विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध० ॥ ३६४ ॥ तृ० खं० अ० १०३

सर्वे गणस्यास्तु पृथक्पृथक् ॥ २३ ॥ आवाहयिष्यामि तथा सुपर्णान्बलवत्तरान् ॥ सुपर्णास्तु समायान्तु विष्णुतेजो-
बृंहिताः ॥ २४ ॥ आवाहयामि वरदान्सर्वानेव प्रजापतीन् ॥ प्रजाध्यक्षाः समायान्तु त्रैलोक्यपरिपालकाः ॥ २५ ॥ आवाह-
यामि देवेन्द्रान्वेद्युभुवननायकान् ॥ आयान्तु देवनाथा मे वरदाः कामरूपिणः ॥ २६ ॥ भूतनाववाहयिष्यामि प्रसूते जगतः
स्थितान् ॥ आयान्तु मनवः सर्वे तपसा नष्टकिल्बिषाः ॥ २७ ॥ आवाहयिष्यामोषधीश्च्यः सर्वौषधिधराः शुभाः ॥ ओषध्यश्च समा-
यान्तु सर्वाः कामप्रदाः शुभाः ॥ २८ ॥ ऋषीनावाहयिष्यामि तपसा द्योतितप्रभान् ॥ आयान्तु ऋषयः सिद्धाः सर्वे मे दीप्ततेजसः ॥
शैलानावाहयिष्यामि सर्वौषधिसमन्वितान् ॥ २९ ॥ आयान्तु सुधराः शैलाः सर्वे मे स्थावरेश्वराः ॥ द्रुमानावाहयिष्यामि नानारूपफलान्वितान्
॥ ३० ॥ द्रुमाः सर्वे समायान्तु मनोमारुतरंहसः ॥ आवाहयिष्यामि तथा पातालांन्सर्वगोचरान् ॥ ३१॥ आयान्तु सर्वे पाताला दैत्यस्थाना ह्य-
निन्दिताः ॥ द्वीपानावाहयिष्यामि सर्वानद्भुतधारिणः ॥ ३२ ॥ आयान्तु द्वीपा लोकानां स्थानभूता जगत्प्रियाः ॥ लोकानावाहयिष्यामि
स्थानभूताननेकशान् ॥ ३३ ॥ आयान्तु लोकाः सकलाः सर्वे मे भूतभावनाः ॥ आवाहयिष्यामि तथा समुद्रांश्चतः प्रियान् ॥ ३४ ॥
समुद्रा मे समायान्तु गम्भीरा जगत्प्रियाः ॥ वर्षानावाहयिष्यामि सर्वसत्वश्रयान्निधि ॥ ३५ ॥ आगच्छन्तु तथा चेह वर्षाः सर्वमनोहराः ॥
आवाहयिष्यामि तथा चतुरः सागरानहम् ॥ ३६ ॥ सागराः शीघ्रमायान्तु सर्वे तोयधरा मम ॥ नदीस्तास्त्वाहयिष्यामि वरदा लोकमातरः
॥ ३७ ॥ आयान्तु वरदा नद्यः सर्वपापहराः शुभाः ॥ आवाहयिष्यामि तथा सर्वान्नगानप्यहम् ॥ ३८ ॥ आयान्त्वभ्रा महाभागाः सर्वे चारु-
चरा मम ॥ आवाहयिष्यामि तथा पिशाचान्सर्वनादनान्॥ पिशाचास्तु समायान्तु सर्वे मे कामरूपिणः॥३९॥ आवाहयिष्यामि तथा स्कन्दस्य
पार्षदगानहम् ॥ ४० ॥ नानारूपाः समायान्तु स्कन्दस्य पार्र्षदा मम ॥ आवाहयिष्यामि तथा देवानां पार्षदगानहम् ॥ ४१ ॥
नानारूपाः समायान्तु देवानां पर्षदा मम ॥ आवाहयिष्यामि तथा हरस्य पार्षदगानहम् ॥ नानारूपाः समायान्तु हरस्य पा-
र्षदा मम ॥ ४२ ॥ आवाहयिष्यामि तथा मातरो लोकमातरः ॥ ४३ ॥ आयान्तु मातरो देव्यो वरदाः सर्वगाः शुभाः ॥ म्रदाना
वाहयिष्यामि सर्वलोकवरानहम् ॥ ४४ ॥ म्रदाः सर्वे समायान्तु दीप्ता भुवननायकाः ॥ आवाहयिष्यामि तथा नक्षत्रान्वरदानहम् ॥ ४५ ॥
आयान्तु सर्वे नक्षत्राः सर्वे भुवननायकाः ॥ दिशस्त्वावाहयिष्यामि प्रागाद्याः सुमनोहराः ॥ ४६॥ आगच्छन्तु दिशः सर्वाः सर्वसुखवहाः॥

॥३६४॥

त्तम्मभविष्यस्य प्रभुं लोकनमस्कृतम् ॥ ६ ॥ गुणागारं जगद्योनिं महद्धोपि महत्तरम् ॥ जीवदेव त्वमस्येहि प्रविशाचीमिमां स्वयम् ॥ ६ ॥ कुरुष्व देवदेवेश सजीवं च तथाऽनद ॥ इदमर्च्यमिदं पाद्यं धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥ ७ ॥ इति श्रीवि०पं०तृ०ख०मा०व०सं० जीवावाहनं नाम त्र्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १०२ ॥ वृद्ध उवाच ॥ आवाहनानि मे ब्रूहि देवतानां भृगूत्तम ॥ भवन्त्यावाहिता मन्त्रैर्यैस्सात्सन्निहिताः सुराः ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ आवाहनानि ते वक्ष्ये देवानां भृगुनन्दन ॥ अथोर्द्धवर्गे केषांचित्केषांचित्पुनरेव ते ॥ २ ॥ सर्वेस्यावाहनस्थाने श्लोकार्थं परिकीर्तितम् ॥ इदमर्घ्यं च पाद्यं च धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥ ३ ॥ आवाहयाम्यहं देवौ नासत्यौ सूर्यनन्दनौ ॥ आगच्छेतां महाभागौ वरदौ शान्तिनौ भुवां ॥ ४ ॥ वसूनावाहयिष्यामि देवानद्यो भृगूद्वह ॥ आयान्तु वरदा देवा वसवः पापनाशनाः ॥ ५ ॥ विश्वानवाहयिष्यामि देवानद्भुततेजसः ॥ आयान्तु वरदाः सर्वे विश्वेदेवा महाबलाः ॥ ६ ॥ आवाहयाम्यहन्दिसौ देवानद्भुततेजसः ॥ आयान्त्वङ्गिरसो देवा महाबलपराक्रमाः ॥ ७ ॥ रुद्रानावाहयिष्यामि त्रिनेत्रान्वृषवाहनान् ॥ आयान्तु वरदा रुद्रास्त्रैलोक्यवरदाः शुभाः ॥ ८ ॥ आवाहयिष्याम्यादित्यान् वरदानद्भुततेजसः ॥ आयान्तु वरदाः सूर्याः सर्वे ते तेजसोल्बणाः ॥ ९ ॥ भृगूनावाहयिष्यामि देवानद्भुततपोधनान् ॥ आयान्तु भृगवो देवा वरदा दीप्ततेजसः ॥ १० ॥ मरुतानावाहयिष्यामि मरुतस्तेजसाधिकान् ॥ आगन्तु मरुतो देवा वरदा भुवनेश्वराः ॥ ११ ॥ सुरानावाहयिष्यामि सर्वानैवै दिवाकसः ॥ आगच्छन्तु सुराः सर्वे मन्त्रपूजाभिलाषिणः ॥ १२ ॥ दैत्यानावाहयिष्यामि महाबलपराक्रमान् ॥ आगन्तु दैत्या धर्मिष्ठा देवशत्रुगुणा मम् ॥ १३ ॥ आवाहयिष्ये गन्धर्वान्द्र्पदर्पणसंयुतान् ॥ आयान्तु सर्वगन्धर्वा वरदाः कामरूपिणः ॥ १४ ॥ यक्षानावाहयिष्यामि धनाध्यक्षसमन्वितान् ॥ आयान्तु वरदा यक्षास्त्रैलोक्यविदिता मम ॥ १५ ॥ आवाहयिष्यामि तथा राक्षसान्विविधायुधान् ॥ आयान्तु राक्षसा वीरा देवशत्रुजयायिनः ॥ १६ ॥ आवाहयिष्यामि तथा विद्याधरगणानहम् ॥ विद्याधराः समायान्तु विविधाऽगनानङ्गुमाः ॥ १७ ॥ आवाहयिष्यामि तथा किन्नरान्देवगायनान् ॥ आयान्तु किन्नराः सर्वे सुस्वरास्तु सुलोचनाः ॥ १८ ॥ नागानवाहयिष्यामि भुजगान्सर्पगोचरान् ॥ आयान्तु वरदा नागास्त्रैलोक्यविदिता मम ॥ १९ ॥ अहमावाहयिष्यामि तथैवाप्सरसः शुभाः ॥ समायान्तु महाभागा देव्योह्यमलोञ्ज्वलाः ॥ २० ॥ अहमावाहयिष्यामि सर्वान्किन्नरपत्नयः ॥ आयान्तु वरदाः सर्वास्तास्त्विन्दुकरप्रभाः ॥ २१ ॥ आवाहयिष्यामि तथा वरदा देवमातरः ॥ आयान्तु वरदाः सर्वा सुवेशाः सुखदाः शिवाः ॥ २२ ॥ पितॄनावाहयिष्यामि सूक्ष्मान्भूधरगानहम् ॥ आयान्तु पितरः

