( साधु सुगृहिणी, साधु । अनेन ते सुगृहिणीत्वेनाद्य स्वामिन्या अग्रमांसम् = उत्तममासम् 'प्रवेकानुत्तमोत्तमाः । मुख्यवर्यवरेण्याश्च प्रवर्हानवरा- र्ध्यवत् । पराग्र्यग्रिप्राग्रहरे'त्यमरः । रुधिरञ्च प्रभूतम् = प्रचुरम् सञ्चितमित्यन्वयः । भगदत्तशोणितैः = भगदत्तनामा नृपः समरे हतः तस्य रुधिरैः कुम्भः=एकघटः, सिन्धुराजवसाभिः = जयद्रथमेदोभिः । ये ये प्रमुखा नरेन्द्रा हतास्तेषां नामान्युल्लिख- तिद्रुपदेत्यादि । एतेषां मांसशोणितैः पूरिता असङ्ख्या घटाः सन्ति मम गृह इत्यर्थः । ते = तव, अनेन=त्वयि स्थितेन, सुगृहिणीत्वेन = उत्तमगृहकार्यकारिणीत्वेन, स्वामिन्याः, हिडिम्बादेव्याः = भीमसेनपत्न्याः, संविधानेन = त्वया भीमस्यातु- राक्षस—( खा-पीकर ) अरी वसागन्धे, कितने प्रचुर परिमाण में रक्त और हृदयमांस तू सञ्चित कर रखी हो ? राक्षसी—अयि रक्तप्रिय, पहिले, का सञ्चय तो तुम जानते ही हो ('नई-नई सञ्चित सामग्रियों को सुनिये—वीर भगदत्त के रुधिर से एक घड़ा, जयद्रथ की चर्बियों से दो घड़े और द्रुपद, मत्स्यनरेश, भूरिश्रवा, सोमदत्त तथा बाह्लीक प्रभृति प्रधान-प्रधान के तथा और भी साधारण शूरों के रुधिर-मांसादि से भरे हुए हजारों घड़े मुखबन्द करके मेरे घर पर रक्खे पड़े हुए हैं । राक्षस—( तुष्टि के साथ आलिङ्गन करके ) शाबास, मेरी योग्य पत्नी शाबास, इस तुम्हारे योग्य पत्नी रहने के कारण तथा भर्तृणी हिडिम्बा देवी के उपाय से आज मेरे

हिडिम्बादेव्याः संविधानेन प्रनष्टं मे जन्मदारिद्र्यम् ।) राक्षसी—लुहिलप्पिआ, केलिशे शामिणीए शंविहाणए किदे । (रुधिर- प्रिय, कीदृश स्वामिन्या संविधातं कृतम् ।) राक्षसः—वशागन्धे, आणत्ते क्खु हग्गे शामिणीए हिडिम्बादेवीए जह लुहिलप्पिआ, अज्जप्पहुदि तुए अज्जउत्तभीमशेणश्श पिट्ठदोऽगुपिट्ठं शमले आहिण्डिदव्वं त्ति । ता तश्श अणुमग्गगामिणो हअमाणुशशोणिअणइदप्प- णट्ठबुभुक्खापिवाशश्श इव एव मे शग्गलोआ हुविअदि । तुमं वि वीशद्धा भविअ लुहिलवशांहि कुम्भशहश्शं शञ्चेहि । (वसागन्धे, आज्ञप्तः खल्वहं स्वामिन्या हिडिम्बादेव्या यथा रुधिरप्रिय, अद्यप्रभृति त्वया आर्यपुत्रभीमसेनस्य पृष्ठतोऽनुपृष्ठं समर आहिण्डितव्यमिति । तत्तस्यानुमार्गगामिनो हतमानुषशोणितनदी- दर्शनप्रनष्टबुभुक्षापिपासस्येहैव मे स्वर्गलोको भविष्यति । त्वमपि विस्रब्धा भूत्वा रुधिरवसाभिः कुम्भसहस्रं सञ्चिनु । राक्षसी-लुहिलप्पिआ, किं णिमित्तं कुमालभीमशेणश्श पिट्ठदो आहि- ण्डीअदि । (रुधिरप्रिय, किन्निमित्तं कुमारभीमसेनस्य पृष्ठत आहिण्ड्यते ।) पृष्ठं भ्रमितव्यमित्याकारनियोगेन, मे=मम जन्मदारिद्र्य' प्रनष्टम्येत्यन्वय. । तेन विनाऽपि समुच्चयप्रतीतेः संविधानेनेत्यत्र चकारस्याप्रयोगः । किमाज्ञप्त इत्याह-रुधिरप्रियेति । कीदृशं = किमाकारकम्, स्वामिन्या=हिडि- म्बादेव्या, सविधानं = नियोगः । पृष्ठतः = पृष्ठस्य, अनुपृष्ठं = पश्चात् । आहिण्डितव्यम् = भ्रमितव्यम् । हतेति- हतमानुषशोणितस्य या नदी तस्या दर्शनेन प्रनष्टं बुभुक्षापिपासे यस्य तस्य, स्वर्ग- लोकः = स्वर्गसदृशो लोकः । विस्रब्धा = विश्वस्ता निश्चिन्तेति यावत् । जन्म के साथ की दरिद्रता दूर हो गयी ? राक्षसी-ऐ शोणितरसरसिक, भर्तृणी हिडिम्बा किस तरह का उपाय बतलाई । राक्षस-अरी वसागन्धे, आज स्वामिनी हिडिम्बा देवी ने बड़े प्रेम के साथ मुझे बुलाकर आज्ञा दी है—'ए रुधिरप्रिय, आज से तू आर्यपुत्र भीमसेन के पीछे-पीछे रणक्षेत्र में भ्रमण करना !' अब उनका अनुसरण करते हुए समर में मृत मनुष्यों के रक्त की नदी के देखने मात्र से मेरी बुभुक्षा तथा तृषा शान्त हो जाने से मेरे लिए यहीं स्वर्ग हो गया है । तू भी निर्भीक बनकर रक्त तथा चबियों से हजारों घड़े पूरा कर ले । राक्षस-रुधिरप्रिय किसलिए कुमार भीमसेन के पीछे-पीछे घूमते हो । ७ दे०

