विक्रमोर्वशीयम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

चतुर्थोऽङ्कः । ११३ (चर्चरी ।) सुरसुन्दरि जहणभरालस पीणुत्तुङ्गघणत्थणि थिरजोव्वण सणुमरीरि हसगइ । गयणुज्जलराण्णे मिअलोअणि भमन्ते दिट्ठी तइ तद्विरहसमुन्दरे उत्तारहि मह ॥ ५८ ॥ (उपसृत्याञ्जलिं बद्ध्वा ।) हंहो हरिणीपते, अपि दृष्टवानसि मम प्रियां वने कथयामि ते तदुपलक्षणं शृणु । पृथुलोचना सहचरी यथैव ते सुभगा तथैव रन्तु सापि वीक्ष्यते ॥ ५९ ॥ कथमनादृत्य मद्वचनं कलत्राभिमुखं स्थितः । सर्वथोपपद्यते परिभवास्पदं निधिविपर्ययः । यावदन्यमवकाशमवगाहिष्ये । (परि- क्रम्यावलोक्य च ।) हन्त, दृष्टमुपलक्षणं तस्या मार्गस्य । रक्तकदम्बः सोऽयं प्रियया धर्मान्तशंशि यस्येदम् । कुसुमसगममकेसरविषममपि कृतं शिराभरणम् ॥ ६० ॥ १ सुरसुन्दरी जघनभरालसा पीनोत्तुङ्गघनस्तनी स्थिरयौवना तनुशरीरा हंसगतिः । गगनोच्चलकानने मृगलोचना भ्रमन्ती दृष्टा त्वया तद्विरहसमुद्रात्तारय माम् ॥ इति त्रिकान्तं ॥ ५७ ॥ सुरममुन्दरि—सुरसुन्दरीति । सुरसुन्दरी जघन- भरालसा पीनोत्तुङ्गघनस्तनी स्थिरयौवना तनुशरीरा हंसगतिः । गगनोच्चलकानने मृगलोचना भ्रमन्ती दृष्टा त्वया तद्विरहसमुद्रादुत्तारय माम् ॥ स्थिरयौवना चेत् सुरसुन्दरी दृष्टा । एतादृशेन रूपेणोपलक्षिता मद्विपिया वने भ्रमन्ती यदि त्वया दृष्टा तत्तर्हि मां विरहपारावारात्समुत्तारयेत्यर्थः । तादृशनेत्रेणेत्याह । काननस्य गगनोच्चलत्वं महदग्रगीतकायतिशयादाश्चर्याद् भ्रमत्ये भ्रमन्त्या त्वयेति वा । तद्वत्तथा । अतिरचणीयादित्यर्थ इति वा ॥ ५८ ॥ अपीति । अपिः प्रश्ने । तदुपलक्षणं तस्याश्चिह्नम् ॥ ५९ ॥ रक्तकदम्ब इति । रक्तोऽर्के कद-

११४ चित्रकर्मविधिः मर्द्देत्तु तत् क्षिपेच्चाम्लं निम्बत्वक्तिक्तकषायतः । पत्ता/षी माय रीतेजालत्रकवत्तिरन् स्फुटिताः स्थानतन्त्वर्थिते घृतलिप्सु । यदि स्यात्त्वक्तवस्त्राणां चेलस्य गङ्गेतुं गुणं सर्वतोऽत्र दृढां विदुः ॥ ६१ ॥ भवन्तु । वाग्दत्तं शृणुध्वम् । (सर्वान् साञ्जलिः) येनक्षणिघटशङ्खाद्यैर्नानाद्रव्यैस्तृणैस्तथा । श्लक्ष्णं श्लक्ष्णं मृत्तिकया परिमृद्य लेपयेत्क्रमशः ॥ ६२ ॥ (द्वितीयवारं मृत्तिकाचालनम् ।) पञ्चाङ्गुष्ठैर्हविषोपलिप्तायां शुद्धायां शिलायामप्यत्र तैलं पित्तं सर्पिषं

चतुर्थोऽङ्कः । ११५ (नेपथ्ये ।) वत्स, गृह्यतां गृह्यताम् । संगमनीयो मणिरिह शैलसुताचरणरागयोनिरयम् । आवहति धार्यमाण संगममाशु प्रियजनेन ॥ ६४ ॥ राजा-(ऊर्ध्वमवलोक्य।) को मामनुशास्ति । (विलोक्य।) कथं भगवान्मृगराजधारी । भगवन्, अनुगृहीतोऽस्म्यमुनोपदेशेन । (मणिमादाय ।) अहो संगममणे, तया वियुक्तस्य निमग्नमध्यया भविष्यसि त्वं यदि संगमाय मे । तत करिष्यामि भवन्तमात्मन शिखामणि बालमिवेन्दुमीश्वरः ॥ ६५ ॥ (परिक्रम्यावलोक्य च ।) अये, किं नु खलु कुसुमरहितामपि लतामिमां पश्यतो मया रतिरुपलभ्यते । अथवा स्थाने मम मनो रमते । इयं हि— तन्वी मेघजलार्द्रपल्लवतया धौताधरेवाश्रुभिः शून्येवाभरणैः स्वकालविरहाद्विश्रान्तपुष्पोद्गमा । चिन्तामौनमिवास्थिता मधुलिहां शब्दैर्विना लक्ष्यते चण्डी मामवधूय पादपतितं जातानुतापेव सा ॥ ६६ ॥ यावदस्यां प्रियानुकारिण्यां लतायां परिष्वङ्गप्रणयी भवामि । १ एए पेक्ख विणु हिअए भमामि जइ विहिजोएण पुणि तहि पाविसि । १ एते प्रेक्षस्व विना हृदयेन भ्रमामि यदि विधियोगेन पुनस्तां प्राप्स्यामि । रुद्राक्षवृक्षरूपधरेण सुमेरुशिखावासिना शुकश्रेष्ठेनाख्याम् । अभूदरत रुन्ध्याद्रि- र्म्या ॥ ६४ ॥ संगमनीय इति । संगमनीयसंज्ञा। आवहति करोति० ॥ ६४ ॥ तदयमिति । निमग्नमध्ययाऽतिसूक्ष्मावलग्नया ॥ ६५ ॥ तन्वीति । चण्डी कोपना । चण्डी तु कार्तिकी हिंस्त्रा कोपनाऽथिरिति सागरः ॥ ६६ ॥ ततो द्रुतपद—एए पेक्खेति । वि० ११

