विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

नासत्यौ देवभिषजौ पूजयत्प्रयतः शुचिः ॥ ३ ॥ कृत्वा च रूपनिर्माणं नासत्यौ पूजयेन्नरः ॥ दीपमालां ततो दद्यात्तयोर्निशि विशेषतः ॥ ४ ॥ कनकं रजतं चोभे दद्याद्विप्रेषु दक्षिणाम् ॥ संमील्य नेत्रयुगलं विष्णुं च संस्मरेन्नरः ॥ ५ ॥ प्रदीप्ततेजा भवति चक्षुष्मांश्चैव जायते ॥ प्राणयात्रां तु कुर्वीत दध्ना घृतयुतेन च ॥ ६ ॥ नेत्रव्रतं द्वादशवत्सराणि कृत्वा भवेद्भूमिपतिः प्रतीतः ॥ सहस्ररूपो रिपुगणप्रमाथी धर्माभिरामो नृपवर्चयुक्त्यः ॥ ७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे नासत्यपूजाचक्षुर्व्रतं नाम त्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १३० ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ इमां तथान्यां वक्ष्यामि द्वितीयां सर्वकामदाम् ॥ यामु- पोष्य नरः कामान्सर्वान्प्राप्नोत्यभीप्सितान् ॥ १ ॥ चैत्रादितीयां संप्राप्य शुक्लपक्षस्य मानवः ॥ दिनावसाने कुर्वीत सम्यक् स्नानं नदीजले ॥ २ ॥ बालेन्दुमण्डलं कृत्वा पूजयेच्छ्वेतवर्णकैः ॥ श्वेतैः पुष्पैः फलैश्चैव परमाद्रेन भूरिणा ॥ ३ ॥ इक्षुनेक्षुविकारैर्वा गुडेन लवणेन वा ॥ दिनावसाने देवेशं पूजयित्वा निशाकरम् ॥४॥ घृतेन हवनं कृत्वा नक्तं भुञ्जीत वाग्यतः ॥ ततस्तैलेन हरितं भक्षयेत्सक्तुमेव च ॥५॥ एतद्व्रतं नरः कृत्वा सम्यक् संवत्सरं शुचिः ॥ सौभाग्यं महदाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥६॥ एतत्पवित्रं रिपु- नाशकारि सौभाग्यदं रोगहरं च राजन्। प्रोक्तं व्रतं यावदवेक्षशुक्राय कार्यं प्रयत्नेन तथा क्रियापि॥७॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेय वज्रसंवादे बालेन्दुद्वितीयाव्रतवर्णनो नामैकत्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १३१ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अशून्यशयनं राजन्द्वितीयां शृणुवतो मम ॥ यामुपोष्य न वैधव्यं प्रयाति स्त्री कथञ्चन ॥ १ ॥ पत्नीवियोगं च नरो नासादयति कर्हिचित् ॥ कृष्णपक्षद्वितीयायां ग्राह्या सा श्रवणे तिथिः ॥ २ ॥ स्वास्तीर्णे शयने विष्णुं लक्ष्मीं देवीं तथैव च ॥ संपूज्येत्फलैः पुष्पैर्गन्धैश्चैवं भगीव ॥ ३ ॥ नैवेद्यं च ततो दद्याद्दीपं धूपं च शक्तितः ॥ ततः संपूज्य देवेशं जपेन्मन्त्रमिमं शुचिः ॥४॥ श्रीवत्साङ्कश्चरीकान्त श्रीवास श्रीपतेऽच्युत ॥ गार्हस्थ्यं मा प्रणाशं मे यातु धर्मार्थ- कामदम् ॥ ५ ॥ अग्नयो मा प्रणश्यन्तु मा प्रणश्यन्तु देवताः ॥ पितरो मा प्रणश्यन्तु मत्तो दांपत्यभेदतः ॥ ६ ॥ लक्ष्म्या वियुज्यते देव न कदाचिद्यथा भवान् ॥ तथा कलत्रसंबन्धो देव मा मे विनश्यतु ॥ ७ ॥ लक्ष्म्या न शून्यं वरद यथा ते शयनं सदा ॥ शय्या ममाप्यशून्यास्तु तथैव मधुसूदन ॥ ८ ॥ एवं प्रसाद्य देवेशं नक्तं भुञ्जीत वाग्यतः ॥ ब्राह्मणाय द्वितीयेऽह्नि प्रदद्याद्वैच दक्षिणाम्॥९॥ शयने च द्विजेन्द्राय गते मास चतुष्टये ॥तस्य जन्मत्रयं राजन्गृहभङ्गो न जायते॥ १०॥ अशून्यशयनव्रतासो धर्मकर्माभिसाधकः ॥ भवत्यव्याहतैश्वर्यः पुरुषो नात्र संशयः॥११॥

६४

वैधव्यहीना सुभगा विरोगा पतिव्रता धर्मपरा च साध्वी ॥ रूपेण युक्ता न भयान्विता च नारी भवेत्सर्वगुणोपपन्ना ॥१२॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे अशून्यशयनद्वितीयाव्रतकथनो नाम द्वात्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १३२ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ शुक्लपक्षे तृतीयायां सोपवासो जितेन्द्रियः ॥ मण्डलत्रितयं कुर्याच्चन्दनेन पृथक्पृथक् ॥ १ ॥ मण्डलं दक्षिणे भागे श्वेते कुर्यान्नरो भवेत् ॥ रक्तं मध्येऽपरञ्चः कुर्यादुदक्श्वेतं ध्रुवस्य तु ॥ २ ॥ विष्णोः पदत्रयं पूज्यं स्वान्मण्डलेषु च ॥ भूमौ च प्रथमं पादं द्वितीयं सूर्यमण्डले ॥ ३ ॥ तृतीयं तु ध्रुवे देवे पूजयेत्प्रयतः शुचिः ॥ यथा मण्डलवर्णार्को गन्धमाल्यादिभिर्द्विज ॥ ४ ॥ तद्विष्णोः परमंत्येव होममन्त्रो विधीयते ॥ त्रिविक्रमार्चयित्वा तथा स्त्रीशूद्रस्य द्विजोत्तम ॥ ५ ॥ अक्षतानि तिलाश्चाज्यं होमयेत्संयुतं त्रयम् ॥ ताम्रोप्यसुवर्णानि शक्त्या दद्यात्तु दक्षिणाम् ॥ ६ ॥ भोजनं च त्रिमधुरं भोजयेद्ब्राह्मणोत्तमम् ॥ प्राश्यान्नं च कुर्वीत त्रिगव्येण च तद्दिनम् ॥ ७ ॥ एवं वर्षत्रयं कृत्वा व्रतान्ते वै त्रिहायनम् ॥ ब्राह्मणाय तु गां दत्त्वा सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ ८ ॥ भूमौ तथान्तरिक्षे च दिवि चैव नरोत्तम ॥ गतिस्तस्याप्रतिहता भवत्यरिनिषूदन ॥ ९ ॥ त्रीणि वर्षसहस्राणि सर्वकामविहारिणः ॥ मानसं वाचिकं चैव कायिकं च विमुञ्चति ॥ १० ॥ सर्वपापं महाभाग मनुष्यो जायते तथा ॥ कुले धनाढ्यो भवति रूपद्रविणसंयुते ॥ ११ ॥ विरोगः सर्वसिद्ध्यर्थी स्वर्गस्य च साधकः ॥ कृत्वा द्वादशवर्षाणि विष्णुलोके महीयते ॥ १२ ॥ तत्रापि नित्यं वरदं वरेण्यं लक्ष्मीसहायं पुरुषं पुराणम् ॥ पश्यत्यमोघं विबुधप्रतर्क्यं सनातनं दुःखविनाशहेतुम् ॥ १३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे त्रिविक्रमव्रतवर्णनो नाम त्रयस्त्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १३३ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ द्वितीयं तव वक्ष्यामि शृणु त्रैविक्रमं व्रतम् ॥ भूमिस्तु प्रथमः पादो ह्यन्तरिक्षं तथा परम् ॥ १ ॥ तृतीयश्च दिवं ज्ञेयो देवदेवस्य चक्रिणः ॥ भुवः पतिः स्मृतो वह्निरन्तरिक्षं तथापरम् ॥ २ ॥ दिवः पतित्तथा सूर्यस्तच्च विष्णोः पदत्रयम् ॥ ज्येष्ठशुक्लतृतीयायां सोपवासो जितेन्द्रियः ॥ ३ ॥ कल्प्ये कूपजलस्नातो वह्निं सम्पूजयेन्नरः ॥ गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्न सम्पदा ॥ ४ ॥ नदीजले ततः स्नात्वा मध्यं प्राप्ते दिवाकरे ॥ वायोः संपूजनं कृत्वा सक्तुपिण्डाञ्जलाशये ॥ ५ ॥ स्नात्वा च सरसीतोये सायं सूर्य समर्चयेत् ॥ ततश्च नक्तं चाश्नीयाद्धविष्यं वाग्यतः शुचिः ॥ ६ ॥ एवं संवत्सरे राजन्कृत्वा व्रतममन्दितः ॥ समापयित्वा वैशाखे दद्याद्विप्रेषु दक्षिणाम् ॥ ७ ॥ ताम्रं रूप्यं सुवर्णं च त्रीणि लोहानि यादव ॥ वासोयुगं च सोष्णीषं त्रीणि वासांसि चाप्यथ ॥ ८ ॥ उपानहो युगं छत्रं त्रीणि चैमानि भक्तितः ॥ एतत्संवत्सरं कृत्वा नर

त्रैविक्रमं व्रतम् ॥ ९॥ सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते ॥ विमानेनानर्कवर्णेन किङ्किणीजालमालिना ॥ १० ॥ देवराजगणाढ्येन वीणासुर- जनादिना ॥ अन्नमायुः सुताश्चैव प्रसन्ने गरुडध्वजे ॥ ११ ॥ आक्रान्तलोकत्रितयस्य तस्य पदत्रयं धर्मभृतां वरिष्ठ ॥ संपूज्य कामान्मनुजा लभन्ते गतिं यथेष्टां पुरुषप्रवीर ॥ १२ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे द्वितीयत्रिविक्रमव्रतकथनो नाम चतुस्त्रिंशदुत्तराशततमोऽ- ध्यायः ॥ १३४ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ शृणुष्वैकमना राजंस्ते महाभाग तव त्रैविक्रमं व्रतम् ॥ तृतीयं नृपशार्दूल तन्मे निगदतः शृणु ॥ १ ॥ ज्येष्ठे शुक्लद्वितीयायां नरः संयम्युपोषितः ॥ सुवस्त्रसंमृजनं कुर्याद्धूपमाल्यानुलेपनैः ॥ २ ॥ दीपैर्नैवेद्यैश्च विविधैर्दद्याद्दिक्षु दक्षिणाम् ॥ बीजपूर्णानि पात्राणि सर्पिष्याणि शक्तिः ॥ ३ ॥ पूजेवमन्तरिक्षस्य ह्यषाढे तु विधीयते ॥ दक्षिणा तत्र दातव्या वासोयुग्मं द्विजातये ॥ ४ ॥ दिवः पूजा च कर्तव्या श्रावणे प्राग्वदेव तु ॥ छत्रं सोपानहौ युग्मं दक्षिणां तत्र दापयेत् ॥ ५ ॥ एवं मासत्रयेणैव पारणं प्रथमं भवेत् ॥ मासत्रयेण चान्यत्तु मासत्रयं पुनस्ततः ॥ ६ ॥ ततो मासत्रयेणान्यदेनमब्देन चानघ ॥ विज्ञेयं धर्मनित्यस्य पारणानां चतुष्टयम् ॥ ७ ॥ प्रथमं पारणं कृत्वा अग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ अतिरात्रफलं राजन्द्वितीये पारणे तथा ॥ ८ ॥ तृतीये पारणे विद्वान्वाजपेयफलं लभेत् ॥ चतुर्थे पारणे प्रोक्तं राजसूयस्य यत्फलम् ॥ ९ ॥ विमानेनानर्कवर्णेन किङ्किणीजालमालिना ॥ हंसयुक्तेन दिव्येन वीणामुरजनादिना ॥ १० ॥ वराप्सरोगणाढ्येन कामुकेनापि चारुणा ॥ यथेष्टगामी भवति बहुकालमसंशयम् ॥ ११ ॥ मानुष्ये जन्म चासाद्य त्रिशुक्लत्वमवाप्नुयात् ॥ विद्या जन्म तथा कर्म नात्र कार्या विचारणा ॥ १२ ॥ त्रिविक्रमस्याप्रतिमस्य तस्य चराचरेशस्य पदत्रयं च ॥ यः पूजयेत्तस्य भवन्ति कामाः सर्वे समृद्धा न हि संशयोऽत्र ॥ १३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे तृतीयत्रिविक्रमव्रतवर्णनो नाम पञ्चत्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १३५ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ आराधनं हि देवस्य तस्य वक्ष्यामि यादव ॥ विष्णोरमितवीर्यस्य तन्निबोध नराधिप ॥ १ ॥ वाय्वर्क- चन्द्रदृक्हस्ते त्रिद्युतिर्भगवान्हरिः ॥ अग्निर्होमो जगत्पद्मिश्चश्वन्द्रार्कौ परिकीर्तितौ ॥ २ ॥ सर्वाधारश्च भगवान्वायुः सर्वगतस्तथा ॥ पद्मं भूतात्मकं सर्वं जगदेतच्चराचरम् ॥ ३ ॥ आधारभूतो ह्यवितौ पृथिवी गगनं तथा ॥ आधेयो विद्धि धर्मज्ञ तथा भूतत्रयं सदा ॥ ४ ॥ चन्द्रादित्यौ च वायुश्च सर्वस्य जगतो द्विज ॥ आधारोथभवावेन भूतेर्वृतमिदं जगत् ॥ ५ ॥ नैव चास्ति जगत्त्यस्मिन्किञ्चिद्भूतविवर्जितम् ॥ तस्माद्वा यादवश्रेष्ठ भूतेर्वृतमिदं जगत् ॥ ब्रह्माणं विद्धि भूमिं च गगनं तदनन्तरम् ॥ अण्डस्यान्तः स्थिता देवा वाय्वर्कद्युतिनांशवः ॥ ६ ॥