वि० ध० ॥ १६६ ॥

च तथा मूलं श्रीसक्तमथवापरम् ॥ २॥ अभिज्ञां च पवित्रं च चरितं वैष्णवं तथा ॥ वादिदर्शनदौर्जन्यदर्शनोन्मिश्रितं तथा ॥ भूयश्चाङ्गानाम् । शौचं निवृत्तं त्वधिवासनं वै कार्यं सुरार्चासु यथाभियास्ये ॥ ३ ॥ इति श्रीविष्णु०ध० बृ० सं० मा० व०सं० अर्चाशौचकथनं नाम शततमोऽध्यायः ॥ १०० ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अथार्चाशौचानन्तरं पवित्रकस्याचार्याः पश्चादधिवासनं कुर्यात् ॥ तत्र कमलकर्णिकायां ध्रुवा द्यौरिति मन्त्रेण दक्षिणशिरस्कं प्राक्शिरसं वा शय्यायां स्वापयेत्तोरतः पञ्चगव्यैः पञ्चशिरस्तत्पशस्तत्स्यता शुद्धान्वस्त्रैश्चादित्येतो ततो युवा सुवासा इति प्रच्छादनपटं दद्यात् ॥ गण्डोपधानं च । ततो गर्भास्त्रं सप्तशीर्षानन्तं नागं कुर्यात् । तं च शयने स्थापयेत् ॥ ततो जीवस्यावाहनं कुर्यात् शिवसंकल्पं योजयेत् । तत्परस्तन्मन्त्रस्यावाहनं प्रयोजयेत् । ततोऽर्घ्यपाद्याचमनीयमधुपर्कचन्दनमाल्यधूपप्रमथुकप्रकीर्णकमन्नाभिः प्रत्येकं मूर्त्तिनेपनान्यलङ्कुर्यात् ॥ ततः ऐरीणाम् । नमोऽस्तु सर्पेभ्य इति योगयोगेति मन्त्रं चोदीरयेत् ॥ अनन्तमाहात्म्यं च वा वदेत् ॥ ततो ध्रुवा द्यौरिति मन्त्रेणानन्तोपरि ॐमन्मन्तवर्च्च पवित्रके स्थापयेत् ॥ ततो जीवस्यावाहनं कुर्यात् । शिवसङ्कल्पं जपेत् । ततो भगवन्तमावाहयेत् । ततः सर्वे मुन्यप्सरोगणान्नवः प्रणामं कुर्युः आगच्छ भगवन्निति ब्रूयुः । ततः षाड्‌गुण्यैर्महौजोभ्यश्छन्दः पूज्येयुः । ततोऽर्घ्यपाद्याचमनीयस्नानीयोदकानुपलेपनामलयधूपदीपमधुपर्कापन्नक्रमन्नादानैः श्रीभगवन्तं प्रत्येकं संविभज्येत् । ततः स्वस्ति न इन्द्र इति जपेत् । ततो युवांसुवासा इति श्रीभगवन्तं महता वासोगुणेनाच्छादयेत् युक्तो मन इति पुष्पैरावकिरेत् । बोधयमा प्रतिबोधयैति सिद्धार्थैश्चावकिरेत् । प्रादुश्चेमानिविति वाचयत् । एवमधिवासनं कार्यम् ॥ अधिवासितं च भगवति अर्चाभ्यण्डिले वेदिं प्रतिष्ठाप्य आसनानि पाद्यादीनि च अर्चाशौचविधानेन वेदिमासन्नानि च शोधयेत् ॥ ततः शङ्करगीतोक्तविधिना इज्यां सारस्वतः कुर्यात् । इज्यासमाप्तिकालमेव होमस्थण्डिले होता होमं वेदीशीचमासन्नानां सङ्क्षेपं विधीते ॥ इज्याहोमौ च कर्तव्यौ प्रत्यहं त्वधिवासिते । पूजनं गीतनृत्यैश्च प्रतिष्ठा यावदागता । अधिवासनमन्तरो मया सम्यगुदाहृतम् ॥ १ ॥ इति श्रीविष्णु० ध० बृ० सं० मा० व० सं० अधिवासनवर्णनो नामैकाधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०१॥छ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अथावाहयन्वह्रै जीवे बीजे संवृतिं प्रभुम् ॥ पश्चाद्भावस्थिते देवे पश्या च स्थिते पुनः ॥ १ ॥ वत्त्वेन तु भावेन पश्याच स्थिते पुनः ॥ ३॥ आंन्येन तु भावेन पश्चाद्भावस्थिते प्रमुम् ॥ २ ॥ बाणेन च भावेन पश्चाद्भावस्थिते प्रभुम् ॥ सूतात्मकत्वेन तथा पशूद्भावस्थिते पुनः ॥ ३ ॥ परमात्मानमप्युन्मुञ्चेज् जगदीश्वरम् ॥ सर्वगं सर्वदातारं सर्वेशमपराजितम् ॥ ४ ॥ अन्त्यर्भसूक्ष्मं वरदं क्षेत्रज्ञं प्रसुमीश्वरम् ॥

