विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध० ॥१६६॥

पृ० सं० अ० २६२

ससर्ज ततो राजा ब्रह्मास्त्रं प्राणसंशये ॥ १७० ॥ काकुत्स्थः शमयामास ब्रह्मास्त्रेणैव तत्तदा ॥ अस्त्रयुद्धे व्यतिक्रान्ते क्रोधादारुणलोचनः ॥ १७१ ॥
जघान चतुरो वाहान्भरतस्य स सायकैः ॥ वीरकेतोश्च चिच्छेद शिरो ज्वलितकुण्डलम् ॥ १७२ ॥ तस्य गदाञ्च चिच्छेद मुकुटं रत्नभूषितम् ॥
उवाच भरतश्रेष्ठः शैलूषं प्रहसंस्तदा ॥ १७३ ॥ कृतकर्मा रणश्रांतो गच्छाद्य स्वं निवेशनम् ॥ तत्र गत्वा ततो याहि पर्वतं गन्धमादनम् ॥ १७४॥
अन्यथा श्वो न मे जीवन्गन्तासि रणमूर्धनि ॥ अस्तं च सविता याति कृतकर्मा दिनक्षये ॥ १७५ ॥ दृष्ट्वा शिविरमेवैव गमिष्यामो जना-
धिप ॥ एतावदुक्त्वा शैलूषं चोत्सृज्य भरतस्तदा ॥ कृत्यावहारं प्रययौ शिबिरायैव यादव ॥ १७६ ॥ गन्धर्वराजोऽप्य गृहं प्रविश्य
निश्चित्य कार्यं मरणाय बुद्धिम् ॥ कृत्वा रणायैव मनश्चकार गतिं तथैवाह गृहे नरेन्द्रः ॥ १७७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे सा० वज्रसं-
वादे द्वन्द्वयुद्धवर्णनं नामैकषष्ट्युत्तराद्विशततमोऽध्यायः ॥ २६१ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ततो जन्यां व्युष्टायां गणे मुनिवरोऽब्रवीत् ॥ गच्छन्तु
विना व्यूहं भरतं प्रत्युदीक्षतः ॥ १ ॥ भरतोऽपि महातेजाः कृतपूर्वाह्निकक्रियः ॥ निर्गम्य नगरात्सर्वान्पार्थिवानेतदब्रवीत् ॥ २ ॥ गच्छध्वमग्रतो
युद्धं मम बुद्ध्या न रोचते ॥ एक एव समर्थोऽहं युष्माकं तेजसा नृपाः ॥ ३ ॥ हन्तुं गन्धर्वसैन्यं तद्बहिः पार्थिवास्तिष्ठत ॥ युध्यमानान्मृधे त्व-
रक्षितव्या मया रणे ॥ ४ ॥ सकलोऽन्ततो भूपानंतेऽज्ञातोऽस्मि धावितुम् ॥ भवतामार्जवं युद्धे गन्धर्वाः कूटयोधिनः ॥ ५ ॥ अद्य गत्वाऽथ
सर्वान्दिव्यालाग्निप्रतिमन्त्रितैः ॥ घातयिष्यामि भूपालांस्तदज्ञातामर्हथ ॥ ६ ॥ भरतेनैवमुक्तास्तु राज्ञा नो वाग्मिदं वचः ॥ त्वया कृतमस्माकं
रक्ष्यं स्वामिन्नियन्त्रतः ॥ ७ ॥ भवतो ऽगुणं कार्यं समस्तैर्नृपतिाधिपैः ॥ पुच्छंद्रे फलच्छेदो वृक्षः शाखावकर्तनैः ॥ ८ ॥ भूयो वृद्धिमवाप्नोति
मूलच्छेदे विनश्यति ॥ ते वयं भवतां वीर्यं जानन्तोऽपि मृधूदृढ ॥ ९ ॥ नैकं संत्यक्तुमिच्छामो भवन्तं गणपूंवनि ॥ एकैकस्य तथास्माकं
गन्धर्वाणां महद्बलम् ॥ १० ॥ वयं रणे हि पश्यामः किं पुनस्त्वं पार्थिव ॥ किन्तु भृत्येषु तिष्ठत्सु स्वामिनो गहितं रणम् ॥ ११ ॥ ये वयं द्यूत-
विजयामो गन्धर्वानांच सत्वरम् ॥ एवमुक्तो महातेजा भरतो नृपसत्तमैः ॥ १२ ॥ वाग्ग्न्यामान सान्त्वन ततस्तृ वतुथाविषातः ॥ ज्ञापिताः स्थ
मम प्राणे राज्ञो रामस्य चाप्यथ ॥ १३॥ अद्यैव विनिवर्तध्वं मृगामातृप्रथिविक्षितः ॥ संयंतैश्च महद्युद्धं पश्यद्भिरिमं पार्थिवः ॥ १४ ॥ इत्यवमुक्ताः
कृच्छ्रेण एवं मुक्ता नराधिपाः ॥ एकान्तत्याः सुमन्नाद्धा दृष्टुमुत्तमसङ्गरम् ॥ १५ ॥ एकस्य च बहूनां च घमत्रावूद्विवर्धनम् ॥ स्थेद कश्चननाङ्गेन
किङ्किणीजालमालिना ॥ १६ ॥ युधाजिता गृहीतेन ततोयायाद्बदचारिणा ॥ चञ्चद्ध्वजपताकेन कोविदारध्वजेन च ॥ १७ ॥ आसाद्य नृपे

॥१६६॥

यश्चान्यान्यव्रणान्कर्कशान् ॥ शरैः सञ्छादयामास गभस्तिभिरिवांशूमान् ॥ १८ ॥ एतस्मिन्नेव काले च महसा गगनच्युता ॥ उल्का पपात मध्येन भित्त्वा सूर्यस्य मण्डलम् ॥ १९ ॥ आसीद्घोरो महीकम्पः शैलूषाङ्गविदारणः ॥ आदित्यमण्डले राजन्कबन्धाश्चाप्यदृश्यत ॥ २० ॥
ववर्ष च तदा देवो गन्धर्वानीकरुष्टिभिः ॥ गन्धर्वाणां च दीप्तायां दिश्यवाशन्त पक्षिणः ॥ २१ ॥ मृगाश्च घोरा राजेन्द्र शिवाश्चाशिवनिःस्वनाः ॥ प्रतिलोमस्तथैवासीद्वायुस्तेषां सुदारुणः ॥ २२ ॥ न्यलीयत तथा गृध्रः शैलूषस्य ध्वजाग्रतः ॥ मृगे पथि निरावाधे प्रस्खलन्तस्तुरङ्गमाः ॥ २३ ॥
शतपत्राश्च चाषाश्च हंसाश्च प्रदक्षिणम् ॥ भरतस्य तदा चक्रुः सव्यो बाहुरथास्फुरत् ॥ २४ ॥ दृष्ट्वा निमित्तांस्तु शुभान्यथाजिगीषुर्महाद्यशाः ॥ चोदयामास तुरगान्गन्धर्वाणां चमूं प्रति ॥ २५ ॥ भरतोऽपि शरौघैर्पातयामास वाहिनीम् ॥ गन्धर्वाणामुदीर्णानां घोरैः शतसहस्रशः ॥ २६ ॥
वध्यमानास्तु गन्धर्वा भरतेन महात्मना ॥ तमेवाभिमुखा जग्मुः शलभाः पावकं यथा ॥ २७ ॥ तेषामापततां राज्ञा शरैः सन्नतपर्विभिः ॥ पातयामास शीर्षाणि भरतो वाहिनीपतिः ॥ २८ ॥ भरतं कोष्ठकीकृत्या गन्धर्वाः सुमहाबलाः ॥ ववृषूरेषुवर्षैस्तीक्ष्णैर्मेघा वृष्ट्येव पर्वतम् ॥ २९ ॥ तान्यायुधानि मुख्यानि गन्धर्वप्रवरैस्तथा ॥ चिच्छेद राजा शरैर्विद्विषां रथांश्चाश्वांश्च सादिनः ॥ ३० ॥ मस्तकान्सशरांश्चापि बाहूनपि च साङ्गदान् ॥ हस्तिहस्तोपरूंश्चिच्छेद भरतो रणे ॥ ३१ ॥ नावचानं न सन्दधानं न मुञ्चन्तं च सायकान् ॥ ददर्श भरतं कश्चिच्छलाद्वाणान्ववर्षिणम् ॥ ३२ ॥ केवलं दृश्यते युद्धे गन्धर्वाणां महाचमूः ॥ दह्यमाना शस्त्रास्त्रैर्युगान्ताग्निरिव ज्वलन् ॥ ३३ ॥ बाणगोचरमायातान्भरतस्य विनिघ्नतः ॥ शस्त्रास्त्रैः सायकैस्तीक्ष्णैर्जगामास्तं दिवाकरः ॥ ३४ ॥ रणे जयं प्राप्य ततो निवृत्तः समागतश्चापि नरेन्द्रसूनुः ॥ प्रयान्महात्मा शिबिराय राजन्संतूष्यमानस्त्रिदशाधिपेन्द्रैः ॥ ३५ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे तृतीययुद्धदिवसवर्णनं नाम द्विपञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २५२ ॥

मार्कण्डेय उवाच ॥
चतुर्थेऽहनि संप्राप्ते कृतपूर्वाह्निकक्रियः ॥ शैलूषस्तु विनिष्क्रम्य गन्धर्वानिदमब्रवीत् ॥ १ ॥
योधयध्वं रणे सर्वं भरतं रिपुमागतम् ॥ अहं मध्ये प्रवेक्ष्यामि भरतस्य बलार्णवम् ॥ २ ॥
तत्र तान्पातयिष्यामि भरतस्यानुयायिनः ॥ एतदुक्ते ततस्तूत्काः संप्रतीक्षन्त राघवम् ॥ ३ ॥
भरतोऽपि महातेजा रथेनैकेन दृश्यते ॥ भरतस्यानुसैन्यं च भृकुजां समपद्यत ॥ ४ ॥
तत्सैन्यं प्राविशद्घोरो शैलूषो गणदर्पितः ॥ चकार कदनं तत्र नरवाणवाजिनाम् ॥ ५ ॥
गन्धर्वसैन्ये च तथा भरतोऽपि शरोत्करैः ॥ चकार कदनं घोरं वैश्वानरसमप्रभः ॥ ६ ॥