वि० ध० ॥३८०॥

तृ० खं० अ० १३७

॥३८०॥

पालयन्ति जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् ॥ तथैवाण्डस्थिताः सर्वे पालयन्ति जगत्त्रयम् ॥ ७ ॥ तथैव देहिनां देहे पालयन्ति शरीरगाः ॥ वातपित्त- कफत्वेन वाय्वर्कशशिरंशवः ॥ ८ ॥ आधारं जगतो यद्वद् ब्रह्माण्डं परिकीर्तितम् ॥ तथा देहे शरीरस्था देहिनां हि त्वगुच्यते ॥ ९ ॥ ब्रह्माण्डे देहिदेहेऽपि गगने दृश्यते दृशोः ॥ ब्रह्माण्डवच्छरीराणि वाय्वर्कशशिरंशवः ॥ १० ॥ पालयन्ति महीपाल वातपित्तकफांशकाः ॥ वाय्वर्कचन्द्र- देहेस्तु तस्माद्विष्णुरितिस्थितः ॥ ११ ॥ तस्य संपूजनं कार्यं यथावच्छृणु भार्गव ॥ ज्येष्ठशुक्लद्वितीयायां निराहारो नरः शुचिः ॥ १२ ॥ त्रिमूर्तिपूजनं कुर्याद्द्वितीयायां यथाविधि ॥ कूपनद्योस्तडाकाद्यैर्मिश्रैः स्नातः शुचिर्जलैः ॥ १३ ॥ प्रत्यूषे पूजयेद्ब्रह्मन्नवलिप्ते शुभे स्थले ॥ गन्ध- माल्यनमस्कारधूपदीपान्नरंसंपदा ॥ १४ ॥ होमं कुर्याद्यवैर्युक्तैस्तिलैश्च दध्याज्यजातये ॥ मध्याह्ने पूजयेद्वह्नौ तथा सूर्यमतन्द्रितः ॥ १५ ॥ तिलांश्च जुहुयाद्वह्नौ दद्याद्विप्रेषु दक्षिणाम् ॥ सूर्यास्तमनवेलायां जले चन्द्रं च पूजयेत् ॥ १६ ॥ घृतेन होमं कुर्वीत रजतं दक्षिणा स्मृता ॥ नक्तं भुञ्जीत धर्मज्ञ तैलहीनं ततो नरः ॥ १७ ॥ पूर्णं संवत्सरं कृत्वा व्रतमेतदतन्द्रितः ॥ स्वर्गलोकमवाप्नोति सहस्रपरिवत्सरान् ॥ १८ ॥ मातृव्यथ्यमासाद्य ततो राजा भवति गद्गरे ॥ व्रतं कृत्वा महाराज पूर्ण संवत्सरत्रयम् ॥ १९ ॥ पञ्चषष्टिसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥ मातृभ्यं च समासाद्य राजा भवति धार्मिकः ॥ २० ॥ वीरो माण्डलिकः शूरः परचक्रभयंकरः ॥ निरोगो दर्शनीयश्च सुभगो जनवल्लभः ॥ २१ ॥ कृत्वा द्वादशवर्षाणि व्रतमेतदनुत्तमम् ॥ व्रतावसाने विप्राणां सहस्रं भोजयेत्ततः ॥ २२ ॥ भोज्यं त्रिभक्ष्यं पेयं दद्याच्छक्त्या च दक्षिणाम् ॥ ततः स्वर्गमवाप्नोति वर्षाणां च शतं व्रती ॥ २३ ॥ ततो मातृव्यथ्यमासाद्य राजा भवति पार्थिवः ॥ प्रदीप्तचक्रो बलवान्धर्मराजो जनाप्रियः ॥ २४ ॥ जन्मान्तरं समासाद्य ततो विप्रत्वमाप्नुयात् ॥ ततो ब्राह्मण्यमासाद्य मोक्षोपायं च विन्दति ॥ २५ ॥ आराधनं ते कथितं मयैतद्विष्णोस्त्रिदेवस्य महाणु- भाव ॥ आराधितो येन जगत्प्रधान कामानभीष्टान्विबुधोपददाति ॥ २६ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे श्रीविष्णुत्रि- मूर्तित्रतवर्णनो नाम षड्त्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १३६ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि विष्णोर्मूतिकथं तव ॥ द्विधा तु देवदेवस्य मूर्तिर्भवति यादव ॥ १ ॥ घोरा चान्या शिवा चान्या घोरा भवति पावकः ॥ शिवा चाप्सुपतिस्तस्माद्गगोर्णामात्मकं जगत् ॥ २ ॥ द्विधा घोरा विनिर्दिष्टा द्विधा सौम्या ततः पुनः ॥ घोरा वह्निश्च सूर्यश्च सौम्या सोमजलाधियो ॥ ३ ॥ तेषां च पूजनं कार्यं प्रतिवत्स्रमिति क्रमात् ॥ शुक्लपाक्षादारभ्य फाल्गुनस्य द्विजोत्तम ॥४॥आदित्यं पूजयेद्राजा प्रथमेऽह्नि परः शुचिः ॥ द्वितीयेऽह्नि तथा वह्निं तृतीयेऽह्नि जला-

धिपम्॥ ६॥ चतुर्थि शशांकं च यथावन्मानवोत्तम ॥ तेषां तु रूपनिर्माणं कृत्वा तानर्चयेद्बुधः ॥६॥ गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसम्पदा ॥ वचाहरिद्रया स्नानं प्रथमेऽह्नि समाचरेत् ॥ ७ ॥ द्वितीये यदुशार्दूल स्नानमामलकैः शुभम् ॥ प्रियङ्गुणा तृतीये च चतुर्थे गौरसर्षपैः ॥ ८॥ गोधूमतिलधान्यैश्च यवैश्च दिवसं क्रमात् ॥ होमश्च कार्यो धर्मज्ञ दक्षिणां शृणु चाप्यथ ॥ ९ ॥ कुंकुमं रक्तवस्त्रं च चन्दनं छत्रमेव च ॥ क्षीरेण चान्नं कर्तव्यं प्रत्यहं प्राणधारणम् ॥ १० ॥ एतत्सवत्सरं कृत्वा व्रतं पूर्णं नरोत्तम ॥ सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते ॥ ११ ॥ विमानेना र्केवर्णेन स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ तत्रोष्य सुचिरं कालं कुले महति जायते ॥ १२ ॥ मायुष्यमासाद्य भवत्यरोगो वपुन्धरेशो विजितारिपक्षः ॥ धर्मे स्थितः सत्यपरो विनीतो जितेन्द्रियः सर्वजनाभिरामः॥१३॥इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे चतुर्मूत्तिव्रतवर्णनो नाम सप्तत्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १३७ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ इदमन्यत्प्रवक्ष्यामि चतुर्मूत्तिव्रतं तव ॥ शत्रूक्र्किनाशरूपधनाध्यक्षान्य दत्तम् ॥ १ ॥ चतुरात्मा विनिर्द्दिष्टो वासुदेवो जगत्पतिः ॥ तेषां तु रूपनिर्माणं कृत्वा तानर्चयेद्बुधः ॥ २॥ गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपांनसंपदा ॥ आद्येऽह्नि चैत्रशुक्लस्य यजेत त्रिदशेश्वरम् ॥ ३ ॥ द्वितीयेऽह्नि यमं देवं तृतीये सलिलाधिपम् ॥ चतुर्थेऽह्नि धनाध्यक्षं प्रत्यहं स्नानमाचरेत् ॥ ४ ॥ नदीप्रदेसमासाद्य देवदूक्रू प्रत्यहं क्रमात् ॥ यवैस्तिलैस्तथाज्येन होमः स्यात्तितलतण्डुलैः ॥ ५ ॥ रक्तं पीतं तथा कृष्णं श्वेतं वस्त्रं दिनक्रमात् ॥ शुभमेतद्व्रतं कृत्वा पूर्णं संवत्सरं नरः ॥ नाकलोकमवाप्नोति यावदिन्द्राश्चतुर्दश ॥ ६ ॥ मायुष्यमासाद्य भवत्यरोगो वपुन्धरेशो विजितारिपक्षः ॥ जनाभिरामः सुभगः प्रकृत्या ततोपि विप्रत्वमुपैति भूयः ॥ ७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे चतुर्मूत्तिव्रतवर्णनो नामा ष्टात्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १३८ ॥ ॥ छ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ इदमन्यत्प्रवक्ष्यामि चतुर्मूत्तिव्रतं तव ॥ विष्णुर्भूमिर्नभो ब्रह्मा तस्य रूपचतुष्टयम् ॥ १॥तेषां तु रूपनिर्माणं कृत्वा तानर्चयेत्ततः ॥ गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसंपदा ॥२॥ आद्येऽह्नि चैत्रशुक्लस्य विष्णुं देवं समर्चयेत् ॥ द्वितीयादिषु धर्मज्ञ भुवं खं च पितामहम् ॥ ३ ॥ पूर्वोक्तेनैव सकलं विधानमपरं भवेत् ॥ व्रतमंतं नरः कृत्वा स्वर्गलोकमवाप्नुयात् ॥ ४ ॥ मायुष्यमासाद्य भवत्यरोगो धर्माभिरामो द्रविणोपपन्नः ॥ धनेन रूपेण सुखेन युक्तो जनाभिरामो विजितारिपक्षः ॥ ५ ॥ इति श्रीविष्णु धर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे तातोर्पचकचतुर्मूर्त्तिव्रतवर्णनो नामैकोनचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १३९ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ इदमन्यत्प्रवक्ष्यामि चतुर्मूर्त्तिव्रतं तव ॥ बलं ज्ञानं तथैश्वर्यं शक्तिञ्च यदुनन्दन ॥ १ ॥ विख्यातं देवदेवस्य तस्य मूर्त्तितुष्टयम् ॥ यद्देव