९८ | वेणीसंहारं नाटकं

राक्षसः—वशागन्धे, तेण हि शामिणा विओदलेण दुश्शाशणश्श लुहिलं पाढुं पडिण्णादम्। तं च अम्हेहि लक्खशेहि अणुप्पविशिअ पादव्वम्। (वसागन्धे, तेन हि स्वामिना वृकोदरेण दुःशासनस्य रुधिरं पातुं प्रतिज्ञातम्। तच्चा- स्माभी राक्षसैनुप्रविश्य पातव्यम् । ) राक्षसी—( सहर्षम् । ) शाहु शामिणीए, शाहु । शुसंविहाणे मे भत्ता किदे । ( साधु स्वामिनि, साधु । सुसविधानो मे भर्ता कृतः । ) ( नेपथ्ये महान्कलकलः । ) राक्षसी—( आकर्ण्य, ससम्भ्रमम् । ) अले लुहिलप्पिआ, किं णु वखु एशे महन्ते कलअले शुणीअदि । ( अरे रुधिरप्रिय किं नु खल्वेष महान्कलकलः श्रूयते । ) राक्षसः—( दृष्ट्वा । ) वशागन्धे, एशे वखु धिट्ठज्जुम्मेण दोणे केशेषु आकट्टिअ अशिवत्तेण वावादीअदि । ( वसागन्धे, एष खलु धृष्टद्युम्नेन द्रोणः केशेष्वाकृष्यासिपत्रेण व्यापाद्यते । )

वृकोदरेण = भीमेन, दुःशासनस्य = दुर्योधनानुजस्य 'रुधिर, पातुम्, प्रतिज्ञा- तम्, द्रौपदीकेशाकर्षणसमये यत्प्रतिज्ञातन्तत्साम्प्रतं पूरणीयमिति भावः । राक्षसै- रिति । रुधिरपानं मदीयं राक्षसाकर्म, अतः भीमसेनस्य शरीरेनुप्रविश्य पातव्य- मिति भावः । सुसंविधानः = सुशोभनं संविधानं यस्य सः । धृष्टद्युम्नेन त्यक्तशस्त्रस्य पराक्रमिरो द्रोणाचार्यस्य वधान्महान् कोलाहलो जात इत्याह—महान् कलकलः श्रूयत इति । धृष्टद्युम्नेन = द्रुपदपुत्रेण, केशेषु = कचेषु, आकृष्य = गृहीत्वा, एप = विख्यातः,

राक्षस—अयि वसागन्धे, उस स्वामी भीमसेन ने दुःशासन के हृदय का रक्तपान करने की प्रतिज्ञा की है। उसे हम राक्षस लोग उनके भीतर प्रवेश कर भली-भाँति पीयेंगे। राक्षसी—( प्रसन्नतापूर्वक ) धन्य ! स्वामिनि !! धन्य !!! आपने मेरे प्राणनाथ को अच्छा उपदेश दिया। ( नेपथ्य में तुमुलध्वनि होती है, दोनों सुनते हैं ) राक्षसी—(सुनकर उद्विग्नता के साथ) अरे रक्तप्रेमी, यह कैसी तुमुलध्वनि श्रुतिगोचर हो रही है ? राक्षस—यह आचार्य द्रोण केश खींचकर धृष्टद्युम्न के द्वारा खड्ग से मारे जा रहे हैं ।

तृतीयाेऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् ९९

राक्षसी-( सहर्षम् । ) लुहिलप्पिआ एहि । गच्छिअ दोणश्श लुहिलं पिवम्ह । ( रुधिरप्रिय, एहि । गत्वा द्रोणस्य रुधिरं पिबावः । ) राक्षसः-( सभयम् । ) वशागन्धे, ब्रह्मणशोणिअं क्खु एदं गलअं दहन्ते दहन्ते पविशदि । ता किं एदिणा । ( वसागन्धे, ब्राह्मणशोणितं खल्वेतत् गलं दहद्दहत् प्रविशति । तत्किमेतेन । ) ( नेपथ्ये पुनः कलकलः । ) राक्षसी-लुहिलप्पिआ, पुणोवि एशे महन्ते कलअले शुणीअदि । ( रुधिरप्रिय, पुनरप्येष महान्कलकलः श्रूयते । ) राक्षसः--( नेपथ्याभिमुखमवलोक्य । ) वशागन्धे, एशे क्खु अश्शत्थामे आकट्टिदाशिवत्ते एदो एव्व आअच्छदि । कदावि दुपदुशदलोशेण अम्हेवि वावादईउशइ । ता एहि । अतिक्कमम्ह । ( वसागन्धे एष खल्वश्वत्थामाकृष्ट-

द्रोणः = आचार्यः, असिपत्रेण=खड्गेन, व्यापाद्यते = हन्यते इत्यन्वयः । खलुशब्दो वाक्यालङ्कारे । युधिष्ठिरादश्वत्थामा हत इति श्रुत्वा पुत्रशोकेन शस्त्रं विहाय स्थितो द्रोणः धृष्टद्युम्नेन हतः धृष्टद्युम्नपितुः द्रुपदस्य वरप्रदानमासीत् यत्तव पुत्रेण द्रोणस्य घातः स्यादतो धृष्टद्युम्नस्तं जघानेति भावः । गलं = कण्ठम्, दहत् = भस्मं कुर्वत्, ब्राह्मणस्य तेजस इति भावः । किमेतेन = किं पानेन, न पातव्यमिति भावः । अश्वत्थामा = द्रोणपुत्रः, आकृष्टासिपत्रः = आकृष्टम् कोशान्निःसृतम् असिपत्रम्, खड्गः यस्य सः । इत एव = अस्मादेव मार्गात् । द्रुपदसुतरोषेण = धृष्टद्युम्नविषयक- क्रोधेन, अनेनैव मत्पिता हत इति रोषहेतुः । व्यापादयिष्यति = हनिष्यति । तत् =

राक्षसी-ओ रुधिर प्रिय ! रुधिर प्रिय !! आइए हम लोग भी चल कर द्रोणाचार्य का रक्तपान करें । राक्षस-( भयभीत होता हुआ ) अरी वसागन्धे, यह ब्राह्मण का रुधिर है, गला भस्म करता हुआ भीतर प्रवेश करता है तो पुनः इसके पान करने से क्या लाभ ? ( नेपथ्य की ओर फिर कोलाहल सुनाई पड़ता है । ) राक्षसी-अरे रुधिरप्रिय ! उठ देख यह हल्ला फिर क्यों सुनाई दे रहा है ? राक्षस-(नेपथ्य की ओर देखकर) यह द्रोणपुत्र अश्वत्थामा हाथ में करवाल (तलवार) लिए हुए इधर ही आ रहे हैं । कदाचित् ऐसा न हो कि धृष्टद्युम्न का क्रोध हमी लोगों पर