१ 'सशरोत्करैः' इति ख० ।

अन्तरिक्षे शरव्रातैश्चिच्छेदोत्तरिगन्दिमौ ॥ ७॥ सैन्येश्चक्रुः कदनं घोरदर्शनम् ॥ तयोश्चापच्युतौर्बाणैर्निपातितहयाद्विपैः ॥८॥ रणे विससृजुः पाल सवन्त्यो रुधिरनिम्नाः ॥ वहन्त्यो नरदेहानि यक्षराक्षससेविताः ॥ ९ ॥ ताभ्यां मुक्ते शरव्रातैर्गगनं सूर्यरश्मयः ॥ न प्रकाशन्त राजेन्द्र एकच्छात्रं नभस्तले ॥ सैनिकान्व्रातयन्तौ तौ रक्षमाणौ च सारथी ॥ १० ॥ छिन्दमानौ रणे वीरौ पश्युक्तैर्नास्तथायुधान् ॥ जनयामासतुर्वीरौ सुराणामपि विस्मयम् ॥ ११ ॥ तद्युद्धं पूजयामास पुष्पवर्षेण वासवः ॥ तौ प्रबुद्धौ दिनं सर्वं वरबाणधनुर्धरौ ॥ १२ ॥ नासीत्कतरस्यापि रण तस्मिन्पराजयः ॥ ततोऽस्तं भगवत्यर्के प्रयाते पृथिवीपते ॥ परस्परस्यानुमते शिबिरायेव जग्मतुः ॥ १३ ॥ अथोव्युत्सारितं गुहायां प्रविष्टा रात्र्यन्तमासाद्य तदा गणाप ॥ भूयो महेन्द्रोपम संप्रयातौ प्रहृष्यन्तौ स्वबलानि वीरौ ॥ १४ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्र संवादे भरतशैलूषयुद्धे पञ्चमदिवसयुद्धवर्णनं नाम चतुष्षष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २६४ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ततस्तु षष्ठे संप्राप्ते दिवस भूरिदक्षिणे ॥ चक्रतुः समरं वीरौ शैलूषभरतावुभौ ॥ १॥ ससैन्यौ पृथिवीपाल शरैरुत्तैर्विषोपमैः ॥ शैलूषेण समामक्तो भरतो वाहिनीपतिः ॥२॥ सूर्यरश्मिशरैरुष्णैराजौ शिरश्चिच्छेद शत्रुहा ॥ मूर्ध्नामिक्षुं गणे हत्वा एकलव्यं महाहवम् ॥ ३ ॥ शरेण पातयामास स्योपस्थ्याद्गिन्द्वभम् ॥ गन्धर्वदुहितिर्दृष्ट्वा प्रधानौ तौ सुतौ हतौ ॥ ४ ॥ शक्त्या बिभेद विजयं तथा चक्रेण पुष्करम् ॥ तोमरेण तथा नक्षं गदया च सुयोधनम् ॥ ॥ ५ ॥ विविक्षुस्ते रथोपेत्थं विसंज्ञाः सर्व एव तु ॥ नियन्तिभिश्च सम्भ्रान्तैर्व एवापवाहिताः ॥ ६ ॥ ततस्तु भरतः क्रुद्धश्चूत भिंस्तस्य सायकैः ॥ चकार भुवि निर्जीवंस्तृणंगश्चैव यादव ॥ ७ ॥ चकार च शरव्रातैर्विषयुक्तैर्निकविक्रमम् ॥ ततो धैर्येण संधार्य शरेण महात्मनः ॥ ८ ॥ आरुरोह रथं शीघ्रं सुसन्नद्धो महाबलः ॥ रथेमारूढ्वा विव्याध शरैणानतपर्वणा ॥ ९ ॥ भग्नो हृदये गाढं सुमोह स च ताडितः ॥ एतस्मिन्नन्तरे मुक्तो हाहाकारः सुरासुरैः ॥ १० ॥ अभ्रदृष्टैः प्रहृष्यैश्च विमूढे रघुनन्दने ॥ हाहाकारेण महता लब्धसंज्ञः स राघवः ॥ ११ ॥ आकृष्य बलवच्चापं शैलूषस्य महद्धनुः ॥ द्विधा चकार राजेन्द्र शैलूषं चाहनद्रुषम् ॥ १२ ॥ स च्छिन्न धन्वा वेगेन गदामादाय मत्वरः ॥ प्रेषयामास धर्मज्ञ भरतस्य महात्मनः ॥ १३ ॥ आपतन्तीं गदां दृष्ट्वा भग्नो रणस्थवेनि ॥ द्विधा चकार चक्रेण सर्वसैन्यस्य पश्यतः ॥ १४ ॥ ततः स परिघं शीघ्रं विक्षेप भरतं प्रति ॥ तमापतन्तं चिच्छेदैः चतुर्भिः सायकैर्दृढम् ॥ १५ ॥ ततोऽन्यद्व वरादाय सायकानर्कविंशतिम् ॥ विक्षेप स महाराज भरतस्य रथं प्रति ॥ १६ ॥ छित्त्वा तान्भरतः सर्वान्प्रवर्धन्तस्य मार्गथिम् ॥ तथा च

वि० ध० ॥१६८॥ पृ० सू० अ० २६६

चतुरो वाहनानन्यवसन्नाइभन् ॥ १७ ॥ शैतूपं विरथं दृष्ट्वा गन्धर्वाणां महाचमूः ॥ ववर्षायुधवर्षेण मत्रेो वृष्ट्येव पर्वतम् ॥ १८ ॥ न मोहयित्वा भरतं मोक्षयामास पार्थिव ॥ मोक्षयित्वा च राजानं गतेऽदृष्टं विमण्डलं ॥ १९॥ कृत्वावहारं तु गतः शिविकाय नगर्यतः ॥२०॥ हत्वा ग्ये नागरं आश्वघोषासंस्राप्य मध्ये निशितिः पृथक्तैः ॥ २१ युगशीतगोऽपि गृहाय यातः संपूज्यमानो भुवि मानवेन्द्रैः ॥ २१ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शैतूपभग्नेतुद्दे षट्पञ्चाद्विवसो नाम पञ्चषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २६६॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ततस्तु सप्तमे प्राप्ते दिवसे युद्धदुर्मदौ ॥ समियातुर्महात्मानौ शैतूपभगतुम्बो ॥ १ ॥ ततस्तु भरतः प्राह शैतूपं युद्धदुर्मदम् ॥ आवयोः प्रस्तुतं सैन्यं किमेतं सैनिकैर्युतैः ॥ २ ॥ निवारयस्व सैन्यं स्वं वारयिष्याम्यहं स्वकम् ॥ आवयोर्हश्य युद्धं पश्यन्तु वसुधाधिपाः ॥ ३ ॥ तदीयाः सैनिका य च सुनाथाः सद्दामरैः ॥ हते मयि मदीयंनु सैन्यं कामं प्रयुच्यताम् ॥ ४ ॥ संयामं वा करोत्वाजां त्वद्विचन्तु हते त्वयि ॥ एवमुक्तेऽनथत्युक्ता वारयामास सैनिकान् ॥ ५॥ गन्धर्वराट् स शैतृपां भग्तोऽपि तथा स्वकान् ॥ ततः प्रवृवृते युद्धं तयोर्द्वाणसुदारुणम् ॥ ६ ॥ पश्यतां सर्वसैन्यानां देवानामापि पश्यताम् ॥ शरजालेन महता छादिताक्केरकं रण ॥ ७ ॥ ततस्तुतलावण्योऽभ्यं शरैः सन्नतपर्वभिः ॥ परम्परशराघातात विस्फुलिङ्गोतिशक्तितौ ॥ ८॥ विरेजतुस्तौ राजेन्द्र पुष्पिताविव किंशुकौ ॥ उभौ महारथौ वीरो क्षोभो विवृतपारुषौ ॥ ९ ॥ तथाभो वग्धा तुक्तौ क्षोभो समग्रदुर्मदौ ॥ काश्वनाङ्गदधारयस्तौ तौ क्षोभो सङ्गरशोभिनौ ॥ १० ॥ वीज्यमानौ तयोर्वामा याचाम्यां वरचामरैः ॥ उभयान्तो तदापस्तच्छुभ्राम्राते महारथौ ॥ ११ ॥ उभावप्रह्रतपतापेन चक्रतुस्तुमुलं रणम् ॥ अस्त्रयुद्धं चिरं कृत्वा शरयुद्धं प्रचक्रतुः ॥ १२ ॥ गगयुद्धं व्यतिक्रान्ते अभ्वयुद्धं पुनःपुनः ॥ एवं तौ दिवसै कृत्वा युद्धं सन्तानवाहनौ ॥ १३ ॥ रोपयन्तौ श्रमं गजन्समरेषु जितश्रमी ॥ ततो गन्धर्वराजस्तु लम्बमाने दिवाकरे ॥ १४ ॥ चकार तायसीं मायां यगानन्दमभवज्जगत् ॥ अन्धकारं ततो जाते बाणैऽश्यन्त दारुणाः ॥ ॥ १५ ॥ मगतो हन्यतां शीघं पश्यतां पात्यतां तथा ॥ अभ्यवर्तन्त भरतं सर्पवृश्चिककर्कटाः ॥ १६ ॥ मर्कटा वानरा व्यागः सृगाला दीपितन्मया ॥ सिंहव्याघ्रवराहाश्च क्रव्यादा ये च जातयः ॥ १७ ॥ अर्द्यमानः स भभोत्या भरतस्तैः सुदुर्मतैः ॥ सौरैणास्त्रेण तां मायां बभञ्ज पृथिवीशा ॥ १८ ॥ ततस्तु महतीं मायां स चकार महाभुजः ॥ उत्तस्थौ सुमहान्मेषश्छादयित्वा नभस्तलम् ॥१९॥ प्रववर्ष च घोराणि शस्त्रजालान्यनेकशः ॥ नागतान्तधराणांराँस्तथैव चपकाननान ॥ २० ॥ वत्सदन्ताँस्तथा वल्लीकणीर्नालाँकगोमुखान् ॥ ॥१६८॥

