विक्रमोर्वशीयम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

५४ विक्रमोर्वशीये चेटी—(तथा कृत्वा।) भट्टिणि, तं १एदं कौलीणं विअम्भदि भट्टारअं उद्दिसिअ उव्वसीअक्खरो बन्धणधो त्ति तक्केमि। अय्य- माणवअप्पमादादो अम्हाणं हत्थ आगोदम्। देवी—२ण ग्टिहीदत्था होहि। (धत्री वाचयति।) देवी—३एदेण एव्व उवआरेण तं अच्छरासमुअं पेक्खम्ह। चेटी—४जं देवी आणवेदि। (इति परिजनसहिता उदासङ्गं परिक्रामति।) विदूषक—५भो वयम्स, किं एदं पवणवसगामि पमदवणं मीरगदकीडापव्वदपञ्जते दीसदि। राजा—(उत्थाय।) भगवन् वसन्तसख मल्यानिल, प्रासार्थं हर सम्भृतं सुरभि यत्त्वं परतो वारया र्कि मिथ्या भवतो हतेन दयितास्नेहप्रबन्धोऽनेन मे। १ देवि, तदेतत्कौलीनं विजृम्भते। भट्टारकमुद्दिश्य उर्वश्यक्षर वाक्प्रबन्ध इति तर्कयामि। आर्यमाणवकप्रमादादानयोरुष्मागतम्। २ ननु गृहीतार्था भव। ३ एतनेवोपचारेण तमप्सरः कामुकं प्रेषामः। ४ यद्देव्याज्ञापयति। ५ भो वयस्य किमेतत्पवनवशगामि प्रमदवनं नीरगत क्रीडापर्वतपर्यन्ते दृश्यते। दतत् १ यदि आवरणकृतस्तत्राशङ्का॥ चेटी। *तं तदेतत्कौलीनं विजृम्भते। तत्- त्कालीनं लोकवाद इव तिष्ठति। * भट्टारकमुद्दिश्योर्वश्यक्षरः सान्दर्भ इति तर्कयामि। 'राजा भट्टारको देव इत्यमरः। आर्यमाणवकप्रमादादस्माकं हस्तमाप्र- तम्। देवी। ननु गृहीतार्था भव ॥ दत्ता। एतनेवोपचारेण पश्येव तवान- प्सरःकामुकं प्रेक्षामहे॥चेटी। यद्देव्याज्ञापयति॥ विदूषकः। भो वयस्य किमेत- त्पवनवशगामि प्रमदवनवन्नीरगतक्रीडापर्वतपर्यन्ते पत्तनान्निर्गतमिवेति। ५

द्वितीयोऽङ्कः । ५५ जानीते हि भवांश्चिनोदनपरैरेवंविधैर्धारितं कामार्त्तं जनमङ्गनामिवयितुं नाम्नोचितं साधनम् ॥ १९ ॥ १ निपुणिका—भट्टिणि, एदस्स एव्व अण्णेसणं वट्टदि । देवी—पेक्खामि । विदूषक—भो, दिस्समाणवेसमच्छारिणा मयूरपिच्छेण वि- प्पदोम्हि । राजा—सखे! दृष्टोऽसि मन्दभाग्य । देवी—(सहसोपसृत्य ।) अज्जउत्त, अलं आवेगेण । एदं दुव्वं म गुञ्जरवम् । राजा—(ससम्भ्रमापवारितम् ।) अये, इयं देवी । (प्रकाशम् ।) स्वा- गतं देव्यै । १ भट्टिनि, एतस्यैवान्वेषणं वर्तते । २ प्रेक्षे । ३ भो, दृश्यमानवेषप्रच्छादिना मयूरपिच्छेन विप्रतारितोऽस्मि । ४ आर्यपुत्र अलमावेगेन । एतदेव तद्गुञ्जरवम् । कि जानीथ न त्वां पुनरहमपि प्रवृत्त इति चेत्किं वा वीभित्सुं एतादृशं रङ्ग यत्न कृतोऽप्युदरनयतिध्याहतन विपर्यकं लीजन स मम दयितायां य च दृष्ट्वा न त्वामप्यहं कदापि मन्दारपल्लवेनेव मवत पश्यसि जगति । पूर्व तावत्स हि तं सोऽप्यनभानोऽपि मदन सनु न क च न तान् अयुक्तं सदभ्यवधापमानोऽपि प्रम न त मयि नापि यतः सख्यादीति सर्वतोऽननाट्यन्न प्येन कृतं दुरन्तं अहोदृष्ट्या प्राप्ता येन ष र पुतादनुभवति । सविधावतु क मम न निवर्तते च न स्वयं इतौ नावे । विलोकयितुं लज्जारम्भम् । अथवा अपूर्वस्या श्च निपुणिका । १ एतस्या एव वर्तते । चर्च । ३ विदूषकः भो विप्रलम्भनवेषच्छागप्रच्छादिना मयूरपिच्छेन विप्रलब्धो ऽस्मि । ४ आर्यपुत्र अलमावेगेन । एतदेव तद्गुञ्जरवम् । मा पुनर् इति ऽङ्ग स पर्यन्त उपमानाह विषादसि । आर्यपुत्र विद