११४ विक्रमोर्वशीये तत्किं नु खलु शिलाभेदगतं नितान्तरक्तमिदमवलोक्यते । प्रभालेपी नायं हरिहतगजव्यासिशकलः स्फुलिङ्गः स्याद्भेर्गहनमभिवृष्टं पुनरिदम् । अरे रक्ताशोकस्तबकसमरागो मणिरयं यमुद्धर्तुं पूषा व्यवसित इवालम्बितकरः ॥ ६१ ॥ भवतु । आदास्ये तावत् । (ग्रहणं नाटयति ।) पेइणिपद्वामाइअओ वाहाउलणिअअणओ । गअवइ गन्ते दुहिअओ परिभमइ णामिभवणओ ॥ ६२ ॥ (द्विपदिकोद्ग्राहं गृहीत्वोपगन्तव्यम् ।) मन्दारपुष्पैरधिवासिताया यस्याः शिखायामयमर्शनीयः । सैव प्रिया संप्रति दुर्लभा मे नैवेनमश्रुकलुषं करोमि ॥ ६३ ॥ (इत्युपसर्पति ।)

• नूनं ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

An accurate line-by-line transcription in Unicode Devanagari:

चतुर्थोऽङ्कः । ११५ (नेपथ्ये ।) वत्स, गृह्यतां गृह्यताम् । संगमनीयो मणिरिष्ट शैलसुताचरणरागरुचिरयम् । आवहति धार्यमाणः संगममाशु प्रियजनेन ॥ ६४ ॥ राजा—(ऊर्ध्वमवलोक्य ।) को मामनुशास्ति । (विलोक्य ।) कथं भगवान्मृगराजधारी । भगवन्, अनुगृहीतोऽहममुनोपदेशेन । (मणिमादाय ।) हहो संगममणे, तया वियुक्तस्य विलग्नमध्यया भविष्यसि त्वं यदि संगमाय मे । तत करिष्यामि भवन्तमात्मनः शिखामणि बालेमिवेन्दुमीश्वरः ॥ ६५ ॥ (परिक्रम्यावलोक्य च ।) अये, किं नु खलु कुसुमरहितामपि लतामिमां पश्यतः मया रतिरुपलभ्यते । अथवा स्थाने मम मनो रमते । इयं हि— तन्वी मेघजलार्द्रपल्लवतया धौताधरेवाश्रुभिः शून्येवाभरणैः स्वकालविरहाद्विश्रान्तपुष्पोद्गमा । चिन्तामौनमिवास्थिता मधुलिहां शब्देर्विना लक्ष्यते चण्डी मामवधूय पादपतितं जातानुतापेव सा ॥ ६६ ॥ यावदस्याः प्रियानुकृत्या लतया परिष्वङ्गप्रणयी भवामि । (उपसृत्य लतामाश्लिष्य समाधाय) अये उद्वेगात्पुनर्निवर्तितमिव मे चक्षुः । न खल्वेषा लता मम प्रिया स्यात् । यदि स्यात्कथं लतात्वेन दृश्यते । १ तव २ वरः ३ यतः ४ तथा ५ कृतामपि । ६ द्रुततरं ७ उद्गमैः ८ संगमनीय इति । ९ ६५ प १० दृश्यते करात् ६१ नमति । ६४ अ १ व इन्दोव ५ न वेत्ति । ७ तौ वास्य । १ वर्ग तु सर्वथा पाहुः २ । १० अ । नि । च न । वेत्ता ५ ६—हस्तं पसारयति । वि ११