क्षुरप्रान्चन्द्रांश्च वराहवदनांस्तथा ॥ २१ ॥ गदार्मुद्गुण्डीः प्रासांश्च भिण्डिपालानपरश्वधान् ॥ हुडान्मुण्डान्मलगुडांश्चक्रवद्द्वांस्तथा परान् ॥ ॥ २२ ॥ एतानन्यांश्च विविधान्ववर्ष परमायुधान् ॥ पत्तिद्दिराशुधैर्घोरैर्बोध्यमानः स राघवः ॥ २३ ॥ वायव्यास्त्रेण तां मायां नाशयामास शत्रुहा ॥ ततो बभूव राजेन्द्र गन्धर्वः पर्वतो महान् ॥ २४ ॥ क्षरतप्रवणो घोरः शिखरेण समुच्छ्रितैः ॥ मायां तां पार्वतीं श्रीमान्वज्रास्त्रेण रघूद्वहः ॥ २५ ॥ नाशयामास राजेन्द्र सर्वसैन्यस्य पश्यतः ॥ हन्यमानासु मायासु रूपांश्चक्रे सुदारुणान् ॥ २६ ॥ यक्षाणां राक्षसानां च पिशा- चानां पतिस्त्रिणाम् ॥ सिंहव्याघ्रतरक्षूणां कुञ्जराणां तथैव च ॥ २७ ॥ बभञ्ज तस्य मायास्ता दिव्यास्त्रैर्भरतो रणा ॥ हन्यमानासु मायासु लाघवाद् रतं रणे ॥ २८ ॥ मोहयामास राजेन्द्र शैलपूगो रणार्दपतः ॥ भरतोऽपि धनुष्कोट्यां शरांश्रे च निलीयते ॥ २९॥ ध्वजाग्रे च रथाग्रे च तुरगाग्रे पुनः पुनः ॥ सायकान्भारताञ्शौर्याद्द्रासुंसयामास याद्वव ॥ ३० ॥ राघवस्त्वतुपुस्तस्य देवदत्याश्च संशयः ॥ असुरा मुमुचुर्वोरमह्मासं सुदारुणम् ॥३१॥ दैत्यानामट्टहासेन भरतः कुपितो भृशम् ॥ नारायणास्त्रं संयोज्य शरेणानतपर्वणा ॥ ३२॥ इषेण हन्तुं तं क्रोधाद्गन्धर्वं रणगर्वितम् ॥ अस्त्रं तत्संहतं ज्ञात्वा जगाम स्वं रथं त्वरन ॥ ३३॥ इषेण हन्तुं तं चक्रे रुद्रास्त्रेण तु दारुणम्॥ एतस्मिन्नेव काले तु सुमोच भरतः शरम् ॥ ३४॥ कालानलसमप्रख्यं सुपुङ्खं सफलं तथा ॥ राजितं वैनतेयस्य पक्षैः शत्रुविनाशनम् ॥ ३५ ॥ हत्वा रुद्रास्त्रवेगेनू स्थस्यस्य महीपतेः ॥ बिभेद हृदयं राजन्र्म भित्त्वाथ काञ्चनम् ॥ ३६ ॥ राक्षश्च हृदयं भित्त्वा भित्त्वा च वसुधात लम् ॥ स्नात्वा रसातलामभःसु तूर्ण पुनरुपागमत् ॥३७॥ गन्धर्वराजोऽभिहतः शरेणा- नतपर्वणा ॥ र्थनीडे धनुस्त्यक्त्वा ममार परवीरहा ॥ ३८ ॥ पितरं निहतं दृष्ट्वा शैलूषतनया रणे ॥ क्रोधदुःखपरीतास्ते भरतं रणकर्कशम् ॥ ॥ ३९ ॥ विव्यधुर्भृशतिश्चै वाणैरशीविषोपमैः ॥ आयुधैर्विविधाकारैस्तदा ते वै रणाजिरे ॥ ४० ॥ मायाश्च विविधाश्चक्रुर्मरतस्य विपत्तये ॥ अन्तर्हितं च तेयांतं नानाहेतिमपर्षिभिः ॥ ४१ ॥ अस्त्रैश्च केचिद्वरंतं प्रववृधुर्महारथाः ॥ भूरिभावतत्स योधानां महास्त्राणां महाबलात् ॥ ४२ ॥ प्रतापादग्रजालानां संशयं परमं गताः ॥ कालाभ्रमथ सांवतं सुमोच भरतस्तदा ॥ ४३ ॥ तस्मादस्त्रात्स्रहस्राणि शस्त्राणां निर्ययुस्तदा ॥ गन्धर्व- सैन्यं सकलमस्त्रैस्तैः प्रत्यहन्यत ॥ ४४ ॥ शस्त्रैः केचिच्छिरसः कृत्वा गन्धर्वसत्तमाः ॥ विवाहाश्च कृताः केचित्केचिद्वद्वाङ्गिन्द्रिया कृताः ॥ ४५ ॥ केचिद्दिबाहवश्चैव केचिद्वयक्षश्च याद्वव ॥ गन्धर्वाणां च ताः कोट्यस्तिस्रः संग्रामशालिनाम् ॥ ४६ ॥ अणेनास्त्राप्रपातेन भरतेन निपा- तिताः ॥ गन्धर्वसैन्ये निहते प्रववुर्मारुताः शिवाः ॥ ४७ ॥ पुष्पवर्षं पपाताथ भरतस्य तु मूर्धनि ॥ दिशश्च निर्मलाभूता देवानां

२९

विभ्रतं भस्म ॥ ४८ ॥ ततो देवः सहस्राक्षः सर्वैः सुरगणैः सम्भू ॥ विमानस्थो बभाषेदं भगं धर्मवत्सलम् ॥ ४९ ॥
इन्द्र उवाच ॥ ॥ पितामहवरोद्रेकाद्वध्यं देवतार्गणैः ॥ हतवानसि शत्रूंश्च देवत्राताऽसिपुष्कुरु ॥ ५० ॥ यस्मात्तस्माद्वरं मत्तो गृहाण नृपनन्दन ॥
॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ शतक्रतोरिति श्रुत्वा तद्वरदतो वाक्यमब्रवीत् ॥ ५१ ॥ ॥ भगं उवाच ॥ ॥ त्वमीशः सर्वदेवानां त्वद्वं
सकलं जगत् ॥ अचिरेणैव मरणं त्वदाज्ञाभङ्गकारिणाम् ॥ ५२ ॥ भवत्वेह सदा लोके निमित्तं मद्द्विषो जनः ॥ प्रजापतिकृते भद् को मोक्तुं
जगति क्षमः ॥ ५३ ॥ वरश्च यदि मे देयस्त्वया देव प्रदीयताम् ॥ सिन्धोश्चरुम्यकूलेषु करिष्यामि पुरद्वयम् ॥ ५४ ॥ गंधर्ववसिते देशे पुत्रयोफ
र्थयोः कृते ॥ निवेशं तद्बवाप्नोतु प्रसादेन शतक्रतो ॥ ५५ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ एवमस्त्वित्यथोक्त्वा वै स्वर्गलोकं वासवो ययौ ॥
वासवे तु गते नाकं गत्वा चित्ररथस्ततः ॥ ५६ ॥ गंधर्वाणां महातेजा भरतं वाक्यमब्रवीत् ॥ ॥ चित्ररथ उवाच ॥ ॥ गंधर्वा निहता वीरा
मदाज्ञाभङ्गकारिणः ॥ ५७ ॥ त्वया ते धर्मनित्येन देवब्राह्मणकण्टकाः ॥ तन्मे समुद्धृतं शल्यं देवानाञ्च प्रियं कृतम् ॥ ५८ ॥ तस्मात्तस्माद्भज
वित्त्वा त्वां यास्यामि त्रिदिवं पुनः ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ भगन्तन्मधुवाचाथ गन्धर्वा निहता मया ॥ ५९ ॥ तत एनं जनं तपां विषयश्च
परिपालय ॥ गन्धर्वाः परिपाल्यास्ते तेषां त्वं परिपालकः ॥ ६० ॥ मद्धेतोनानुरोधेन विशेषात्कर्तुमर्हसि ॥ सर्वथाश्च तथा स्थानं पर्वत गन्धमा
दने ॥ ६१ ॥ प्रयातास्त्व तत्रास्थाः पालयिष्यन्ति शासनम् ॥ एवं कल्प्य इत्युक्त्वा परिपूज्य च पीडितम् ॥ ६२ ॥ सर्वज्ञं भगं श्रीमान्ग
न्धर्वाधिर्विदं ययौ ॥ ६३ ॥ रघुवंशेनापि रणे मधानः शत्रून्निहन्त्या वरदानयुक्तम् ॥ विराजमानेो यशसा पराण जगाम राजन्नृपुरं प्रहृष्टः ॥६४॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शैलपद्मयो नाम षट्पञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २५६ ॥

॥ मार्कण्डेय उवाच ॥
आदित्येऽस्तमुपयाते सन्ध्याकाले सुदारुणे ॥ निर्वतयामास रथं युवानिद्भङ्गस्तस्य च ॥ १ ॥ निर्वतयानश्च रथं भरतं वाक्यमब्रवीत् ॥ संग्रामम
दिनीं पश्य स्वकृतां रघुनन्दन ॥ २ ॥ गन्धर्वाङ्गमनाकीर्णो हतकुञ्जरभूषणाव् ॥ तुङ्गमद्गणाकीर्णां वसुधञ्चभयं पगम् ॥ ३ ॥ संपूर्णचन्द्रप्रति
मैर्दंष्ट्रोष्ठैश्चारुकुण्डलैः ॥ भुकुटीतटदुष्प्रेक्ष्यैर्मस्तकैरभि नीं मेदिनी ॥ ४ ॥ पञ्चशोपोरगाकारैर्गदाङ्कुशविभूषितैः ॥ बाहुभिभीति शूराणां वसुधा वसु
धाधिप ॥ ५ ॥ पद्मपत्रदलाकारैर्गन्धर्वोत्पर्णि तथा करैः ॥ भाति मायकविच्छिन्नैः सपद्मेव वसुन्धरा ॥ ६ ॥ हस्तिहस्तसमारैर्गन्धर्वाणां तथा
करैः ॥ विभाति वसुधाकीर्णा वरचन्दनभूषितैः ॥ ७ ॥ त्वच्छरैरतिनिर्भिनैर्गुरुभिस्तैर्हलोपमैरङ्गैः ॥ उद्गतान्तर्जीवितैः पश्य विनिकंपीयकातलम् ॥ ८ ॥