५६ विक्रमोर्वशीये देवी—१दुग्गदं दाणिं संवृत्तम् । राजा—(जनान्तिकम् ।) वयस्य, किमत्र प्रतिविधानम् । विदूषक—(जनान्तिकम् ।) २लोप्तेण सुइदस्स कुम्भिलअस्स अत्थि वा पडिवअणम् । राजा—(अपवार्य ।) मूढ, नायं परिहासकालः । (प्रकाशम् ।) नेदं पत्रं मया मृग्यते । तत्खलु मन्त्रपत्रं यदन्वेषणाय ममायमारम्भः । देवी—३जुज्जदि अत्तणो सोहग्गं पच्छादेदुम् । विदूषक—४भोदि, तुवरेहि से भोअणम् । पित्तोवसमणेन सुत्थो होदु । देवी—५णिउणिए, सोहणं खु बह्मणेण आसासिदो वअस्सो । विदूषक—६ण पेक्ख । आसासिदो वअस्सो चित्तभोअणेण । राजा—मूर्ख, बलादपराधीन मामापादयसि । १ दुरागतमिदानीं संवृत्तम् । २ लोप्त्रेण सूचितस्य कुम्भीरकस्यास्ति वा प्रतिवचनम् । ३ युज्यत आत्मनः सौभाग्यं प्रच्छादयितुम् । ४ भवति, त्वरयस्यास्य भोजनम् । पित्तोपशमनेन स्वस्थो भवतु । ५ निपुणिके, शोभनं खलु ब्राह्मणेनाश्वासितो वयस्यः । ६ ननु प्रेक्षस्व । आश्वासितो वयस्यश्चित्रभोजनेन । च जीर्यत नाध साध्वाह वसनम् ॥ इति सागरोक्तम् ॥ देवी । दुरागतमिदानीं संवृत्तम् ॥ प्रतिविधानं प्रतीकारः ॥ विदूषकः । लोप्त्रेण सूचितस्य कुम्भीर- कस्यास्ति वा प्रतिवचनम् । लोप्त्रं चोरितद्रव्यादिभूतं वस्तु । दासी इति भाषायां प्रसिद्धम् । स्तेयद्रव्यं तु यद्द्रव्यम् इति त्रिकाण्डी । कुम्भीरकश्चोरः । कुम्भीरको गण्डपदस्तस्कराद्यमात्स्यु च । इति चौरः ॥ युज्यतऽत्र वध्यताम् आरम्भ उद्योगः ॥ देवी । युज्यत आत्मनः सौभाग्यं प्रच्छादयितुम् ॥ विदूषकः । भवति त्वरयस्यास्य भोजनम् । पित्तोपशमनेन स्वस्थो भवतु ॥ देवी । निपुणिके शोभनं खलु ब्राह्मणेनाश्वासितो वयस्यः । वयस्यो राजा ॥ विदूषकः । ननु प्रेक्षस्व ।

द्वितीयोऽङ्कः। ५७ देवी—णत्थि भवदो अवराहो । अह एव्व अवरद्धा । जा पडिकूलदसणा भविअ अग्गदो चिट्ठामि । इदो गमिस्सम् । (इति कोपं नाटयित्वा प्रस्थिता ।) राजा— अपराधी नामाहं प्रसीद रम्भोरु विरम संरम्भात् । सेव्यो जनश्च कुपितः कथं नु दासो निरपराधः ॥ २० ॥ (इति पादयोः पतति ।) देवी—(आत्मगतम् ।) मा खु लहुहिअआ अणुणअं बहु मण्णे । किं दु दक्खिण्णकिदपच्छादावस्स भाएमि । (इति राजानमपहाय सपरिवारा निष्क्रान्ता ।) विदूषकः—पाउसणदी विअ अप्पसण्णा गदा देवी । णं उट्ठेहि । राजा—(उत्थाय ।) वयस्य, नेदमुपपन्नम् । पश्य । प्रियवचनशतेऽपि योषितां दयितजनानुनयो रसाहते । १ नास्ति भवतोऽपराधः । अहमेवापराद्धा । या प्रतिकूलदर्शना भूत्वा अग्रतस्तिष्ठामि । इतो गमिष्यामि । २ मा खलु लघुहृदया अनुनयं बहु मन्ये । किं तु दाक्षिण्यकृत- पश्चात्तापस्य बिभेमि । ३ प्रावृण्नदीवाप्रसन्ना गता देवी । ननूत्तिष्ठ । आचरितो वयस्याऽप्रभाजनम्॥देवी॥नास्तिभवतोऽपराधः। अहमेवापराद्धा। या प्रतिकूलदर्शना भूत्वा अग्रतस्तिष्ठामि । इतो गमिष्यामि। अपराधा नाम- ति। संरम्भात्क्रोधतः। स्वापराद्धमेव दर्शयति-सेव्यःप्रभुर्भाव्यः जनः कुपितः । कश्चि- दापराधाऽस्यापि कुपितः शोभत इति भावः । तदस्मत्प्रभुत्वात्त्वन्नीति शोभत इति । तदप्य- निरपराधः क नु। तस्यापराधानुगुणमेव युक्तं स्यान्न त्वागताऽस्तीति भावः ॥ २० ॥ देवी। म खलु लघुहृदया अनुनयं बहु मन्ये । किन्तु दाक्षिण्यकृत पश्चात्तापस्य बिभेमि ॥ विदूषकः । प्रावृण्नदीवाप्रसन्ना गता देवी। ननूत्तिष्ठ ॥ प्रियवचनशत इति । प्रियवचनशतेऽपि योषितां दयितजनानुनयः प्रियजन-

५६ विक्रमोर्वशीये देवी—दुराग्द दाणिं संवृत्तम्। राजा—(जनान्तिकम्।) वयस्य, किमत्र प्रतिविधानम्। विदूषक—(जनान्तिकम्।) लोप्तेण सुइदस्स कुम्भिलअस्स अत्थि वा पडिवअणम्। राजा—(अपवार्य।) मूर्ख, नायं परिहासकालः। (प्रकाशम्।) नेदं पत्रं मया मृग्यते। तत्खलु मन्त्रपत्रं यदन्वेषणाय ममायमारम्भः। देवी—जुज्जदि अत्तणो सोहग्गं पच्छादेदुम्। विदूषकः—भोदि, तुवरेहि से भोअणम्। पित्तोवसमणेन सुत्थो होदु। देवी—णिउणिए, सोहणं खु वम्हणेण आसासिदो वअस्सो। विदूषक—ण पेक्ख। आसासिदो वअस्सो चित्तभोअणेण। राजा—मूर्ख, बलादपराधिं मामापादयसि।