वि० ध० ॥३८१॥

तृ० खं० अ० १४२

रूपं धर्मस्य बलस्योक्तं तदेव तु ॥ २ ॥ रूपं ज्ञानस्य ते प्रोक्तं नारसिंहं तथा नृप ॥ रुद्ररूपमैश्वर्य्यं कथितं ते मया नृप ॥ ३ ॥ शक्तिर्वैराहः कथितो देवो मधुनिषूदनः ॥ एवमेतन्मुखत्वात्तुं चतुर्मूत्तिधरस्य ते ॥ ४ ॥ पूर्वं बलमुखं तस्य वासुदेवमुखं भवेत् ॥ दक्षिणं वदनं ज्ञानं देवं संकर्षणं विदुः ॥ ५ ॥ ऐश्वर्यं पश्चिमं वक्रं रौद्रं पापहरं तथा ॥ वाराहमुत्तरं वक्रमनिरुद्धं प्रकीर्त्तितम् ॥ ६॥ त्रिरात्रोपोषितश्चैत्रे पूर्वं संपूजयेन्मुखम् ॥ तथा वैशाखमासे तु पूजयेद्दक्षिणामुखम् ॥ ज्येष्ठे च पश्चिमं वक्रमाषाढेपि तथोत्तरम् ॥७॥गुहोपयोगि दातव्यं चैत्रे मासि द्विजातये ॥ रणोपयोगि दातव्यं वैशाखे याद्वोत्तमम्॥८॥योगोपयोगि दातव्यं तथा ज्येष्ठे द्विजातये॥अक्षोपयोगि दातव्यं मास्याषाढे तथैव च॥९॥ व्रतमेतत्कृत्वो पूर्णं मासचतुष्टयम् ॥पारणे प्रथमे प्राप्ते भवतीति विनिश्चयः॥ १०॥पाषणं प्रथमं कृत्वा स्वर्गलोके महीयते॥ दशवर्षसहस्राणि स्वर्गं भुक्त्वा यथादितम् ॥ ११॥ सौम्यादिषु च मासेषु द्वितीयं पारणं भवेत् ॥ द्वितीयं पारणं कृत्वा भोजयेद्ब्राह्मणाञ्छुचिः ॥ भोजनं गोरसप्रायं मृष्टोक्षारकंरायुतम्॥ १२॥ प्राप्ते तृतीये द्विजपारेणे च प्राप्नोति देवस्य स लोकतां सः ॥ स्वर्गोन्दुलौकौ च तथोककालं भुक्त्वा सुखी सर्वसमृद्धिकामः ॥ १३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० खं० मार्कण्डेयवज्रसंवादे चतुर्थः चतुर्मूत्तिव्रतवर्णनो नाम चत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १४० ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ इदमन्यत्प्रवक्ष्यामि चतुर्मूत्तिव्रतं तव ॥ विद्याकामेन कर्त्तव्यं नरेण सुविपश्चिता ॥ १ ॥ बहिः स्नानं नरः कृत्वा कृतञ्चंगंवदपूजनः ॥ ऋग्वेदं शृणु यान्नित्यं मासमासम्रतन्द्रितः ॥ २ ॥ चैत्रादारभ्य धर्मज्ञः नित्यं नक्ताशनो द्विजः ॥ यस्माच्छ्रुते द्विजातस्य ज्येष्ठस्य चरमेऽहनि ॥ ३ ॥ वासोयुगं हिरण्यं च तथा धेनुं पयस्विनीम् ॥ घृतपूर्णं कांस्यपात्रं सहिरण्यं च दक्षिणा ॥ ४ ॥ आषाढादिषु मासेषु यजुर्वेदव्रतं भवेत् ॥ आश्विनादिषु मासेषु सामवेदव्रतं भवेत् ॥ ५ ॥ तथा सर्वव्रतं नाम पौषादिषु विधीयते ॥ सर्वेषु सर्वं कर्तव्यमृग्वेदव्रतकीर्त्तितम् ॥ ६ ॥ वेदात्मनो वासुदेवस्य पूजां कृत्वा नरो द्वादशवत्सराणि ॥ विष्णोर्लोकं याति लोकैर्विशिष्टं यस्तं प्रातः सर्वदुःखं जहाति ॥ ७॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० खं० मार्कण्डेयवज्रसंवादे पञ्चमचतुर्मूर्तिकल्पे वेदम्रतो नामैकचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १४१ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ इदमप्यन्यत्प्रवक्ष्यामि चतुर्मूत्तिव्रतं तव ॥ सर्वात्मनां तु कर्तव्या यथा पूजा जगद्गुरोः॥ चैत्रशुक्लचतुर्थ्यां तु सोपवासो जितेन्द्रियः ॥ १ ॥ चतुर्थ्यां वासुदेवस्य कृत्वा संंपूजनं शुभम् ॥ काञ्चनं दक्षिणां दद्याद्विजाय ब्रह्मचारिणे ॥ २ ॥ तथा सङ्कर्षणं देवं पूजयित्वा जगद्गुरुम् ॥ वैशाखे तु गृहस्थाय दद्याच्छय्यां सुसंस्कृताम् ॥ ३ ॥ संपूज्य देवं प्रद्युम्नं ज्येष्ठे मासि यथाविधि ॥ वनस्थाय तथा दद्यात्फलमूले सगोरसम् ॥ ४ ॥ अनिरुद्धं तथाषाढे

॥३८१॥

पूजयित्वा जगद्गुरूम् ॥ दद्यादलाबुपात्रं च योग्यस्थाय द्विजातये ॥ ५ ॥ इत्येवं पारणं प्रोक्तं स्वर्गलोके महीयते ॥ द्वितीये पारणे प्राप्ते शक्रलोके
महीयते ॥ ६ ॥ सालोक्यमायात्यथ केशवस्य प्राप्ते तृतीये त्वथ पारणे च ॥ इत्याश्रमव्रतं वृत्तमुक्तं ते मयोदितं कल्मषनाशकारि ॥ ७ ॥
इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे चतुर्मूर्तिकल्पे आश्रमव्रतवर्णनो नाम द्विचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १४२ ॥
मार्कण्डेय उवाच ॥ इदमन्यत्प्रवक्ष्यामि चतुर्मूतिव्रतं तव ॥ चतुरात्मा हरिः प्रोक्तश्चत्वारस्तु हुताशनाः ॥ १ ॥ आहिताग्निर्द्विजो यस्य विद्य-
तेऽग्निचतुष्टयम् ॥ सोपवासश्चतुर्थ्यां तु शुक्लपक्षस्य फाल्गुने ॥ २॥ अभ्यर्च्य चतुरात्मानं वासुदेवमतन्द्रितः ॥ तस्मै दद्याद्द्विजेन्द्राय तिलप्रस्थानि
षोडश ॥ ३ ॥ सुवर्णस्य सुवर्णं च वस्त्रं घृततुलामपि ॥ एवं संवत्सरं कृत्वा व्रतमेतदतन्द्रितः ॥ ४ ॥ सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते ॥
विमानेनार्कवर्णेन स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ ५ ॥ मातृपो दीप्ततेजाः स्याद्धोताग्निः प्रमदाप्रियः ॥ रिपूञ्जयति संग्रामे धनवांश्च तथा भवेत् ॥ ६ ॥
ये त्वग्नयो वै चतुरः प्रदिष्टाः स वासुदेवः कथितश्चतुर्था ॥ यः पूजयेद्ब्राह्मणमाहिताग्निं देवः स तेनाप्यथ पूजितः स्यात् ॥ ७ ॥ इति श्रीविष्णु-
धर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे सप्तमचतुर्मूर्तिकल्पे अग्निब्रतवर्णनो नाम त्रिचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १४३ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥
इदमन्यत्प्रवक्ष्यामि चतुर्मूर्तिव्रतं तव ॥ चैत्रशुक्लसमारम्भे प्रथमऽहनि पूजयेत् ॥ १ ॥ कृतं शुक्लेन सर्वण गन्धमाल्यादिना द्विजः ॥ द्वितीयेऽहनि
रक्तेन तथा श्वेतां तु पूजयेत् ॥ २ ॥ तृतीयेऽहनि पीतेन ह्यपरं पूजयेद्बुधः ॥ चतुर्थेऽहनि कृष्णेन तिष्यं संपूजयेद्बुधम् ॥ ३ ॥ सिद्धार्थकैः कुंकुमेन
तथैव च हरिद्रया ॥ तथैवामलकक्षानेनावैरोदिवसक्रमात् ॥ ४ ॥ सिद्धार्थकांसततिलैर्धृतेन जुहुयात्तथा ॥ मुक्ताफलं तथा वज्रं पद्मरागं च यादव ॥
॥ ५ ॥ इन्द्रनीलं तथा दद्याद्विप्रेषु दिवसक्रमात् ॥ क्षीरेण प्राणयात्र्रां तु कुर्यात्प्रत्यहमेव तु ॥ ६ ॥ कृत्वा व्रतं वत्सरमेतदर्कं चतुर्युगं मोदति
नाकपृष्ठे ॥ संपूज्य देवं युगमूर्तिसंज्ञं शास्ति महीं समग्राम् ॥७॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे अष्टमचतुर्मूर्ति-
कल्पे चतुर्युगव्रतवर्णनो नाम चतुश्चत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १४४ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ इदमप्यन्यत्प्रवक्ष्यामि चतुर्मूतिव्रतं तव ॥
नित्यं चतुर्षु मासेषु श्रावणादिषु यादव ॥ १ ॥ चतुः सागरचिह्नानि पूर्णकुम्भानि पूजयेत् ॥ चतुरात्मा हरिर्ज्ञेयः सागरात्मा विचक्षणैः ॥ स्नानं
समाचरेन्नित्यं नदीतोषु यादव ॥ २ ॥ होमं च प्रत्यहं कुर्याद् गन्धेन पयसा तथा ॥ तानि कुम्भानि विप्रभ्यः प्रत्यहं विनिवेदयेत् ॥ ३ ॥
सोपहाराणि धर्मज्ञ भक्त्या शक्त्या तथैव च ॥ नक्तं च प्राशनं कुर्यात्तप्ततं तैलवर्जितम् ॥ ४ ॥ कार्तिकस्यावसानेऽह्नि भोजयित्वा द्विजोत्त-