आविष्कृतैरश्वैश्चाश्वैर्विवृतांश्चास्तथैव च ॥ पतितेरवृतां पश्य तूर्द्ध्वमेदिनीं रणे ॥ ९ ॥ आतपत्रैः शशाङ्काभैरश्वैश्च विराजिताम् ॥ योक्तैः खलीनैः पल्यार्णैः कुथाभिः कम्बुभिस्तथा ॥ १० ॥ केशैरुंडैस्तथा चापैः प्रासैः मुद्गरैः परश्वधैः ॥ शरैर्नानाप्रकारैश्च नानानामाङ्कितैः शुभैः ॥ ११ ॥ मुकुटैरङ्गदैर्हारैः कुण्डलैरपि शोभिताम् ॥ रघुनाथ भुवं पश्य कारुण्येऽपि मनागहम् ॥ १२ ॥ गन्धर्व्वान्भक्ष्यमाणांश्च क्रव्याद्भिर्मृगपक्षिभिः ॥ पश्य त्वं चारुसर्वाङ्गं सर्वाभरणभूषितम् ॥ १३ ॥ आक्रम्यमाणं निम्नेषु क्रव्याद्भिः क्रूणवद्गणे ॥ गात्रैश्चाल्लिङ्गदृश्यन्ते जीवन्तैरिव पार्थिव ॥ १४ ॥ सन्निधानं तु योधानां विवृतं कपडङ्कजम् ॥ धनुर्ग्राह्याङ्गातालिकणं भक्षितन पत्रिभिः ॥ १५ ॥ अर्धसम्मक्षितावैकेस्तथा सम्पूर्णमभिक्षतैः ॥ दुर्ष्टतान्पश्यगन्धर्वांश्चापादिंव महीक्षिताम् ॥ १६ ॥ अनागसां नरेन्द्रणां गन्धर्व्वयत्पुरा कृतम् ॥ भूयस्तदेव समरे गन्धर्वाणां त्वया कृतम् ॥ रणाजिरे पिशाचानां गन्धर्वांनपश्य गवचं ॥ १७ ॥ यक्षाणां राक्षसानां च शतशोऽथ सहस्रशः ॥ गन्धर्व्वमांसलुब्धानां सततं क्षतजाशिनाम् ॥ १८ ॥ समुद्गदाराः सम्प्राप्ताः क्रव्यादाः क्षुधिता भृशम् ॥ तयैतेषां परा तृप्तिः कृताद्य रणमूर्धनि ॥ १९ ॥ नानाविधानि रूपाणि पश्य क्रव्यभुजां रणे ॥ केचित्थ्थूलाः कृशाः केचित्प्रांशवो लम्बवोडपरे ॥ २० ॥ लम्बभ्रूजठराः केचित्तथा चिपिटनासिकाः ॥ वृत्ताक्षाः केकराक्षाश्च दन्तुराः सुविभीषणाः ॥ २१ ॥ तथा चैवोर्ध्वरोमाणो महादंष्ट्रा महामुखाः ॥ पुरस्तात्पार्श्वयोर्भागाः पश्चाद्वड्डयोः परे ॥ २२ ॥ नानाविधानां सत्त्वानां सदृशेश्च तथाननैः ॥ नानावेशधरा रौद्रा नानाकृतदर्शनाः ॥ २३ ॥ सिंहचर्माम्बरधरा व्याघ्रचर्माम्बरास्तथा ॥ आह्वयन्ते दशन्त्यन्ये हसन्त्यन्येऽस्रगुत्तमम् ॥ २४ ॥ अन्य स्कन्दं समारोग्य मासं रक्तं तदामनन् ॥ रक्तापागासु क्रीडन्ति त्वकृतासु यथासुखम् ॥ २५ ॥ स्नपयन्ति हविश्चान्ये पाययन्ति परेऽसृजम् ॥ रक्तं कृत्वा कपालेषु कृतवोत्सङ्गे पुनःपुनः ॥ २६ ॥ भार्याभिश्च सहैवान्ये पिबन्ति रुचिरं रणे ॥ पाययन्ति तथैवान्ये रामा गमातुजः स्वयम् ॥ २७ ॥ भार्याकरयुतेष्वन्ये कपालेषु पिबन्त्यसृक् ॥ कौसेंजेषु कपालेषु पिबन्त्यन्येऽसृगुल्बणाः ॥ २८ ॥ शिशुन्स्कन्धात्तानकृत्वा तथा नृत्यन्ति चापरे ॥ हस्तमादाय पत्नीनां नृत्यन्त्यन्ये तथैव च ॥ २९ ॥ नृत्यन्त्यन्ये हसन्त्यन्ये विकृतैश्च तथा स्वरैः ॥ गायन्त्यन्ये स्वपन्त्यन्ये कलहायन्ति चापरे ॥ ३० ॥ कुणपांश्च तथैवान्ये त्यजन्त्यन्ये महीतले ॥ अन्यांश्चादातुमिच्छन्ति गृह्णन्ति चतथापरान् ॥ ३१ ॥ कुर्व्वन्त कलहैश्चान्ये कुणपार्थाय कुत्सिताः ॥ उत्कृत्य मांसमन्यश्चित् केचिदान्त्रैर्विभूषिताः ॥ ३२ ॥ शुका चात्यर्थिनि मज्जाश्च केचिदश्नन्ति

वि० ध० ॥१७०॥

राघव ॥ भवतस्य प्रसादेन तृप्ताः स्म इति चापरं ॥ ३३ ॥ परस्परञ्च भाषन्ते परं हर्षमुपागताः ॥ नित्यं भवतु गङ्गाञ्च युद्धं वैं नृशंसता ॥ ॥ ३४ ॥ बलं सहायाः पृथ्विञ्च येन तृप्तामहे वयम् ॥ एवमेते वदन्तश्च स्पृशंश्च विविधैर्जनुः ॥ ३५ ॥ रथं तथान्ये वीक्षन्ते सस्नेहा भूरिदक्षिणाः ॥ एवं स भरतः श्रीमान्मातुलेन प्रदर्शितम् ॥ ३६ ॥ पश्यनरत्नानिं प्रायाद्येन गजगृहं पुनः ॥ सोऽपश्यन्नग्रभागस्थां वायव्यास्त्राद्विमोहितम् ॥ ३७ ॥ सैन्यं तत्पार्थिवेन्द्राणां व्रजन्तं समराङ्गणम् ॥ दृष्ट्वा ते भरतं सर्वं गणेरणसुशिक्षितम् ॥ ३८ ॥ संग्रामं जयिनं वीर्यमभ्यनन्दन्त पार्थिवाः ॥ स समेत्य महाभागैः परिष्वज्य च पार्थिवान् ॥ सान्त्वयित्वा च धर्मात्मा शिबिराणि व्यसर्जयत् ॥ ३९ ॥ ततः स तां मातुलराजधानीं प्रहृष्टयोधार्थजनाभिरामाम् ॥ विवेश राज्ञी रघुवंशनाथः संस्तूयमानः मुनिभिर्महर्षैः ॥ ४० ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेय वज्रसंवादे रणभूमिवर्णनो नाम सप्तषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २६७ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां गन्धर्वनगराजानाः ॥ गन्धर्वपुत्रदारांश्च राजपत्न्यस्तथैव च ॥ १ ॥ रणाजिरं तु संप्राप्य रुरुदुर्भृशदुःखिताः ॥ अहो कृतान्तो बलवान्येन नो बलदर्पिताः ॥२॥ अजेयाः सुसंज्ञानां संग्रामे विनिपातिताः ॥ ४ ॥ न निद्रामभिगच्छन्ति शते तेऽद्य भूतले ॥ ३ ॥ येन नागयातुत्राणा गन्धर्वतनया हताः ॥ ये पुरा शयनीयेषु पराद्ध्येषु मदोत्कटाः ॥ ४ ॥ न निद्रामभिगच्छन्ति शते तेऽद्य भूतले ॥ तालवृन्तानिलैर्या तु वरस्त्रीभिश्च वीजिताः ॥५॥ वीज्यन्ते पतितास्तेऽद्य गृध्रपक्षैर्महीतले ॥ पद्माद्यैश्चन्दनाक्ताङ्गा ये विरेजुः ममागताः ॥६॥ न राजन्तेऽद्य ते सर्वे शोणिताक्ता महीतले ॥ आलिङ्ग्य सुपुषुः पूर्वं वरोरुजघनाः स्त्रियः ॥७॥ ये तेऽद्य भूमिमालिङ्ग्य दुःखशय्यासु शेरते ॥ हा राजन्देवरूपेण हा राजन्सूनवत्सल ॥ ८ ॥ हा राजेश्वारु सर्वाङ्ग हा राजन्सतवत्सल ॥ बाहुच्छायामुपाश्रित्य वयं कस्य जनंक्षप ॥९॥ निर्भया देवदन्त्यानां निवत्स्यामो यथासुखम् ॥ संपूर्णचन्द्रवदनं पुत्र कोटिभिरानृतम् ॥ १० ॥ विषमस्थमिति दृष्ट्वा यास्यामो यमसादनम् ॥ मभात्थ त्वामपश्यन्तो यास्यामो यमसादनम् ॥ ११ ॥ एवं जने तु शोकार्ते करुणं विलपत्यथ ॥ गन्धर्वगजपुत्राणां पत्न्यस्ताः सुमनोहराः ॥ १२ ॥ ततस्ता दुःखशोकार्ताः क्रोशंत्य महति स्थिताः ॥ भर्तारं शिरसा हीनं कच्चिद्बाहुविनाकृतम् ॥ १३॥ द्विवा कृतं तथैवान्या काचित्कथ्याद्भवक्षितम् ॥ दृष्ट्वा रुरुदु दुःखार्ता कचिन्मात्राद्यथ्यापि ॥ १४ ॥ कुणपेषु स्खलन्त्यस्ता बभ्रमुस्तत्र दुःखिताः ॥ ऊर्गोत्ति पाणिभिर्निन्यो लूनयन्त्यः शिरोरूहान् ॥ १५ ॥ नावाप यासां भवने पुरा सूर्योऽपि दर्शनम् ॥ दुःखिता मुक्तेकेशास्ता जनः सर्वोऽथ पश्यति ॥ १६ ॥ पतन्त्युपरि भर्तॄणां समालिङ्गन्ति चापराः ॥ रुदन्त्यन्यास्तथा राजनन्चुकृत्य