१ दुरागतमिदानीं संवृत्तम्। २ लोप्त्रेण सूचितस्य कुम्भीरकस्यास्ति वा प्रतिवचनम्। ३ युज्यत आत्मनः सौभाग्यं प्रच्छादयितुम्। ४ भवति, त्वरयस्वास्म भोजनम्। पित्तोपशमनेन स्वस्थो भवतु। ५ निपुणिके, शोभनं खलु ब्राह्मणेनाश्वासितो वयस्यः। ६ ननु प्रेक्षस्व। आश्वासितो वयस्यश्चित्रभोजनेन।

न जायत नाथ सम्प्याह वञ्चनम् ॥ इति सामगक ॥ देवी। दुरागतमिदानीं संवृत्तम् ॥ प्रतिविधानं प्रतीकारः ॥ विदूषकः । लोप्त्रेण सूचितस्य कुम्भीर कस्यास्ति वा प्रतिवचनम् । लोप्तं चारितद्रव्यांशभूतं वस्तु। दाही इति भाषायां प्रसिद्धम् । स्वयं राजचन्द्रवञ्चनम् इति त्रिकाण्डी । कुम्भीरकश्चोरः । कुम्भीरको गण्डप स्सन्दरश्चाम्बिकुम्भजः । इति कोषः ॥ मून न वचना आरम्भ उद्योगः ॥ देवी। युज्यत आत्मन सौभाग्यं प्रच्छादयितुम् ॥ विदूषकः । भवति त्वरयस्वास्म भोजनम्। पित्तोपशमनेन स्वस्थो भवतु ॥ देवी। निपुणिके शोभनं खलु ब्राह्मणेना श्वासितो वयस्यः । वयस्यः सखा ॥ विदूषक । ननु प्रेक्षस्व ।

देवी—णेत्थि भवदो अवराहो । अह एव्व अवराद्धा । जा पडिकूलदसणा भविअ अग्गदो चिट्ठामि । इदो गमिस्सम् । (इति कोपं नाटयित्वा प्रस्थिता ।) राजा— अपराधी नामाहं प्रसीद रम्भोरु विरम संरम्भात् । सेव्यो जनश्च कुपितः कथं नु दासो निरपराधः ॥ २० ॥ (इति पादयोः पतति ।) देवी—(आत्मगतम् ।) मो क्खु लहुहिअआ अणुणअं बहु मण्णे । किं दु दक्खिण्णकिदपच्छादावस्स भाएमि । (इति राजानमपहाय सपरिवारा निष्क्रान्ता ।) विदूषकः—पाउसणदी विअ अप्पसण्णा गदा देवी । ण उत्थेहि । राजा—(उत्थाय ।) वयस्य, नेदमुपपन्नम् । पश्य । प्रियवचनशतेऽपि योषितां दयितजनानुनयो रसाहते । १ नास्ति भवतोऽपराधः । अहमेवापराद्धा । या प्रतिकूलदर्शना भूत्वा अग्रतस्तिष्ठामि । इतोगमिष्यामि । २ मा खलु लघुकृदया अनुनयं बहु मन्यै । किं तु दाक्षिण्यकृत- पश्चात्तापस्य बिभेमि । ३ प्रावृण्नदीवाप्रसन्ना गता देवी । नोत्तिष्ठ । अ ध नितो वस्त्वाश्चर्यजना त्मा । इत्या । मिनश्च । इतः । इत्यवराद्धः । या प्रतिकू ल ना भूत्वा अग्रतः । गमिष्यामि । अपराधी नामे त्ति । संरम्भात्क्रोधात्। व्यापदः पराध इत्यपराधिनश्चैत्य सर्वो न कुपितः । पति- श्चा । यदि कश्चि दपराधश्चेत् । आत्मगतम्-मो खलु । लघुकृदया निस्नेहहृ दया नानुरूपानुरागा इत्यर्थः । सा तस्येति दाक्षिण्यकृते- त्यथः । ॥ तन्ती । कश्चित् लघुकृ अनुनयं बहु मन्या । दाक्षिण्यकृत- पश्चात्तापस्य बिभेमि । विदूषकः । प्रावृण्नदीवाप्रसन्ना गता गता भवत्या प्रियवचनकृत इति । प्रियवचन कृत इत्यर्थः । दयितजनस्यानुनयः प्रियजन-

५६ विक्रमोर्वशीये देवी—$^१$दुरागदं दाणिं संवृत्तम् । राजा—(जनान्तिकम् ।) वयस्य, किमत्र प्रतिविधानम् । विदूषकः—(जनान्तिकम् ।) $^२$लोत्तेणे सूइदस्स कुम्भिलअस्स अत्थि वा पडिवअणम् । राजा—(अपवार्य ।) मूढ, नायं परिहासकालः । (प्रकाशम् ।) नेदं पत्रं मया सृज्यते । तत्खलु मन्मथपत्रं यदन्वेषणाय ममायमारम्भः । देवी—$^३$जुज्जदि अत्तणो सोइग्गं पच्छादेदुम् । विदूषकः—$^४$भोदि, तुवरेहि से भोअणम् । पित्तोवसमणेन सुत्थो होदु । देवी—$^५$णिउणिए, सोहणं क्खु बह्मणेण आसासविदो वअस्सो । विदूषकः—$^६$णं पेक्ख । आसासविदो वअस्सो चित्तभोअणेण । राजा—मूर्ख, बलादपराधििनं मामापादयसि । १ दुरागतमिदानीं संवृत्तम् । २ लोप्त्रेण सूचितस्य कुम्भीरकस्यास्ति वा प्रतिवचनम् । ३ युज्यत आत्मनः सौभाग्यं प्रच्छादयितुम् । ४ भवति, त्वरयस्वास्म भोजनम् । पित्तोपशमनेन स्वस्थो भवतु । ५ निपुणिके, शोभनं खलु ब्राह्मणेनाश्वासितो वयस्यः । ६ ननु प्रेक्षस्व । आश्वासितो वयस्यश्चित्रभोजनेन । व जायश नाश्च मा याद व$|३$म् ॥ इति सागरोक्त ॥ दर्घा । दुरागतमिदानीं संवृत्तम् ॥ प्रतोवध्रानं प्रतीकारः ॥ विदूषकः । लोप्त्रेण सूचितस्य । मस्ति कस्यास्त वा प्रतिवचनम् । लोप्तं चोरितद्रव्याश [त] बलुः । दापी इति भाषायां प्रसिद्धम् । स्वल्पस्य वचनदन्तम् इति त्रिहाण्डी । कुम्भीरकश्चोरः । कुम्भीरको गन्ध बन्धकश्चमत्स्यत्सुवः । इति कोषः । २४ । १ विवक्षा पारम्न उज्जाव ॥ दर्घा । युज्यत आत्मनः सौभाग्यं प्रच्छादयितुम् ॥ विदूषकः । भवती त्वरयस्वास्म भोजनम् । पित्तोपशमनेन स्वस्थो भवतु ॥ दर्घा । निपुणिके शोभनं खलु ब्राह्मणेनाश्वासितो वयस्यः । वयस्य राशो ॥ विदूषकः । ननु प्रेक्षस्व ।