१०० वेणीसंहारं नाटकं क्षिप्रत्र इत एवागच्छति। कदाचिद् द्रुपदसुतरोपेणावामपि व्यापादयिष्यति। तदेहि। षतिक्रमावः।) (इति निष्क्रान्तौ।) प्रवेशकः। (ततः प्रविशत्याकृष्टखड्गः कलकलमाकर्णयन्नश्वत्थामा) अश्वत्थामा- महाप्रलयमारुतक्षुभितपुष्करावर्तक- प्रचण्डघनगर्जितप्रतिरवानुकारी मुहुः। तस्माद्, एहि = आगच्छ, गतिक्रमावः, आवामिति शेषः। प्रवेशक इति, नीचेन नीचाभ्यां वा पात्राभ्यां नीचोक्त्या प्रयोजितः भूतस्य भविष्यतश्च कथांशस्य निदर्शकः अङ्कद्वयमध्यवर्ती प्रवेशक उच्यते। तदुक्तं दर्पणे- प्रवेशकोऽनुदात्तोक्त्या नीचपात्रप्रयोजितः। अङ्कद्वयान्तर्विज्ञेयः शेषं विष्कम्भके यथा॥ इति। तथा चात्र राक्षस्या राक्षसेन नीचोक्त्या भूतः सिन्धुराजवधो भविष्यन् दुःशा- सनवधश्च सूचितोऽतः प्रवेशकाख्य नाट्याङ्गम्। आकृष्टखड्गः = आकृष्टासिः, अश्वत्थामा = द्रोणपुत्रः। अन्वयः-महाप्रलयमारुतक्षुभितपुष्करावर्तकप्रचण्डघनगर्जितप्रतिरवानुकारी, मुहुः, स्थगितरोदसीकन्दरः, श्रवणभैरवः, अभूतपूर्वः, अयम्, रवः, अद्य, समरोदधेः, पुरः, कुतः, (भवति) ॥ ४ ॥ प्रचण्डशब्दश्रवणाच्चकितोऽश्वत्थामा आह-महाप्रलयेत्यादि। महाप्रलयमारुतक्षुभितपुष्करावर्तकप्रचण्डघनगर्जितप्रतिरवानुकारी = महाप्रलय- कालिको यो मारुतः वायुः तेन क्षुभितौ सञ्चालितौ, यौ पुष्करावर्तकौ मेघविशेषौ तयोः यत् प्रचण्डवनगर्जितम् भयावहन्तरस्तनितं तस्य यः प्रतिरवः प्रतिध्वनिः तस्यानुकारी मुहुः, स्थगितरोदमीकन्दरः = स्थगितः, रोदस्यो द्यावापृथिव्यो एव उतारें। अतः आओ चलें स्वामिनी हिडिम्बा देवी की आज्ञा मानें। (दोनों चले जाते हैं) प्रवेशक समाप्त (कोलाहल सुनते हुए हाथ में खड्ग लेकर अश्वत्थामा का प्रवेश।) अश्वत्थामा-आज सामने इस संग्रामसागर से निकलता हुआ, सृष्टि-संहार-कालीन झञ्झावात से क्षुभित, पुष्करावर्तक मेघ के भीषण तथा गम्भीर कड़कड़ाहट की प्रतिध्वनि क

तृतीयोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् १०१

रवः श्रवणभैरवः स्थगितरोदसीकन्दरः । कुतोऽद्य समरोदधेरयमभूतपूर्वः पुरः ॥ ४ ॥ (विचिन्त्य ।) ध्रुवं गाण्डीविना सात्यकिना वृकोदरेण वा यौवनदर्पा- दतिक्रान्तमर्यादेन परिकोपितस्तातः । यतः समुल्लङ्घ्यशिष्यप्रियतामात्म- प्रभावसदृशमाचेष्टते । तथाहि— यद्दुर्योधनपक्षपातसदृशं युक्तं यदस्त्रग्रहे कन्दरः गिरिविवरः येन सः, 'द्यावापृथिव्यौ रोदस्यौ रोदसी रोदसीति च' इति विश्वः । श्रवणभैरवः = भीषणश्रवणः, अद्य, समरोदधेः=समरमेव उदधिः समुद्रः तस्मात्, अभूतपूर्वः = पूर्वं न भूतः प्रागभावीत्यर्थः । अयम्, रवः = शब्दः, पुरः = अग्रे, कुतः=कस्माद्धेतोः, भवतीति शेषः । अद्य सङ्ग्रामे कथम्रीदृशः शब्दो भव- तीति भावः । अत्र रूपकद्वयमलंङ्कारः । पृथ्वी छन्दः । 'जसौ वसुग्रहयतिश्च पृथ्वी गुरुर्दिर्तिलक्षणात् ॥ ४ ॥ (जस्नौ) गाण्डीविना=अर्जुनेन, सात्यकिना=यदुवंशजातेन, यौवनदर्पात् = तरुणत्वगर्वात्, लतिक्रान्तमर्यादेन = अतिक्रान्ता मर्यादा स्थितिः येन, तेन, इदं वृकोदरस्य विशेषणम् । वृकोदरेण = भीमेन, वा ध्रुवम् = निश्चयम्, तातः = मत्पिता द्रोणः, परिकोपितः क्रोधितः । शिष्यप्रियताम् = शिष्ये स्नेहम्, समुल्लङ्घ्य = परित्यज्य । अन्वयः—यत्, दुर्योधनपक्षपातसदृशम् अस्त्रग्रहे, तत्, युक्तम्, रामात्, लब्ध- समस्तहेतिगुणः, वीर्यस्य, यत्, साम्प्रतं लोके, सर्वधनुष्मताम्, अधिपतेः दृपः यत् च, अनुरूपम्, तत्, कर्म, मे, रिपुवस्मरेण, तातेन, प्रारब्धम्, निदन्न् ॥ ५ ॥ पितुः प्रभावप्रशंसामाह—यददुर्योधनपक्षगतेति । यत्, दुर्योधनपक्षपातसदृशम् = दुःस्रतेः पक्षग्रहणतुल्यम् वस्त्रग्रहे = शस्त्र- ग्रहणे, यत्, युक्तम् = उचितम्, रामात्=परशुरामात्, लब्धसमस्तहेतिगुणः = लब्धा याः समस्तहेतयः समस्तशस्त्राणि ताभिर्गुणः महतः, 'खेदरचिञ्च शस्त्रं च वह्नि अनुकरण करता हुआ, पृथ्वी और आकाश के अन्तराल को पूर्ण करता हुआ कर्ण-शष्कुलियों [कान के छिद्रों ] के लिये त्रासजनक और अपूर्व शब्द किसलिए हो रहा है ? ॥ ४ ॥ (सोचकर) अवश्य अर्जुन, सात्यकि और भीम इनमें से किसी ने यौवनदर्प से मर्यादा का उल्लङ्घन करके पिताजी को क्रुद्ध कर दिया है। जिससे वे शिष्यप्रेम का परित्याग करके अपने सामर्थ्यानुरूप पराक्रम प्रदर्शित कर रहे हैं। क्योंकि— शत्रुओं के लिए, अन्तक सदृश मेरे पिता ने वही कार्य करना प्रारम्भ किया है जो