११६ विक्रमोर्वशीये ता रण्णे विणु करिमि णिब्भन्ती पुण णइ मेल्लइ ताह फअन्ती ॥ ६७ ॥ (इति चचरीकयोपगृह्य लतामालिङ्गति । ततस्तदीयस्थानमाक्रम्यैव प्रविष्टोर्वशी ।) राजा—(निमीलिताक्ष एव स्पर्शं नाटयित्वा ।) अये, उर्वशीगात्रम्प- र्शादिव निर्वृतं मे हृदयम् । पुनरस्ति विश्वासः । कुतः । समर्थये यत्प्रथमं प्रिया प्रति क्षणेन तन्मे परिवर्ततेऽन्यथा । अतो विनिद्रे सहसा विलोचने करोमि न स्पर्शविभावितप्रियः ॥ ६८ ॥ (निमेषोन्मील्य चक्षुषी ।) कथं सत्यमेवोर्वशी । (इति मूर्च्छितः पतति ।) उर्वशी—समस्ससदु समस्ससदु महाराओ । राजा—(संज्ञां लब्ध्वा ।) प्रिये, अद्य जीवितम् । त्वद्वियोगोद्भवे चण्डि मया तमसि मग्नता । दिष्ट्या प्रत्युपलब्धासि चेतनेव गताधुना ॥ ६९ ॥ उर्वशी—मरिसदु मरिसदु महाराओ । जं मए कोववसं गदाए अवत्थन्तरं पाविदो महाराओ । तद्राज्येन विना करोमि निर्भ्रान्ति पुनर्न प्रवेशयामि तां वृत्तान्ताम् ॥ १ समाश्वसितु समाश्वसितु महाराजः । २ मर्षयतु मर्षयतु महाराजः । यन्मया कोपवशं गतयाऽवस्थान्तरं प्रापितो महाराजः । ततः प्रातश्च विना दृश्यन प्रभाविपर्यय निर्भ्रान्तिश्च पुनर्न प्रवेक्ष्यामि । तद्राज्येन विना करोमि निर्भ्रान्ति पुनर्न प्रवेशयामि तां वृत्तान्तम् । राज्यस्य नो इति पाठे दादृतं तम् । त्रिदश प्रभ्रंशवत्या क्रियाया दया कातर्या । तामरण्येन विना करोमि । इदानीं तरण्डून् रंभाद्यप्सरोभि पुनर्न प्रवेशयामि । पुनर्वाक्य नामकर्मोद्धार्यं । वृत्तान्तां सम्भ्रमेण पीतदुःखितामित्यर्थः । कुतोऽन्यान्तासु यस्य मदेति वा । यद्वा दृष्ट्वाऽप्सरोभिरितो नयतुं ? पुनर्नाव्यानी न प्रवेशयसीत्यर्थः । अथवा पश्चान्तरे दृष्ट्वा विरहव्यथाप्रतिद्वन्द्वम् । क्षेमोगे ०४८११- इति शृङ्गारदा हावस्तदभिमतं दृढि० ॥ ६८ ॥ उर्वशी । समाश्वसितु समाश्वसितु महाराजः ॥ उर्वशी । मर्षयतु मर्षयतु महाराजः ।

चतुर्थोऽङ्कः। ११७ राजा—नाहं प्रसादयितव्यस्त्वया। स्वदर्शनेन प्रसन्नो मे सबाह्यान्तरात्मा। तत्कथय कथमियन्तं कालं मया विरहिता स्थितासि। (अनन्तरे चर्चरी।) मोरो परहुल हंस रहङ्ग अलि गअ पञ्चम सरिस सुरङ्गम्। तुज्झह कारणे रण्ण भमन्ते को णं हु पुच्छिअ मइ रोअन्ते ॥ ७० ॥ उर्वशी—अन्तकरणपच्चक्खी विदवुत्तन्तो महाराओ। राजा—प्रिये, अन्त करणमिति न समवगच्छामि। उर्वशी—सुणादु महाराओ। पुरा भगवदा महासेणेण सा- १ मयूरः परभृद्धंसो रथाङ्गोऽ न्द्विगजः पर्वतः सरित्सुरङ्गः। तव कारणेणारण्यं भ्रमता को न खलु पृष्टो मया रुदता ॥ २ अन्तःकरणप्रत्यक्षीभूतवृत्तान्तो महाराजः। ३ शृणोतु महाराजः। पुरा भगवता महासेनेन शाश्वतं कुमार-

११६ विक्रमोर्वशीये ता रण्णे विणु करिणि णिब्भंती पुण णइ मेलइ ताह कअंती ॥ ६७ ॥ (इति चच्चरिकयोपसृत्य लतामालिङ्गति। ततरूपीसंस्थानमपास्यैव प्रविशत्युर्वशी ।) राजा—(निमीलिताक्ष एवोद्घाटयित्वा ।) अये, उर्वशीगात्रसं- स्पर्शादिव निर्वृतं मे हृदयम् । पुनरस्ति विश्वासः । कुतः । समर्थये यत्प्रथमं प्रियां प्रति क्षणेन तन्मे परिवर्ततेऽन्यथा । अतो विनिद्रे सहसा विलोचने करोमि न स्पर्शविभावितप्रियः ॥ ६८ ॥ (शनैरुन्मील्य चक्षुषी ।) कथं सत्यमेवोर्वशी । (इति मूर्च्छित्वा पतति ।) उर्वशी—समस्ससदु समस्ससदु महाराओ । राजा—(संज्ञां लब्ध्वा ।) प्रिये, अद्य जीवितम् । त्वद्वियोगोद्भवे वह्नौ मया तमसि मग्नता । दिष्ट्या प्रत्युपलब्धासि चेतनेव गतायुषा ॥ ६९ ॥ उर्वशी—मरिंसदु मरिंसदु महाराओ । मं मए कोववसं गदाए अवत्थं तत्त पाविदो महाराओ । तदाऽप्यस्य विना करिणि निर्भ्रान्ति पुनर्न प्रापयति न कृतं तान् । १ समर्थयितुं यत् परिचितुं प्रवृत्तः । २ समाश्वसितु समाश्वसितु महाराजः । यन्मया कोपवशं गतायास्तस्यामवस्थायां न स्थिता महाराजः । ६७ इमां पुनः हृदयाद् प्रियां क्षेपतः [वा] न पुनर्न लभते १९।१४ प्रिया समागमं विज्ञापयन् पुनस्ते १२।१७ म० १ नम्र हृदय मे इति २ अङ्गुल तन्वाङ्गौ प्रभवत्या विकचा यथा कमल वनम् तदा ऽपि रुदन् मे ६९ तन्म० ७ २८८ पृष्ठ मे पुनर्न करोत्येषि । वक्ष्यमाण