द्वितीयोऽङ्कः। ५७ देवी—१णत्थि भवदो अवराहो । अह एव्व अवराद्धा । जा पडिकूलदंसणा भविअ अग्गदो चिट्ठामि । २इदो गमिस्सम् । (इति कोपं नाटयित्वा प्रस्थिता ।) राजा— अपराधी नामाहं प्रसीद रम्भोरु विरम संरम्भात् । सेव्यो जनश्च कुपितः कथं नु दासो निरपराधः ॥ २० ॥ (इति पादयोः पतति ।) देवी—(आत्मगतम् ।) मा खु लहुहिअआ अणुणअं बहु मण्णे । किं दु दक्खिण्णकिदपश्चादावस्स भाएमि । (इति राजानमपहाय सपरिवारा निष्क्रान्ता ।) विदूषकः—३दिट्ठणट्ठदी विअ अप्पसण्णा गदा देवी । ण उट्ठेहि । राजा—(उत्थाय ।) वयस्य, नेदमुपपन्नम् । पश्य । प्रियवचनशतोऽपि योषितां दयितजनानुगयो रसादृते । १ नास्ति भवतोऽपराधः । अहमेवापराद्धा । या प्रतिकूलदर्शना भूत्वा अग्रतस्तिष्ठामि । इतः गमिष्यामि । २ मा खलु लघुहृदया अनुनयं बहु मन्ये । किं तु दाक्षिण्यकृत- पश्चात्तापस्य बिभेमि । ३ दृष्टनष्टश्रीरिवानप्रसन्ना गता देवी । ननूत्तिष्ठ । आत्मानमेवापराधिनं मन्यमाना देवीति भावः । या प्रतिकूलदर्शना या प्रतिकूलदर्शना भूत्वा अग्रतस्तिष्ठामि । इतः गमिष्यामि । अपराधी नामे- ति । संरम्भात् क्रोधात् । विरम उपशमं कुरु । सेव्यो जनश्च स्वातन्त्र्यात् कुपितः । दासो भृत्यस्तु कथं नु किमुत निरपराधः । सेव्यस्यापराधो नास्तीति भावः । अत एव निरपराधः कथं न स्यादित्यर्थः । आत्मगतं मनोगतम् । मा खल्वित्यादि ततः । लघुहृदया लघूभवद्धृदया, अनन्यचित्ता । दाक्षिण्यकृत- पश्चात्तापस्य बिभेमि । विदूषकः । ३ दृष्टनष्टप्रणया गता देवी । ननूत्तिष्ठ ॥ प्रियवचनशत इति । शिखरिणी वृत्तम् । दयितजनानुगमः दयितजन-

५६ विक्रमोर्वशीये देवी—१दुरागद दाणिं संवृत्तम्। राजा—(जनान्तिकम्।) वयस्य, किमत्र प्रतिविधानम्। विदूषक —(जनान्तिकम्।) २लोत्तेण सूइदस्स कुम्भिलअस्स अत्थि वा पडिवअणम्। राजा—(अपवार्य।) मूर्ख, नाय परिहासकालः। (प्रकाशम्।) नेदं पत्रं मया मृग्यते। तत्खलु मन्त्रपत्रं यदन्वेषणाय ममायमारम्भः। देवी—३जुज्जदि अत्तणो सोहग्गं पच्छादेदुम्। विदूषकः—४भोदि, तुवरेहि से भोअणम्। पित्तोवसमणेन सुत्थो होदु। देवी—५णिँउणिए, सोहणं खु बह्मणेण आसासिदो वअस्सो। विदूषकः—६णं पेक्ख। आसासिदो वअस्सो चित्तभोअणेण। राजा—मूर्ख, बलादपराधिनं मामापादयसि। १ दुरागतमिदानीं संवृत्तम्। २ लोप्त्रेण सूचितस्य कुम्भीरकस्यास्ति वा प्रतिवचनम्। ३ युज्यत आत्मनः सौभाग्यं प्रच्छादयितुम्। ४ भवति, त्वरयस्वास्म भोजनम्। पित्तोपशमनेन स्वस्थो भवतु। ५ निपुणिके, शोभनं खलु ब्राह्मणेनाश्वासितो वयस्यः। ६ ननु पश्य। आश्वासितो वयस्यश्चित्रभोजनेन। च जन्यं नार्थं न यदि यजेतम् ॥ इति माधवः ॥ नद्यै। त्यागतमीदानीं संवृत्तम् ॥ प्रणावधानं प्रतीकारः ॥ विदूषकः । लोप्त्रेण सूचितस्य कुम्भीर- कस्यास्ति वा प्रतिवचनम् । प्लो चोरितद्रव्यांशभूतं वस्तु। दासी इति भाषायां प्रसिद्धम् । तत्र १ इदम् इति ग्रहाणी। कुम्भीरकश्चोरः । कुम्भीरको गन्धमार्जारमत्स्ययोः। इति कोषः मूर्ख न चायं परिहासकालः इति ॥ देवी । युज्यत आत्मनः सौभाग्यं प्रच्छादयितुम् ॥ विदूषकः । भवति त्वरयस्वाश्य भोजनम्। पित्तोपशमनेन स्वस्थो भवतु ॥ देवी। निपुणिके शोभनं खलु ब्राह्मणेनाश्वासितो वयस्यः । वयस्यः सखा ॥ विदूषकः । ननु पश्य।