१०२ वेणीसंहारं नाटकं रामाल्लब्धसमस्तहेतिगुरणो वीर्यस्य तत्साम्प्रतम्। लोके सर्वधनुष्मतामधिपतेर्यच्चानुरूपं रुषः प्रारब्धं रिपुघस्मरेण नियतं तत्कर्म तातेन मे ॥ ५ ॥ (पृष्ठतो विलोक्य ।) तत्कोऽत्र । रथमुपनयतु । अथवाऽलमिदानीं मम रथप्रतीक्षया । सशस्त्र एवास्मि सजलजलधरप्रभाभास्वरेण सुग्रहविमल कलधौतत्सरुणाऽमुना खड्गेन यावत्समरभुवमवतरामि । (परिक्रम्य वामाक्षि- स्पन्दनं सूचयित्वा ।) अये, ममापि नामाश्वत्थाम्नः समरमहत्सवप्रमोद- निर्भरस्य तातविक्रमदर्शनलालसस्यानिवित्तानि समरगमनविघ्नमुत्पाद- ज्वाला च हेतयः' इत्यमरः । वीर्यस्य = पराक्रमस्य, यत्, साम्प्रतम् = युक्तम्, लोके = जगति, सर्वधनुष्मताम् = अखिलधनुर्धारिणाम्, अधिपतेः = स्वामिनः, रुषः = क्रोधस्य, यच्च अनुरूपम् = योग्यम्, तत्- कर्म = कार्यम्, मे रिपुघस्मरेण = शत्रुभक्ष- केण तातेन = पित्रा द्रोणेन, प्रारब्धम्, नियतम्-उत्प्रेक्ष्यते, नियतमित्युत्प्रेक्षायाम्, उत्प्रेक्षा चोत्कटकोटिकसंशयः । अत्र रूपकालङ्कारः । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ॥ ५ ॥ सजलजलधरप्रभाभास्वरेण = सजलो यो जलधरः मेघः तस्य या प्रभा विद्युत् तद्वत् भास्वरं दीप्यमान तेन, सुग्रहविमलधौतत्सरुणा = सुग्रहणः सुखेन ग्रहणयोग्यः, विमलः कलधौतः सुवर्णनिर्मितः त्सरु खड्गमुष्टिः यस्य तेन खड्गेन = असिना, समरभुवम् = सङ्ग्रामस्थानम्, अवतरामि । वामाक्षिस्पन्दम्=सव्य- नेत्रपरिस्फुरणम्, पुरुषाणां वामनेत्रस्पन्दनं शास्त्रेष्वहितकरं कथितम् । द्रोणवध- हेतुकं वामनेत्रस्पन्दनमिति भावः । समरमहोत्सवप्रमोदनिर्भरस्य = समर एव महा नुत्सवः तेन यः प्रमोदः आनन्दः तत्र निर्भरस्य प्रमग्नस्य, तातविक्रमदर्शनलालसस्य = पितृविक्रमदर्शनेच्छस्य, अनिमित्तानि = अनिष्टसूचकानि, समरगमनविघ्नम् = दुर्योधन के पक्षाश्रय के लिये होना चाहिये तथा हाथ में शस्त्रग्रहण करने पर जो उचित हो सकता है। परशुराम से प्राप्त अनेकविध अस्त्रों से असह्यपराक्रमशाली होने की सफलता भी उन्होंने दिखलायी है तथा विश्व के सभी धनुर्धरों में श्रेष्ठ पुरुष का क्रोध जैसा होना चाहिये उसी के अनुरूप यह कार्य है ॥ ५ ॥ ( पीछे की ओर देखकर ) यहाँ कोई है ? रथ लाओ । अथवा अब रथके लिये मुझे प्रतीक्षा करने की आवश्यकता नहीं । सजल जलद ( जल से परिपूर्ण मेघ ) की नील कान्ति सदृश कान्तियुक्त इस कृपाण से, जिसकी मुष्टि सुवर्णनिर्मित होने के कारण चमक रही है; तथा पकड़ने में सुविधाजनक है, मैं सशस्त्र हूँ । अब रणभूमि की ओर प्रस्थान करता हूँ । ( परिक्रमण करके वाम नेत्र के फड़कने का अभिनय करते हुए ) अरे ! क्यों रणमहोत्सवा-

[Header] तृतीयोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् १०३ यन्ति। भवतु। गच्छामि। (सावष्टम्भं परिक्रम्याग्रतो विलोक्य।) कथमव- धीरितक्षात्रधर्माणामुज्झितसत्पुरुषोचितलज्जावगुण्ठनानां विस्मृतस्वामि- सत्कारलघुचेतसां द्विरदतुरङ्गमचरणचारिणामगणितकुलयशःसदृशपराक्रम- व्रतानां रणभूमेः समन्तादपक्रामतामयं महाह्लादो बलानाम् (निरूप्य) हा हा धिक्कष्टम्। कथमेते महारथाः कर्णादयोऽपि समरात्पराङ्मुखा भवन्ति। कथं नु ताताधिष्ठितानामपि बलानामियमवस्था भवेत्। भवतु संस्तम्भयामि। भो भोः कौरवसेनासमुद्रवेलापरिपालनमहामहीधरा सङ्ग्रामावतरणान्तरायम्। अवधीरितक्षात्रधर्माणाम् = अवधीरितः तिरस्कृतः क्षात्र- धर्मो यैः तेषाम्, 'धर्मादनिच् केवलात्' इत्यनिच्प्रत्ययः। 'उज्झितसत्पुरुषोचितलज्जा- वगुण्ठनानाम्= सत्पुरुषस्य मनस्विनः उचिता या लज्जा सैव अवगुण्ठनम् आवरणम् तद् उज्झितं यैः। द्विरदतुरङ्गमचरणचारिणाम् = द्विरदतुरङ्गमाः हस्त्यश्वाः तेषां शरणैः संचरणशीलानाम्, हस्त्यश्वैः गच्छतामिति यावत्। त्यक्तद्विरदतुरङ्गमेतिपाठे- त्यक्ता द्विरदतुरङ्गमा यैः अत एव चरणचारिणः पदातयः, तेषाम्। अगणितकुलयश- सदृशपराक्रमव्रतानाम्= कुलस्य वंशस्य यशसश्च अनुरूपम् यत् पराक्रमव्रतम् तदगणितं यैः तेषाम्, रणभूमेः, समन्तात् = सर्वतोभावेन, अपक्रामताम् = पृथग्गच्छताम्, बला- नाम् = सैन्यानाम्, कथम्, अयं महान्, नादः = शब्दो, भवतीति शेषः। एतादृशोऽभूत- पूर्वशब्दे कि कारणमिति भावः। अयमाशयः सङ्ग्रामस्थानाद्बहिर्भूमेरागच्छन् द्रोण- वधमजानन्नेव तर्कयत्यश्वत्थामा। पराङ्मुखाः = पराचीनाः, विमुखा इत्यर्थः। संस्तम्भयामि = अवरोधयामि। भिलाषी और पितृपराक्रमदर्शनोत्कण्ठित मुझ अश्वत्थामा को युद्धार्थ प्रस्थान करते समय विघ्न उत्पन्न हो रहे हैं ? अच्छा, विघ्न होने दो। मैं जाऊँगा ही। (सगर्व कुछ दूर चल कर सामने देखता हुआ) क्यों! क्या समग्र क्षात्रधर्म की अवहेलना करके, सज्जनानुरूप लज्जा के आवरण को प्रक्षिप्त करके, तथा स्वामी के सत्कार को भूलकर क्षुद्रवृत्ति धारण करके हाथी-घोड़ों को छोड़कर पैदल भागते हुए, अपने वंश की मर्यादा के अनुकूल नियमों का उल्लंघन करते हुए, तथा समर-भूमि परित्याग करके इधर-उधर भागते हुए सैनिक वीरों का यह भीषण तुमुलनाद ? (दूसरी ओर देखकर) खेद! धिक्कार!! बड़े दुःख की बात है क्या कारण है, - ये कर्णप्रभृति महारथचारी योद्धा रणस्थली की ओर से भागते हुए चले आ रहे हैं ? जिस सैन्य के मेरे पिता सेनानायक हों उसकी यह दशा ? कुछ कारण ध्यान में नहीं आ रहा है अच्छा इन्हें यहीं रोक रखता हूँ। अये, अये, कौरवीय- सैन्यसिन्धुतटमर्यादापालनसमर्थ, विशाल पर्वतसदृश शूरवीर राजाओ ! बस, बस, यह रण-