वि० ध० तृ० खं० अ० १४७

मान ॥ धेनुं दत्त्वा च विप्राय नाकपृष्ठे महीयते ॥ सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते ॥ ५॥ मानुष्यमासाद्य महीपतिः स्यादृक्त्वा महीं सागरमेखलान्ताम् ॥ तत्रापि धर्मस्य पतिर्निविष्टो भवत्यरोगश्च बलेन युक्तः ॥ ६ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे विष्णुचतुर्मूर्तिकल्पे सागरव्रतवर्णनो नाम पञ्चचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥१४५॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ इदमन्वन्त्यवक्ष्यामि चतुर्मूर्तित्रतं तव ॥ वासुदेवस्य गरुडस्तालः सङ्कर्षणस्य च ॥१॥ प्रद्युम्नस्य तथा चित्रं मकरो व्यादिताननः। देवोऽनिरुद्धो धर्मज्ञ ऋष्यकेतः प्रकीर्तितः॥२॥पीतं नीलं तथा श्वेतं रक्तं च यदुनन्दना॥तेषां तु कथितं वासः पताका तादृगीष्यते॥ शय्यस्य यद्विधं त चात्मा नाम कीर्तितः ॥ पताका यादृशी यस्य वसनं तस्य तादृशम् ॥ ४ ॥ चैत्रे तु प्रत्यहं मासि गरुडं पूजयेन्नरः ॥ पीतेन गंधेनैवेद्यमाल्यवस्त्रादिना द्विजः॥५॥वैशाखे च तथा मासि तालं संपूजयेत्सदा ॥ नीलेन गंधेनैवेद्यमाल्यवस्त्रादिना द्विजः॥६॥क्रूञ्चं संपूजयेद्देवं मास्याषाढे यथाविधि ॥रक्तेन गन्धनैवेद्यमाल्यवस्त्रादिना द्विजः॥७॥अधः बहिः स्नानं तथा कुर्याद्विसंपूजनं ततः ॥ नित्यं च कुर्याद्धर्मिज्ञ तथा ब्राह्मणतर्पणम् ॥ ८ ॥ प्राणयात्रा तथा कुर्याद्भक्तं तैलविवर्जितम् ॥ अधःशायी तथा च स्याद् ब्रह्मचारी तथा भवेत् ॥ ९ ॥ व्रतमतेत्था कुर्यान्नित्यं मासचतुष्टयम् ॥ ब्राह्मणान्पूजयेच्छक्त्या चाषाढचरमेऽहनि ॥ १० ॥ वस्त्रान्नयोषिनि धर्मज्ञ दद्याद्विप्रेषु दक्षिणाम् ॥ कृत्वैकं पारणं राजन्स्वर्गलोके महीयते ॥ ११ ॥ द्वितीयं पारणं कृत्वा शक्रलोके महीयते ॥ तृतीयं पारणं कृत्वा ब्रह्मलोके महीयते ॥ १२ ॥ कृत्वा पारणषटकं तु रुद्रलोके महीयते ॥ विष्णुलोकमवाप्नोति कृत्वा द्वादशपारणम् ॥ १३ ॥ ध्वजव्रतं द्वादशवत्सराणि कृत्वा नरो भार्गववंशमुख्य ॥ सायुज्यमायाति जनार्दनस्य देवस्य विष्णोः परमेश्वरस्य ॥ १४ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे चतुर्मूर्तिकल्पे ध्वजब्रतवर्णनो नाम षट्चत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १४६ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ इदमन्वत्यवक्ष्यामि चतुर्मूर्तित्रतं तव ॥ ईशानं च तथा वह्निं विरूपाक्षं समीरणम् ॥ १॥ विक्षेयं यदुशार्दूल देवमूर्तिचतुष्टयम् ॥ तेषां तु रूपनिर्माणं कृत्वा तानर्चयेद्बुधः ॥ २ ॥ गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसंपदा ॥ चैत्रशुक्ले महाभागं प्रतिपत्प्रभृति क्रमात् ॥ ३ ॥ भोजनाद्येताडात्कार्यैः स्नानमाचरेत् ॥ दध्ना तिलैर्यवैर्व्योमै घृतेन च तथा भवेत् ॥ ४ ॥ कर्पूरकुङ्कुमं चैव तथैवागुरुचंदने ॥ ब्राह्मणेषु प्रदातव्यं तथा राजन्दिने क्रमात् ॥ ५ ॥ दिनत्रयं तथारशनीयात्पालाशपात्रयाचितम् ॥ दिनमेकं तथाश्नीयाद्ब्रह्मचारी नरोत्तम ॥ ६ ॥ एवं संवत्सरं कृत्वा व्रतं पुरुषोत्तम ॥ सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते ॥ ७॥ मानुष्यमासाद्य भवत्यरोगो वसुन्धरे शो विजितापरिक्षः ॥ जन्मान्तरे स्याद्विजवर्यमुख्यौ वेदप्रसक्तौ ॥३८२॥

बहुयज्ञयाजी॥८॥इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ०ख०मार्कण्डेयवज्रसंवादे चतुर्मूर्तिकल्पे देवमूर्त्तिव्रतवर्णनो नाम सप्तचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः॥१४७॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ इदमन्यत्प्रवक्ष्यामि चतुर्मूत्तिव्रतं तव ॥ शङ्खचक्रगदापद्मश्चतुरात्मा प्रकीर्तितः॥ १॥ वासुदेवः स्मृतः शङ्खी चक्री संकर्षणस्तथा ॥ प्रद्युम्नश्च गदा पद्ममनिरुद्धो जगद्गुरुः॥२॥श्रावणादिषु मासेषु बहिः स्नानस्तु भक्तियुक्त ॥ तेषां संपूजनं कुर्यात्प्रतिमाससमतः कृत्वा तथा॥३॥कान्स्यपात्रं च नमस्करधूपदीपात्रसंपदा ॥ ततस्तु कार्त्तिकस्यान्ते समाप्ते तु तथा व्रते॥४॥ ब्राह्मणाम्भोजयेद्भक्त्या दद्याच्च्छक्त्या च दक्षिणाम् ॥ कांस्यपात्रं च सघृतं ससुवर्णं तथैव च ॥५॥ कृत्वा व्रतं मासचतुष्टयं तु प्राप्नोति लोकं त्रिदशेश्वरस्य॥ मानुष्यमासाद्य तथैव पश्चाद्रूपान्वितो भवतिह वीरः ॥ ६॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे चतुर्मूर्तिव्रतकल्पे आध्रुवव्रतवर्णनो नामाष्टचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १४८ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ इदमन्यत्प्रवक्ष्यामि चतुर्मूत्तिव्रतं तव ॥ त्रिरात्रोपोषितः सम्यग्वसन्ते विषुवद्दिने ॥ १ ॥ पूजां कृत्वा यथाशक्ति वासुदेवस्य शार्ङ्गिणः ॥ ततो मासत्रयं नित्यं वासुदेवं तु पूजयेत् ॥ २ ॥ तच्च मासत्रयं तिष्ठत्फलाहारो विचक्षणः ॥ ततः शारदमासाद्य धर्मज्ञं विषुवद्दिनम् ॥ ॥ ३ ॥ त्रिरात्रोपोषितः स्नात्वा प्रद्युम्नं पूजयेत्प्रियम् ॥ होमं कृत्वा ततोऽनीयाद्दत्त्वा दानं च शक्तितः ॥ ४ ॥ प्राणायात्रं तु कुर्वीत यावकान्नं महामते। व्रतावसानमासाद्य वासन्तं विषुवद्दिनम् ॥ ५ ॥ ब्राह्मणं भोजयेच्छक्त्या दद्याद्विप्रेषु दक्षिणाम् ॥५॥ काञ्चनं रजतं वस्त्रं गां च दद्यान्नन्दन ॥ एतत्संवत्सरं कृत्वा व्रतं नाम हरिप्रियम् ॥ ६ ॥ स्वर्गलोकमवाप्नोति बहुकालमसंशयम् ॥ ततोऽश्विलोकान्प्राप्नोति वसुलोकं ततो द्विजः ॥ ७ ॥ विश्वेषां चैव देवानां तथैवादित्यैर्द्विजः ॥ रुद्राणामस्य साध्यानां शक्रस्य सवितुस्तथा ॥ ८ ॥ मरुतामपि धर्मज्ञ शिशिरांशोस्तथैव च ॥ प्राप्नोति देवलोकं च कामचारी विहङ्गमः ॥ ९ ॥ प्राप्नोति लोकं स हुताशनस्य शक्रस्य देवस्य तथा हरस्य ॥ लोकं समासाद्य पितामहस्य ततः स विष्णोः पुरूषः प्रयाति ॥ १० ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे चतुर्मूर्तिव्रतकल्पे फलाहारहरिप्रियव्रतवर्णनो नामैकोनपञ्चा- शदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १४९ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ इदमन्यत्प्रवक्ष्यामि चतुर्मूत्तिव्रतं तव ॥ तस्मिन्नेव व्रते राजन्यथा पूर्वोदिते शुभे ॥ १॥ विष्णोः स्थाने त्वनन्तस्य पूजा कार्या विजानता ॥ तस्य संपूजनं कृत्वा महीगगनवेधसाम् ॥ २ ॥ द्वितीयादिषु कुर्वीत यथावद्विजितेन्द्रियः ॥ अनन्तं पूजयेद्विद्वान्प्रथमेहि यथाविधि ॥ ३ ॥ व्रतमेतत्नरः कृत्वा पूर्ण संवत्सरं ततः॥ विष्णोर्लोकमवाप्नोति यावदिन्द्राश्चतुर्दश ॥ ४ ॥ मानुष्य- मासाद्य भवेदरोगो जितेन्द्रियः सत्यपरो विनीतः ॥ धनेन रूपेण सुतेन युक्तो जनाभिरामः प्रमदाप्रियश्च ॥ ५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे

तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे चतुर्मूर्तिकरणेऽनन्तव्रतवर्णनो नाम पञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १५० ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ इदमप्यथव- क्ष्यामि चतुर्मूतिव्रतं तव ॥ वासुदेवांशकाज्जाताः सर्वे देवगणा नृप ॥ १ ॥ अधिकेन तदंशेन साध्या जातास्तथासुराः ॥ तत्रापि चाधिकोंऽशेन चतुरात्मा हरिः स्मृतः ॥ २ ॥ नरो नारायणश्चैव हयो हंसश्च वीर्यवान् ॥ हयो हरिरिति ख्यातो हंसः कृष्णश्च कीर्तितः ॥ ३ ॥ चतुरात्मा हरि र्जातो गृहे धर्मस्य यादव ॥ आदित्येषु तथा युक्तो मित्रावरुणसंज्ञकौ ॥ ४ ॥ तावेव साध्यौ जानीहि हरिं कृष्णं च यादव ॥ आदित्येषु तु या वृत्तौ शक्रविष्णू सुरोत्तमौ ॥ ५ ॥ तावेव सिद्धासाध्येषु नरनारायणौ पुनः ॥ चैत्रशुक्लचतुर्थ्यां तु सोपवासस्तु पूजयेत् ॥ ६ ॥ देवेशं चतुरा- त्मानं वित्तशक्त्या नराधिप ॥ व्रतमन्तरतः कृत्वा पूर्णं द्वादशवत्सरम् ॥ दुर्गतिमप्रवाप्नोति मोक्षोपायं च विन्दति ॥ शान्तः समाप्तावथ च निष्कलङ्कं परेण पुंसा च समत्वमेति ॥ सर्वेश्वरश्चाप्रतिमप्रभावो विष्णुर्लढःखो भुवनस्य गोप्ता ॥ ८ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे चतुर्मूतिव्रते श्रीविष्णुकतवर्णनो नामैकपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १५१ ॥ समाप्तं चतुर्मूतिव्रतम् ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि पञ्चमूर्तेस्तथार्चनम् ॥ पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाशमेव च ॥ १ ॥ वासुदेवस्य देवस्य कथिताः पञ्चमूर्तयः ॥ चैत्रे तु पञ्चमीं शुक्लां समासाद्य विचक्षणः ॥ २ ॥ सोपवासो हरिं देवं पञ्चात्मानं समर्चयेत् ॥ पञ्चमण्डलगाः कार्याः पञ्चभिर्वर्णकैः पृथक् ॥ ३ ॥ पार्थिवं मण्डलं कार्यं शुक्लं वर्णं महीपते ॥ वारुणं च तथा श्वेतं रक्तमाग्नेयमभिष्यते ॥ ४ ॥ पीतं भवति वायव्यं कृष्णमाकाशदैवतम् ॥ समानवर्णैगन्धैस्तु पुष्पैस्तांनर्चयेत्पृथक् ॥ ५ ॥ शक्त्या च धूपदीपाद्यैर्धाथ्यलाभामरिन्दम ॥ यवैर्व्रीहिश्चैस्तिलैश्च सर्षपैश्च घृतेन च ॥ ६ ॥ पञ्चभिर्जुहुयान्मिश्रैः सर्वषां च पृथक्पृथक् ॥ तल्लिङ्गमन्त्रैर्वा त्वाथ वा नृप नामभिः ॥ ७ ॥ ॐकारपूर्वकेर्हत्वा विप्रांस्तु पूजयेत् ॥ एवं संवत्सरं कृत्वा पूर्णे संवत्सरे ततः ॥ ८ ॥ दत्त्वा विप्रेषु वस्त्राणि देवरङ्गंसमाप्ति च ॥ महाभूतव्रतमिदं यः करोत्यथ पञ्चकम् ॥ ९ ॥ पञ्चत्वमवाप्नोति क्रमशो येऽनुकीर्तिताः ॥ बह्वयब्द- सहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥ १० ॥ मातृव्यमासाद्य भवरोगैरो ग्लायिन्तो वेगिणाणपहर्ता ॥ श्रुतेन रूपेण गुणेन युक्तो जनाभिगमः प्रमदा- प्रियश्च ॥ ११ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पञ्चमूर्तिपञ्चमहाभूतव्रतवर्णनो नाम द्विपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १५२ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ इदमन्द्यत्प्रवक्ष्यामि पञ्चमूर्तेिद्रतं तव ॥ संवत्सरः स्मृतो वह्निस्तथार्कः परिवत्सरः ॥ १ ॥ इडापूर्वकस्तथा सोम अनुपूर्वः प्रजापतिः ॥ तत्पूर्वश्च तथा प्रोक्तो देवदेवो महेश्वरः ॥ २ ॥ तेषां मण्डलविन्यासः प्राग्वदेव विधीयते ॥ प्राग्वच्च पूजनं कार्यं होमः