• • १ ४ १ १ ४ १९।२१ ३० म० ४ पुनर्न रोचते सायं रात्रिः २ ३ नानाभावेषु १ पुनरप्याश्वस्त प्रत्युपलब्ध वा १ । १८१ म० १ अन्यत्र । १८२ म० १ ४ १८१ कृत म० १ २६ म० तद्वन्तः । ईश्वरी । २७४ ऽङ्कुशच्छाया ४ ईर्ष्या मते धीरूहस्त ।

चतुर्थोऽङ्कः । ११७ राजा—नाहं प्रसादयितव्यस्त्वया । स्वदर्शनेन प्रसन्नो मे सबाह्यान्तरात्मा । तत्कथय कथमियन्तं कालं मया विरहिता स्थितासि । (अन्तरे चर्चरी ।) मोरो परहुअ हंस रहङ्ग अलि गअ पव्वअ सरिअ कुरङ्गम् । तुज्झह कारणे रण्ण भ्रमन्ते को ण हु पुच्छिअ मइ रोअन्ते ॥ ७० ॥ उर्वशी—अन्तःकरणपच्चक्खी विदवृत्तन्तो महाराओ । राजा—प्रिये, अन्तःकरणमिति न सम्यगवगच्छामि । उर्वशी—सुणादु महाराओ । पुरा भगवदा महासेणेण सा- १ मयूरः परभृत्को रथाङ्गोऽ द्विरदः पर्वतः सरित्कुरङ्गः । तव कारणादरण्ये भ्रमता को न खलु पृष्टो मया रुदता ॥ २ अन्तःकरणप्रत्यक्षीकृतवृत्तान्तो महाराजः । ३ शृणोतु महाराजः । पुरा भगवता महासेनेन शाश्वतं कुमार- न मया कारणात्तवावस्था इति नास्ति पाठान्तरम् । अस्मिन्नवसरेऽग्रेऽयं प्रमाद- पाठः परदृश्यते । मयूरः परभृत्को रथाङ्गाऽलिद्विजः पर्वतः सरित्कुरङ्गः । तव कारणादरण्ये भ्रमन्ता को न खलु पृष्टो मया रुदता ॥ इति विरहितम् इति पाठ इव दृश्यत ऐतिहासप्रचण्डत्वाद् इति च ॥ उर्वशी । अन्तःकरण प्रत्यक्षीकृतवृत्तान्ता महाराजः । उर्वशी । शृणोतु महाराजः । पुरा भगवता महासेनेन शाश्वतं कुमारव्रतं गृहीत्वा मन्दरनामानं गन्धमादनपर्वतोपकण्ठं श्रितः । मन्दरसमन्तात् स्थानमपि कण्ठकण्ठधारिष्विति विख्यातं । कृतश्च

Here is the transcription of the legible text from the page:

११६ विक्रमोर्वशीये ता रन्तो विन्दु करीरे विअसि मुत्त लहु छेव्वह तारु कहम्बी ॥ १७ ॥ (इति रूपं रेचितकेनाङ्गसत्त्वेन नाटयति। नर्तनान्ते द्विपथकेनावलोक्य पुरतोऽवलोक्य च।) इत्थम् — (अधित्यकायाम् अङ्गुल्याङ्गुल्यन्तरिकायां च।) अहो, उड्डीणचकवाकम् तत् सुरभितं सुरवधूवरम्। पुरस्ताद् विपश्य। पश्य। गअविरे वणकण्णिका विलासी अविहवे परिसोहिअत्तणो। मणोरहेहिं माणुसा विहीणो धरिओ न फलिणिआविहीणो ॥ १८ ॥ (कुवलयकलिकाच्छन्ननेत्र इव।) अयं मयगेन्द्रेण। (इति खुरोद्धूतं नाटयति।) दुई-त — तीरतरुच्छायाम् अवगाहमानो महानागः। इत्थम् — (सविभ्रमम्।) प्रिये पश्य वीचिमयं। तरङ्गेषु भ्रमर इव भ्रमति धूर्तो वञ्चकः। विभूषयिता त्वम्। तत्कथं गन्धवाहः ॥ १९ ॥ पूर्वाधं — अहो आश्चर्यम् आश्चर्यम्। अयं खलु दोहदप्रदः पवनः कन्दलिकासंपर्कशीतलः शीतलः।

(शेष अधोभाग अत्यधिक धूमिल एवं अपाठ्य है)

चतुर्थोऽङ्कः । ११७ राजा—नाहं प्रसादयितव्यस्त्वया । स्वदर्शनेन प्रसन्नो मे सद्यश्चान्तरात्मा । तत्कथय कथमियन्तं कालं मया विरहिता स्थितासि । (अनन्तरं चर्चरी।) मोरा परहुत हंस रहङ्ग अलि गज पव्यअ सरिअ कुरङ्गम् । तुज्झह कारणे रण्ण भमन्ते को ण हु पुच्छिअ मइ रोअन्ते ॥ ७० ॥ उर्वशी—अन्तकरणपच्चक्खी किदवुत्तन्तो महाराओ । राजा—प्रिये, अन्त करणमिति न सम्यगवगच्छामि । उर्वशी—सुणादु महाराओ । पुरा भअवदा महासेणेण सा- १ मयूरः परभृद्धंसा रथाङ्गोऽ लिगज पर्व्वत सरित्कुरङ्गः । तव कारणेनाऽरण्ये भ्रमता को न खलु पृष्टो मया रुदता ॥ २ अन्तःकरणप्रत्यक्षीकृतवृत्तान्तो महाराजः । ३ शृणोतु महाराजः । पुरा भगवता महासेनेन शाश्वतं कुमार- उन्मदा फोरक्श मकाशश्थ १२ ० दिना महाराजः । आख्यातुमेवं प्रलाह— मोरा परहुपत्ति । मयूर परभृद्धंसो रथाङ्गोऽलिगज पर्वत सरित्कुरङ्गः । तव कारणेनाऽरण्ये भ्रमता को न खलु पृष्टो मया रुदता ॥ इव विहङ्गम इति पाठे इव कलहंस विहङ्गमप्रकवरु ६२पं ॥ ७० ॥ उर्वशी । अन्तःकरण प्रत्यक्षीकृतवृत्तान्तो महाराजः । उर्वशी । शृणोतु महाराजः । पुरा भगवता महासेनेन शाश्वतं कुमारव्रतं गृहीत्वा अकलूषा नाम या गन्धर्वदन्याकन्यका स्थिता । मन्दराख्यमुपस्यायुभिः कलहस्थायिष्व कृतं विमुन्तः । कृतं च