बृ० सं० अ० १०२ ॥ १६६ ॥

प्रतिष्ठाकल्पे तर्पणवर्णनो नामाष्टानवतितमोऽध्यायः ॥९८॥ मार्कण्डेय उवाच॥ अथ पञ्चगव्यानि। तत्र कपिलाया गोः क्षीरम्। कृष्णायाश्च दधि । नीलायाश्च घृतम् । श्वेताया गोमयम् । ताम्रवर्णाया गोमूत्रम्। गायत्र्या गोमूत्रं गृहीयात्। गन्धद्वारेति गोमयम् । आप्यायस्वेति क्षीरम् । दधिक्राव्णेति दधि। घृतवती भुवनानामिति घृतम् । देवस्यत्वेति कुशोदकम्।अथर्षभशृंगेण संयोज्य गायत्रीमुदीरयेत् । ततस्तेन पञ्चगव्येन भवनमभ्युक्षयेत्ततोरणानि नि च, अर्घाशौचार्थमवस्थापयेत् ॥ बृहत्स्नपने तदेव स्यादन्यं वा कल्पयेत् ॥ अथाऽर्घ्यकल्पना । भवति तत्र राजते पात्रे शङ्खविल्वपद्मशोरीरदर्भमूलदूर्वाशालिशालिसिद्धार्थकपुण्ड्रालपुत्रकल्पयेत् । तीर्थोदकेन प्लावयेत् । रथ अक्षीति मंत्रमुदीरयेत् । द्रविणं पापमन्द्वः द्रुपदं पवित्रं शङ्खर्माणि ग्रैस्सूक्तैः काण्डात्काण्डोति पवित्रं च ततः शुभे दृढे स्वाञ्चिते भाण्डे पाव कुर्वीत् ॥ हिरण्यवर्णत्यस्य ऋक्सूत्रेण च पार्थिव ॥ १ ॥ आपोहिष्ठेति तिसृभिः शन्नोदेवीरिति चाप्यथ ॥ १ ॥ ब्रह्मजज्ञान सूत्रेण पवित्रेण तथैव च ॥ वाचेत्यत्र तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् ॥ २ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मा० व० सं० प्रतिष्ठाकल्पे पञ्चगव्यवर्णनोनामनानवनवतितमोऽध्यायः ॥ ९९॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अथाघाशौचं भवति। तत्र मुनयश्चाऽत्रकर्मकर्तारो च शौचयेत् । उभायोद्दर्भपवित्रके शौचं कुर्यादधिवासनं च गृह्यं तद्वन्योत्किरैश्चैवं चादावेव कुर्यात् । ततोम्बुना गायत्र्या कुर्यात् । आक्रम्येति द्वितीया मृदा अयं चात्रापरो मंत्रो भवति । अश्वक्रांन्ते रथक्रांन्ते विष्णुक्रांन्ते वसुन्धरे ॥ मृत्तिके हर मे पापं यन्मया दुष्कृतं कृतम् ॥ १ ॥ उद्धृतासि वराहेण कृष्णेन शतबाहुना ॥ मृत्तिके त्वं प्रपृच्छेहं सर्वकामप्रदा भव ॥ तृतीयं शस्तियमिति भस्मना । इदं गाव इति चतुर्थं गोमयेन। विष्णोः पृथुस्सोति पञ्चमं गौरसर्षपैः ॥ बृहत्साम्ना षष्ठं श्वेतातिभस्मना ॥ शाकरेणेति सप्तमं पञ्चगव्येन ॥ मनसः काममाकूतिमित्युष्टमं कुष्ठेन । हिरण्यवर्णेति नवमं सुवर्णोदकेन ॥ तरत्समन्दीति दर्भैष्पिच्छेदंशमम् ॥ पावमानीभिरस्तीर्थशर्करेणेकादशम् । नदोमृदा द्वादशम् ॥ गिरयस्ते पर्वतामृदा त्रयोदशम् । ऋषभेण जातं¹शृङ्गोद्भूतसदा चतुर्दशम् ॥ अश्वक्रान्तेति लाङ्गलोद्भूतसृदा पञ्चदशम् ॥ कुप्याददीति वल्मीकामृदा पोडशम् ॥ पृथ्वीदेवीति मन्युना तीर्थमृदा सप्तदशम् ॥ सरोमृदा ब्रह्मज्ञानेत्यष्टदशम् ॥ दधिक्राव्णोति दध्ना एकोनविंशम् । घृतवती घृतेन विंशतितमम् ॥ अथर्षभेण रत्नोदकमेकविंशम् ॥ एवमेकोविंशत्यात्मक्रेन सोमेन तां शौचयित्वा परमपावना मन्त्रा जप्तव्याः ॥ अश्वमेषेण इंद्वंकेते शुद्धवत्यस्तत्सम्भाः ॥ कुष्माण्डाः पावमान्यश्च दुर्गा देवी सरस्वती ॥ १ ॥ चान्द्रायणं च ऋषभं वामदेवं रथन्तरम् ॥ पौरुषं

१ 'ऋषभम्' इति ख० ।

वि० ध० ॥ ३६२॥ तृ० खं० अ ०९८ ॥ ३६२॥

दक्षिणगतहस्ता, पश्चिमे द्वापरं, उत्तरे कलिरिति । एवं तोरणन्यासं कृत्वा युवा सुवासा इति दर्भैराश्वत्थपत्रैः सन्दाममिश्रै- स्तोरणचतुष्टकं चापि वेष्टयेत् । ततस्तोरणानामुपरि ध्वजाः कर्तव्याः । पूर्वेण पीतपताको गरुडः, दक्षिणेन नीलपता- कस्तालः, पश्चिमेन श्वेतपताको मकरः, उदक्पीतपताकः कुम्भः । गरुडस्य पार्श्वयोर्गदाचक्रे, तालस्य हलमुसले, मकरस्य धनुर्बाणौ, कुम्भस्य खड्गचर्म । तोरणानन्तरङ्गे आग्नेये दिग्भागे ध्वजम् । नैरऋत्यां वैजयन्तीं पताकाम् । वायव्यां ध्वजम् । ऐशान्यां दण्डम् । स्थण्डिलोपरि वितानकम् । तोरणं प्रतिषट्षड्भादशं च । इन्द्राम्यन्दिले वितानकम् । तत्र च वटिलीलताः प्रतीहाराः सुभद्रभद्रौ पूर्वेण । अपाद्भटधातांतौ दक्षिणेन । जयविजयौ पश्चिमेन । मोदप्रमोदौ उत्तरेण । एतत्कृत्वा ध्रुवाद्यौविदमुदाहरेत् । मधुरं च मन्त्रं व्यात्तगहेति । ततः कलशोदकेन पवित्रमन्त्रेण यजमानमृत्विजो मोगंमांश्चाभ्युक्ष्य गायत्रीं जपेत् । या ओषधीश्वेति तैश्चेशानीदिक प्रभृतिषु संवत्सरार्विदोऽष्टौगन्धैर्द्वारपालो निवेशयेत् । तेषां नामानि । कन्दर्पः, सोमनः, दुर्धरः, शिखरः ॥ तेषां चत्वारो लोकपालाः इन्द्रयम वरुणधनदाः । तेषां च निवेशने काण्डात्काण्डादित्युदीरयेत् ॥ ततः पञ्चरङ्गं सूत्रं काण्डात्काण्डेति वेष्टयात् । तेनैव दिशः परिधारयेत् । पञ्च गव्येनाप्यभ्युक्ष्य पञ्चब्रह्माह्वयंमयं संसारसूत्रम् । नीले पृथ्वी, श्वेतायापः, रक्ताग्निः, पीतं वायुः, कृष्णमन्तरिक्षम् । तदन्वेन द्रुपदाद्वेति मन्त्रो भवति । इन्द्राण्यो वातिति सूक्रमिति, च ततः कुण्डे मुखेषु स्थण्डिलाभ्यन्तरेण चतुर्षु दिक्षु चत्वारः पूर्णकुम्भान् प्रतिष्ठापयेत् । ते चत्वारः सागरा ज्ञेयाः । तथाऽष्टास्वप्यन्याभ्यां दिशि पृथक् कुम्भं प्रतिष्ठापयत् । ततः क्रमेणान्यान् ॥ तेषां नामानि सहस्रवीर्यः, विमलः, शतधारः, प्रमन्दनः ॥ तांश्च सहिरण्यगन्धचन्दनाम्रसुमान्सवनस्पतिकलान्कुर्यात् । तत्र शन्न आप इति प्रथममभिमन्त्रयेत् । शन्नो देवीरिति द्वितीयम् ॥ आपोहिष्ठेति तृतीयम् । इदमापः प्रव्रत इति चतुर्थम् ॥ ततः पूर्णेन लाजापूर्णं पात्रं स्थापयेत् । दक्षिणेन तिलपात्रम् । पश्चिमेन सिद्धार्थपात्रम् । उदग्घृतपा- त्रम् । पात्रविशेषेण आवन्ताश्चन इत्युदीरयेत् । ततश्चतसृषु विदिक्षु कुम्भानामभ्यन्तरे चत्वारो दीपा देयाः । ते च वेदा ऐशानीप्रभृति ऋग्यजुस्सा माथर्वाणः । तेषां च निवेशने तेजोसिशुक्रमित्युदीरयेत् । ततः पुनरपि स्तोत्रमन्त्रैः सिद्धार्थैर्विकीरणं कुर्यात् । ये देवाः पुरः सदोभिरिति जपेत्तावद्ग्राहं प्रादुर्भावं च वाचयेत् । श्रीसूक्तमुदीरयेत् । ततस्तेन पञ्चगव्येन सुवन्समुत्सृजेत्तोरणानि च (अर्चां शौचार्थं च स्थापयेत् । दृष्टस्तन्पते तदेवं स्याद्द्वयं नावेकल्पयेत् ।) अथाघर्घ्यं एवं तोरणविन्यासे कृते भूपतिस्सप्तमाऽसौ विप्राः क्षयं यान्ति परा वृद्धिञ्च जगतो॥ इति श्रीविष्णु०ध०तृ०खं०मा०सं०