कार्यस्तथाविधः ॥ ३ ॥ तिलव्रीहियवैश्चैव घृतेन सितसर्षपैः ॥ तच्छिद्रैरथ वा मन्त्रैर्नामानिभिः प्रत्यहं क्रमात् ॥ ४ ॥ नक्ताशनस्तथा तिष्ठेत्प्राग्यदिवसपञ्चकम् ॥ संवत्सराख्ये वर्षे तु व्रतमेतत्समाचरेत् ॥ ५ ॥ व्रतावसाने दातव्यं सुवर्णं पञ्च यादवान् ॥ चतुर्वेदविदां देयं शाकवातेन यावकम् ॥ ६ ॥ एकैकं पञ्चमं देयं तथा कालविदे भवेत् ॥ अश्वमेधफलं ह्येतद्व्रतं तव मयेरितम् ॥ ७ ॥ यथेष्टं लोकमाप्नोति कामचारी विहङ्गमः ॥ इति नानेन धर्मेण पूज्यमानः सुरानुरैः॥८॥ मानुष्यमासाद्य भवत्यरोगो वर्णेन रूपेण बलेन युक्तः ॥ नृपः प्रतापानतशत्रुसंघो देवोपमो वा बहुयज्ञयाजी ॥ ९ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पञ्चव्रतविधौ संवत्सरपूजायामश्वमेधफलवर्णनो नाम त्रिषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६३ ॥

मार्कण्डेय उवाच ॥ अथातः संप्रवक्ष्यामि श्रीव्रतं नाम ते व्रतम् ॥ चैत्रशुक्लद्वितीयायां स्नानमभ्यङ्गपूर्वकम् ॥ १ ॥ कृत्वा शुक्लाम्बरो राजञ्छुक्कुमाल्यानुलेपनः ॥ तिष्ठेद् घृतौदनाहारो भूमौ स्वप्याच्च तां निशाम्॥२॥ चतुर्थ्यां च तथा स्नानं बहिर्गत्वा समाचरेत्॥ पञ्चम्यां च विशेषेण ततः शुक्लाम्बरः शुचिः ॥ ३ ॥ लक्ष्मीं सम्पूजयेत्पद्मे कृतकेऽकृतकेऽपि वा ॥ शुक्लेन गन्धमाल्येन घृतदीपेन चाप्यथ ॥ ४ ॥ दध्ना च परमान्नेन आर्द्रकेण गुडेन च ॥ इक्षुणेक्षुविकारैश्च लवणेन च भूपिणा ॥ ५ ॥ स्वशक्त्या च महाराज भूयसा वल्किसैंणा ॥

श्रीसूक्तेन ततो वह्निं पद्मानि जुहुयाच्छुचिः ॥ ६ ॥ तदलाभे च बिल्वानि तदलाभे तथा घृतम्॥ ब्राह्मणान्गोरसप्रायं घृतं भूयिष्टमाशयेत् ॥ ७ ॥ सुवर्णमाषकं दद्याद्ब्राह्मणेभ्यश्च दक्षिणाम् ॥ अनाहारस्ततः स्वप्याच्छुचौ देशे यथाविधि ॥ ८ ॥ ततस्तु पञ्चमीं प्राप्य पूर्वोक्ते पद्मिनीजले ॥ स्नात्वा सम्पूजनं कुर्यात्प्राग्वद्देव तथा प्रियः ॥ ९ ॥ भूय एव द्विजे दद्यात्पूर्वं कनकमाषकम् ॥ पद्माक्षमथ वा बिल्वं प्राशनीयात्तदन्तरम् ॥ १० ॥ ततो हविष्यमश्नीयाद्गायतो मानवोत्तमः ॥ संवत्सरमिदं बिल्वं प्राशनीयात्तदनन्तरम् ॥ संवत्सरमिदं कृत्वा व्रतं पार्थिवसत्तमम्॥११॥ फलमाप्नोति विपुलं राजसूयाश्वमेधयोः ॥ विना कनकदानेन व्रतमेतत्समाचरेत् ॥ १२ ॥ व्रतान्ते माषकं दद्याद्द्विहृतोमफलं लभेत् ॥ सम्पूज्य सोपवासस्तु शुक्लपक्षस्य पञ्चमीम् ॥ १३ ॥ नित्यमेव श्रियं देवीं श्रियमाप्नोत्यनुत्तमाम् ॥ बलवृत्ततमाम्रोति रूपमारोग्यमेव च ॥ १४ ॥ जगत्प्रधाना वरदा विभोवरी सर्वगता नरेन्द्र ॥ श्रद्धालुन्वितः पूजयतीह यस्तु कामानवाप्नोति स सर्वकुलम् ॥ १५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पञ्चमूर्तिविधौ लक्ष्मीव्रतवर्णनो नाम चतुष्षष्ठ्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६४ ॥

मार्कण्डेय उवाच ॥ अथापरं प्रवक्ष्यामि पञ्चमूर्तिव्रतं तव ॥ शङ्खं चक्रं गदां पद्मं पृथिवीं च महाभुज ॥ १ ॥ गन्धैर्मण्डलकाङ्कृत्वा पञ्चमूर्त्यै

वि० ध०
॥३८४॥
तृ० खं०
अ० १५८

पूजयेत् ॥ चैत्रशुक्लान्तमारभ्य पञ्चमीप्रभृतीन्नृप ॥२॥ सोपवासो बहिः स्नातस्तथा शुक्लाम्बरः शुचिः ॥ गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसंपदा ॥३॥ सर्वेषां पूजनं कृत्वा जुहुयाज्जातवेदसि ॥ सर्वेषामेव देवानां नामभिस्तु तथा घृतम् ॥ ४ ॥ ब्राह्मणान्भोजयेन्नात्र तदा मधुरभोजनम् ॥ संवत्सरमिदं कृत्वा व्रतान्ते वस्त्र पञ्चकम् ॥ ५ ॥ अश्वमेधमवाप्नोति पश्चाद्रात्रिविदे ददत् ॥ पञ्चवङ्गे च राजेन्द्र राजसूयफलं लभेत् ॥ ६ ॥ मानुष्यमासाद्य भवत्यरोगी बलान्वितो धर्मपरो विनीतः ॥ धनेन रूपेण सुतेन युक्तो राजाधिराजोऽप्यथ वानरेन्द्रः ॥ ७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पञ्चमूर्तिव्रतं नाम आयुर्भाद्विव्रतनिरूपणो नाम पञ्चपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १५५ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अथातः संप्रवक्ष्यामि षण्मूर्तिव्रतं तव ॥ वसन्ते पूजयेद्वित्रयं द्वौ मासौ मधुमाधवौ ॥ १ ॥ फलैः पुष्पैः कषायैस्तु ग्रीष्मेग्रीष्मं च पूजयेत् ॥ मधुरेण महाराज प्रावृट्काले हिते रतम् ॥२॥ अन्नैस्तु पूजयेन्नित्यं शरदं लवणेन चा। कटुकेन च हेमन्ते तिक्तैर्न शिशिरे तथा ॥३॥ नक्तमश्नन्स्तथा तिष्ठेदृतूक्तं वर्जयेत्स्वयम् ॥ ब्राह्मणान्भोजयेच्चान्नं ऋतुक्तं रसभोजनम् ॥ ४ ॥ संवत्सरमिदं कृत्वा व्रतं परमापावनम् ॥ अश्वमेधमवाप्नोति राजसूयं च विन्दति ॥५॥ सर्वान्कामानवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ फलमक्षयमवाप्नोति व्रतस्यास्य नरोत्तम ॥ ६ ॥ चैत्रादधारयन्विते च षष्ठीं संपूजयेद्यो ऋतुषट्कमेवम् ॥ कृतीपवासस्तु यथोक्तमेतत्फलं लभेत्सुपूर्णमितीदमुक्तम् ॥ ७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे षण्मूर्तिव्रतवर्णनो नाम षट्पञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १५६॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि सप्तमूर्त्तिव्रतं तव ॥ चैत्रमासादथारभ्य प्रतिपत्प्रभृति क्रमात् ॥ १ ॥ मुग्धांस्तथा बर्हिषदो ह्यग्निष्वात्तास्तथैव च ॥ क्रव्यादांश्चोपहूतांश्च आज्यपांश्च सुकालिनः ॥ २ ॥ पूजयेत्प्रत्यहं राजन्गन्धमाल्यानुलेपनैः ॥ नैवेद्यं कृसरं कुर्यात्तिलानां च होमयेत् ॥ ३ ॥ कृसरं भोजयेद्विप्रस्तिलान्दद्याच्च दक्षिणाम् ॥ नक्तमश्नन्स्तथा तिष्ठेदिव्यदर्शी नराधिप ॥४॥ संवत्सरमिदं कृत्वा व्रतं पुरुषसत्तम ॥ व्रतावसाने दद्याच्च रजतस्य पलं द्विजे ॥५॥ व्रतेनानेन चीर्णेन सूर्यलोकगतिर्भवेत् ॥ त्रिदशैः पूज्यमानस्तु कामचारी विहङ्गमः ॥ ६॥ वर्षं समग्रं पुरुषस्तु कृत्वा संसारमोक्षं लभते नरेन्द्र ॥ कृत्वा तथा द्वादशवत्सराणि मानुष्यमासाद्य महीपतिः स्यात् ॥७॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मा० संवादे सुभास्वरादिपितृव्रतवर्णनो नाम सप्तपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १५७ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ चैत्रमासात्समारभ्य कृष्णपक्षदिने दिने ॥ पातालपूजनं कुर्यात्प्रतिपत्प्रभृति क्रमात् ॥१॥ रुक्मभौमं तथा भौमं पातालं नीलमृत्तिकम् ॥ रक्तभौमं पीतभौमं श्वेतकृष्णमृदावपि ॥२॥
॥३८४॥

वि० ध० ॥ ३७६ ॥ तृ० खं० अ० १२३

मार्कण्डेय उवाच ॥ वासुदेवोऽच्युतानन्तस्सत्याद्यः पुरुषोत्तमः ॥ १ ॥ यस्मात्समेशश्चैव ततो मोक्षं प्रयच्छति ॥ २ ॥ धर्मवृद्धिमृद्धिकामी विद्वांश्चाविश्चेच्छुचिः ॥ ३ ॥ शुचिमादिमब्जाक्षञ्च पुष्कराक्षो ह्यधोक्षजः ॥ ३ ॥ ऋग्विद्या शिपिविष्टो यज्ञेशो यज्ञभावनः ॥ नाम्नामित्थं त्वमादीनां समुच्चारणतो नरः ॥ ४ ॥ धर्मं महान्तमाप्नोति पापबन्धक्षयं तथा ॥ ५ ॥ श्रीदः श्रीशः श्रीनिवासः श्रीधरः श्रीनिकेतनः ॥ ५ ॥ श्रियः पतिः श्रीपरमः श्रीमान्छ्रीवत्सलाञ्छनः ॥ नृसिंहो दुष्टदमनो जयो विष्णुरित्रक्रमः ॥ ६ ॥ स्तुतः प्रयुङ्क्ते चाय अणिमादिभिरच्युतः ॥ काम्यः कामप्रदः कान्तः काम्यात्मा तथा हरिः ॥ ७ ॥ आनन्दो माधवश्चैव कामसंवृद्धये जपेत् ॥ रामः परशुरामश्च नृसिंहो विष्णुरेव च ॥ ८ ॥ विक्रमश्चैवमादीनि जप्यान्पारयिष्णोर्थिभिः ॥ दामोदानर्निरुद्धो च ज्ञेयो बन्धनमोक्षदौ ॥ ९ ॥ जप्तव्योम्यसता विद्यां महापुरुष इत्यपि ॥ विद्यार्थिना वा जप्तव्यं तथार्थारसिरसति च ॥ १० ॥ बलार्थी बलभद्रंति सौख्यार्थी सुखदेति च ॥ अर्थार्थी यार्थारिरसं गजार्थी नागमोक्षणम् ॥ ११ ॥ गोपिच्छार्थी जपेद्रामं वासुदेवेति कीर्तितम् ॥ युद्धार्थी युद्धपुरुषं कीर्तयन्जयते नरः ॥ १२ ॥ नारायणति च तथा विष्णवेति युद्धेऽक्षयद्धामिरोचते रागं सर्वार्थेषु हृदीश्येत ॥ सर्वाण्येतानि नामानि परस्य ब्रह्मणो यतः ॥ १३ ॥ सर्वाणि नामानि हितस्य राजन् भवन्ति कामाखिलदाम्यकानि ॥ यद्देव संकीर्तयते स शक्त्या तस्मादवाप्नोति हि कामसिद्धिम् ॥ १४ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० खण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे काम्याप्तिवर्णनो नाम द्वाविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १२२ ॥