१९४ विश्रामचौथी ॰ सम्भो ॰ गिरिसुता मूल नव केवल कल कल्प री ॥ १० ॥ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ मन रे समझि विचारि सुत बन्धु परिवार जगत्‌मा । अंत न कोइ संगै तेरो ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॥ ११ ॥ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ भव की बात, ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ । ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰

(शेष पृष्ठ अत्यधिक क्षत-विक्षत एवं अस्पष्ट होने के कारण अपाठ्य है)

चतुर्थोऽङ्कः । ११९ उर्वशी—कथं संगमणीओ अअं मणी । अदो एव्व महारा- एण आलिङ्गिदा जेव पञ्चवत्थि संवृत्ता । राजा—(ललाटे मणिं संनिवेश्य ।) स्फुरता विच्छुरितमिदं रागेण मणेस्त्वदधररुचिभाजा । श्रियमुद्वहति पुरस्ते बालारुणारुणकमलस्य ॥ ७२ ॥ उर्वशी—विअंबद, गद तो बहु कालो अम्हाणं पइट्ठाणदो णिग्गदाणम् । तदाहं अणुसरन्ति पउरिसीओ अम्हाणम् । ता एहि । गच्छम् । (इत्युत्तिष्ठतः ।) राजा—यदाह भवती । उर्वशी—अथ कथं महाराओ गन्तुं इच्छदि । राजा— अचिरप्रभाविलसितैः पताकिना सुरकार्मुकाभिनवचित्रशोभिना । गमितेन खेलगमने विमानतां नय मां नवेन वसतिं पयोमुचा ॥ ७३ ॥ १ कथं संगमनीयोऽयं मणिः । अत एव महाराजेनालिङ्गितान्तरमेव प्रकृतिं संवृत्ता । २ विदूषक महाभाग बहु तदवधेः प्रतिष्ठाननिर्गते । तदनिष्टा मदिष्यन्ति प्रकृतयः अस्माकम् । तदेहि । गच्छावः । ३ अथ कथं महाराजो गन्तुमिच्छति । (दण्डान्वयः) अचिरप्रभाविलसितैः पताकिना सुरकार्मुकाभिनवचित्रशोभिना । नय नवाब्देन मां वसतिं । अत एव नाह २ नैर्ऋतो हि रम्भावाक्योदितम् ३ इत्येवोक्त्वा ४ नवरं गच्छामः पुनर्भवता प्रासादं प्रतिपाल्यते ५ तो वयमपि त्वदधीनौ प्रवृत्तावस्थाया- मदेहि । गच्छावः । प्रतिपालिता हीदानीमूर्ध्वगतिः ६ कथं पृथुलजघनोरुकुचा उर्वशी । अथ कथं महाराजो गन्तुमिच्छतीति ७ अचिरप्रभेति । हे खेलगमन

११८ विक्रमोर्वशीये सद् कुमारव्वदं गेण्हिअ अकल्लुमो णाम गन्धमादणकच्छो अज्झा- सिदो । किदा अ स्थिदी । राजा—कीदृशी । उर्वशी—जा किल इत्थिआ इमं देसं आगमिस्सदि सा लदाभाएण परिणदा भविस्सदि । किदो अ सावान्तो गोरीचरणरा भसंभवं मणिं धत्तिअ रुदाभात्र ण मुञ्चिस्सदि त्ति । तदो अह गुरूसावसम्मूढहिअआ विसुमरिददेवदाणिअमा अङ्ककाजणपरिहर णीभं कुमारवणं पविट्ठा । पवेसाणन्तरं अ काणणोरन्तवत्तिलदा- भाएण परिणदं मे रूवम् । राजा—प्रिये, सर्वमुपपन्नम् । रतिखेदसुप्तमपि मां शयने या मन्यते प्रवासगतम् । सा त्वमिहेतद्वत्सं कथं सहेथाश्चिरवियोगम् ॥ ७१ ॥ इदं चैतयमाकथितं संगममिति पुरातनऋषभभावमस्यानि । ( इति मणिं दर्शयति ।) सद् गृहीत्वा अकलूशो नाम गन्धमादनकच्छोऽध्यासितः । कृता च स्थितिः । १ या किल स्त्री इमं देशमागमिष्यति सा लताभावेन परिणता भविष्यति । कृतश्च शापान्तो गौरीचरणरागोद्भवं मणिं धृत्वा लताभावं न मोक्ष्यति । ततोऽहं गुरुशापसमूढहृदया विस्मृतदेवनियमा स्त्रीजनपरि- हरणीयं कुमारवनं प्रविष्टा । प्रवेशानन्तरं च काननाभ्यन्तरवर्तिलताभावेन परिणतं मे रूपम् । चिता । स्थितिः ? २ उर्वशी । या किल स्त्री इमं देशमागमिष्यति सा लताभावेन परिणता भविष्यति । कृतश्च शापान्तो गौरीचरणरागोद्भवं म मणें धृत्वा लताभावं मोक्ष्यतीति । ततोऽहं गुरुशापमूढहृदया विस्मृतदेवनियमा