प्र० खं० अ ॥१७०॥

मधुरस्वराः ॥ १७ ॥ रुदन्तीनां तथा तासां राजपत्न्यः मुहुःस्थिताः ॥ रुरुदुः करुणं गर्जन्त्यःप्रकीर्णशिरोरुहाः ॥ १८ ॥ हा कान्त हा महाराज हा महाजनवल्लभ ॥ हा सुरेश्वरदर्पघ्न हा शशाङ्कनिभानन ॥ १९ ॥ हे भर्तः केन ते बुद्धिर्मरणं प्रति गाहिता ॥ हा राजेस्त्वमिमां भूमिं समालिङ्ग्य प्रियामिव ॥ २० ॥ वसुधां प्रियबाहुभ्यां समाजे किं न लज्जसे ॥ किं शेष पुरतोऽस्माकं विशेषेण रजस्वलाम् ॥२१॥ स्वेचरस्या पिते राजन्सुतं सत्कुलोद्भवः॥२२॥ अनादृत्यनवत्थद्धि त्वयानर्थाय न श्रुतम् ॥ प्रिया ने यद्यपि मही तथाप्यस्मासु पार्थिव्॥ युक्तं हि कर्तुं दाक्षिण्यं यतस्त्वं सत्कुलोद्भवः॥२३॥ अतर्कितप्रयाणेन त्वया स्म परिपीडिताः ॥ वाङ्मात्रेण कुरुष्वास्मान्सान्त्वनं रिपुसूदन ॥२४॥ राज्ञो न युक्तं शयनं विवृते वसुधातले ॥ तस्मादुत्तिष्ठ राजेन्द्र शयनं भज मा चिरम् ॥२५॥ नुन्ना वयं महागज मदनेन मदेन च ॥ कण्ठे तुःकं गृहीत्वामस्त्वया हीना जनेश्वर ॥ २६ ॥ कृतान्तो बलवान्राजन्यन्नाकृष्याद्य नीयसे ॥ नाडायतनस्य वचनं त्वया यदि कृतं भवेत् ॥ २७ ॥ नामाभिव्यादियोगस्तु त्वया स्माकं जनाधिप ॥ निश्चेष्टाङ्गः कथं त्वद्य राजन्नपिषि भूतले ॥ २८ ॥ उत्थाय वीर चास्माकं परिष्वज्य न चुम्बसे ॥ विजित्य समरे वीरां न्हत्वा च वसुधाधिपान् ॥ २९ ॥ कथमेकेन युद्धे त्वं मातृषेण निपातितः ॥ क्व ते वपुः क्व ते तेजः क्व सा लक्ष्मीः क्व ते बलम् ॥ ३० ॥ क्व ते तद्विमलं छत्रं क्व च ते वरचामरम् ॥ क्व तत्पीठञ्च शृङ्गारं क्व च ते तनया विभो ॥ ३१ ॥ क्व सा लीला क्व सा लक्ष्मीः क्व चेते वरवन्दिनः ॥ वरचामरवारिण्यः क्व च ताः परमाङ्गनाः ॥ ३२ ॥ अवैक्वसमस्त्या हीना अद्यैव स्पृहणीयाम् हे ॥ अद्यैव स्मरणीयस्त्वं गतोऽसिजनवल्लभ ॥ ३३ ॥ नूनं कान्ततरः स्वर्गे राजेन्द्र प्रमदाजनः ॥ यत्त्यक्ता स्वजनं तस्य रतिर्बद्धा त्वयानघ ॥ ३४ ॥ स्वच्छन्दचारिणा केन मतिः सूरनिषेविता ॥ त्वया प्रार्थयता लोके युद्धश्रद्धा विवर्द्धिंता ॥३५॥ वल्लभस्य जनस्यास्य लालित्य त्वचा तथा ॥ दीर्घप्रयाणे कर्तव्या वाङ्मात्राणवान्युन्नूङ्घः॥३६॥ विसृज्य जनं राजन्क्रीडामः सहितास्त्वया ॥ उद्यानेषु विचित्रेषु वनेषूपवनेषु च ॥३७॥ वयमम्रियौं न कुरुमः सर्वलोकस्य पश्यतः ॥ वज्रसारमिदं नूनं हृदयं सुदृढं कृतम्॥३८॥ गतासुर्माप दृष्ट्वा त्वां शतधा यन्न दीर्यते ॥ कर्पूरचन्दनाईङ्ग महाशय्योचित ॥३९॥ विरांजसे न राजेन्द्र रुधिरार्को महीतले :॥ क्व ते भिन्नघटा नागास्तुरगाः क्व च ते गजाः ॥ ४० ॥ क्व ते योधा गता राजञ्शस्त्रविक्षेपविक्षिनो रणे ॥ सैन्य महति तिष्ठन्तं खड्ग बाणधनुर्धरम् ॥ ४१ ॥ कथं त्वामनयन्क्रूरान्परलोकाय राघवः ॥ कृतान्तसमदृष्ट्यैव वपुष्मन्ते जनेश्वर ॥ ४२ ॥ स कथं मातृषेणाय संग्रामे विनिपातितः ॥ तद्वयं किं करिष्यामो निराश्यास्तव जीविते ॥ ४३ ॥ न मेस्ति कल्पो दृष्ट्र्वां मे नसोर्दृष्टिसङ्गतिः ॥

वि० ध० ॥१७७॥

प्र० वि० अ० २६१

एवं विलपमानास्ताः शैलूषस्य तु योषितः ॥ ४४ ॥ आलिङ्ग्यालिङ्ग्य तं गर्जत्रिपातन्ति महीतले ॥ शिरांसि च विनिघ्नन्ति ताडयन्ति भुजांस्तथा ॥ ४५ ॥ गच्छन्ति भूसुतं वीरं भूयात्क्रान्ताज्जीवितम् ॥ दृष्ट्वा भूयश्च निःसंज्ञा निपतन्ति महीतले ॥ ४६ ॥ तासां गद्गदशब्देन समाक्रान्तं महीतलम् ॥ तासामाश्वासनं चक्रे विद्धाश्राद्धायनो द्विजः ॥ ४७ ॥ एतस्मिन्नेव काले तु तं देशमपाजितः ॥ गन्धर्व्वेन्द्रः समभ्यागाद्दूतेन प्रचोदितः ॥ ४८ ॥ स तस्यस्थानमभ्येत्य जनं सर्वं यथाविधि ॥ आश्वासयामास तदा गजा चित्ररथः शनैः ॥ ४९ ॥ सत्कारं लम्भयामास शैलूषं तनयैः सह ॥ राजा चित्ररथेनाथ गन्धर्वासंस्ते प्रचोदिताः ॥ ५० ॥ राज्ञश्श्रुत्वाश्रितां काष्ठैः सुशुक्लैर्बहुभिस्तदा ॥ पुत्राणामस्य सर्वेषां योधनानामप्यशेषतः ॥ चन्दनागुरुकाष्ठैश्चैस्तथा कालियकस्य ताः ॥ ५१ ॥ चितां गन्धैश्च तैलेश्च प्रज्वाल्य च घृतेन ते ॥ संस्कारं चित्वा तान्सर्वास्वर्गीयराय प्रबब्रजुः ॥ ५२ ॥ गन्धर्व्वराजवचसा ततः सर्वो महाजनः ॥ नाडादायनं पुरस्कृत्य प्रययौ गन्धमादनम् ॥ ५३ ॥ निवेशं कृतवांस्तत्र रामपर्वतरोचसि ॥ कृत्वा निवेशनं तत्र सर्वे चित्ररथाज्ञया ॥ सुखसुभुमेहागज पाल्यमाना महात्मना ॥ ५४ ॥ बभूव तत्रापि पुरप्रधाने शैलूषपौत्रस्तु जनस्य राजन् ॥ गन्धर्व्वराजरस्तु चकार तस्य संरक्षणं गन्धवसुन्धवाक्यात् ॥ ५५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे गन्धर्व्वीविलोपो नामाष्टपृष्टद्युतद्विशततमोऽध्यायः ॥ २६८ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अथाषाढास्य मासस्य शुक्लपक्षावसानिकम् ॥ उत्सवं त्रिदशेन्द्राणां समाप्तं दिनपञ्चकम् ॥ १ ॥ क्षीरोदशृङ्गशायनं भगवान्बधुमृद्दनः ॥ योगनिद्रां तदा भेजे लोकानां हितकाम्यया ॥ ॥ २ ॥ भरतोऽप्युत्सवं कृत्वा पूजयित्वा जनार्दनम् ॥ महीदानं तथा कृत्वा नक्तभो दिनपञ्चकम् ॥ ३ ॥ चातुर्मास्यं निवृत्ते च मधुभाभम्यभक्षणाम् ॥ विसर्जयामास गृहात्पूजयित्वा महीपतीन् ॥ ४ ॥ उक्तवा बहुविधैः सात्त्वैः पूणिवज्य सुपीडितम् ॥ गन्धेवनवगवावाप्तोभवज्य धनसंचयैः ॥ ५ ॥ संपूज्य वर्षारात्रो तु स्वकीयं सैनिकं जनम् ॥ संमत्र्य प्रणयामास सोत्कण्ठं दयिताजने ॥ ६ ॥ प्रपञ्चित्वा जनं प्रायान्निक्लिशिकंचुम् स्वसैनिकैः ॥ उवास मातुलगृहे भरतं देवराजवत् ॥ ७ ॥ अवसच्चतुरो मासान्प्रीत्या गायवसत्तमः ॥ ततः कर्तिकमामाद्य शुक्लपक्षावसानिकम् ॥ ॥ ८ ॥ उत्सवं विपुलं चक्रे समाप्य दिनपञ्चकम् ॥ प्रबोधं देवदेवस्य त्रिदशानां महात्मने ॥ ९ ॥ तत्रापिदत्वा महादानं क्रान्तिकायां च विप्रपतः ॥ पूजयित्वा जगन्नाथं शङ्खचक्रगदाधरम् ॥ १० ॥ शुभे दिने सुनक्षत्रे पूजयित्वा द्विजोत्तमान् ॥ सांवत्सरं पुरस्कृत्य स्वयंतोऽथ स राघवः ॥ ११ ॥ सिन्धोरुभयपार्श्वे तु स चकार पुरद्वयम् ॥ पुष्करं पुष्करावत्यां तक्षं तक्षशिलां प्रति ॥ १२ ॥ आत्त्मजे पुरयोः कृत्वा सोभिषिच्य सुतावुभौ ॥