वज्र उवाच ॥ कार्य्यारम्भे तथा कस्मिन्को नाम द्विज कीर्तयेत् ॥ एतन्मे संशयं छिन्धि त्वं हि सर्व विजानसे ॥ १ ॥

मार्कण्डेय उवाच ॥ चक्रिणं हलिनं चैव शार्ङ्गिणं खड्गिनं तथा ॥ क्षेमार्थी प्रव्रसन्न्राजन्दिषु प्राच्यादिषु स्मरेत् ॥ २ ॥ अर्चितं चार्थिकं चैव सर्वं सर्वेश्वरं प्रभुम् ॥ संस्मरेत्पुरुषं मत्सया व्यवहारेषु सर्वदा ॥ ३ ॥ कूर्मं वराहं मत्स्यं च जलप्रतरणे स्मरेत् ॥ भ्राजिष्णुमभ्रिनजने जपेदमृतमनिन्दितः ॥ ४ ॥ सङ्ग्रामाभिमुखे गच्छन्सस्मरेदपराजितम् ॥ केशवं पुण्डरीकाक्षं पुष्करार्थं तथा जपेत् ॥ ५ ॥ नेत्रबाधासु सर्वासु हृषीकेशं तथैव च ॥ अच्युतं चामृतं चैव जपेदौषधकर्मणि ॥ ६ ॥ गरुडध्वजमुत्सन्नमापादभ्यो मुच्यते नरः ॥ ज्वरदृष्टशिरोरोगविषवीर्य प्रशाम्यति ॥ ७ ॥ ग्रहनक्षत्रपीडासु देवबाधाविहेषु च ॥ दस्युचोरनिरोधेषु व्याघ्रसिंहादिसंकटे ॥ ८ ॥ अन्धकारे तथा तीव्रे नरसिंहोत कीर्तयेत् ॥ वित्तस्थापनकाले च धान्यसंस्थापने तथा ॥ ९ ॥ कुर्वीत तन्मना भूत्वा अनन्ताच्युतकीर्तनम् ॥ नारायणं शार्ङ्गधरं श्रीधरं गजमोक्षणम् ॥ १० ॥ वामनं खड्गिनं चैव दुःस्वप्नेषु तु संस्मरेत् ॥ अग्निदाहे समुत्पन्ने संस्मरेज्जलशायिनम् ॥ ११ ॥ बलभद्रं समृद्ध्यर्थे कुर्याद्रत्ने

॥ ३७६ ॥

विश्वरूपं च ब्रह्माणं तथा देवं त्रिविक्रमम् ॥ ९॥ गवां कूर्म्म नरं चैव तथा नारायणं हरिम् ॥ ९॥ रामं कृष्णं च वरदं कृतिकांश्च पूजयेत् ॥ नृहरिं नृवराहं च तथा देवं त्रिविक्रमम् ॥ १० ॥ कपिलं योगिशयनं वराहं मत्स्यमेव च ॥ रामं रामं च धर्मज्ञं कूर्मं हंसं च यादव ॥ ११ ॥ प्रद्युम्नं बलदेवं च वराहं च तथा क्रमात् ॥ १३ ॥ तिथिषु प्रथमाद्यासु क्रमेणैव समर्चयेत् ॥ १२ ॥ गृहेष्वेतानिं देवं सर्वकामप्रसिद्धये ॥ तस्य सर्वातिथियुषस्मान्माहाश्लेषर्जगद्गुरोः ॥ १३ ॥ स सर्वशक्तिसम्पन्नान्महात्मा पूज्यः सदा भक्तिमुपेत्य राजन् ॥ संपूजनं देवरसस्य तस्य भक्तिः प्रधाना न हि कालयोगः ॥ १४ ॥ इति विष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे कालनियमपूजावर्णनो नाम त्रिंशत्युत्तरशततमो ऽध्यायः ॥ १२० ॥ वज्र उवाच ॥ कस्मिन्देशे महाभाग प्रादुर्भावं कमर्चयेत् ॥ एतन्मे संशयं छिन्धि त्वं हि सर्वं विजानसे ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ब्रह्माणं पुष्करे देवं प्रयागे योगशायिनम् ॥ कालंजरे महादेवं शक्रतीर्थे शतक्रतुम् ॥ २ ॥ सिन्धुकूले वराहं च शालिग्रामे त्रिविक्रमम् ॥ काश्मीरेषु तथा मत्स्यं सागरे वडवानलम् ॥ ३ ॥ अयोध्यायां तथा रामं नैमिषे धर्ममेव च ॥ कर्णाटे चाप्यनिरुद्धं मद्रदेशे नृकेसरिम् ॥ ४ ॥ शत्रुघ्नं मथुरायां च दण्डकेषु च लक्ष्मणम् ॥ भरतं केकयेष्वेव यमुनायां तथा बलिम् ॥ ५ ॥ प्राग्ज्योतिषेडनिरुद्धं च प्रद्युम्नं दक्षिणापथे ॥ तथा भार्गवरामं च मलये यदुनन्दनम् ॥ ६ ॥ पाञ्चालविषये राजन्पृत्थुं वैन्यं च पूजयेत् ॥ तमसामतीरमासाद्य वाल्मीकिं पूजयेन्नरः ॥ ७ ॥ वाराणस्याः परे पारे व्यासं यदुकुलोद्वह ॥ गङ्गाकूले महाराज वासुदेवं च पूजयेत् ॥ ८ ॥ गजेन्द्रमोक्षणं देवमङ्गुष्ठे यदुनन्दन ॥ द्वारवत्यां तथा कृष्णं नरनारायणावृभौ ॥ ९ ॥ बदर्याश्रममासाद्य पूजयेत्तु विचक्षणः ॥ कुरुक्षेत्रेष्वपि धर्मज्ञ रामं भृगुकुलोद्वहम् ॥ १० ॥ अथ वा यादवश्रेष्ठ रथस्थं कुष्णफाल्गुनौ ॥ हंसप्रपतने हंसं मत्स्यं मत्स्येषु यादव ॥ ११ ॥ गयशिरोषि वराहं तु मूलस्थाने दिवाकरम् ॥ प्रभासे च तथा सोमं हिमवत्यलकाधिपम् ॥ १२ ॥ एरावत्यां भोगमयं सरय्वां राममेव च ॥ योगिभोगासनसीनं सरयूतटसंस्थितम् ॥ १३ ॥ सर्वमूर्त्तिधरं देवं सर्वत्राप्यथ चार्चयेत् ॥ सर्वत्र सर्व शक्तिर्हि सर्वस्या स निगद्यते ॥ १४ ॥ सर्वत्र देवः स तु सर्वशक्तिः सर्वेश्वरः सर्वशरीरसंस्थः ॥ पूज्यः सदा सर्वफलप्रदाता लोके सकामानिव याति राजन् ॥ १५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० खण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे श्रीविष्णुदेशविशेषाविर्भावपूजावर्णनो नामैकविंशत्युत्तरशतत मोऽध्यायः ॥ १२१ ॥ वज्र उवाच ॥ केन रूपेण देवस्य किंकिं नाम प्रकीर्त्तयेत् ॥ एतन्मे संशयं छिन्धि भुभुवंशविवर्धन ॥ १ ॥

वि० ध० ॥३७८॥

तृ० सं० अ० १२०

निराशिषः पूजयितो वरेण्यं देवेश्वरं वासुदेवं पुराणम् ॥ गृहेऽष्टदोषोपगतं नवीरं स्थानं तदुक्तं परमं हि गत्वात् ॥ १४ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे तप्तकाञ्चनपूजनवर्णनो नामाष्टादशोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ ११८ ॥ वज्र उवाच ॥ कस्मिन्कर्मणि संप्राप्ते कांकां संपूजयेत्तनुम् ॥ कार्यसिद्धिामिप्रेप्सुस्तन्मे वद महामुने ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ समुद्रपोतयात्रायां मत्स्यं संपूजयेद्द्विजम् ॥ वराहं वा महाभाग नद्युत्तारे तथैव च ॥ २ ॥ संपूज्यद्वेश्वरिशो विद्यारम्भे तु मानवः ॥ त्रिविक्रमं तथा देवं यात्रिकाले तु पूजयेत् ॥ ३ ॥ विवाहकाले संप्राप्ते प्रद्युम्नं पूजयेन्नृप ॥ संस्कारेषु च सर्वेषु दत्तात्रेयं च पूजयेत् ॥ ४ ॥ कान्तारम्भे तु कर्तव्यं वाल्मीकिं व्यासमेव च ॥ अभिषेके तथा राज्ञां मत्स्यं वैन्यं च पूजयेत् ॥ ५ ॥ अवश्यं व्यवहारे च संग्रामे द्यूत एव वा ॥ वराहं पूजयेद्देवं मारम्मे कौषिकमपि ॥ ६ ॥ अथ वापि महाराज देवं सङ्कर्षणं विभुम् ॥ नृसिंहं पूजयेद्व व्यवहारिणिरोधने ॥ ७ ॥ प्रतिज्ञापालणे रामं भार्गवं वाथ राघवम् ॥ औषधस्य समारम्भे कूर्मं श्रीकृष्णमेव वा ॥ ८ ॥ तीर्थयात्रासमास्रम्भे हंसं संपूजयेद्धिसुम् ॥ वाणिज्यास्य समारम्भे तथैव गरुडध्वजम् ॥ ९ ॥ शिल्पे कर्मसमासम्भे विश्वरूपं समर्चयेत् ॥ तपसश्च समारम्भे नराणारायणावुभौ ॥ १० ॥ गृहप्रवेशे च तथा देवं भोगिशयं विभुम् ॥ धर्मं संपूजयेद्देवं धर्मकार्यप्रवर्तने ॥ ११ ॥ वराहं पूजयेद्बुद्धि र्दानवान्धान्यकर्मणि ॥ व्यालक्रूरजडेषु रिपुचौरभयेषु च ॥ १२ ॥ पूजयन्नृसिंहं तु सर्वबाधाविनाशनम् ॥ १३॥ गृहेष्टरूपं धर्मज्ञ सर्वकामार्थमर्थिप्सितं वज्र ददाति कामम् ॥ सर्वोस्यथाऽऽशु गृहेऽस्यस्यास्त्वकामकामोविन्दद्याति मोक्षम् ॥ १४ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे कार्यकारम्भारूपप्रभूपूजनं नामैकोनविंशशततमोऽध्यायः ॥ ११९ ॥ वज्र उवाच ॥ कस्मिन्काले तु देवस्य प्रादुर्भावं कर्मार्चयेत् ॥ एतन्मे संशयं छिन्धि सुपुत्राविवर्धन ॥ १ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ नृहयं त्वराहं च नरसिंहं च वामनम् ॥ त्रिविक्रमं तु धर्मज्ञ पञ्चस्वब्देषु पूजयेत् ॥ २ ॥ वासुदेवं हलंघरं पूजयेद्यनदये ॥ प्रद्युम्नमनिरुद्धं च तथा भोगशयं प्रभुम् ॥ ३ ॥ पञ्चानां दाशरथिं रामं भार्गवमेव च ॥ ४ ॥ वसन्तादिषु धर्मज्ञ पूजयेत्तु क्रमात् ॥ ५॥ गजेन्द्रमोक्षणं चैवं पृथुं वाल्मीकिमेव च ॥ ५ ॥ व्यासं च कृष्णं च नरं नरनारायणौ तथा ॥ रामं रामं तथा हरिं चैत्रादिषु क्रमात् ॥ ६ ॥ वह्नि प्रजापतिं सोमं रुद्रं श्रीकृष्णं तथा व्योमं शेषं वराहं च प्रद्युम्नं चार्ज्जुनं नृप ॥ ७ ॥ आदित्यं विश्वकर्म्माणं चक्रं देवं सुकेसरिम् ॥ गरुडं पुरुहूतं च कपिलं पञ्चमेव च ॥ ८ ॥