• स्त्रीपरिहार्यं कुमारवनं प्रविष्टा । प्रवेशानन्तरं च काननोरन्तवर्त्तिलताभावेन परिणतं मे रूपम् । इति दर्शयति । इत्यादिना सङ्गमनीयेत्याद्यम् । एतद्भवने

चतुर्थोऽङ्कः । ११९ उर्वशी—कधं संगमणीओ अअं मणी । अदो एव्व महारा- एण आलिङ्गिदा जेव्व एदवत्थम्हि संवुत्ता । राजा—(उत्सङ्गे मणिं संनिवेश्य ।) स्फुरता विच्छुरितमिदं रागेण मणेर्ललाटनिहितस्य । श्रियमुद्वहति मुखं ते बालातपरक्तकमलस्य ॥ ७२ ॥ उर्वशी—पिअंवद, महन्तो क्खु कालो अम्हाणं पडिट्ठाणदो निग्गदाणम् । कदाइ असूइस्सन्ति पकिदिओ अम्हाणम् । ता एहि । गच्छम्ह । (इत्युत्तिष्ठत ।) राजा—यदाह भवती । उर्वशी—अथ कथं महाराओ गन्तुं इच्छदि । राजा— अचिरप्रभाविहसितैः पताकिना सुरकार्मुकाभिनवचित्रशोभिना । गमितेन खेलगमने विमानतां नय मां नवेन वसतिं पयोमुचा ॥ ७३ ॥ ———————————————————————————————— १ कथं संगमनीयोऽयं मणिः । अत एव महाराजेनालिङ्गितैवैतदव- स्थास्मि संवृत्ता । २ प्रियंवद, महान्खलु काल आवयोः प्रतिष्ठानान्निर्गतयोः । कदाचिद- सूयिष्यन्ति प्रकृतय आवाम् । तदेहि । गच्छावः । ३ अथ कथं महाराजो गन्तुमिच्छति । ———————————————————————————————— प्रप्रकारकम् अनिर्वचनीयदृष्टमिति यावत् ॥ ७१ ॥ उर्वशी । कथ संगमनीयोऽय मणि । अत एव महाराजेनालिङ्गितैवैतदवस्थास्मि संवृत्ता ॥ उर्वशी । प्रियंव- महान्खलु काल आवयो प्रतिष्ठानान्निर्गतयो । कदाचित्सूयिष्यन्ति प्रकृतय आवाम् । तदेहि । गच्छाव । प्रतिष्ठानारिति प्रयागपूर्वतीरस्थित झूषी संज्ञकस्थलसगराद् ॥ उर्वशी । अथ कथ महाराजो गन्तुमिच्छति ॥ अचिरप्रभेति । हे सलीलग-

१२० विक्रमोर्वशीये (चर्चरी।) पाविअसहअरीसंगमओ पुल्लअपसाहिअभुअङ्गओ। सेच्छापत्तविमाणओ विहरइ हंसजुआणओ ॥ ७४ ॥ (इति खण्डधारया निष्क्रान्तौ।) चतुर्थोऽङ्कः।

१ प्राप्तसहचरीसङ्गमः पुल्कप्रसाधितारः। स्वेच्छाप्राप्तविमानो विहरति हंसयुवा ॥

मने अचिरप्रभा विद्युत्तद्विलसिते हेतुमत्तः। सुरकार्मुकमेवाभिनवं नूतनं वि- भ्रमादेश्यं तेन शोभमानेन। 'आभ्रेदद्याश्चर्ययोश्चित्रम्' इति त्रिकाण्डी। वि मानत्वं प्रापितेन सम्भाव्येनेति शेषः। नूननेव मेघेन् मां गृहं प्रापय॥ ७३॥ हंसव्यापदेशेनाह—पावियइति। प्राप्तसहचरीसंगम पुळकप्रसाधिताङ्गः। से च्छाप्राप्तविमानो विहरति हंसयुवा॥ प्रसाधितं भूषितम्। स्वेच्छयैव प्राप्तं वि मानं यानं येन। स्वेच्छया विहरतीत्यर्थः। यद्वा स्वेच्छया ईश्वरेच्छया प्राप्तो विशिष्टो मानः प्रियासङ्गादिजनितास्य सत्कार्थो येन। एते अभिमानोपनीतमन्त्रो मयान ॥ ७४ ॥ खण्डधारयेति। खण्डधारख्या गीतिमुक्ता निष्क्रान्ता मित्यर्थः। तल्लक्षणं च पूर्वमुक्तम्॥ विश्रुतिर्विक्रमोर्वश्याश्चतुर्थेऽङ्के यथामति। निर्मिता रङ्गनाथेन मद्भद्रैः संशोध्यतामिदम्॥ इति श्रीमद्दिव्वेकरमौक्तिकुलमौलिमण्डनरङ्गनाथदीक्षितृ शिवधराएकृष्णतनूजेनरङ्गनाथनिर्मितायां विक्रमोर्वशीयप्र- शिकायां चतुर्थाङ्कोऽगमत् ॥