द्वितीयोऽङ्कः । ५७ देवी—णत्थि भवदो अवराहो । अह एव्व अपराद्धा । जा पडिकूलदंसणा भविअ अग्गदो चिट्ठामि । इदो गमिस्सम् । (इति कोपं नाटयित्वा प्रस्थिता ।) राजा— अपराधी नामाहं प्रसीद रम्भोरु विरम संरम्भात् । सेव्यो जनश्च कुपितः कथं नु दासो निरपराधः ॥ २० ॥ (इति पादयोः पतति ।) देवी—(आत्मगतम् ।) मो क्खु लहुहिअआ अणुणअं बहु मण्णे । किं दु दक्खिण्णकिदपच्छादाअस्स भाएमि । (इति राजानमपहाय सपरिवारा निष्क्रान्ता ।) विदूषकः—वैडमणदी विअ अव्वमण्‍णा गदा देवी । ण उठ्ठेहि । राजा—(उत्थाय ।) वयस्य, नेदमुपपन्नम् । पश्य । प्रियवचनशतोऽपि योषितां दयितजनानुनयो रसादृते । १ नास्ति भवतोऽपराधः । अहमेवापराद्धा । या प्रतिकूलदर्शना भूत्वा अग्रतस्तिष्ठामि । इतो गमिष्यामि । २ मा खलु लघुहृदया अनुनयं बहु मन्ये । किं तु दाक्षिण्यकृत- पश्चात्तापस्य बिभेमि । ३ प्रावृणदीवासमग्रा गता देवी । ननूत्तिष्ठ । आधारिता वयस्याऽत्र भोजनार्थी । प्रियव... रः । इदं दृश्यते । वा प्रतिकूलदर्शना भूत्वा अग्रतस्तिष्ठामि । ततो गमि... अपराधी नामे- ति । संरम्भात्कोपात् । स्वातन्त्र्यप्रभवेति सेव्यो जनश्च कुपितः । यतः कृत्याऽङ्कुशेन कुपित इत्यर्थः । दासोऽपराधी भवति । यद् निरपराधः कथन्न स्यात् ? अपराधो नामाहमेव । इदानीं मयि प्रसीद ॥ २० ॥ अर्द्धान्तरन्यासोऽलङ्कारः । दक्खिण्य- पच्छत्तापस्स बिभेमि । विदूषकः । प्रावृण्नदीवासमग्रा गता न नद्याः प्रियवचनशत इति । [पश्य ?] [इति ?] प्रसादनक्रमानभिज्ञो

५८ विक्रमोर्वशीये प्रविशति हृदयं न तद्विदा मणिरिव कृत्रिमरागयोजितः ॥ २१ ॥ विदूषकः—अणुकूलं एव्व एदं भवदो। ण हु अस्सिंउक्किण्ण- दस्स पमुहे दीवसिहा सहेदि। राजा—मैवम्। उर्वशीगतमनसोऽपि मम देव्या स एव बहु- मानः। किं तु प्रणिपातलङ्घनादहमस्या धैर्यमवलम्बिष्ये। विदूषकः—चिट्ठदु दाव धीरदा। बुभुक्खिदबम्हणस्स जीविदं अवलम्बदु भवं। समओ खु ण्हाणभोअणे सेविदुम्। राजा—(ऊर्ध्वमवलोक्य।) कथमर्धं गतं दिवसस्य। अतः खलु उष्णार्तं शिशिरे निषीदति तरोर्मूललवाले शिखी निर्भिद्योपरि कर्णिकारमुकुलान्याशेरते षट्पदाः। तप्तं वारि विहाय तीरनलिनीं कारण्डवः सेवते क्रीडावेश्मनि चैष पञ्जरशुकः क्लान्तो जलं याचते ॥ २२ ॥ (इति निष्क्रान्ताः।) द्वितीयोऽङ्कः। १ अनुकूलमेवैतद्भवतः। न खल्वेवं... मदनः। २ तिष्ठतु तावद्धीरता। बुभुक्षितब्राह्मणस्य जीवितमवलम्बतां भवान्। ————— वृत्तं प्रमथिताख्यानमुक्तं वृत्तविद्भिः । कृतं तव रचितं हृदयं मां न मदनः। ३ अयं ... ४ न ... लक्षणम् २३ ... दृष्टान्त रूपकम् ... कुमुदिनीश चन्द्रमसि या ... यतः इतरः—उष्णानशीतैः।