॥३७६॥

पुरुषस्य तस्मिन्नहनि यादृशे सुखदुःखे भवताम् ॥ तादृशेपि संवत्सरे तस्य ज्ञेये । तस्मात्तन्नादि स्वाशितेन सुवाससा प्रहृष्टेन नागरेण भवितव्यम् ॥ एवं नगरे संभ्रम्य चित्रांगसं ज्ञात्वा प्रविष्टायां प्रतिमाचार्या महोत्सवं कुर्यात् । द्वितीयादिवसादारभ्य यावत्सामर्थ्यं प्रत्यहं नटनर्तकनर्तकीमहेंद्रजालिकादीनां प्रीत्यापूर्वकं धनं दद्यात् ॥ प्रेक्षाकाले च प्रेक्षकं जनं माल्यताम्बूलानुलेपनादिदानेनार्चयेत् । अध्यक्षानां प्रेक्षकाणां भूतानां रङ्गादिदिग्विदिग्षु सोदकमन्नाद्यं फलानि पुष्पाणि पल्लवोत्क्षेपिकामोदकानि विकिरेत् ॥ प्रेक्षकाणां गृहागतानां च श्रेष्ठखांडस्वस्त्युदीरयेत् । गृहागतांश्च प्रेक्षका आगामिनीं यात्रां कुर्यात्सुरालये ॥ स सर्वकामानाप्नुयान्नमितोत्पत्तौ तदुपशमनायानेन विधिना पुनर्यात्रां संम्यक्कुर्यात् ॥ अनेन विधिना यस्तु यात्रां कुर्यात्सुरालये ॥ स सर्वकामानाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति ॥ धन्यं यशस्यमायुष्यं राज्ञां च विजयप्रदम् ॥ नगराणां हितकरं यात्राकर्म प्रकीर्तितम् ॥ तुष्ट्यर्थं त्रिदशेन्द्राणां हितार्थं नगरस्य चा॥जनस्य राजनकर्त्तव्यं यात्राकर्म जयप्रदम्॥अतिवृष्टिकरे प्रोक्ते त्वनावृष्टिविनाशनम् ॥यात्राकर्म त्विदं कार्यं देवतायतने सदा॥ प्रतिसंवत्सरे राजन्राज्ञा विजयमिच्छता ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे यात्राविविधवर्णनो नाम सप्तसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७७ ॥

वज्र उवाच ॥ कांकां विष्णोस्तनुं मर्तः केन कामेन पूजयेत् ॥ एतन्मे संशयं छिन्धि त्वं हि सर्वं विजानसे ॥ १ ॥

॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ सर्वकामप्रदं देवं चतुर्मूर्तिं तु पूजयेत् ॥ पूजयेद्दिनषड्ढन्धुं धर्मकामो नरः सदा॥ आराधया सङ्कर्षणं देवमर्थकामस्तु पूजयेत्॥ कामकामोपि राजेन्द्र प्रद्युम्नं पूजयेद्विभुम्॥३॥ पुनर्यशोभिकामस्तु वासुदेवं जगत्प्रभुम् ॥ पुत्रकामस्तथा राजन्रजन्याभं च पूजयेत्॥४॥ ताक्ष्र्याश्च शिरसं देवं विद्याकामस्तु पूजयेत्॥ भोगानामाप्तिकामस्तु पूजयेद्रोगशायिनम्॥५॥ भोगियोगरासनसीनं स्थानकामस्तु पूजयेत् ॥ मत्स्यं संपूजयेद्देवं धान्यकामो नरः सदा ॥ ६ ॥ तथैवोरोगकामस्तु कूर्मदेवं च पूजयेत् ॥ ज्ञानकामस्तथा हंसं नृसिंहमथ वा विभुम्॥७॥ विद्याकामोऽथ वाल्मीकिं व्यासं वाप्यथ पूजयेत्॥ सांसारिकान्नपीडानहेतवे कपिलं तथा॥८॥ धृतिकामो वराहं तु नृवराहमथार्चयेत्॥ व्यवहारे रणे द्यूते जयकामस्तथा पृथक् ॥ ९ ॥ धर्मकामस्तथा धर्मं ब्रह्माणं चापि पूजयेत् ॥ शत्रूणां नाशकामस्तु महादेवं तु पूजयेत् ॥ १० ॥ पूजयेद्भार्गवं रामं प्रतिज्ञापारगेच्छया ॥ अथ वा राजशार्दूलं रामं दशरथात्मजम् ॥ ११ ॥ श्रीकामस्तु महाराज श्रीसहायं च पूजयेत् ॥ बलकामस्तथा देवं बलभद्रं प्रपूजयेत् ॥ १२ ॥ तमेव राजशार्दूलं कृषिकर्मप्रसिद्धये ॥ सर्वकामप्रदं देवं यथेष्टं तनुमाश्रितम् ॥ १३ ॥ पूजयेत्सर्वशक्तित्वात्सर्वकामफलप्रदम् ॥

वि० ध० ॥३७४॥

तृ० खं० अ० ११७

कुर्यात् ॥ तोरणोद्धरणं मासिमासि सप्ताहोक्तं विधिं कुर्यात् ॥ यावत्संवत्सरं नित्यमेवं सर्वकामदं कर्म तत ॥ प्रतिष्ठाकल्पमनेते मणोक्तं पार्थिवोत्तम ॥ सर्वपापहरं ज्ञेयमायुष्यमपराजितम् ॥ अनेन विधिना कृत्वा स्थापनं शार्ङ्गिणो नरः॥ सर्वकामानवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति ॥ ओषध्यः पवनं वृक्षा यत्किंचिदुपयुज्यते ॥ प्रतिष्ठायां हि तत्सर्वं विष्णुलोके महीयते ॥ प्रतिष्ठां येऽपि पश्यन्ति क्रियमाणां नराधिप ॥ अभिनन्दन्ति ये भक्तास्तेऽपि स्वर्गजितो नराः ॥ सात्वतोक्तेन विधिना नित्यमेव प्रतिष्ठितम् ॥ पूजयेद्देवदेवेशं य इच्छेच्छाश्वतं पदम् ॥ १ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे तोरणोद्धारविधिवर्णनो नाम षोडशोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ ११६ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अथ देवयात्राविधिर्भवति । यस्य देवस्य या तिथिः स्वकीया उक्ता तस्य तस्यां तिथौ यात्रां कुर्यात् ॥ यस्य तिथिर्न ज्ञायते तस्य पौर्णमास्यां कुर्यात् ॥ श्रीभगवतो वासुदेवस्य सर्वा एव तिथयः नास्य तिथिनियम तत्रादावेव सुधावदतं सुचित्रितं देवकुलं कृत्वा शुक्रेोहि विनायकपूजनं कुर्यात् ॥ द्वितीयेऽह्नि ब्रह्मेशपूजनं, तृतीयेऽह्नि नागपूजनम, चतुर्थेऽह्नि प्रमथपूजनम्, पञ्चमेऽह्नि ब्राह्मणपूजनम, दीनानाथदानं च षष्ठेऽह्नि स्नपनम् ॥ तत्र बृहत्स्नानं कृत्वा सर्व एव नगरजनाः सुशुक्लवाससः पवित्रहस्तपाणयः महता वाद्यघोषेण सुसुगन्धितेन सरःसारितश्रवणागारं नगरसंनिकर्षमासनन्तरम गच्छेयुः । तस्मादुदककलेशानादाय गजयुक्तानां वा वाससा शुभेनावच्छादितान्प्रवेशयेत् । प्रवेश्य श्रीभगवन्तं स्नापयेत, भोगविधिपूर्वेकेन प्रतिदिष्टेन विधिना पूजयेत, नृत्यवाद्यगीतैश्च श्रीभगवन्तमुपस्थेयत्, ततो यात्रादिने प्राते : स्वस्यां प्रतिमाभ्याम् । कूटागारे मनोहरे नानाप्रकारवस्त्रसंश्याच्छादिते सङ्किङ्किणीके रत्नमाल्पगताकोपेगोभिते रथे हरीकृत्वा अश्वैर्दो र्तेनय्येगेयितैर्वा पुरुषैर्नगरं भ्रामयेत् । नागरेण च जनेन स्वेशेन चापमात्रपाणिना कूटगारस्य पुरस्ताद्भ्रमणं कर्तव्यम् ॥ अन्यैश्च कुसुममालाविचेक्षणं कर्तव्यम् । स्तुतींश्च कुर्युः । वन्दिनो मङ्गलपाठकाश्च पुरतो भवेयुः । वाद्याणि वाद्यगुश्चतुर्दशबलायुगातो राजा चानुगमनं कुर्यात् ॥ नगरादधिकृतो वा तदधिकृतो वा गजपृष्ठगतश्च संवत्सररणानुगमनं कुर्यात् ॥ निमित्तानि च पश्येत् । विनावातं ध्वजभङ्गे राज्ञो मरणमादिशेत । छत्रभङ्गे जनपदविनाशः । ईषद्भङ्गे राजपत्नीमरणम ॥ रज्जुच्छेदे बलपीडा ॥ अश्वदानतनरविपतौ जनपद पीडा, मातृकाच्छेदे राजमातुः पीडा ॥ अर्चाभङ्गनिपतने लोकनाशः, समग्रकूटागारस्य पतने सराजकस्य राष्ट्रस्य विनाशः, विस्वरेषु वादिवेषु पञ्चकमागम्;, ध्वजस्थो नट्यादेः समरभयम् । अपृष्टजनपदे दुर्भिक्षभयम् ॥ शुश्रूषे शुभं बालका यत्र कुर्युः तत्र तथाविधमेव भवति । यस्य च