॥१७७॥

पुष्करे महाराज विविधर्द्धिरिदक्षिणः॥ १३॥ पुष्करे पुष्करं पुत्रं तदा तक्षं च यादवे ॥ पुष्कल्ये समाकीर्णे वणिग्भिश्चोर्णलक्षणैस्तथा ॥ १४॥ शिल्पि- भिश्च महाराज नानाशिल्प्योपजीविभिः ॥ गृहैश्चोच्चसमाकीर्णे देवायतनभूषणे ॥ १५॥ प्रतिष्ठिते तदा राज्ये पुत्रयोर्भरतस्तदा ॥ धनरत्नौघनाना- गैश्च विभज्य तनयावुभौ ॥ १६॥ युधाजिति परिदाय गते संवत्सरे तदा ॥ अतीते कार्तिके मासे नक्षत्रं तु गुणान्विते ॥ १७॥ जगाम भगव- त्श्रीमान्रामं द्रष्टुं नराधिप ॥ सोऽपश्यतः सुतौ वीरौ मातुलैन युधाजिता ॥ १८॥ तीरे स्वधामस्थौ पुत्रौ मातुलं तु युधाजितम् ॥ विसर्जयोपागा- द्गृहान्परिष्वज्य च पीडितम् ॥ १९॥ भरतः साश्रुनयनो बलेन चतुरङ्गिणा ॥ स्तोकेन काञ्चनाङ्गेन रथेन च तथा ययौ ॥ २०॥ संख्या च रथास्ते तु गच्छन्तं भरतं तदा ॥ दृष्ट्वातुदीनमनसः किंचिदागतविभ्रमाः ॥ २१ ॥ सुहृत्सुहृद्भिः परावृत्य भरतः कथमप्यगात् ॥ परस्परम् अपश्यन्तो त्वरावन्तस्तथा गताः ॥ २२॥ भरतोपि तथा देशान्सरांसि सरितस्तथा ॥ ग्रामपत्तन्नसङ्गांश्चाप्यतिक्रम्य पुरीं ययौ ॥ २३ ॥ अथाससाद चायोध्यां दीर्घकालप्रवासकः ॥ प्रविश्य नगरं तत्र पताकाध्वजसङ्कुलम् ॥ २४ ॥ हृष्टानन्दतमोऽभवन् सिक्तं चन्दनवारिणा ॥ कृतं रामाज्ञया सर्वं पूजितामरबालकम् ॥ २५॥ निर्ययौ पुरतस्तस्य चतुरङ्गबलान्वितः ॥ रामाज्ञया महातेजा नागैः सह लक्ष्मणः ॥ २६ ॥ भरतं लक्ष्मणो दृष्ट्वा चिरकालप्रवासकम् ॥ अभ्यवादयत प्रीत्या शिरः कृत्वा महीतले ॥ २७॥ भरतो मूर्द्धन्याघ्राय सम्परिष्वज्य पीडितम् ॥ सर्वत्र कुशलप्रश्नं तत्र कृत्वा यथाविधि ॥ २८ ॥ यथाहं पूजयामास जनं नगरवासिनम् ॥ कुशलप्रश्नयोगेन स्निग्धप्रकृतिभाषितम् ॥ २९॥ स तेन जनवृन्देन पूज्यमानो मुहुर्मुहुः ॥ विवेश नगरं श्रीमान्भरतो नागपूर्वगैः ॥ ३० ॥ विमानहर्म्याग्रमालाङ्गवासकगतेन तु ॥ द्विजनेन महातेजा वीक्ष्यमाणस्तु सत्प्रभुम् ॥ ३१ ॥ आससाद महातेजा ततो द्वारमथायतम् ॥ तत्र वाद्यन्तनानाद्वन्द्वप्रमहान्कटककलहत्या ॥ ३२ ॥ राजद्वारमथासाद्य सोऽवतीर्य गजसत्तमात् ॥ आदाय लक्ष्मणं पाणौ प्रविवेश तदा सभाम् ॥ ३३॥ तत्र सिंहासनं रामं स ददर्श महाभुजम् ॥ चन्दनेनानुलिप्ताङ्गं सर्वाभरणभूषितम् ॥ ३४ ॥ संपूर्णचन्द्रवदनं नीलोत्पलदलेक्षणम् ॥ दृष्ट्वैव रामं भरतः कृत्वा भूमिगतं शिरः ॥ ३५ ॥ निपपात महातेजा लक्ष्मणेन विशांपते ॥ रामोपि भरतं दृष्ट्वा समुत्थाय महाभुजम् ॥ ३६ ॥ जग्राह पीडितं कण्ठे मूर्द्ध्न्युपाघ्राय चासकृत् ॥ आदिशदासनं तस्य पृष्ट्वा कुशलमव्ययम् ॥ ३७॥ निवेद्य रत्नमुख्यानि गन्धर्वाणां स राघवः ॥ रामाय धर्मनित्याथ यथा भेजे वरासनम् ॥ ३८ ॥ पृष्टश्च रामेण निवेदयित्वा वृत्तं यथावत्कुरुपुंगवर्षः ॥ विसर्जितस्तेन गृहाय गत्वा संपूजयामास तदा स विष्णुम् ॥ ३९ ॥ स्वर्गे तथोवास स

वि० ध०
॥ १७२ ॥
प्र० खं०
अ० २६९

रामपादौ चासाद्य वीरः समरेऽजयः ॥ रामोपि राज्यं सहितस्तु तेन चकार सम्यङ्निहताखिलापिडः ॥ ४० ॥ ततश्चतुर्थे परिवत्सरे तु शुश्राव रामः पुरयोः प्रतापम् ॥ कृत्वा सुताभ्यां भक्तस्य विष्णोर्दुढञ्च लेभे परमां प्रहृष्टः ॥ ४१ ॥ एषोऽथ प्रोक्तो विजयो मया ते रणाजिरे रावणनंदनस्य ॥ श्रोत्व्यमेतन्नियमेन पुंसा विज्ञानधर्मार्थयशोभिगम्यम् ॥ ४२ ॥ इति श्रीविष्णुधर्महापुराणे द्वितीयभागे श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे श्रीरामचंद्रप्रतसमाप्तमो नामैकोनसप्तत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २६९ ॥ छ ॥ ६ ॥ ॥

॥ समाप्तश्चायं प्रथमखण्डः ॥ छ ॥

इदं पुस्तकं क्षेमराज-श्रीकृष्णदासश्रेष्ठिना मुम्बय्यां ( खेतवाडी ७ वीं गली खम्बाटा लेन ) स्वकीये “श्रीवेङ्कटेश्वर” ( स्टीम ) मुद्रणयन्त्रालये मुद्रयित्वा प्रकाशितम् ॥
संवत् १९६९, शके १८३४.

॥ १७२ ॥

॥ अथ श्रीविष्णुमहापुराणे २ भागे विष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डप्रारम्भः ॥

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

श्रीगणेशाय नमः ॥ वज्र उवाच ॥ आदौ भगवता प्रोक्तो विजयो भरतस्य मे ॥ गच्छन्त्या वेद्मि चात्मानं ह्यङ्गिन्वद्गतकल्मषम् ॥ १ ॥ सुराश्चान्यश्च ह्यद्य कथासारस्तु भार्गव ॥ कथाश्च विविधाः प्रोक्तास्तत्रसङ्गाच्चनानघ ॥ २ ॥ गन्धर्व्वश्च धर्मज्ञ सर्व्वपापक्षयङ्कराः ॥ यास्त्वा अह्नान्वासङ्गेन मयापहृतचेतसा ॥ ३ ॥ प्रस्तुतास्ताः कथास्सम्यक्तास्ता एव कथयस्व मे ॥ भगवन्त्सर्व्वधर्मज्ञ प्रत्यक्षामलदर्शन ॥ कथानां तु प्रसङ्गेन प्रस्तुता याः कथाः पुरा ॥ ४ ॥ सुदूरमन्तरीभूत्वा रामस्य विदितात्मनः ॥ ता एव श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो भृगुकुलोद्वह ॥ ५ ॥ लोकं वारुणमासाद्य रामो भृगुकुलोद्वहः ॥ श्रुत्वान्विदंवेदेशात्किन्नु भूयः प्रचेतसः ॥ ६ ॥ एतन्मे सर्व्वमाचक्ष्व तत्र मे संशयो महान् ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ कालस्य संस्थां तां श्रुत्वा रामोपेतां प्रचेतसा ॥ ७ ॥ पप्रच्छ वरुणं देवं गजधर्मानितः परम् ॥ पृष्टस्तु जामदग्न्येन रामं प्राह जलेश्वरः ॥ ८ ॥ गजधर्माञ्छृणुष्वाथ पुष्करात्तन्वान्नम ॥ राजधर्माः श्रुतास्तेन देवाद्द्वादशशतक्षणान् ॥ ९ ॥ स यथाद्विजजानाति गजकर्म्मोद्भवोन्मनाः ॥ एवमुक्त्वा तदा राममानाय्य च तथा सुतम ॥ १० ॥ उवाच भार्गवस्यास्य धर्मान्कथय पुत्रक ॥ यथायथाय सन्देहो भविष्यति महात्मनः ॥ ११ ॥ तदुपानुज्ञ मद्धन्ते मम वाक्येन पुत्रक ॥ एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा गृहाद्दिन्ये भृगूत्तमम् ॥ तत्रास्य कथयामास गजधर्म्मान्महोदयान् ॥ १२ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयकवखण्डे मार्कण्डेधर्म्मान्नृपसत्तमानाम् ॥ द्रव्यान्महार्यान्भुवि पालनाय लोकस्य सर्व्वस्य नरेन्द्रचन्द्र ॥ १३ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तर द्वितीयकवखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामस्य पुष्करगृहगमनं नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥

मार्कण्डेय उवाच ॥ सुखासीनो नरश्रेष्ठः पुष्करस्य निवेशनं ॥ पप्रच्छ पुष्करं रामो धर्मनित्यो जितेन्द्रियः ॥ १ ॥

राम उवाच ॥ गृहस्थ किं कृत्यतमं तत्त्वाचक्ष्व पृच्छतः ॥ आदावेव महाभाग यादृशा वरुणपात्मज ॥ २ ॥