यावत्तोयञ्चवित्रेत्यं यजमानः सुसञ्चितः ॥ १ ॥ ब्रह्मचारी हविश्याशी जितक्रोधो विमत्सरः ॥ अधःशायी च राजेन्द्र नित्यस्नायी तथैव च ॥ २ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे प्रतिष्ठाकल्पे दीक्षाध्यायो नाम सप्तनवतितमोऽध्यायः ॥ ९७॥

मार्कण्डेय उवाच ॥ अथ प्रासादलक्षणम् ॥ पुण्ये वा सुशुभे भूभागे स्थण्डिलद्वयं परिकल्पयेत् । गृह्यावोक्तमृदा ससिक्ततया । ततः स्थण्डिलद्वयमपचितगोमयेनोपलिम्पेत् । तत्र मध्योधिवासनस्थण्डिलम् । तद्दक्षिण इज्यास्थण्डिलम् । तद्गृह्योक्तमस्यस्थण्डिलम् । ततोऽधिवासनस्थण्डिले चत्वारस्तोरणाः परिकल्प्यन्ते । सर्व स्थण्डिलाः चतुरस्त्राश्चेद्धस्तोच्छ्रयास्तोरणविस्तारोर्ध्वभागविस्तीर्णाः ॥

स्थण्डिलद्वय आग्नेयिभिः पताकाभिः प्रतिसरिभिश्च परिवेष्टयेत् । वनप्रवेशोक्तेन विधिना प्रशस्तवृक्षाणामन्यतमस्य वृक्षस्य तोरणार्थं काष्ठान्यानीय स्थण्डिलद्वय उपकल्पयित्वा । न तोरणं काष्ठद्वयं कुर्यात् । न कुब्जम् । तोरणानि सर्वे समप्रमाणाः । आदावधिवासनस्थण्डिलस्य पश्चिमभागे। प्राङ्मुखः कल्पकः [स्वामी न स्यात्]$^१$ कृत्यकर्त्तादक्षिणे भागे प्राङ्मुख एव साम्वतः स्यात्। तस्यापि दक्षिणे भागे प्राङ्मुख एव ऋग्वेदविद्भवेत्।

कल्पकस्याग्रभागे प्राङ्मुख एव यजमानः। तस्य वामतः प्राङ्मुख एव अध्वर्युः स्थण्डिलाद्वहितो दक्षिणाभिमुखो यजुर्वेदवित् । स्थण्डिले पूर्वतः पश्चिमाभिमुखः सामवेदवित् । तस्य दक्षिणतो वंशवादकः । तस्यापि दक्षिणतो वाचकः । तस्योदग्भागमन्तःपुटे वादनकर्त्तनर्त्तकाः । स्थण्डिला दक्षिणतः उत्तराभिमुखोध्वजदंडवित् ।

होमस्थण्डिले प्राङ्मुख अगारात्पश्चिमतॊ होता । चतुरस्रः । समन्ताद्धस्तमानश्चागारः समेखलः । तन्मध्याद्वन्धपरिहिता द्रव्यरक्षिता च । इज्यास्थण्डिले इज्याकृतप्राङ्मुखतः । तद्दक्षिणतः उत्तराभिमुखौ मन्त्ररक्षिता द्रव्यरक्षिता च । संवत्सरो न्यवकल्पितश्चित्तग्रहणार्हताः स्युरतः । स्थापतेरन्यतमः ।

ततः सौवर्णं रजतं ताम्रं मृण्मयमकर्कशमलं वा कलशं अच्छिद्रं तीर्थोदकपूर्णं सर्वोषधिभिः सर्वगन्धैः सर्वबीजैः सर्वैरत्नैः सहिरण्येन चन्दनेन फलैश्च संयुतं कृत्वा अनुलेपनादिनिमित्ते पवित्रसूत्रे सति सूत्रमाल्यग्रीवं कल्पकः पुरतः प्रतिष्ठापयेत् । कलशः पूर्वेण । स्थण्डिलमध्ये अष्टपत्रं कमलमलिखेत् ॥

ततः कूर्म्मार्च्चनं कुर्यात् । प्रणवव्याहृतिपूर्विकां गायत्रीं सशिरस्कां जपेत् । ॐकार नमस्कारं कूर्म्मार्च्चनं पवित्रं चेति । ततस्तोत्रं कश्चिद्वाचयेत् ॥ ततो श्लोकैर्मन्त्रैर्दिक्षु विदिक्षु च सिद्धार्थकांन्न्यसेत् । ततो द्वादशाङ्गुले खाते वनस्पते बीड्व इति प्राच्यादिक्रमेण तोरणन्यासं कुर्यात् ॥ तोरणाश्चत्वारो युगा भवन्ति । पूर्वतः कृतयुगः,