पञ्चमोऽङ्कः । (ततः प्रविशति हृष्टो विदूषकः ।) विदूषकः - ही ही भो, दिट्ठिआ चिरस्स कालस्स उव्वसी- सहाओ तत्तभवं राजा णन्दनवणप्पमुहेसु पदेसेसु विहरिअ पडि- णिउत्तो । पविशिअ णअरं दाणीं सऋआणुसासणेण पइदिमण्डल अणुरञ्झन्तो रज्जं करेदि । असंताणत्तण वज्झिअं मे ण किंचि सोअणीअम् । अज्ज तिधिविसेसो त्ति भअवदीणं गङ्गाजमुणाण संगमे देवीए सह किदाभिसेओ संपदं सवभारिअ उपविट्ठो । ता जाव अणकरणीअमाणस्स भवण्णुत्तेवणमहम्हाई भादुको विअ होमि । (इति परिक्रामति ।) (नेपथ्ये ।) हद्धी हद्धी । एसो तालवन्तपिधाण णिक्खिविअ णीअमाणो १ ही ही भो, दिष्ट्या चिरस्य कालस्योर्वशीसहायस्तत्रभवान्राजा नन्दनवनप्रमुखेषु प्रदेशेषु विहृत्य प्रतिनिवृत्तः । प्रविश्य नगरमिदानीं स्वकार्यानुशासनेन प्रकृतिमण्डलमनुरञ्जयन् राज्यं करोति । असन्तानत्वं वर्जयित्वास्य न किमपि शोचनीयम् । अद्य तिथिविशेष इति भगवत्यो- र्गङ्गायमुनयोः संगमे देव्या सह कृताभिषेकः संप्रतमुपकार्यायामुपविष्टः । तद्यावत्कलङ्क्रियमाणस्याङ्गानुलेपनमाल्याभागी भ्रातेव भवामि । २ हा धिक् हा धिक् । एष तालवृन्तपिधानं निक्षिप्य नीयमा- इदानीं विश्ववक्त्रमुखनायिकरूपोत्तराधं तावद्वेगमाह—तत इति । उर्वशी- सहितावगमनतो दृष्टः ॥ विदूषकः । ही ही भो इत्याश्चर्ये । दिष्ट्या विरला- त्मात् । चिरस्येत्याव्ययम् । उर्वशीसहायस्तत्रभवान्राजा नन्दनवनप्रमुखेषु प्रदे- शेषु विहृत्य प्रतिनिवृत्तः । प्रविश्य नगरमीदानीं स्वकार्यानुशासनेन प्रकृतिमण्डलं मनुरञ्जय राज्यं करोति । असन्तानत्वं वर्जयित्वास्य न किमपि शोचनीयम् । तिथिविशेष इति भगवत्योर्गङ्गायमुनयोः सङ्गमे देव्या सह कृताभिषेकः स- मुपकार्यायामुपविष्टः । अलङ्कृतमुपविष्ट इत्यपि पाठः । तद्यावत्कलङ्क्रियमा- णस्याङ्गानुलेपन माल्याभागी भ्रातेव भवामि । तिथिविशेषात् स्नायान्ति । कृता- दर्शो विसिक्तवान् । उपकार्यामिति गन्धदर्पः । प्राकृते निष्कमचन्नमत इत्यभियुक्तोऽत्र समभावि । पडिदा इति पाठे तु युक्त एवार्थः । उपका- र्यामिका इति विवक्षितम् ॥ नेपथ्य इति । पुटिकायांवृक्षशाखाद्वितयम् । त- ण्युक्तं यत्र तद् द्विर हा धिक् एष तालवृन्तपिधानं नीयमानं २।

१०० विक्रमोर्वशीये अच्छादाविरहिदेण मोलिरअणदाए जोइदो मणी आमिससङ्किणा गिद्धेण आक्खित्तो । विदूषकः—(आकर्ण्य ।) अधाहिदं अधाहिदम् । परमबहुमदो क्खु तव वअस्स संगमणीओ णाम चूडामणी । अदो क्खु असम- त्तेणेवत्थो एव्व तत्तभवं आसणादो उट्ठिदो । ता पासपरिवत्ती होमि । (इति निष्क्रान्तः ।) प्रवेशकः । (ततः प्रविशति राजा सूतश्च धनुर्द्धेधकौ परिजनश्च ।) राजा—वेधक वेधक, आत्मनो वधमाहर्त्ता कासौ विहगतस्करः । येन तद्यथम् स्तेयं गोपुरेव गृहे कृतम् ॥ १ ॥ किरातः—ऐसो अग्गमुहल्लग्गहेमसूत्तेण मशिणा अणुरञ्जअन्तो विअ आआसं भमदि । नोऽष्मरोविरहितेन मौलिचित्रतायां योजितो मणिरमिषशङ्किना गृध्रेणा- क्षिप्तः । १ अत्याहितमत्याहितम् । परमबहुमतः खलु तव वयस्य संगमनीयो नाम चूडामणिः । अतः प्रत्यक्षमानेपथ्य एव तत्रभवानासनत उत्थितः । तत्पार्श्ववर्ती भवामि । २ एषोऽग्रमुखग्रहममुखेण मणिनानुग्रवप्रियाकाशं भ्रमति । तोधिरहितव अथ हूवा आर्अरलतया योजितो मणिरमिषशङ्किना गृध्रेणा- क्षिप्तः । गमन ताउटतडम् इति त्रिकाण्डी ॥ विदूषकः । अत्यादिश्रणा- हितम् । अत्यहित महाभीति कर्म भीषानपेक्षिक' इति त्रिकाण्डी । परमबहु- मतः खलु तव वयस्य संगमनीयो नाम चूडामणिः । अतः प्रत्यग्रमानेपथ्य एव तत्रभवानासनत उत्थितः । तत्पार्श्ववर्ती भवामि । प्रवेशकलक्षणमु- क्तम् । वेधक इति दिशाटनम् । इषिदृषक इत्यपि ॥ आत्मनो वधमाह- र्तेति । शस्त्रहस्तः तद्यथमभयम् । गोमु पलङ्कृत ॥ १ ॥ किरातः । ल्नेन्मुन्तरप्रहेशगुदत्त मणितनुरञ्जवशिकदाथ भ्रमती । 'मुखकोटिलग्न- इ