॥३७४॥

अष्टकौर्विनिणा पद्मम् । हिरण्यवर्णेति वा मात्रम् । तेन बिम्बस्नपनद्रव्याणि मङ्गलानि निवेदयेत् ॥ मधुपर्कविधिश्चैष कथितस्ते मयानघ ॥ एत- त्कृत्वा महाराज विष्णुलोके महीयते ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मधुपर्कादिनिवेदनो नाम त्रयोदशोत्तरशततमो- ऽध्यायः ॥ १३३ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ हिरण्यवर्णैत्येतेन धूपेनैनं दद्यात् ॥ ततः समर्घ्यं सम्पूज्यं सहचरितकं सावदर्शं सफलं सावित्रेण निवेद- येन्नाशस्तस्या सुगन्धीनि मुख्यादीनि अनुपानानि च आपोहिष्ठेत्येति तर्पणेन, वात आवातु भेषजमिति निषुषन्सेनेन, शन्न आप इत्याचमनीयेन, अग्निसूर्येति पुनरनेनैव विधानेन, संविभागाध्यक्ष्येन अनुयज्ञेन श्रीभगवन्तमर्चयेत् ॥ मुखादिन्द्रश्च देवेषु तांबूलं दद्यात् ॥ तेनैव सुगन्धीनि, मुखवासानि. तेनैव दर्पणम् ॥ पुनरपि श्रीभगवन्तं गीतादिभिर्नृत्यैः सम्पूजयैत् ॥ अन्नयज्ञेन संवेज्य देवदेवं सनातनम् ॥ सर्वान्कामानवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० खण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे इन्द्राद्यर्चनो नाम चतुर्दशोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १३४॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ततः शङ्कस्गीतोक्तेन विधानेनेऽय्यां सास्वतः कुर्यात् ॥ कारिणश्च भोगैः शौचे भजेत ॥ देवपुरत एवत्विजो प्रत्येकं सुवर्णं महस्वं वासो गोवत्सकृतं कांस्यं दद्यात् ॥ स्वशक्त्या च तानभ्यर्चयेत् ॥ ततो ब्राह्मणान्भोजयेत् ॥ भुजानंश्च श्रीभगवन्माहात्म्यं श्रावयेत् ॥ ततो हविष्यं यजमानस्त्वश्नीयात् ॥ ततो देवागारे गीतनृत्यवाद्ययुक्तश्रवणे तिष्ठेत ॥ अनेन विधिना कृत्वा प्रतिष्ठां शार्ङ्गिणो नरः ॥सर्वान्का- मानवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ०ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे सात्वतेऽद्यवार्चनो नाम पञ्चदशोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ ॥ १३५ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ वैदिकेन्ज्याविधानेन सारस्वतोक्तेन दर्शनेनविधिहोमेन सप्ताहे प्रत्यहमर्चामर्चा कुर्यात् । ततः सप्तमेऽह्नि बृहत्स्नपनं कृत्वा कल्पकः कलशपाणिः या ओषधय इति तोरणान्यामिसिंचेत् ॥ गन्धद्वारेनेत्यनुलेपनेनार्चयेत् । पुष्पवतीति पुष्पैः ॥ अग्निसूर्येति दीपेन । धूरसीति धूपेन । सावित्राणि सावित्र्यति नैवेद्येन ॥ ततः प्रागुत्तरं ततः पूर्वं ततो दक्षिणतः पश्चिमे श्रीविष्णुगायत्र्या तोरणान्युद्धरेत् ॥ सर्वे एव ऋत्विजस्तोरणान्यादाय गजपृष्ठगा अश्वरथपृष्ठगा गोरथपृष्ठगाः शिबिकागता वा नदीं गच्छेयुः । तत्र च स्वस्तिन इन्द्र इति मन्त्रेणाविक्षेपुः ॥ मङ्गलैरिति श्रीदेवतागृहं व्रजेयुः गृहेऽह भगवन्निति प्रविशेयुः ॥ ततो भोगैर्विविधैवृक्वैण सर्वेण प्रतिष्ठितेन विधिना श्रीभगवन्तमन्वेयुः । ततो सूक्तैवस्तु विषेषु मूर्धायि त्वेति मन्त्रेण यजमानस्य दीक्षाकरणं बद्धं मुञ्चेत् ॥ कवचेन च रक्षणं

१ 'सस्मिन्' इति ख० ।

वि० ध० ॥१७२॥

कालापगंभीरध्वनिस्वनेन वाद्यशब्देन जयजयकारवाग्दिशब्देन प्रसुभगान्गीतैश्च देयाः ॥ ततः पवित्रेणोपक्लृप्तांश्छिव्राम्रस्य देयां क्षिपेत् ॥ ध्रुवसीति घृतांशं दर्शयेत् ॥ सहस्रशीर्षेण शिरस्पूजोद्गमदशाटकं दद्यात् ॥ सुवासव्रात इति प्रतिनिवासनशाटकम् ॥ इदमापः प्रवहत इत्याचमनीयं ततो जानुभ्यां पाणिभ्यां शिरसा च नमस्कारं कुर्यात् ॥ बृहतस्नपनमेतद्धि यः करोति नरो हरेः॥ सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते॥ न केवलं प्रतिष्ठायां सर्वदैवं समाचरेत् ॥ शान्तिदं पौष्टिकं काम्यं बृहतस्नपनमुत्तमम् ॥ दिव्यान्तरिक्षभौमानामुत्पातानां समुद्भवे ॥ देवदेवस्य राजेन्द्र बृहतस्नपनमाचरेत् ॥ नास्ति लोके सउत्पातो यो ह्यनेन न शाम्यति ॥ आरोग्यकामः श्रीकामो मोक्षकामश्च बन्धनात् ॥ सौभाग्यदृशन्तिकामश्च बृहतस्नपनमाचरेत् ॥ विद्यार्थी प्राप्नुयाद्विद्यां पुत्रकामस्तथात्मजान् ॥ प्रियांश्च सुभगाः प्राप्नोति यांश्च कामयते यदि ॥ अकामकामः प्राप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ इतिश्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे बृहतस्नपनप्रशंसावर्णनो नामैकादशोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १११ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ स्नातं श्रीभगवन्तं समर्चयेत् ॥ चन्दनबहुलैनियांसजातीफलमृगमदकर्पूराणि समस्तानि व्यस्तानि वाऽनुलेपनं कुर्यात् ॥ गन्धद्वारेति श्रीमद्भागवतमङ्गुलिम्पेत् ॥ वायुरप्रेणा इति तालवृन्तं निवेदयेत् ॥ वात आवातभेषजमिति बीजव्यत् ॥ सावित्राणि सावित्र्येति चामरं निवेदयेत् ॥ श्रीविष्णुगायत्र्या बीजानि निवेदयेत् ॥ सुवासवास इति महावस्त्रैः श्रीमद्भगवन्तं आच्छादयेत् ॥ नोपसूर्केनै नीलः हिरण्यवर्णमपरमुच्यते । कङ्कतो न कङ्कत इति कङ्कतेन इन्द्राविक्षेवेति कङ्कतेन दृष्यादृशिरिति प्रतिसंख्या अञ्जनमणिना प्रजनेन आत्मसूंक्तेन कूर्चप्रसादनेन पुष्पवतीति पुष्पैः प्रह्वितैरथायिस्थैश्च ॥ प्रजापतेन त्वदेतान्यन्य इति पदवासनेनाऽग्निर्मूर्धेति दीपेना॥ घूरसि धूर्वमिति धूपेन ॥ आभित्या शूरनोजुम इति छत्रेण॥ विष्णुगायत्र्या उपानद्वयम् ॥ इदं विष्णुर्विचक्रमे इति यानेन तेनैव प्रवहणेन । कंकुं हृणुष्वेति ध्वजैः तेनैव पताकादिभिः । ततः स्तोत्रैः श्रीभगवन्तमर्चयेत् ॥ ततो अभिसूर्धेति सर्वभोगपूरणीणियात्रया ॥ ततस्तत्त्वीवाद्यैः ततः शंखपटहमंगनिनादैः सुभगानोतेनेवेति ॥ अनेन विधिना भोगैः समभ्यर्च्य जनार्दनम् ॥ सर्वान्कामानवाप्नोति विष्णुलोके च गच्छति ॥ १ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे भोगदानवर्णनो नाम द्वादशोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ ११२ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अथ मधुपर्कण श्रीमद्भगवन्तंमभ्यर्चयेत् ॥ हिरण्यवर्णेन्येग्रहणं दद्यात् । दधिक्राण्णेति दधि । घृतवतीति घृतम् ॥ मधुवाताऋतायते इति मधु ॥ त्रिसुवर्णन मंचेराज्य सवित्रेण नियोजयेत् ॥ आपोहिष्ठेति तर्पणं दद्यात्॥ वाता आचातु भेषजमिति निष्ठुप्सनस्रारत्न आप इति आचमनीयम्॥

तृ० खं० अ० ११२ ॥१७३॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे भगवद्विबोधनस्नपनवर्णनो नाम दशोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ ११० ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अथ प्रतिष्ठितस्य भगवतो वृहत्स्नपनमारभेत ततो गायत्रीं पठेत् ॥ इषेत्वेत्यनेन पत्तद्द्रं दद्यात् ॥ वैष्णवाग्यान्त्या पादुके । भूम्यावृत्वा मनोऽसीति मुद्दम् ॥ श्वन्न आप इत्यर्घ्यम् । देवेभ्यो वनस्पति इति दन्तकाष्ठम् ॥ यामालिंखेति जिह्वानिर्लेखनम् ॥ आपोहिष्ठेत्याचमनम् ॥ पात्रेणार्घ्यम् ॥ युवांसुवासा इति स्नानशाटकम् ॥ ध्रुवा द्यौरित्यासनम् । प्रतिष्ठासाम्ना पदपीठम् ॥ कनिक्रद्रेति बीजपात्रम् ॥ तेजोऽशुक्रमसीति दीपम् ॥ सुस्वाद्विन्द्रेत्यादर्शम् ॥ तथैव मुखालेपः ॥ रोभ्यः ॥ त्वक्, कोलसञ्जा ॥ वचा ॥ कुष्ठम् ॥ नीलोत्पलानि कुंकुमं चेति मुखालेपः ॥ सहस्रशीर्षेति तैलम् ॥ भद्रं कर्णेभ्यनेनोद्वर्त्तनम् ॥ सुप्रीतिकेन चमसाम्स्रनानम्॥ रूपसेनेन निष्पुंसनस्नानम् ॥ घृतवतीति घृतस्नानम्॥ दधिक्राव्ण इति दध्ना ॥ प्यवस्वतेति पयसा ॥ गंधद्वारेति गोमयेन ॥ गव्येण गोमूत्रेण॥ अश्वमेधेन पञ्चगव्येन । ध्रुवाद्यौरिति घृतं निष्पुंसनेन ॥ मधुवा तारुतायते इति मधुना ॥ सुप्रतीकेनेति इक्षुरसेन । मौनेन गुदोदकेना। अथवंविरसा शर्करोदकेना। वामदेवेनेति मधुम्यक्तमूलभृदा ॥ शीता द्यौरिति संगमसमुदा ॥ प्राणसूक्तेन सरोग्भृदा ॥ वराहेणेति वराहोद्धृतभृदा॥ वामदेवेनेति गजदन्तमृदा ॥ वृषभेणेति वृषभशृंगोद्भवमृदा ॥ अश्वक्रान्तेति सर्वा स्थिः ॥ मार्कण्डेयनेत्यामलकैः ॥ विष्णोर्नूनेति रोध्रेण । ज्येष्ठसाम्नेति कोद्रयेकेन ॥ बृहतसाम्नेति बीजपूरकेण ॥ कृष्णाजिननेति वर्णकस्नानीयेन । अग्न आयूगंसीति तगरेण । श्रीसूक्तेनेति प्रियङ्गुना॥ विष्णोरराटमसीति सिद्धार्थकैः ॥ कृणुष्वपाजनेनेति कृष्टेन ॥ शिरिमिटेनेति कुश्रोदकेन । या ओष धय इति सर्वौषधीभिः ॥ अत्रदानस्वाहाण इति बीजैः ॥ पुष्पवतीरिति पुष्पैः ॥ वनस्पतेविड्वंग इति वनस्पतिकलापैः ॥ पुष्पवतीति फलैः॥ आयूगुः शिशान इति रत्नैः ॥ गन्धद्वारेति गन्धैः । ॐकारनमस्कारपवित्रैः शिरःस्नानोपधौभिः यथा कुष्ठम्, रोध्रम्, मुस्ताः, वचा, सर्षपाः, जयन्ती, विष्णुकान्ता, पुनर्नवा, ब्राह्मी, तगरम्, अतिबला, नागबला, त्वक्पद्मकम्, अगुरुवालकम्, हरेणुकम्, लवङ्गम्, अगुरुम्, उशीरम्, नाळिका चूवकम्, द्वे हरिद्रे चेति ॥ एवं स्नानस्य कलशदानं भवति ॥ तत्रादवेवोड्डारनमस्करोपविगिम्भिर्नावा दशश्यात्मभिषण्डमधुरैः सात्वतो द्यात ॥ ततः सामविन्महावामदेव्य रथन्तरशर्करारुण्डबृहत्सामभिः ॥ अथर्वविद्व्यैवरिगरः प्रत्यङ्गिरः शङ्खगणिश्रणसूक्तमणीप्रभितिसरमणि भिः ॥ ऋग्वेदवित्.. गायत्रीसावित्रीगोसूक्तश्च ॥ सुसूलक्ष्णरुरुमुरुक्षैःश्रीसूक्तैर्यजुर्वेदवित् ॥ कृष्णाजिनचमखपृकण्डरुतकुष्माण्डरुद्रद्रविणैः। ततः स्वशक्त्या कलशसहस्रकलशाष्टशतं पञ्च वा शतानि चत्वारि वा शतमथाधिके वा अष्टार्विशतिर्वी वा स्वचित्तानवनस्पति

६३