$^१$ कोष्ठगतान्तः पाठः खपुस्तके नास्ति ।

नरेन्द्रं नियोजयेत् ॥ १३८ ॥ एवं ज्ञात्वा शुभे काले प्रयत्नेन तु दैववित् ॥ छायाभूमिः प्रयत्नेन गृहीयादवधारितः ॥ १३९ ॥ शुभेऽह्नि पूर्वं युञ्जीत तन्काले प्रतिमां स्वयम् ॥ समां तु पीठिकां गर्तं स्थपतिर्निविवेशयेत् ॥ १४० ॥ तत्कालमेव कुर्वीत नाम चास्याः समाहितः ॥ तन्नाम न तु नृणां स्यान्नो देव्यापी प्रतिमा भवेत् ॥ १४१ ॥ केतुवन्ताः स्त्रियः कार्या नायकान्तो ब्राह्मणो भवेत् ॥ ईश्वराणां हरन्तोक्ता सिद्धि- दान्ता नृणां स्मृता ॥ १४२ ॥ अन्येषां देवनाम्नास्याः क्षुराणां प्रतिमाः स्मृताः ॥ सूक्ष्मा तु प्रतिमा कार्या द्वितीया चाधिवासने ॥ १४३ ॥ चित्र- मृत्तिका या वा कल्प्या या तथा भवेत् ॥ तस्याः पवित्रकं कार्यं तथा देवाधिवासनम् ॥ १४४ ॥ संवत्सरं तु कर्तव्यं षण्मासानथ वा पुनः ॥ त्रिन्द्वावथैकं वा मासं ज्ञेयमेव वा ॥ १४५ ॥ एकाहात्पञ्चरात्रं वा यथावदधिवासनम् ॥ विश्वकर्मनतिर्महता गीतनृत्यैः सुशोभनैः ॥ १४६ ॥ विष्णुपूजाऽर्चनं कार्यं प्रतिष्ठागरिष्ठेव च ॥ विष्णुमभ्यर्च्यदोषेण कर्तव्यमधिवासनम् ॥ १४७ ॥ ततः प्रतिष्ठा कर्तव्या काले संवत्सरोचिते ॥ यज्ञे काले हुता सा तु परा वृद्धिकरी भवेत् ॥ १४८ ॥ राज्ञो प्रजानां कर्तुश्च तथा कालविदो नृप ॥ ऋत्विजं च महाराज शुभलक्षण- विन्वितम् ॥ १४९ ॥ सुलक्षणा लक्षणसंयुता च देशे कृता शास्त्रविदा तु सम्यक् ॥ काले शुभे लोकसुखावहा स्यात्कर्तुः प्रशस्ता वरदानसौम्या ॥ १५० ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मा० सं० प्रतिमाप्रतिमालक्षणकलिनिर्देशो नाम षण्णवतितमोऽध्यायः ॥ ९६ ॥ व्यास उवाच ॥ भगवन्केन विधिना प्रतिष्ठा कृता भवति ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अथ सुप्रतिष्ठापने षोडशर्त्विजो भवन्ति ॥ एतद्यथा दीक्षितमभितः कल्पकः याजकः यजुर्वेदविदर्थवाद् यजुर्वेदविदगृहपतिः ऋग्वेदविदथर्ववेदवित्साामवेदविदथर्ववेदविदिति चत्वारः कलशधाराणः चत्वारः सोत्पवकाः तेषामेको मूर्त्तिधरः द्वितीयो देवकर्मवित् ॥ तृतीयो मन्त्ररक्षिता चतुर्थो द्रव्यरक्षितेति । तत्र कल्पश- धाराणां शतया सहायाः कर्तव्याः । सर्वे एव ऋत्विजोऽव्यङ्गा अनधिका अनधिकाङ्गाः स्वशाखापारिनिष्ठिताः ऋक्ष्णाः अपोनेभवा श्वेति वितेः प्रशस्तैरङ्गैिस्तैः सहदेवैः सुस्नातैः स्वडलिताङ्गैर्भयद्भिरित्यादिभिश्च अहताम्बरसम्वीतैः पवित्रपाणिभिः सह दीक्षां यजमानो गृह्णीयात् ॥ तस्य स्नातास्याहतानवस्त्रसंवीतस्य गोमयेनोपलिप्ते देशे ब्राह्मणाः स्वस्तिवाचनमवेदकबचनेन कल्पकः सितसूत्रेण सितवस्त्रेण सिद्धा- थैर्कनववारं बद्धा दक्षिणपाणौ प्रतिसरं कङ्कणं बध्नीयात् । ततः प्रभृति यावत्प्रतिष्ठाकालं प्रतिष्ठाकालादुपरि च समाप्तं तोवन्मां समग्रदात्रा ब्राह्मणैर्मन्त्रैर्देव्यामिनानार्चनवर्णैर्निवार्यानि भवन्ति ॥ भवति चात्र ॥ दीक्षादिनान्यूर्ध्वमथवे प्रतिमा समसे दिने ॥

धनसंयुता ॥ आयुःक्षयं चतुर्थस्थे पञ्चमे स्वजननाशनम् ॥ १७२॥ षष्ठे शत्रुविघातं च दारिद्यं सप्तमे भवेत् ॥ मरणं चाष्टमे मानो नवमे धर्मपाडनम्॥
॥१७३॥दशम सुतवृद्धिश्च लाभे लाभयुता भवेत् ॥ द्वादशे व्ययसंयुक्ता निर्धना तु तथा भवेत्॥१७४॥ चन्द्रे लग्नगते ज्ञेया सुहृदा मनुजोत्तम ॥
धनानन्विता द्वितीये तु तृतीये लाभसंयुता ॥ १७५॥ चतुर्थे बान्धवरहिता पञ्चमे सुतवृद्धिदा ॥ षष्ठे रिपुविनाशाय सप्तमे च धनावहा ॥ १७६॥
अष्टमे मरणायोक्ता नवमे धर्मपाडनम् ॥ दशमे कर्मदा प्रोक्ता लग्ने लाभप्रदा भवेत् ॥ १७७ ॥ व्यये व्ययवती राजंस्तथा धनविवर्जिता ॥
अथैषिमन्त्रादिषिं दीपे कसाद्भ्य निबोध मे ॥ १७८ ॥ चन्द्रे लग्नगते ज्ञेया दिङ्नाशा महद्भुज ॥ द्वितीये च दरिद्रा स्यात्तृतीये धनसंयुता
॥ १७९ ॥ वह्निनाशां चतुर्थे स्यात्पुत्रनाशाथ पञ्चमे ॥ षष्ठे रिपुविनाशाय मार्गनाशाय सप्तमं ॥ १८० ॥ अष्टमे मरणायोक्ता नवमे धर्मघा-
तिनी ॥ धनानन्विता स्याद्दशमे लाभे लाभवती भवेत् ॥ १८१ ॥ व्यये व्ययवती नित्ये दरिद्रा च तथा भवेत् ॥ लग्ने मृत्युकरे भौमस्तथा
ज्ञातिवधो धने ॥ १८२ ॥ कीर्त्ति स्त्रिसुवने शुभ्रां तृतीयस्थः करोत्यसौ ॥ चतुर्थे बन्धुनाशः स्यात्सुतनाशस्तथा सुते ॥ १८३ ॥ अरिनाश
जनन्या षष्ठे सप्तमेऽध्वे विनश्यति ॥ अष्टमे कर्तुमरणं नवमे देशविच्युतिः ॥ १८४ ॥ दशमे कर्मसिद्धिः स्याल्लाभे लाभवती भवेत् ॥ धनजाया
व्ययेऽनिष्ट्यं वियोगो व्ययगो भवेत् ॥ १८५ ॥ बुधो लग्ने धनयुतो द्वितीये च तथा भवेत् ॥ तृतीये वरदा प्रोक्ता प्रोक्ता चतुर्थे धनसंयुता ॥ १८६ ॥
कीर्त्तिश्च पञ्चमे ज्ञेया षष्ठे रिपुविनाशिनी ॥ सुखदा सप्तमे ज्ञेया नृपेष्टा च तथाऽष्टमे ॥ १८७ ॥ सौख्यदा नवमे राजन्दशमे कर्मवृद्धिदा ॥ स्थिरा
लाभगते ज्ञेया व्यये धनसमन्विता ॥ १८८॥ जीवे धनाढ्या लग्नस्थे द्वितीये च तथा भवेत् ॥ दृढारूढा तृतीये स्याच्चतुर्थे धनसंयुता ॥ १८९ ॥
पञ्चमे सुखदा प्रोक्ता षष्ठे शत्रुविनाशिनी ॥ सप्तमे राज्यदा कर्तुरष्टमे च ससिद्धिदा ॥ १९० ॥ कीर्त्तिदा नवमे ज्ञेया दशमे च ससिद्धिदा ॥
लाभस्थे लाभदा ज्ञेया व्यये लाभसमन्विता ॥ १९१॥ शुक्रस्थे निश्चला शुक्रे सर्वकामप्रदा भवेत् ॥ धनगे च धनं दद्यात्तृतीये भ्रातृवृद्धिदा
॥ १९२ ॥ चतुर्थे सुभगा ज्ञेया पञ्चमे सुतवृद्धिदा ॥ षष्ठे पूज्या तथा लोके सप्तमे धनवृद्धिदा ॥ १९३ ॥ अष्टमे सुखदा प्रोक्ता नवमे च सुखा-
र्व्विदा ॥ दशमे लोककान्ता स्यादादरान्नारास्तथाशुभौ ॥ १९४ ॥ तथा व्ययस्थे विज्ञेया सधन्या सधना तथा ॥ मृत्युदा लग्ने सोरो दरिद्रा स्याद्द्वि-
तीयगे ॥ १९५ ॥ तृतीये धनलाभाय चतुर्थे कर्त्तृमृत्युदा ॥ सुतगे सुतनाशः स्याद्दरिद्रनाशस्तथाशितौ ॥ १९६ ॥ जायानाशंस्तु जायास्थे मृत्युर्हे-
तुर्भुवेष्टमे ॥ धर्मगे धर्महानिः स्यात्कर्मर्द्धिस्तु कर्मगे ॥ १९७ ॥ महीलाभस्तु लाभस्थे व्ययगे च व्ययो भवेत् ॥ शून्यं विवर्जयेत्केन्द्रं गुफा