पुष्कर उवाच ॥ राज्ञस्य कृत्यं धर्मज्ञ राज्ञ एवाभिपचेतनम् ॥ अनिन्द्रमबलं राष्ट्रं दस्यवोऽभिभवन्त्युत ॥ ३ ॥ अराजकेषु राष्ट्रेषु धर्मावस्था न विद्यते ॥ वर्णानामाश्नमाणां च व्यवस्थानं च भार्गव ॥ ४ ॥ अराजकेषु राष्ट्रेषु नैव कन्या प्रदीयते ॥ विद्यते ममता नैव तथा वित्तेषु कस्यचित् ॥ ५ ॥ स्वात्म्यो न्यायः प्रवर्त्तेत विशेलीपस्तथैव च ॥ लोके न कश्चिद्विद्येत मृगेर्विचनकारकः ॥ ६ ॥ नापीशँवैक्ष्यों विद्यां त्रयी वर्णा द्विजातयः ॥ देवानां यजनं न स्यान्नाग्निहोत्ततो भवेत् ॥ ७ ॥ नूलोकमुग्लोकेो च स्यातां संशयितावुभौ ॥ जनमदो भवेदारा यदि राजा न पालयेत् ॥ ८ ॥ प्रजानां रक्षणार्थाय विष्णुस्तेजोषपबृंहितः ॥ मानुष्ये जायते राजन राजा देवमत्त्ववपुर्नरः ॥ ९ ॥ यस्मिन्प्रसन्ने देवस्य प्रसादस्तूपजायते ॥ यस्मिन्क्रुद्धे जनस्यास्य क्रोधः ममुपजायते ॥ १० ॥ महद्भिः पुण्यसम्भारैः पार्थिवो राम जायते ॥ यस्यै

वि० ध० द्वि० तृ० अ० ४ ॥ १७४ ॥

कस्य जगत्सर्वं वचने राम तिष्ठति ॥ ११ ॥ चातुर्वर्ण्यं स्वधर्मस्थं तेषु देशेषु जायते ॥ येषु देशेषु राजेन्द्र राजा भवति धार्मिकः ॥ १२ ॥ (मार्कं न च दुर्भिक्षं नाभिश्चौरभयं तथा ॥ न च व्यालभयं तेषां येषां धर्मपरो नृपः ) १ ॥ १३ ॥ आदौ विन्देत भूपतिं ततो भार्यां ततो धनम् ॥ कुराजिनि जनस्यास्य कुतो भार्या कुतो धनम् ॥ १४ ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन राष्ट्रमुख्यै र्नरेश्वरः ॥ परोक्ष्य पूर्वः कर्त्तव्यो धार्मिकः सत्य- सङ्गरः ॥ १५ ॥ येषां हि राजा भुवि धर्मनित्यस्तेषां न लोके भयमस्ति किञ्चित् ॥ तस्मात्प्रयत्नेन नरेन्द्र कार्यो गङ्गोद्भवेनैवपुरीतितीव्रतः ॥ १६॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करवाक्ये राजप्रशंसा नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ पुष्कर उवाच ॥ सर्वलक्षणलक्षण्यो विनीतः प्रियदर्शनः ॥ अदीर्घसूत्री धर्मात्मा जितक्रोधो जितेन्द्रियः ॥ १ ॥ स्थूललक्षो महोत्साहः स्मितपूर्वाभिभाषकः ॥ सुरूपः कुलसंपन्नः क्षिप्रकारी महाबलः ॥ २ ॥ ब्रह्मण्यश्चाविसंवादी दृढभक्तिः प्रियंवदः ॥ अलोलुपस्सम्यगवंगभीरः प्रियदर्शनः ॥ ॥ ३ ॥ नातिदण्डो न निर्दण्डः चारचक्षुर्गुणज्ञहः ॥ व्यवहारे समः प्राप्ते पुत्रस्य रिपुणा सह ॥ ४ ॥ रथे गजेऽश्वे धनुषि व्यायामे च कृतश्रमः ॥ उपास्तापःशीलो यज्ञयाजी गुरुप्रियः ॥ ५ ॥ मन्त्रिसंवात्तस्तणधीतः समग्रैष्वन्वितर्कः ॥ कालज्ञश्च कृतज्ञश्च सुविशेषज्ञ एव च ॥ ६ ॥ पूज्यं पूजयिता नित्यं दण्ड्यं दण्डयिता तथा ॥ षाड्गुण्यम्यः प्रयोक्ता च शक्त्युत्पत्तिस्तथैव च ॥ ॥ ७ ॥ उक्तैर्गुणैस्तु गुणैरुक्तेर्युक्तो भूमिपतिश्च कार्यः ॥ सम्पूय गङ्गोद्भवेनैवथाब्रवीत्त्रूय रक्षामीदानीमनघ्यः ॥ ८ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करवाक्ये राजलक्षणं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ ॥ पुष्कर उवाच ॥ एवं गुणगणोकीर्णं वग्येयुनराधिपम् ॥ सम्पूय गङ्गाप्रवराः क्षत्रियं तु कुलोद्गतम् ॥ १ ॥ व्रतञ्च तैनैतं राजा गृहीयाद्विजितेन्द्रियः ॥ पालयिष्यामि वः सर्वान्न्यूनं स्यान्नत्र संशयः ॥ २ ॥ व्रतं गृहीत्वा राज्यार्था वृणुयाद्ब्राह्मणोत्तसम् ॥ संवत्सरं सुबाल्याय सर्वस्य जगतो नृपः ॥ ३ ॥ नृवलक्षणलक्षण्यं विनीत प्रियदर्शनम् ॥ सुरूपं वेशसंपन्नं नित्यमूर्जितदर्शनम् ॥ ४ ॥ अदीनत्वादिनं धीरं धर्मनित्यं जितेन्द्रियम् ॥ अव्यङ्गं नाधिकाहं च वेदवेदाङ्गपारगम् ॥ ५ ॥ चतुःषष्ट्यङ्गतरङ्गमुहापोहविशारदम् ॥ भूतम्भव्यभविष्यज्ञं गणितज्ञं विशेषतः ॥ ६ ॥ विचित्रद्रा शस्त्रे युद्धेऽप्युद्धूटं च च्युतोपलम् ॥ गणितेन तथा हीनं ज्योतिषं नृपसत्तम ॥ ७ ॥ आस्तिकं श्रद्दधानं च अनुकूलं महीपतेः ॥ सांकल्पं नृपो गत्वा द्रक्ष्यत्यतः

१ कोष्ठान्तर्गतः पाठः कपुस्तके नास्ति ।

शुचिः ॥ ८ ॥ येनाभिषिक्तो नृपतिर्विनष्टस्तं नराधिप ॥ सांवत्सरं न तं विद्वानन्वगच्छेन्नृपस्तम ॥ ९ ॥ न हीनाङ्गं न वाचालं न च निष्प्र- तिभं नृपः ॥ कुवेशमलिनं मुण्डं नास्तिकं पापनिष्ठुरम् ॥ १० ॥ मित्रवृत्तिं न चत्र्यङ्गमत्यल्पदृशं सदा ॥ वर्जयित्वा तु वक्तव्याः स्वयमेव महीभुजा ॥ ११ ॥ यथैवाभिमुखा देवास्तथा राजन्मुखाः प्रजाः ॥ यथैवाभिमुखा मन्त्रा राज्ञां सांवत्सरागस्तथा ॥ १२ ॥ त्वं मे माता पिता चैव देशिकश्च गुरुस्तथा ॥ दैवं पुरुषकारश्च ज्ञातव्यौ सततं त्वया ॥ १३ ॥ समधर्मज्ञ भद्रं ते गञ्जं साधारणं हि नौ ॥ समानेयः शुभो दैवस्त्व- यैव मम सत्तम ॥ १४ ॥ पौरुषेण पदं कार्यं समरं च तथा मया ॥ स चेत्तदभिमन्येत पार्थिवस्य महागुणम ॥ १५ ॥ अथवा गुणदोषेण प्रज्ञया चाशु यो नृणाम् ॥ दैवोपाघातसमरे विज्ञानं पौरुषस्य च ॥ १६ ॥ वाऽवं न च प्राज्ञस्तु तस्यैवानुमते तदा ॥ तेनोद्दिष्टौ तु वरयेद्राज्ञा मन्त्रिपुरोहितौ ॥ १७ ॥ तेनोद्दिष्टौ च वरयेन्महिषीं नृपसत्तमः ॥ ततोऽभिषेकमम्भारान्भारंस्तस्य कुर्यात्स दैववित् ॥ १८ ॥ कुञ्जरं तुरगं कुर्यात्तस्य राज्ञः परिक्षितौ ॥ भद्रासनं च छत्रं च वालव्यजनमेव च ॥ १९ ॥ खड्गरत्नं तथा चापं रत्नानि विविधानि च ॥ राज्ञो मृतस्य ये त्वासन्सर्वाणि तु नराधिप ॥ २० ॥ ते न कार्या नरेन्द्रस्य तेन दैवविदा तथा ॥ कामं संवत्सरं कार्या आत्मानमिच्छता भूभुजा ॥ २१ ॥ गुणाधिकस्य नो कार्या येऽन्यत्राभिहिता मया ॥२२॥ न तत्र नागाः सुभृता न योधा राज्ञां न माता न पिता न बन्धुः ॥ यत्रास्य साध्यं भवतीह विद्वान्सांवत्सरो धर्मविदः प्रमत्तः ॥ २३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करकथासु सांवत्सारिक लक्षणं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥ राम उवाच ॥ राज्ञा पुरोहितः कार्यस्तथा मन्त्री च कीदृशः ॥ महिषी च तथा ज्येष्ठा तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ ॥ १ ॥ पुष्कर उवाच ॥ अध्यङ्गं लक्षणोपेतमनुकूलं प्रियंवदम् ॥ अथर्ववेदविद्वांसं यजुर्वेदविशारदम् ॥ २ ॥ द्विवेदं ब्राह्मणं राजा पुरोहितमथर्व- णम् ॥ पञ्चकल्पविधानज्ञं वरयेत सुदर्शनम् ॥३॥ नक्षत्रकल्पो वैतानस्तृतीयः संहिताविधिः ॥ चतुर्थीङ्गिरसः कल्पः शान्तिकल्पस्तु पञ्चमः ॥४॥ पञ्चकल्पविधानज्ञमाचार्यं प्राप्य भूपतिः ॥ सर्वोत्पातप्रशान्तात्मा भुनक्ति वसुधां चिरम् ॥५॥ स च राज्ञस्तथा कुर्यान्नित्यं कर्म सदैव तु ॥ नैमित्तिकं तथा काम्यं दैवज्ञवचने रतः ॥६॥ न त्याज्यस्तु भवेद्राजा दैवेज्ञेन पुरोधसा ॥ पतितस्तु भवेत्त्याज्यो नात्र कार्या विचारणा ॥७॥ तथैव पतितो राम न त्याज्यो तौ महीभुजा ॥ तयोस्त्यागेन राजेन्द्र राज्यभ्रंशो विनिर्दिशेत ॥ ८ ॥ दुर्गतिः परलोके च बहुकालमसंशयम् ॥ सांवत्सरविरुद्धंस्तु त्याज्यो राजा पुरोहितः ॥ ९ ॥ पुरोहितोऽन्यथा राज्ञो यथा माता यथा पिता ॥ अनिष्टमस्य व्यसनं हन्याद्दैवोपाघातजम् ॥ १० ॥ ब्राह्मणो