द्वितीयोऽङ्कः । ५९ रे मूलहृतमसाधारे । स्यादालवालमावालमावाप ' इति त्रिकाण्डी । द्विजी पूरः । शिखाबलं शिखी कण्ठी इति शेषः । निर्यान्त्युपविशन्ति । कर्णिकारमुद्र णी परिणाय्यारयदुष्करिया । 'अप हमोत्पलः कर्णिकारः पारव्याध इति काण्डी । निर्भिद्य विशाय । षट्पदाः भ्रमराः । 'हृदिदेशपिदचरणचयरीकानिनो रेशाः स्युः' इति हलायुधः । कारण्डवाः पक्षिविशेषाः । तथा विशेषा हारीतो द्रु कारण्डवः प्लवः' इति त्रिकाण्डी ॥ ३३ ॥ इति श्रीमद्दिण्डुमदपुरं ट्यायजूषप्रवरधीधिम्देवटोपनामक मौनिवुल्लीशमण्डनथीर नाथदीक्षितकुक्षिजविबुधप्रवरधीपादकृष्णदीक्षिताङ्गजहह्रनाथ रचितायां विप्रमोर्षदीपप्रकाशिकायां द्वितीयाङ्को मेषः ॥

तृतीयोऽङ्कः । (ततः प्रविशतो भरतशिष्यौ ।) प्रथमः—सखे पेलव, उपविष्टासनग्रहणे महेन्द्रमन्दिरप्रस्थि- ध्यायिना त्वमासनं ग्राहितः । अहन्त्विदमुदककलशं साधितः । तत् पृच्छामि पुरो प्रयोगेन देवरिषदाराधिता न वेति । द्वितीयः—गालव, ण जाणे कहं आराधिदा होदि । तस्सिं उण सरस्सईकिदिकव्वबन्धे लच्छीसअंवरे उव्वसी तेसु तेसु रसांतरेसु उम्माइदा आसि । प्रथमः—सदोषवकाश इव वाक्यशेषः । द्वितीयः—आम । ताए वअणं पमादक्खलिदं आसि । प्रथमः—किमिव । द्वितीयः—लच्छीभूमिकाए वहमाणा उव्वसी वारुणीभूमिकाए वहमाणाए मेणवाए पुच्छिदा । समागदा तेलोक्कपुरिसा सकेसवा लोअपाला । कदरम्मि दे हिअआहिणिवेसो त्ति । १ गालव, न जाने कथमाराधिता भवति । तस्मिन्पुनः सरस्वतीकृत- काव्यबन्धे लक्ष्मीस्वयंवरे उर्वशी तेषु तेषु रसान्तरेषून्मादितासीत् । २ आम । तस्याः वचनं प्रमादस्खलितमासीत् । ३ लक्ष्मीभूमिकया वर्तमाना उर्वशी वारुणीभूमिकया वर्तमानया मेनकया पृष्टा । समागतास्त्रैलोक्यपुरुषाः सकेशवा लोकपालाः । कतमस्मिंस्ते हृदयाभि- निवेस इति । 'इदानीं पेलवगालवाख्यभरतमुनिशिष्ययुग्मेन राज्ञः पुनरुर्वशीसमागमसम्भावनाय तावदाह—ततः प्रविशत इति। प्रथमः। शरणं गृहम्। 'शरणं गृहरक्षित्रोः शरणं रक्षणे वधः। इति विश्वलोचनः। प्रयोगेण लक्ष्मीस्वयंवर- रूपरूपेण। परिषद्सभा। समज्याः परिषत्' इत्यमरः॥ द्वितीयः। गालव, न जाने कथमाराधिता भवती। तस्मिन्पुनः सरस्वतीकृताव्यबन्धे लक्ष्मी- स्वयंवरे उर्वशी तेषु रसान्तरेषून्मादितासीत्॥ द्वितीयः। आमेति स्मरणे। 'आमानुपूर्व्ये स्मरणे' इति त्रिकाण्डी। तस्या वचनं प्रमादस्खलितमासीत् ॥ द्वितीयः। लक्ष्मीभूमिकया वर्तमाना उर्वशी वारुणीभूमिकया वर्तमानया मेन- 1

तृतीयोऽङ्कः । ६१ प्रथम —ततस्तत । द्वितीयः—ताए पुरिसोत्तमे त्ति भणिदव्वे पुरूरवसि त्ति णि- ग्गदा वाणी । प्रथम —भवितव्यतानुविधायीनि बुद्धीन्द्रियाणि । स ताम- भिक्रुद्धो मुनि । द्वितीय —सेण उवज्झाएण । महिन्देण उण अणुगिहीदा । प्रथम —कथमिव । द्वितीय —जेणं मम तुए उवदेसो लङ्घिदो तेण ण दे दिव्यं ठाणं भविस्सदि त्ति उवज्झाअस्स समासादो सावो । पुरन्दरेण उण लज्जावणदमुहिं उव्वसिं पेक्खिअ एवं भणिदम्—'जम्हि बद्ध- भावासि तुमं तस्स मे रणसहाअस्स राएसिणो पिअ करणिज्जे । सा दाव तुमं पुरूरवसं जहाकामं उवचिट्ठ जाव सो पडिदिहमंताणो भोदि' त्ति ।

१ तस्या पुरुषोत्तम इति भणिते च पुरूरवसीति निर्गता वाणी । २ तथा उपेक्षान्न । महेन्द्रेण पुनरनुगृहीता । ३ येन मम त्वया स दिग्सन न तो ऽन्य स्थानं भविष्टव्यम् । उपाध्यायस्य सवनान्तः शापः । पुरन्दरेण पुनल्लाज्जावनतमुखीमुर्व्वशीं प्रेक्ष्यैवं भणितम् यस्मिं बद्धभावोऽसि त्वं तस्य मे रणसहायस्य राजर्षेः प्रियं करणीयंम् । तस्मात्त्वं पुरूरवसं यथा काममुपतिष्ठस्व यावत्स परदृष्टसन्तानो भवति इति ।

यथा पुरा । ततश्च तत्रत्यपुरुषाः सत्वरम् इव ... निज०... मुनिवरस्य ... कृतमिव । द्वितीय । ० पुरुषोत्तम इति भणिति च पुरूरवसीति ० वाणी । प्रथम । किञ्च ० भवति ० इति । द्वितीय । एवं उपाध्यायेन ० ... । द्वितीय । येन मम त्व... तस्मात्त्वं सर्व... ० पुरन्दरस्य समासात् शापः पुरन्दरेण तु लज्जावनतमुखीमुर्व्वशीं प्रेक्ष्य ... ० यस्मिन् बद्धभावोऽसि त्वं तस्य