त्रि० भ०
॥६७०॥

बृ०सं०
अ०६६
॥३६०॥

शस्ता संभोजनेषु प्रमदा सा रक्षिता रत्या प्रसिद्धिसुता ॥७६॥ द्वितीयायां धनोपेता तृतीयायां वरप्रदा॥ चतुर्थ्यां नाशमाप्नोति यस्याश्च स्यात्सुखा-
वहा॥७७॥ विख्याता पञ्चम्यां तथा तत्र विनिन्दिता ॥ पञ्चम्यां श्रीयुता कान्ता वरदा च तथा भवेत् ॥ ७८ ॥ षष्ठ्यां लक्ष्मीयुता नित्यं सप्तम्यां
रोगसंयुता ॥ अष्टम्यां धान्यबहुला नवम्यां तु विनश्यति ॥ ७९ ॥ भद्रा काल्या कृता तत्र कर्तुर्भवति पुष्टिदा ॥ धर्मवृद्धिकरी ज्ञेया
दशम्य तृप्तदा हिता ॥ ८० ॥ एकादश्यां तथा शुक्ला द्वादश्यां सर्वकामदा ॥ त्रयोदश्यां तथा ज्ञेया चतुर्दश्यां विनश्यति ॥ ८१ ॥ कृष्णा
पक्षे पञ्चदश्यां कर्तुः शुभकरी भवेत् ॥ पञ्चदश्यां तथा शुक्ले सर्वकामकरी भवेत् ॥ ८२ ॥ उत्तरात्रे महाराज कर्तुर्भगदा भवेत् ॥ बृहत्पूर्वा
च विख्याता तथा दीर्घवती शुभा ॥ ८३ ॥ दिव्यान्तर्लक्ष्मीरक्षोभैस्त चोपसर्गेण तु या युता ॥ कर्तव्या विश्वगोप्तान्ता प्रतिष्ठा तु कृता भवेत् ॥ ८४ ॥
निषिद्धातोऽत्रं भोक्तृबुद्धी वृद्धिः प्रकीर्तिता ॥ शकुनौ दोषजननी चतुष्पदि तथानला ॥ ८५ ॥ नागे भवति पूज्या च किंस्तुघ्ने तु शुभप्रदा ॥
रवेर्हस्ता तथा विशा वाङ्गवे तु शुभप्रदा ॥ ८६ ॥ कौलवे वरदा प्रोक्ता तैत्तिले रोगनाशिनी ॥ गरादौ रोगजननी तथा वणिजि पुष्टिदा ॥ ८७ ॥
विष्टौ शून्या कर्तुर्नाराशोपकेनी तथा ॥ जन्मर्क्षबुधये केतुः स्थिरं नाशवती भवेत् ॥ ८८ ॥ द्वितीये धननाशाय तृतीये कर्तुवृष्टिदा ॥ चतुर्थे
बहुधान्याच पञ्चमे व्याधिदा भवेत् ॥ ८९ ॥ षष्ठे शत्रुविनाशाय सप्तमे धननाशिनी ॥ अष्टमे शुभदा ज्ञेया नवमे धर्मनाशिनी ॥ ९० ॥ दशमे
कर्मपूर्णा चोर्थे लाभे फलकरी भवेत् ॥ द्वादशे तु व्ययाय स्यात्तृतीया तु तथा कृता ॥ ९१ ॥ जन्मलग्नाद्व्यये श्रेष्ठा धनधान्यवती भवेत् ॥ जन्म-
राशिसंह सर्व श्रेयस्कराने तु निर्दिशेत् ॥ ९२ ॥ मेषोदये कृता दिशां नाशनाशोति पार्थिव ॥ वृषोदये स्थिरा प्रोक्ता धनधान्यवती तथा ॥ ९३ ॥
लोककान्ता च मिथुने बहुकल्याणकारिणी ॥ कुलीरे क्षिप्रनाशाः स्यात्सिंहे बहुवृद्धा भवेत् ॥ ९४ ॥ कन्यायां लोककान्ता स्यात्तुले भवति
शालिदा ॥ वृश्चिके च स्थिरा प्रोक्ता कल्याणाय धनुर्धरे ॥ ९५ ॥ मकरे क्षिप्रनाशा स्यात्कुम्भलग्ने दृढा भवेत् ॥ मीने पुण्यवहा कर्तुः
पापहृच्छुभा तथा भवेत् ॥ ९६ ॥ उषा स्यात्तुर्यभागेभ्यो सोमस्य सोमस्य कीर्तिता ॥ पापग्रहस्य द्रेष्काणे कर्तुनाशाय कीर्तिता ॥ ९७ ॥
सोमग्रहाणां शुभगा कर्तुर्भवति पुष्टिदा ॥ फलं यदेव लग्नेषु नवंशेषु तदेव तु ॥ ९८ ॥ द्वादशांशेषु विज्ञेयस्तदेव मुनिसत्तम ॥ कर्तुर्ना-
शाय विज्ञेया त्रिंशांशे भौमसौम्ययोः ॥ ९९ ॥ सिते जीवेंदुपुत्राणां कर्तुः कल्याणदा भवेत् ॥ शुभदंशे महाराज लग्ने पापफले शुभम् ॥ १०० ॥
लग्ने युक्तांशके ज्ञेयः पापदाः पापदा नृणाम् ॥ व्ययस्थे भाङ्गे कर्तुः हंता भवति भास्करे ॥ १०१ ॥ द्वितीयोर्ध्वस्य हानिः स्यात्तृतीये