३०

वि० ध० ॥१७५॥ द्वि० खं० अ० ७

निष्कृतिस्तस्य कुत्र शक्या महीभुजा ॥ यावन्न राजा विद्वांसौ संवत्सरपुरोहितौ ॥ ११ ॥ वृत्तिच्छेदं तयो राज्ञः कुलं त्रिपुरुषं व्रजेत् ॥ नरकं वर्जयेत्तस्माद्वृत्तिच्छेदं तयोः सदा ॥ १२ ॥ स्थावरेण विभागश्च तयोः कार्यो विशेषतः ॥ अनुरूपेण धर्मज्ञ संवत्सरपुरोहितौ ॥ १३ ॥ इति भाव्यं सदा भार्गववंशचन्द्र पुरोहितस्यात्मसमस्य राज्ञा ॥ राज्ञो यथापि स्वजनेन भाव्यं विद्वांस्तुभ्यं स्यान्नृपतेः पुरोधाः ॥ १४ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पुरोहितलक्षणं नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥ छ ॥ पुष्कर उवाच ॥ सर्वलक्षणसम्पन्नो मन्त्री राज्ञस्तथैव च ॥ ब्राह्मणो वेदतत्त्वज्ञो विनीतः प्रियदर्शनः ॥ १ ॥ स्थूललक्षो महोत्साहः स्वामिभक्तः प्रियंवदः ॥ बृहस्पत्युशनःप्रोक्तां नीतिं जानाति सर्वतः ॥ २ ॥ रागद्वेषेण वक्तव्यं न वदेन्न महीक्षितः ॥ लोकापवादाद्राजार्थं भयं यस्य न जायते ॥ ३ ॥ क्लेशक्षमस्तथा यश्च विजितात्मा जितेन्द्रियः ॥ गूढमन्त्रश्च दक्षश्च प्राज्ञो भक्तजनप्रियः ॥ ४ ॥ इङ्गिताकारतत्त्वज्ञ ऊहापोहविशारदः ॥ शूरश्च कृतविद्यश्च न च मानी विमत्सरः ॥ ५ ॥ चारप्रचारकुशलः प्रणिधिप्रणयात्मवान् ॥ षाड्गुण्यविधितत्त्वज्ञ उपायकुशलस्तथा ॥ ६ ॥ वक्ता विधाता कार्याणां नैव कार्यातिपातिता ॥ समग्र राजभृत्यानां तथैव च गुणप्रियः ॥ ७ ॥ कालज्ञः समयज्ञश्च कृतज्ञश्च जनाधिपः ॥ कृतानामकृतानां च कर्मणां चान्ववेक्षिता ॥ ८ ॥ यथानुरूपमर्हाणां पुरुषाणां नियोजिता ॥ राज्ञः परोक्षे कार्याणि सम्प्रधार्य भृशं ततः ॥ ९ ॥ कृत्वा निवेदिता राज्ञःकर्मणां गुरुलघवम् ॥ शत्रुमित्रविभागज्ञो विग्रहास्पदतत्त्ववित् ॥ १० ॥ स राज्ञः सर्वकार्याणि कुर्याद्दृष्ट्वैव कुलोद्वह ॥ विदितानि यथा कुर्यादज्ञातानि महीक्षिता ॥ ११ ॥ अज्ञातानि नरेन्द्रस्य कृत्वा कार्याणि भार्गव ॥ अचिरेणापि विद्वेष्यं स मन्त्री त्वधिगच्छति ॥ १२॥ करोति कार्याणि विविधानि महीपते ॥ भेदो न तस्य भवति कदाचिदपि बुद्धिजात् ॥ १३ ॥ एवंगुणो यस्य भवेच्च मन्त्री वाक्यं च तस्याभिरतस्य राज्ञः ॥ राज्यं स्थिरं स्याद्विपुला च लक्ष्मीर्वशञ्च यान्ति भुवनत्रयेऽपि ॥ १४ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मन्त्रिलक्षणं नाम षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥ ॥ छ ॥ ॥ पुष्कर उवाच ॥ ॥ राज्ञामग्रमहिषी कार्या सर्वलक्षणपूजिता ॥ विनीता गुरुभक्ता च ईर्ष्याक्रोधविवर्जिता ॥ १ ॥ राज्ञः प्रियहितासक्ता चरित्रेण प्रियंवदा ॥ भृत्यैस्तनुमनोज्ञा च धृतानामनुवर्त्तिनी ॥ २ ॥ अधृतानां जनानां च वृत्तिक्रमप्रवर्त्तिनी ॥ रागद्वेषविमुक्ता च सपत्नीनां सदैव या ॥ ३ ॥ भोजनासनपानेन सेवतेऽनुप्रवेशिनी ॥ सपत्नीपुत्रेष्वपि या पुत्रवत्परिवर्त्तते ॥ ४ ॥ मन्त्रिसंवत्सरामात्यांस्तथा च पूजयेत् सदा ॥ श्रद्धया च दयायुक्ता सर्वभूतानुकम्पिनी ॥ ५ ॥ कृतज्ञानाज्ञा... ॥ १७५॥

राज्ञश्च विदिता मण्डलेष्वपि ॥ पराजकलेष्वपि प्रीयमाणा मुदा युता ॥ ६ ॥ द्यूतादिभ्रंषणकरी राजद्वारेषु सर्वदा ॥ तद्दोषेण नरेन्द्राणां कार्यज्ञा च विशेषतः ॥ ७ ॥ एवंगुणगणोपेता नरेन्द्रेण सहानघा ॥ अभिषेच्या भवेद्राज्ये राज्यस्थेन नृपेण वा ॥ ८ ॥ एवं यदा यस्य भवेच्च पत्नी नरेन्द्रचन्द्रस्य महानुभावा ॥ वृद्धिं व्रजेत्तस्य नृपस्य राष्ट्रं सचराचरं नात्र विचारणास्ति ॥ ९ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे अग्र्यमहिषीलक्षणं नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥

॥ राम उवाच ॥ पुरुषाणां तथा स्त्रीणां गजानां तुरगैस्सह ॥ वालव्यजनच्छत्राणां तथा भद्रा- सनस्य च ॥ १ ॥ रत्नानां धनुषां चैव खड्गस्य च भृगात्मज ॥ लक्षणं श्रोतुमिच्छामि तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ २ ॥

॥ पुष्कर उवाच ॥ आदावेव प्रवक्ष्यामि पुरुषाणां तु लक्षणम् ॥ निबोध तन्मे गदतो भृगुवंशविवर्धन ॥ ३ ॥ एकाधिको द्विशुक्लश्च त्रिभिर्व्याप्नोति यन्महीम् ॥ त्रिवलीवांस्त्रि- विनतः त्रिकालज्ञश्च भार्गव ॥ ४ ॥ पुरुषः स्यात्सुसुलक्षणो विपुलश्च तथा त्रिषु ॥ चतुर्लेखस्तथा यश्च तथैव च चतुःसमः ॥ ५ ॥ चतुष्किष्कु- श्चतुर्दंष्ट्रश्चतुष्कृष्णस्तथैव च ॥ चतुर्गन्धश्चतुर्ह्रस्वः पञ्च सूक्ष्मस्तथैव च ॥ ६ ॥ पञ्चदीर्घो भृगुश्रेष्ठ तथैव च पञ्चनतः ॥ सप्तस्नेहोऽष्टवंशश्च नव- स्थानामलस्तथा ॥ ७ ॥ दशपद्मो दशबृहन्नवोऽथापि च मण्डलः ॥ चतुर्दशसमद्वन्द्वः षोडशावयवः शस्यते ॥ ८ ॥

॥ राम उवाच ॥ एकाधिकतया ये प्रोक्ताः पुरुषस्य त्वया गुणाः ॥ तानाहं श्रोतुमिच्छामि यथावद्रघुनन्दन ॥ ९ ॥

॥ पुष्कर उवाच ॥ धर्ममर्थं च कामं च जनः सर्वोऽभिपद्यते ॥ एकाधिकस्तु विज्ञेयो यस्तु धर्मे विशेषतः ॥ १० ॥ तारकाभ्यां विना नेत्रे शुक्लाश्च दशनास्तथा ॥ द्वात्रिंशद्दशनं यस्य स्युर्द्विशुक्लः स तु कीर्तितः ॥ ॥ ११ ॥ उरो नाभिस्तथा सक्थिर्गम्भीरा यस्य देहिनः ॥ प्रोच्यते स तु धर्मज्ञ त्रिगम्भीरो¹ नरोत्तमः ॥ अनसूया दया क्षान्तिर्विक्रमश्च प्रकीर्तितम् ॥ ॥ १२ ॥ मङ्गलाचारसंस्पर्शः शौचं चेत्यपरं त्रयम् ॥ अनायासमकार्पण्यमशोकं च त्रयस्त्रिकाः ॥ १३ ॥ त्रिप्रलम्बो भुजाभ्यां तु वृषणेन च कीर्त्यते ॥ दिग्देशजातिसर्गैश्च तेजसा यशसा श्रिया ॥ १४ ॥ व्याप्नोति यो भृगुश्रेष्ठ त्रिभिर्व्याप्नोत्यसौ स्मृतः ॥ उदरं वलयस्तिस्रो गम्भीरा यस्य देहिनः ॥ १५ ॥ स उच्यते भृगुश्रेष्ठ त्रिवलीवांनरोत्तमः ॥ देवतानां द्विजानां च गुरूणां च तथा नतः ॥ १६ ॥ पुरुषो भार्गवश्रेष्ठ प्रोक्तस्त्रि- विनतः सदा ॥ धर्मस्यार्थस्य कामस्य युक्तकालविभागवित् ॥ १७ ॥ सेवते यश्च धर्मज्ञः प्रोच्यते स त्रिकालवित् ॥ उरो ललाटं वक्त्रं च विस्तीर्णं यस्य देहिनः ॥ १८ ॥ कथितः स भृगुश्रेष्ठ विपुलस्त्रिषु मानवः ॥ द्वौ पाणी द्वौ तथा पादौ ध्वजच्छत्रादिभिर्युतौ ॥ १९ ॥ लेखा

¹ 'त्रिगम्भीरस्तथैव च' इति ख० ।