६२ विक्रमोर्वशीये प्रथमः—सदृशं पुरुषात्तरवेदिनो महेन्द्रस्य । द्वितीय —(सूर्यमवलोक्य ।) पेधायसत्रेण अवरुद्धा अधिगे अणेण । ता उवज्झाअग्गं पाव्भरत्तिणो होम । (इति निष्क्रान्तो ।) विष्कम्भकः । (ततः प्रविशति कञ्चुकी ।) कञ्चुकी— सर्वः कश्चो वयसि यतते ऽप्युमर्या कुटुम्बी पश्चात्पुत्रैरपहृतभरः कल्पते विश्रमाय । अस्माकं तु प्रतिदिनमियं सादयन्ती प्रतिष्ठां सेवा कारापरिणतिरभूदोषु कष्टोऽधिकारः ॥ १ ॥ १ कश्यपसत्रेणावरुद्धास्तदपराह्वेन । । तदुपाध्यायस्याग्रपाश्ववर्त्तिनो भवावः । अन्या सर्वो विक्रमाणीत्यम्। ... एवम् । ता अङ्गम् इति । द्वितीयः । कश्यपसत्रेणावरुद्धास्तदपराह्वेन । तदुपाध्या- यस्याग्रपाश्ववर्त्तिनो भवावः विष्कम्भक इति । तत इत्यतः परस्य क... पश्यन्तः ... कञ्चुकी—...

नगरचंद भेरीदान खेटिड ꣹ 7 ग्रन्थालय बीकानेर, (राजपुताना) तृतीयाङ्कोऽङ्कः । ६३ (परिक्रम्य) आदिष्टोऽस्मि सन्नियमया काशिराजपुत्र्या—यथा 'व्रत संपादनाय मया मानमुत्सृज्य निपुणिकामुखेन पूर्वं याचितो महारा- जः । तदेव मद्द्वचनाद्विज्ञापय' इति यावदहमवसितसन्ध्याकार्यं महा- राजं पश्यामि । (परिक्रम्यावलोक्य च ।) रमणीयः खलु दिवसाव सानवृत्तान्तो राजवेश्मनि । उत्कीर्णा इव वासयष्टिषु निशानिद्रालसा बर्हिणो धूपैर्गाभगतैः स्तुनैर्गमय सन्दिग्धपारावताः । आचारप्रयतः सपुष्पबलिषु स्थानेषु चार्चिष्मती संध्यामङ्गलदीपिका विभजते शुद्धान्तवृद्धो जनः ॥ २ ॥ (नेपथ्याभिमुखं दृष्ट्वा ।) अये, इत एव प्रस्थितो देवः । परिजनवनिताकरापिताभिः परिवृत एष विभाति दीपिकाभिः । गिरिरिव गतिमानपश्यमानः प्रुजटर्पा षतकर्णिकारयद्भिः ॥ ३ ॥ यावदहमवलोकनमागं स्थित्वा प्रतिपालयामि ।

६४ विक्रमोर्वशीये (तत प्रविशत्यासननिर्दिष्ट सपरिवारो राजा विदूषकश्च ।) राजा—(आत्मगतम् ।) कार्यान्तरितोत्कण्ठं दिन मया नीतमतिदृच्छ्रेण । अविनोददीर्घयामा कथं नु रात्रिर्गमयितव्या ॥ ४ ॥ कञ्चुकी—(उपगम्य ।) जयतु जयतु देव । देव, देवी वि- ज्ञापयति—'मणिहर्म्यपृष्ठे सुदर्शनश्चन्द्र । तत्र संनिहितेन देवेन प्रतिपालयितुमिच्छामि यावद्रोहिणीसंयोग' इति । राजा—विज्ञाप्यतां देवी यस्त्वय च्छन्द इति । कञ्चुकी—यदज्ञापयति देव । (इति निष्क्रान्त ।) राजा—वयस्य, किं परमार्थत एव देव्या व्रतानिमित्तोऽय- मारम्भ स्यात् । विदूषक —तक्केमि सजादपश्चात्तावा अत्तभोदी वदव्ववदे- सेण तत्तभवदो पणिपादलङ्घणं पमज्जितुकामेत्ति । राजा—उपपन्नं भवानाह तथा हि । अवधूतप्रणिपाता पश्चात्संतप्यमानमनसोऽपि । निभृतैरुपचरन्ते दयितानुनयैर्मनस्विन्य ॥ ५ ॥ तदादेशय मणिहर्म्यपृष्ठस्य मार्गम् । १ तक्येमि सञ्जातपश्चात्तापा अत्रभवती व्रतव्यपदेशेन तत्रभवतः प्रणिपातलङ्घनं प्रमाष्टुकामेति । २ १ ८४ । १ ३०४ । ३ ५१ । अ । ४ ३ । कार्यान्तरिमिति । कार्ये रागह ५२ चरित इति । गिता उ ३ ग यस्मिन् । अङ्गदादहिकडे समे इत्यमर । अ तसिङ्गा ग्य इत्य ४२८ । म्या २४६ प्रानीतम् इति पा । अविनोदो दीर्घो येषु ७७ सुहृदं पाञ्चन । ग मु ३८ ६,५८ इति वा । ९ न विद्याप ॥ थविज्ञाप्य ई १ यस्त । अत्रिकल्प्य प ६ ४ १ इति पञ्जी ॥ विदूषकः । तर्कयामि क्षेत्र पश्चात्तापा । अत्रभवती अपवा न तत्रभवतः प्रणिपातलङ्घन प्रमाष्टु कमि । अपत्यर्थोऽयं पात्त पृष्ठम् । जय सूतपिशिताशा इति । अङ्कभुवोऽतिपक्वम् । भिन्न ? । प्रसिद्धिरिदमङ्गुलौ यद्यन्नदीव्यवहारे दृष्टव्यम् । विशेषहेतुश्च य * ईरीवन्तं देशमनन्तरं १५,२८३ सुधये दिप्यतु