सौम्या नवमे श्रीविवर्धिनी ॥ ५० ॥ कूर्म्माणं साधकी प्रोक्ता जन्मग्नाद्दशमे तु मे ॥ एकादशे सुतिकरी द्वादशेऽरिमयप्रदा ॥ ५१ ॥ ज्ञेया त्रयोदशे क्षेम्या रोगदा तु चतुर्दशे ॥ वृद्धिदा पञ्चदशके षोडशे निधनप्रदा ॥ ५२ ॥ सप्तदशे सुतिकरी व्रीडा चाष्टादशे भवेत् ॥ एकोनविंशतितमे कर्तु र्मरणदायिनी ॥ ५३ ॥ ततो द्वितीये धनदा तृतीयोऽरिमयप्रदा ॥ चतुर्थे क्षेमजननी पञ्चमे रोगवर्द्धिनी ॥ ५४ ॥ षष्ठे लक्ष्मीकरी ज्ञेया धनधान्य विवर्धिनी ॥ द्वितीये च चतुर्थे च पञ्चमे च तथाऽष्टमे ॥ ५५ ॥ द्वादशे नवमे चन्द्रे कर्तुर्दोषकरी भवेत् ॥ जन्मस्थश्च तृतीयश्च पञ्चमैकादशो स्तथा ॥ ५६ ॥ दशमः सप्तमश्चैव यदा विद्धौ मृगेन्द्रवैः ॥ पञ्चमैर्नवमैश्चैव द्वादशैश्च तथाष्टमः ॥ ५७ ॥ चतुर्थे वा द्वितीये वा क्रमात्पादफलो भवेत् ॥ विपर्ययेण वेरम्यो पापोऽपि शुभकृत्स्मृतः ॥ ५८ ॥ चन्द्राद्द्वादशमः सूर्यो द्वितीये वा मृगन्दः ॥ द्वादशेऽथ द्वितीये च भौमे दाहम वाप्नुयात् ॥ ५९ ॥ द्वादशे चेंदुद्वितीयगे वा सौरे मरणदा भवेत् ॥ पापमध्यगते चन्द्रे ध्रुवं मरणदा भवेत् ॥ ६० ॥ एकोऽस्मिन्सु यदा केन्द्रे चन्द्रः सूर्यमण्डलस्थितः ॥ केन्द्रत्रयमथान्यं स्याद्युक्तं सूरिसूर्यजौः ॥ ६१ ॥ तदा कर्तुविनाशाय प्रतिष्ठा स्यान्निरोषिध ॥ चन्द्रे सूर्के विनाशाय भौमे दाहसवाप्नुयात् ॥ ६२॥ ससौरे मृत्युदा ज्ञेया सराहो निधनप्रदा ॥ नक्षत्रे सोपरागे तु कर्तुर्मरणदायिनी ॥ ६३ ॥ परिवेषे तथा चन्द्रे मरणं तु प्रयच्छति ॥ सार्पान्त्यपादेगे चन्द्रे तथा ज्येष्ठांन्तपादगे ॥ ६४ ॥ पौष्णान्तपादगे चैव कर्तुर्निधनकारिणी ॥ यस्मिन्नृक्षे गृहेनोक्तं फलं भूपति सत्तम ॥ ६५ ॥ तद्देव फलं प्रोक्तं तन्नक्षत्रेऽपि याइद ॥ दिनमध्यगते सूर्ये मुहूर्त्तऽस्मिश्चितेऽथमे ॥ ६६ ॥ सर्वकामसमृद्धा स्यात्सर्वोपद्र वर्जिता ॥ सुरावस्तमय प्राप्ते नीचस्थे कर्तृघातिनी ॥ ६७ ॥ तस्माद्बलस्थे जीवे तु धनधान्यकरी भवेत् ॥ ब्राह्मे राश्ये हदा ज्ञेया प्राजापत्ये सुखावहा ॥ ६८ ॥ स्वर्गलोकमप्रदा स्वर्गे चक्रे चक्रवर्तिनी ॥ वानस्पत्ये तु वरदा ह्यात्रे चारुविवर्धिनी ॥ ६९ ॥ वांसे भवति वन्धाब्या काले मृत्युप्रदायिनी ॥ आग्नेये दाहमाप्नोति क्लेदामर्द्दन्दवे तथा ॥ ७० ॥ सौरे भवति सुस्फीता चान्द्रे च वरदा तथा ॥ नश्यते शम्भुदैवत्ये गौर्देवे वृद्धिमवाप्नुयात् ॥ ७१ ॥ वैष्णवे पुष्टिदा प्रोक्ता तथा भवति पूजिता ॥ कान्तारे वृद्धिमवाप्नोति पित्र्ये नाशं तथैव च ॥ ७२ ॥ वारुणे रोगदा प्रोक्ता शुभा चानन्तदैवते ॥ चला पवनदैवत्ये याम्ये मृत्युप्रदा भवेत् ॥ ७३ ॥ वार्द्धवेते सदा कान्ता श्रीशेषे श्रीयुता भवेत् ॥ धनदे धनसंयुक्ता सुहृदा शैलदैवते ॥७४॥ पृथ्वी देवी दृढा सौम्या शुभा स्याच्छैषदैवते ॥ पौरुषे तु तथा रौद्रे बहुधर्मविवर्धिनी॥७५॥कुटैः सुखावहा चैव तथा चाज्ञा

१ 'गृहेः' इति ख० । २ 'द्वादशे वा' इति ख० । ३ 'चामे' इति ख० । ४ 'गोदेव्ये' इति ख० ।

वि० च० ॥ ३६९ ॥

बृ० सं० अ० ९६ ॥ ३६९ ॥

यस्य पक्षस्य वृद्धिः स्यात्तस्मिन्सङ्गभवा भवेत् ॥ तेजस्विनी सूर्य्यदैवे चन्द्रे क्षमावहा भवेत् ॥ २६ ॥ सौम्यैर्दिना प्रवृद्धैस्तु बुधेन धनदा भवेत् ॥ गुरूणा च हृदा नित्यं लोकानन्दकरी सिते ॥ २७ ॥ आचन्द्रार्कस्थिरा सौरे प्रतिष्ठा समुदाहृता ॥ तेजस्विनी कृत्तिकासु ह्युतनिग्रहकारिणी ॥ २८ ॥ अग्निकश्चिहूता ततः काले पुनर्द्दहति वह्निना ॥ २९ ॥ वहेः सूर्य्यस्य सोमस्य कुमारस्य च मानदा ॥ २८ ॥ गान्धर्वाणां च कृता तत्र न दह्यति च वह्निना ॥ प्राजापत्ये हृदा नित्यं लोकानुग्रहकारिणी ॥ २९ ॥ सौम्ये तु वरदा प्रोक्ता मृगकेस्तु विनाशयेत् ॥ आद्रायां कर्तुर्विनाशः स्याद्भागानां च हिता भवेत् ॥ ३० ॥ पुनर्वसौ विनाशश्च संस्कां चामुयायुनः ॥ पुष्ये पुष्ये समाप्नोति धनेन यशसा तथा ॥ ३१ ॥ सार्पे कर्तुर्विनाशः स्याद्भागानां च हिता भवेत् ॥ ३२ ॥ पित्र्ये मरणदा कर्तुस्तथा नाशं च गच्छति ॥ ३२ ॥ लोकगम्या मघोद्भूतये कर्तुर्नाशावहातथा ॥ तत्रापि कामदेवस्य कर्तुः सौख्यवहा भवेत् ॥ ३३ ॥ अर्य्यम्णे सहिता स्फीता लोकानुग्रहकारिणी ॥ आज्ञायुता कृता हस्ते चिरमाश्रमवासयुता ॥ ३४ ॥ नित्यार्थच्युता लोके चिरायां च हितप्रदा ॥ स्वात्तौ तु वरदा सौम्या लोकानुग्रहकारिणी ॥ ३५ ॥ ऐन्द्राग्ने कर्तृनाशाय मैत्रे मैत्रिमभिवृद्धये ॥ १ ज्येष्ठायां तेजसा युक्ता धनधान्यवती भवेत् ॥ ३६ ॥ तयाविधा तथा मूले किन्तु भूतसमाश्रया ॥ आप्ये क्लेशमवाप्नोति वैश्वेदेवे सुखप्रदा ॥ ३७ ॥ श्रवणे धनधान्याढ्या वासवे वसुसंयुता ॥ वारुणे शौर्यनाशाय तथाऽलं मनुजोत्तम ॥ ३८ ॥ आहिर्बुध्ये हृदा स्फीता कर्तुःसौख्यप्रदा तथा ॥ धनधान्ययुता पौष्णे आश्विने रोगनाशिनी ॥ ३९ ॥ याम्ये मरणदा कर्तुर्यमस्य तु हितप्रदा ॥ नक्षत्रे सव्यतीपाते तथैव च संवैधृते ॥ ४० ॥ ज्ञेया मरणदा कर्तुः सन्नाशकरी तथा ॥ सार्के स्याच्छोकजननी संसारे मृत्युदायिनी ॥ ४१ ॥ ससोमे वह्निभयदा सतमस्के स्थिरा न तु ॥ केतुना संषिते ऋक्षे वह्निदाहमवाप्नुयात् ॥ ४२ ॥ केतूदर्ये भवेद्येन तेन दुर्भिक्षमाप्नुयात् ॥ सोमोदयो भवेद्येन तेन दूयति वह्निना ॥ ४३ ॥ सौरोदयो भवेद्येन तेन कल्पे विनश्यति ॥ नक्षत्रे सपरीवेशे परचक्रमयं वदेत् ॥ ४४ ॥ उल्काहते विनाशाय सम्कम्पे भयप्रदा ॥ उल्कापातो भवेद्यत्र तत्र व्याधिकरी भवेत् ॥ ४५ ॥ त्रिविधोत्पातयुक्ते भें न शुभा तु प्रकीर्तिता ॥ दिव्ये कर्तुर्विनाशाय भौमे चात्मविनाशिनी ॥ ४६ ॥ अन्तरिक्षे च विज्ञेया लोकनाशकरी तथा ॥ सर्वेषूत्पत्यतीपातिसमुत्स्र्कं विवर्जयेत् ॥ ४७ ॥ शीर्षेऽधिष्ठितया युक्ते यावदागमनोद्भवैः ॥ जन्मर्क्षक्षतिविहिता कर्तुः श्रेयस्करी भवेत् ॥ ४८ ॥ सम्पत्कर्त्री द्वितीये स्यात्तृतीयेऽभिरम्यप्रदा ॥ हेम्या चतुर्थे भवति पञ्चमे व्याधिवर्द्धिनी ॥ ४९ ॥ कार्यवृद्धिकरी षष्ठे सप्तमे निधनप्रदा ॥ अष्टमे वरदा