१०४ वेणीसंहार नाटकं नरपतयः, कृतं कृतममुना समरपरित्यागसाहसेन । यदि समरमपास्य नास्ति मृत्योर्भयमिति युक्तमितोऽन्यतः प्रयातुम् । अथ मरणमवश्यमेव जन्तोः किमिति मुधा मलिनं यशः कुरुध्वे ॥ ६ ॥ अपि च । अस्त्रज्वालावलीढप्रतिबलजलधेरन्त रौर्वायमाणे । अन्वयः - समरम्, अपास्य, ( गच्छतः ) मृत्योः, भयम् , न अस्ति, इति यदि ( तर्हि ) इतः, अन्यतः, प्रयातुम् , युक्तम् , अथ, जन्तोः, मरणम्, अवश्यमेव, किमिति, मुधा, यशः, मलिनम्, कुरुध्वे ॥ ६ ॥ समरपरित्यागो न कर्तव्य इत्यत्र हेतुमाह - यदि समरमपास्येति । समरम् = सङ्ग्रामम्, अपास्य=त्यक्त्वा, गच्छतस्तथेति शेषः । मृत्योः=मरणाद्, भयम्, नास्ति, इति, यदि ( तर्हि ), इतः = सङ्ग्रामात्, अन्यतः = अन्यत्र, प्रयातुं = गन्तुम्, युक्तम्, अथ = तदभावपक्षे, जन्तोः = प्राणिनः, मरणम् = मृत्युः, अवश्यमेव= ध्रुवमेव, किमिति = कस्य हेतोः, मुधा = व्यर्थम् , यशः = कीर्तिम् मलिनम् = मली- मसम्, कुरुध्वे = सम्पादयध्वे । पूर्वसञ्चितयशोरक्षणार्थमपि समरेऽवत रत यूयमिति भावः । पुष्पिताग्रा छन्दः । अयुजि, नयुगरेफतो यकारो, युजि च नजो जरगाव पुष्पिताग्रेतिलक्षणात् ॥ ६ ॥ अन्वयः-अस्त्रज्वालावलीढप्रतिबलजलधेः, अन्तः, और्वायमाणे, सर्वधन्वीश्व- राणाम्, गुरौ, अस्मिन्, मम, पितरि, सेनानाथे, स्थिते, ( सति ) हे कर्ण, सम्भ्र- मेण, अलम्, हे कृप, समरम्, व्रज, हार्दिक्यशङ्काम्, मुञ्च, रणधुराम्, वहति, चापद्वितीये, ताते, ( सति ) भयस्य, कः, अवकाशः ॥ ७ ॥ तव भयं सम्भवत्यपि नेत्याह -- अस्त्रज्वालेति । अस्त्रज्वालादलीढप्रतिबलजलधेः = अस्त्रज्वालया अवलीढः आस्वादितः प्रतिबल- जलधिः युधिष्ठिरसैन्यसमुद्रः तस्य, अन्तः = मध्ये, और्वायमाणे = और्वो वडवानलः स इवाचरन् तस्मिन्, और्वायमाणे, 'कर्तु क्यङ् सलोपश्चे'तिक्यङ्प्रत्ययस्ततो लटः स्थाने शानच् । सर्वधन्वीश्वराणाम् = निखिलधनुर्धराधिपानाम्, गुरो = श्रेष्ठे, अस्मिन् , विमुख होने की धृष्टता हो चुकी । यदि रण छोड़ देने से किसी दूसरे स्थान पर मृत्यु की आशङ्का न हो तो ( युद्धक्षेत्र का परित्याग कर ) अन्यत्र भाग जाना उचित है। यदि जीवों को मृत्यु अवश्यम्भावी है तो फिर व्यर्थ ही कीर्ति को कलङ्कित कर रहे हो ? ॥ ६ ॥ हे कर्ण, दिव्य शस्त्रों की ज्वाला से व्याप्त विपक्षीसेनारूपो समुद्र के अन्तस्तलमें वडवाग्नि

तृतीयाेऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् १०५

सेनानाथे स्थितेऽस्मिन्मम पितरि गुरौ सर्वधन्वीश्वराणाम् !
कर्णांलं सम्भ्रमेण व्रज कृप समरं मुञ्च हार्दिव्यशङ्कां
ताते चापद्वितीये वहति रणधुरां को भयस्यावकाशः ॥ ७ ॥
( नेपथ्ये । )
कुतोऽद्यापि ते तातः ।
अश्वत्थामा-( श्रुत्वा । ) किं ब्रूथ-'कुतोऽद्यापि ते तातः' इति ।
( सरोपम् ) आः क्षुद्राः भीरवः, कथमेवं प्रलपतां वः सहस्रधा न दीर्णमनया
जिह्वया ।
.मम, पितरि = जनके द्रोणे, सेनानाथे = सैन्यपतौ स्थिते सति, हे कर्ण = राधेय,
सम्भ्रमेण = उद्वेगेन, अलम् = व्यर्थम्, हे कृप, समरं, व्रज = गच्छ, हार्दिक्यशङ्का =
हृदयजातसन्देहं, मुञ्च = त्यज, रणधुरां = सङ्ग्रामस्य भारं, वहति = धारयति, शतृ-
प्रत्ययान्तामदम्, चापद्वितीये = गृहीतचापे, ताते = पितरि द्रोणे सति, भयस्य = भीतेः,
कोऽवकाशः । भयस्य न सम्भावनेति भावः । अत्र, और्वायमाणे इत्यत्रोपमालङ्कारः ।
चतुर्थचरणे काव्यलिङ्गम् । स्रग्धरा छन्दः ॥ ७ ॥
नेपथ्ये = जवनिकान्तर्भूमी ।
कुत इति-तव तातो मृत इति भावः । वः = युष्माकम्, एवम् = कुतोऽद्यापि
ते तात इति, प्रलपतां = कथयताम् अनया, जिह्वया - रसनया, कथं, न, सहस्रधा =
सहस्रकृत्व , दीर्णम् = विदीर्णम् ।
की भाँति अपनी ज्वाला से सन्तप्त करते हुए, सेनानायक के पद पर स्थित; सब धनुर्धारियों में
श्रेष्ठ मेरे पिता [ द्रोणाचार्य ] की उपस्थिति में अब अधिक भय की कोई आवश्यकता नहीं।
ऐ कर्ण, सङ्ग्राम में जाइये । ऐ कृपाचार्य, किसी प्रकार का सन्देह न कीजिए । धनुष
के साथ मेरे पिता के हाथ में जब तक रण का भार है तब तक भय के लिए अवसर ही कहाँ
हो सकता है ? ॥ ७ ॥
( नेपथ्य में )
आज तुम्हारे पिता कहाँ ?
अश्वत्थामा-( सुनकर ) क्या कहते हो-'आज तुम्हारे पिता कहाँ ?' ( क्रुद्ध होकर )
अरे नीच कायरपुरुषो ! इस जिह्वा से इस प्रकार की वाणी निकालते हुए तुम लोगों की जिह्वा
असंख्य टुकड़े होकर क्यों नहीं गिर जातीं ? (क्योंकि)-

१०६. वेणीसंहारं नाटकं दग्धुं विश्वं दहनकिरणैर्नोदिता द्वादशार्का- वाता वाता दिशि दिशि न वा सप्तधा सप्त भिन्नाः । छन्नं मेघैर्न गगनतलं पुष्करावर्तकाद्यैः पापं पापाः कथयत कथं शौर्यराशेः पितुर्मे ॥ ८ ॥ अन्वयः—विश्वम्, दग्धुम्, दहनकिरणैः, द्वादश, अर्काः न, उदिताः सप्तवाताः, सप्तधा, भिन्नाः, दिशि दिशि, न, वा, वाताः, पुष्करावर्तकाद्यैः, मेघैः, गगनतलं, न छन्नं, (तदा) हे पापाः, शौर्यराशेः मे, पितुः, पापं, कथं, कथयत ॥ ८ ॥ मम तातस्य साम्प्रतं न मृत्युकाल इत्याह—दग्धुं विश्वमिति । विश्वं = लोकं, दग्धुं = भस्मसात् कर्तुम्, दहनकिरणैः = दाहकरश्मिभिः, द्वाद- शार्काः = द्वादशसूर्याः, न उदितः = उदयं न प्राप्ताः, प्रलयंकाले धातृमित्रार्यमादयः सूर्या उदिता भवन्ति ते च साम्प्रतं न सन्ति तथा च कल्पान्तपर्यन्तस्थायिनो मम तातस्य कथं मृत्युः स्यादिति भावः । सप्त, वाताः = वायवः, सप्तधा भिन्ना सन्तः, दिशि दिशि न, वा, वाता = अवहन्, श्वसनादय एकोनपञ्चाशद्वाताः प्रलयकालिका न वाता इति भावः । पुष्करावर्तकाद्यैः = प्रलयकालिकैः पुष्करादिनामकैः, मेघैः = जलदैः गगनतलम् = आकाशमण्डलम्, न छन्नम् = आच्छादितम्, अन्तर्भावितण्यर्थः । तदा, हे पापाः = पापिनः, मे = मम, शौर्यराशेः = शूरतासमूहस्य पराक्रमिण इत्यर्थः । पितुः = जनकस्य, पापं = मृत्युम्, कथं कथयत = ब्रूत । प्रलयलक्षणाभावात् मम पितुः न मृत्युः सम्भवतीत्याकूतम् । मन्दाक्रान्ता छन्दः ॥ ८ ॥ बारहो सूर्य अपनी अग्निमयी किरणों से अखिलविश्व को भस्म कर देने के लिये उदित नहीं हुए हैं । प्रतिदिशाओं में उनचासों प्रकार के वायु तो प्रबल वेग से नहीं चल रहे हैं । पुष्करावर्तक मेघों से आकाश मण्डल भी आच्छादित नहीं है फिर अरे पापियों, महान् पराक्रमशाली मेरे पिता के लिए यह पापमयी वार्ता क्यों कह रहे हो ? अर्थात् प्रलयकाल का इस समय कोई भी लक्षण प्रतीत नहीं हो रहा है—न तो भगवान् भास्कर अपनी सम्पूर्ण कला से उदित हुए हैं और न झञ्झावात ही, जो प्रलय काल के समय ही हुआ करते हैं, चल रहे हैं अथवा घोर वर्षा करके संसार को प्रलयजलधि में निमग्न करा देने के लिए आकाश में मेघमण्डल भी नहीं विचरते हैं फिर प्रलयकाल के कोई भी लक्षण न मिलने से उसकी सम्भावना ही नहीं की जा सकती तो फिर पिता के विषय में यह सम्भावना हो नहीं सकती । क्योंकि पिता के वीर्य और पराक्रम के समक्ष इस सृष्टि के अन्तर्गत कोई ऐसी शक्ति नहीं है जो उन्हें अन्तिम दशा को पहुँचा सके यदि है भी तो वह प्रलय काल, क्योंकि उसमें एक ईश्वर के अतिरिक्त कोई नहीं बच सकता ॥ ८ ॥

तृतीयोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् १०७

(प्रविश्य सम्भ्रान्तः सप्रहारः ।)
सूत-परित्रायतां परित्रायतां कुमारः । (इति पादयोः पतति ।)
अश्वत्थामा - (विलोक्य ।) अये, कथं तातस्य सारथिरश्वसेनः । आर्य,
ननु त्रैलोक्यत्राणक्षमस्य सारथिरसि । किं मत्तः परित्राणमिच्छसि ।
सूतः - (सकरुणम् ।) कुतोऽद्यापि ते तातः ।
अश्वत्थामा - (सावेगम्) किं तातो नामास्तमुपगतः ।
सूतः - अथ किम् ।
अश्वत्थामा - हा तात, (इति मोहमुपगतः ।)
सूतः - कुमार, समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।
अश्वत्थामा - (लब्धसंज्ञः सास्रम् ।) हा तात, सुतवत्सल, हा लोक-
त्रयैकधनुर्धर, हा जामदग्न्यास्त्रसर्वस्वप्रतिग्रहणप्रणयिन्, क्वासि ? प्रयच्छ
मे प्रतिवचनम् ।
द्रोणस्य सूत आह परित्रायतामिति ।
त्रैलोक्यत्राणक्षमस्य - लोकत्रयरक्षणसमर्थस्य ।
सूतमुखात् कुतोद्यपि ते तात इति श्रुत्वा पितुः मृत्युं निश्चित्याह-किं तात
इति । अस्तं = विनाशम्, उपगतः = प्राप्तः ।
मोहं = मूच्छाम्, अश्वत्थाम्नः मूर्च्छा जातेति भावः ।
लब्धसंज्ञः = प्राप्तचेतन्यः, विगतमूर्च्छ इत्यर्थः । जामदग्न्येति-जामदग्न्यस्य
यदस्त्रं तदेव सर्वस्वं तस्य यः प्रतिग्रहः आदानं तत्र प्रणयी स्निग्धः तत्सम्बोधने ।
प्रतिवचनम् = उत्तरम्, प्रयच्छ = देहीत्यन्वयः ।
(व्याकुल सूत का प्रवेश । शस्त्राघात से उसका शरीर जर्जर हो गया है )
सूत-कुमार, रक्षा कीजिए, रक्षा कीजिए (चरणों पर गिर पड़ता है )
अश्वत्थामा-(देखकर) अरे ! यह मेरे पिता के सारथि अश्वसेन कहाँ से ? आर्य, आप
तीनों लोकों की रक्षा में समर्थ मेरे पिता के सारथि हैं। क्या मुझ जैसे बालक से रक्षा
चाहते हैं ?
सूत- (उठकर करुणापूर्वक) कुमार, अब आज तुम्हारे पिता कहाँ हैं ?
अश्वत्थामा- (वेगपूर्वक) क्या पिताजी अस्त हो गये ?
सूत-और क्या ?
अश्वत्थामा-हा तात ! हा तात !! (मूर्च्छित होकर गिर पड़ता है )
सूत-कुमार, धैर्य धरें धैर्य धरें ।
अश्वत्थामा-(होश में आकर उठ जाता है तथा अश्रुमोचन करता है ) हा पिता इह

१०८ | वेणीसंहारं नाटकं

सूतः—कुमार, अलमत्यन्तशोकावेगेन । वीरपुरुषोचितां विपत्तिमुपगते पितरि त्वमपि तदनुरूपेणैव वीर्येण शोकसागरमुत्तीर्य सुखी भव । अश्वत्थामा—( अश्रूणि विमुच्य । ) आर्य, कथय कथय कथं तादृग्भुज- वीर्यसागरस्तातोऽपि नामास्तमुपगतः । किं शिष्यात् गुरुदक्षिणां गुरुगदां भीमप्रियः प्राप्तवान् । सूतः — शान्तं पापम् । अश्वत्थामा अन्तेवासिदयालुरुज्झितनयेनासादितो जिष्णुना । वीरपुरुषोचितां = शूरपुरुषयोग्यां, विपत्ति=मृत्युम् । तादृग्भुजवीर्यसागरः = तादृक् सर्वलोकवेद्यं भुजवीर्यं बाहुपराक्रमः सागर इव यस्य सः । अन्वयः—भीमप्रियः शिष्यात् , गुरुगदाम्, गुरुदक्षिणाम्, किम्, प्राप्तवान् , उज्झितनयेन, जिष्णुना, अन्तेवासिदयालुः, आसादितः, किम् , गोविन्देन, सुदर्श- नस्य, निशितम्, धारापथम्, प्रापितः, ( किम् ) एभ्यः, चतुर्भ्यति, गुरोः आपदम्, अहं न शङ्के । श्लोकरूपेण अश्वत्थामा पितृघातविषयकप्रश्नमाह—किं शिष्यादिति । भीमप्रियः = भीमः प्रियो यस्य सः द्रोण इत्यर्थः । शिष्यात् = भीमात् , गुरु- गदां = भीषणगदाम्, गुरुदक्षिणां = गुरुगदारूपां गुरुदक्षिणामित्यर्थः । किं प्राप्तवान् , किमिति प्रश्ने । शान्तं पापमिति — इदम् अवक्तव्ये उच्यते । इदन्न वक्तव्यमित्यर्थः । भीमगदा न प्राप्तेति भावः । उज्झितनयेन—उज्झितः त्यक्तः, नयः नीतिः येन तेन, जिष्णुना—अर्जुनेन, पुत्रप्रिय, हा त्रिलोक में एकमात्र धनुर्धर, हा परशुराम के साङ्गोपाङ्गशस्त्रविद्याऽध्ययनकर्ता., कहाँ हैं ? मुझे उत्तर दीजिये । सूत—चिरंजीविन् , अधिक शोक न करें । पिता के शूरवरोयुक्तगति प्राप्त कर लेने पर आप भी उन्हीं के सदृश पराक्रम से शोकसिन्धु का उल्लंधन कर सुख प्राप्त कीजिए । अश्वत्थामा—(आँसू पोंछकर) आर्य ! कहिए किस प्रकार वैसे बाहुपराक्रम के सिन्धु पिता अस्त हो गए ? क्या भीमप्रिय (तात) ने शिष्य से गुरुदक्षिणा में भीषण गदाप्रहार प्राप्त किया है ! सूत—शान्त, शान्त पाप की चरचा न कीजिए (अर्थात् ऐसा नहीं हो सकता) । अश्वत्थामा—क्या शिष्य पर दया रखनेवाले पिता पर अर्जुन ने नीति का विचार न करके आक्रमण कर दिया !

तृतीयोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् १०६ सूतः - कथमेवं भविष्यति । नियतं अश्वत्थामा-गोविन्देन सुदर्शनस्य निशितं धारापथं प्रापितः । सूतः--एतदपि नास्ति । अश्वत्थामा--शङ्के नापदमन्यतः खलु गुरोरेभ्यश्चतुर्थादिहम् ॥ ९ ॥ सूतः--कुमार, एतेऽपि तस्य कुपितस्य महास्त्रपाणेः किं धूर्जटेरिव तुलामपयान्ति सङ्ख्ये । अन्तेवासिदयालुः = अन्तेवासिनः दयाकर्त्ता, एतेन अर्जुनस्योपरि दयया शस्त्रप्रहारो न कृतः अत एव तस्य प्राणस्य मृत्युरित्याशयः । आसादितः किमिति अत्रापि सम्बध्यते । एवम् = अर्जुनेन मृत्युः, कथ भविष्यति । अर्जुनो न हन्तेति भावः । गोविन्देन=कृष्णेन, सुदर्शनस्य=तन्नामकचक्रस्य, निशितं = तीक्ष्णम्, धारापथम्= शस्त्रस्याग्रभागम् ( धार ) इति प्रसिद्धम् । प्रापितः = गमितः, मारित इत्यर्थः । इदमपि नेत्याह-एतदपीति । एभ्यः = गोविन्दभीमार्जुनभ्यः, चतुर्थात्, अन्यतः = परस्मात्, गुरोः = द्रोणस्य आपदं = मृत्युम्, अहं न, शङ्के=सन्देह्मि, खलु, एभ्योऽतिरिक्तः तस्य हन्ता न कोऽपि सम्भवति तथा च कथं मृत्युरिति भावः । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ॥ ९ ॥ अन्वय-संख्ये, धूर्जटेः, इव, महास्त्रपाणेः कुपितस्य तस्य, एते, अपि किम्, तुलाम् उपयान्ति । यदा, तु, शोकोपसद्धहृदयेन, शस्त्रम्, त्यक्तम् तदा, अस्य, रिपुणा, अतिघोरम्, विहितम् ॥ १० ॥ गृहीतशस्त्रस्य तस्य एतेऽपि हन्तारः न सम्भवन्तीत्याह-एतेऽपीति । संख्ये = सङ्ग्रामे, धूर्जटेः = महादेवस्य, इव, महास्त्रपाणेः = महास्त्रं पाणौ यस्य तस्य, कुपितस्य = क्रुद्धस्य, तस्य = द्रोणस्य, एते = कृष्णभीमार्जुनः, अपि, किं तुलां= सादृश्यम्, उपयान्ति = प्राप्स्यन्ति । तु = किन्तु । यदा, शोकोपसद्धहृदयेन= सूत-यह कैसे सम्भव है । अश्वत्थामा-क्या भगवान् वासुदेव ने सुदर्शन चक्र की धार के घाट पर उतारा है । सूत-यह भी नहीं । अश्वत्थामा-इन तीनों के अतिरिक्त किसी चौथे व्यक्ति से मेरे पिता के वध की आशङ्का मुझे होती ही नहीं ॥ ९ ॥ सूत-कुमार, ये तीनों भी एक साथ मिलकर क्रुद्ध महास्त्रापाणि शङ्कर भगवान की तरह युद्ध में उनकी

११० वेणीसंहारं नाटकं

शोकोपरुद्धहृदयेन यदा तु शस्त्र
त्यक्तं तदाऽस्य विहितं रिपुणाऽतिघोरम् ॥ १० ॥
अश्वत्थामा-किं पुनः कारणं शोकस्यास्त्रपरित्यागस्य वा ।
सूतः- ननु कुमार एव कारणम् ।
अश्वत्थामा-कथमहमेव नाम ।
सूतः-श्रूयताम् । (अश्रूणि विमुच्य ।)
अश्वत्थामा हत इति पृथासूनुना स्पष्टमुक्त्वा
स्वैरं शेषे गज इति किल व्याहृतं सत्यवाचा ।
तच्छ्रुत्वासौ दयिततनयः प्रत्ययात्तस्य राज्ञः
--------------------------------------------------
शोकेन उपरुद्ध हृदयं यस्य तेन द्रोणेन, शस्त्रं, त्यक्तं, तदा, अस्य=द्रोणस्य, रिपुणा=
शत्रुना, अतिघोरं = विनाशम्, विहितं = सम्पादितम्, अस्त्रपरित्यागे कृते रिपुणा
हतो द्रोण इति भावः । अत्रोपमालङ्कारः । वसन्ततिलका छन्दः ॥ १० ॥
अश्रूणि = नेत्राम्बूनि, विमुच्य=प्रोञ्छ्य ।
अन्वयः—सत्यवाचा, पृथासूनुना, अश्वत्थामा हत इति, स्पष्टम्, उक्त्वा, शेषे,
गज इति, स्वैरम्, व्याहृतम् किल, तत्, श्रुत्वा, तस्य राज्ञः, प्रत्ययात्, दयिततनयः,
असौ, आजौ, शस्त्राणि, नयनसलिलम् च, अपि तुल्यम्, मुमोच ॥ ११ ॥
शस्त्रत्यागकारणमाह - अश्वत्थामा हत इति ।
सत्यवाचा = तथ्यवचसा पृथासूनुना = युधिष्ठिरेण अश्वत्थामा हत इति, स्पष्टं=
परश्रवणयोग्यम्, इदं वचनक्रियाविशेषणम् । उक्त्वा = कथयित्वा, शेषे = वचनस-
माप्तौ, गज इति, इति शब्दः शब्दस्वरूपनिर्देशार्थः । स्वैरं = मन्दम् परश्रवणाऽयो-
ग्यमित्यर्थः, व्याहृतम् = उक्तम्, किल = निश्चयेन, तद् = अश्वत्थामा हत इति,
श्रुत्वा -आकर्ण्य, तस्य = सत्यवाचः, राज्ञः, प्रत्ययात्=विश्वासात्, दयिततनयः
--------------------------------------------------
समानता नहीं कर सकते । जब उनका हृदय शोक से पूर्ण हो गया और उन्होंने शस्त्रपरित्याग
कर दिया तब शत्रु ने यह अकार्य कार्य किया अर्थात् उन्हें मारा ॥ १०॥
अश्वत्थामा-तो शोक का और शस्त्र परित्याग का कारण क्या है ?
सूत-कुमार ही इसके कारण हैं ।
अश्वत्थामा-मै कैसे ।
सूत-(अश्रु गिरा कर ) सुनिए :-
पृथापुत्र [युधिष्ठिर] 'अश्वत्थामा मारा गया यह स्पष्टरूप से कहकर फिर सत्यवादी ने
धीरे से अवशिष्ट वाक्य को पूर्ति के लिये 'गज=हाथी' यह शब्द कहा । उसे सुनकर