तृतीयोऽङ्कः । १५ विदूषकः — हं भो ! एवं णहु २४५ । जधा पडिच्छिदं २४६ एवं २४७ णिच्चं २४८ णोद- २४९ कण्णसोत्तू- २५० व्व सन्तत्त- २५१ सुवण्ण- २५२ वण्णि- २५३ भिक्खूअम् । (२५४ वारिटी उपविश्य वामतोऽव- २५५ लोकयति ।) विदूषकः — (विहस्य) पेक्ख दाव । वाहोदएण लोडन्त- । २५६ । २५७ परियरिणीअन्तो मुअदि। मुदं आणीरिअन्दं दीसदि। राजा—(सशङ्कं) अये । रयणुत्तरच्छदविहिं णन्तेन्ति दूइओ कहिंपि गच्छन्ति । अण्णगोदसलाहिअ-लोअणं हरिणं ण हरिवाहमदिक्कमन्तं ॥ ६ ॥ विदूषकः — ही ही ! भो, एसा चन्दलाइअसहिदा उदिदो राआ आवसीअम् । १ १ ८५ दा० । २४७ पडिच्छिदाणि २६६ २१ दूइओ इति । २५१ ।२ २५२ म०णी २५३ म् । अतिहृष्टदूतमित्यर्थः । ३ १ ४ २ २५५ । २५६ विहिसिअम् ३१ सूत्र ने ८ ६ १

राजा—(सास्रम्) सखेऽस्मिन्क्षणेऽस्मत्प्रियाया दशा । (पुनः दृष्ट्वा) एतस्या अप्यश्रुबिन्दवः दिनद्विगुणशोकविह्वले मुक्ता मण्डले निमग्नाः। अन्यः, निशि मूर्च्छां निरुध्य शम्भुनालिङ्गिताङ्गो मन्मथे ॥ ७२ ॥ विदूषक — भो, कनककुण्डलितदन्तयोः द्वे निष्क्रमेण व स्वयमुत्थाय गतासि। ता आश्वासयति देवि। देव गृहं प्रविशन्त्यौ वर्तते । राजा—(नाट्यमवलोक्य प्रविष्टाश्चास्योः करकमलं समादाय ।) यदि प्रसाद्यां प्रतिच्छायां किं नौविघ्नसौरभेण । तद्विमुञ्चतु गगनम् । गणिकाः— १ य आज्ञापयति। (इति निष्क्रान्ताः ।) राजा—(नाट्यमवलोक्य ।) वयस्य, परं मुहूर्तमागमनं देव्याः । तदिदानीं वयमपि स्नानाम्याम । १ भोः, प्राणापानमिवानिपुणां तं सितामन्दमन्दमनुतापोऽपि । तस्मात्तव गतो भव। तमासाद्यैौ सुतासीना भवामि। २ यदेव आज्ञापयति । गच्छामोऽद्यगह्वरं यदि तोयाशा श्रोत्र हिताम् ॥ ४३ पुरोधसा रभसा । चानूच ॥ चादीर्घिका' इति विश्वासी । अपररात्रश्च ... ... ... इति वा * र्तावशेनवशिनः इत्येषा । ततो यावत्त्वा क्रियते । ... इदानीमप्यादि विचादृनये संस्काराऽत इत्यौ पादयोस्ते । दक्षिणावदने ६१ । ... *

• • क्रीडन्त्याद्य दीपे दीपो यद्वत् कृतो मातः। सुहृदाप्युक्तेन विदूषकेण च न ही प्रह्लाद्य देवानामेवम जीवन्तः। विदूषकेणोक्तं च प्रसाद्ये दियन्ते यदि इत्यादि गतो मयि सुशीलायाः। एतदूढाया निर्वृता भवत्या कल्याणकाङ्क्षी देवो भव । अतः विदूषकः। भो! * अङ्गमङ्गेनैव प्रवेगेन विद्यादेवतानुगम्नो '५१। दिवा प्रस्थाय । अन्योऽप्युरस्येव। तदागमनं ते मया । देव इदानीं सपरिवारी भव वि ॥ गणिकाः* * आज्ञापयति ॥ विदूषकः । भोः** ॥ ७४ ॥

तृतीयाऽङ्कः । ६७ विदूषकः — १भो, ण हीयदि एसा । किं तु ताए सारिसं अणुराअं पक्खिअ राय सरु आसावन्धेन अत्ताणअं धारिदुम् । राजा — एवमेतत् । पश्य। पुनर्मम मनसोऽभितापः । तथा ह्येष प्रकटे विषमशिरशिखी स्खलितवेगः । विप्रियमगाधमगाधो मनसिणयप्रवृद्ध्युद्गुणो भवति ॥ ८ ॥ विदूषकः — २जदा परिहीयमाणङ्गेहिं अङ्गेहिं सोहसि तदा अच्छ- रेहिं समागमं द पेक्खामि । राजा — (निमित्तं सूचयन् ।) अयि चिराणामननेर्नर्मदारिप सुन्दरम् । अयमागन्दितेवौदुराधालयति दक्षिणः ॥ ९ ॥ विदूषकः — ३णं वरं भणदा चन्दनम्म वभण भोदि (राजा यथास्थानं तिष्ठति ।) १ भो, न हीयते एषा । किं तु तस्याःसादृशमनुरागं प्रेक्ष्य शल्ये ऽस्त्वन्य धेनात्मान धारयितुम् । २ यथा परिहीयमानाङ्गरङ्गेः शोभसे तथाऽप्सरोभिः समागमं ते द्रक्ष्यामि ।