पञ्चमोऽङ्कः । १०३ राजा—पश्याम्येनम् । असौ मुखालम्बितहेमसूत्रं बिभ्रन्मणिं मण्डलशीघ्रचारः । अलातचक्रप्रतिमं विहङ्गः सद्ररागलेखावलयं तनोति ॥ २ ॥ कथय । किं सम्प्रति कर्तव्यम् । विदूषक —(सरोषं १) भो, अल एत्थ घिणाए । अवराही सासणीओ । राजा—सम्यगाह भवान् । धनुर्धनुस्तावत् । परिजनः—२जं भट्टा आणवेदि । (इति निष्क्रान्तः ।) राजा—न दृश्यते हि विहगाधमः । विदूषकः—३इदोइदो दक्खिणन्तरेण चलिदो सउणिहदाओ । राजा—(दृष्ट्वा ।) इदानीं प्रभापल्लवितेनासौ करोति मणिना खगः । अशोकस्तबकेनेव दिङ्मुखस्यावतंसकम् ॥ ३ ॥ यवनी—(धनुर्हस्ता प्रविश्य ४) भट्टा, एदं ससरं चावम् । १ भो, अलमत्र घृणया । अपराधी शासनीयः । २ यद्भर्ताज्ञापयति । ३ इत इतो दक्षिणान्तरेण चलितः शकुनिहतकः । ४ भर्त्त इदं सशरं चापम् । हरि पाठः । भ्रमयुक्तेलय मुक्तमथेति पूर्वमेवतन्नियम्यग्रेहम् ॥ अला विति । मण्डलाकारभ्रमणे शीघ्रं चरो यश्चिरः । अङ्गाङ्ग जगते चन्दु तस्य चक्रम् । तत्प्रतिमं सादृश्यम् । तस्य मणे रागलेखा तस्या वलयं मण्डलम् ॥२॥ विदूषकः । भो, अलमत्र घृणया । अपराधी शासनीयः ॥ परिजनः । यद्भर्ताज्ञापयति ॥ विदूषकः । इत इतो दक्षिणान्तरेण चलितः शकुनिहतकः ॥ प्रभेति । प्रभाया फुल्ला पल्लवितश्च विस्तृतश्च ॥ ३ ॥ अधीऽश्रोऽतिकम् । क्रमशोग्रतो याहादी । प्रविष्टेऽ हस्ते चापं यत्नa क्रम्यमतिपम् ई०-

१२४ विक्रमोर्वशीये राजा—किमिदानीं धनुषा । बाणपथातीतं क्रव्यभोजनं । तथाहि । आभाति मणिविशेषो दूरमिदानीं पतत्रिणा नीतः । नक्तमिव लोहिताङ्गः परुषघनच्छेदसंस्पृक्तः ॥ ४ ॥ आर्य लातव्य । कञ्चुकी—आज्ञापयतु देवः । राजा—मद्वचनादुच्यन्तां नागरिकाः सायं निवासवृक्षाग्रे वि- धीयतां विहगावधः । कञ्चुकी—यथाज्ञापयति देवः । (इति निष्क्रान्तः ।) विदूषकः—भो, विसमीभवु भव संपदम् । कहिं गदो सो रवणुकुम्भीलओ भवादो सासणादो मुञ्चिस्सदि । (इत्युपविशतः ।) राजा—वयस्य, रत्नमिति न मे तस्मिन्मणौ प्रयासो विदूरमोतिशते । प्रियया तेनास्मि सरो संगमणीयेन संगमितः ॥ ५ ॥ (ततः प्रविशति सशरं मणिमादाय कञ्चुकी ।) कञ्चुकी—जयति जयति देवः । अनेन निर्भिन्नतनुः स वध्यो । रोषेण ते मार्गणतां गतेन १ भो, विश्रम्यतु भवान्संप्रतम् । कुत्र गतः स रत्नकुम्भीरको भवतः शासनान्मुच्येत । विहगवधः ॥ आभातीति । मणिविशेषः उत्कृष्टो मणिः । लोहिताङ्गो मङ्गलः । कान्तिमात्रा महीसुतः इति च सः । परुषघनच्छेदः परिणतमेघखण्डः ॥ ४ ॥ लातव्य इति कञ्चुकितः संज्ञाम् । तच्चामुमुक्ते प्रकृष्टम् ॥ विदूषकः । भो विश्राम्यतु भवान्संप्रतम् । कुत्र गतः स रत्नकुम्भीरको भवतः शासनान्मुञ्चेत । 'कुम्भी- रकाः कण्डोलवृक्षकल्पः प्रच्छन्न इति शेषः ॥ रत्नमिति मेति । विदू- रगतं वर्णशून्यास्तित्वं जीयते । संगमणीयेन तन्नाम्ना । संगमयेन सह संगमितः ॥ ५ ॥ अनेनेति । निर्भिन्नतनुर्विदारितशरीरः । वयमणीयं विहितः । मार्गणतां गतेन