१ मित्राणां समूहो मैत्रम्, तद्विवृद्धये ।

इति श्रीवि० ध० तृ०मा०व० सं० प्रतिष्ठाकालप्रश्नाख्योद्धारो नाम पञ्चनवतितमोऽध्यायः ॥९५॥ वज्र उवाच ॥ कस्मिन्काले तु कर्तव्या प्रतिष्ठा भ्रातृहन् तव ॥
नन्दन ॥ कस्मिन्कस्मिन्कृता काले तदा भवति कीदृशी ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ शृणु कालं प्रवक्ष्यामि प्रतिष्ठाकरणे तव ॥
यस्मिन्सन्निहिता काले गृहा भवति यादृश ॥ २ ॥ नित्यं सन्निहिता लोक वैष्णवे तु युगे कृता ॥ धनधान्यवती स्फीता वरदा च तथा
भवेत् ॥ ३ ॥ सदा भवति विख्याता त्रिदशांशयुगेऽपि ॥ ऐन्द्रे तेजोवती स्फीता भूतवृद्धिकारिणी ॥४॥ तथाविधा तथाऽऽग्नेये भूतदाहप्रदाऽथवा ॥
नित्यमन्नैर्युता त्वार्द्रे रम्या लोकैरुपद्रवैः व ॥ ५ ॥ आहिर्बुध्न्ये सदा नित्यं लोकाशुभकारिणी ॥ पित्र्ये विनाशमाप्नोति कर्तुश्च मरणावहा ॥६॥
वैश्वे लोकहिता कर्तुर्लोकाग्र्या कृता भवेत् ॥ सौम्या सौम्ये तथा कान्ता वरदा च तथा भवेत् ॥ ७ ॥ ऐन्द्राग्ने नाशमाप्नोति कर्तुः कृत्वा विना-
शनम् ॥ अश्विनौ श्रीमती भूत्वा शीघ्रं नाशमवाप्नुयात् ॥ ८ ॥ लोकशिखाम्या भाग्ये स्यात्कर्तुर्दर्पवती भवेत् ॥ अनुराधेऽपि युगे कार्या
प्रतिष्ठा भृगुनन्दन ॥ ९ ॥ यस्मिन्कस्मिन्मुगे नायं दोषो देवः प्रकीर्तितः ॥ धनधान्यवती स्फीता कर्तुः श्रेयःप्रदा तथा ॥ १० ॥ संवत्सरा^१
ऋतुः कर्तव्या नित्यमाज्ञादृता भवेत् ॥ परिपूर्वे तु सुतमो लोकख्याता तथैव चा ॥ ११॥ इडापूर्वे तथा सौम्या वरदा लोकसुन्दरी ॥ अनुपूर्वे तु वरदा धन-
धान्यवती भवेत्॥ १२ ॥ तत्पूर्वे नाशमाप्नोति कर्तुर्नाशप्रदा भवेत्॥ तत्रापि शेषमोत्येव यमस्य च हिता भवेत्॥ १३॥ उत्तरे अयने सौम्या धनवृद्धिकरी
भवेत्॥ धनधान्ययुता स्फीता लोकानन्दकरी भवेत्॥ १४॥ दक्षिणे त्वयने कर्तुः पापवृद्धिकरी भवेत् ॥ तत्रापि सुते देशे सर्वानर्थविवर्द्धिनी ॥ १५ ॥
शिशिरे लोककान्ता स्याद् हृष्टा च वसुधाधिप ॥ स्फीता वसन्ते सौम्या च वरदा च तथा भवेत् ॥ १६ ॥ ग्रीष्मे तेजस्विनी कान्ता भूतनिग्र-
हकारिणी॥ प्रावृट्काले कृता नाशं कर्त्रा सह समाप्नुयात् ॥ १७॥ शरत्काले कृता नाशं शीघ्रमेव प्रपद्यते॥ हेमन्ते वरदा सौम्या धर्मवृद्धिकरी भवेत् ॥
॥ १८ ॥ माघे कर्तुर्विनाशाय फाल्गुने सुभगा भवेत् ॥ लोकानन्दकरी चैत्रे वैशाखे धनसंयुता ॥ १९ ॥ आज्ञायुता तथा ज्येष्ठे आषाढे कर्तृवृद्धि-
दा ॥ श्रावणे धनहीना स्याद्योध्पादे विनश्यति ॥ २० ॥ आश्विने नाशमाप्नोति वन्दिता कार्तिके तथा ॥ सौम्ये सौभाग्यमतुल्यं पौषे पुष्टिरुत्त-
मा ॥२१॥ द्वादशाहविभागे स्यात्कर्तुस्तत्सम एव च ॥ कृष्णपक्षात्त्रिभागे तु प्रथम स्याच्छुभावहा ॥२२॥ मध्या द्वितीये भवति तृतीये कर्तृनाशिनी॥
शुक्ले त्रिभागे प्रथमे देशनाशाय कीर्तिता ॥२३॥ द्वितीये मध्यफलदा तृतीये च शुभावहा ॥ धनधान्यवती स्फीता वरदा च तथा भवेत् ॥ २४ ॥

१ 'ऋतं' इति क० ।

वि० ध० || ३६८ || बृ० सं० अ० ५६ || ३६८ ||

मधुमं भवनेऽपदंशे वा ॥ अथैतद्देवताभागं सुखेन शल्योद्धारानथं चतुष्षष्टिपदविभागेन वक्ष्यामि । तत्र बहिः पूर्वेणार्धपदशेशः । पर्जन्यः अध्य- र्धपदस्थः, पर्जन्यः अध्यर्धपदशेखरद्वहः, महेन्द्रादिसप्तबुधाः पृथक्क्रमं द्विपदप्रेशाः, अन्तरीक्षोऽध्यर्धपदशः । पवनोऽर्धपदस्थेश दक्षिणेन पुष्पोऽर्धपदशः । वितथोऽध्यर्धपदशः । गृहक्षतयमभृङ्गनार्वा द्विपदेशाः, क्रोशोऽध्यर्धपदशः । शेषाऽर्धपदस्थाश्च दिक्स्वनगरानायैर्धापदशाः । मुरुयोऽध्यर्धपदशः । महाट्चन्द्रादितयो द्विपदेशाः । गगोऽध्यर्धपदशः । तदाशानोऽर्धपदशश्च तदनन्तरः पूर्वोणार्धपदनाथः । वह्नी द्विपदनाथोऽद्य- मा अर्धपादनाथः, सावित्रो दक्षिणतोऽर्धपदनाथः, सविता द्विपदनाथो मित्रः अर्धपदनाथो रुद्रः । उदगर्धपदनाथो व्याधिः । द्विपदनाथो महीश्वरः । अर्धपादनाथः कामः । मध्ये चतुष्पद्भूयो ब्रह्मा एवं बहिर्द्वारेशदेवताः । अन्तर्बद्याह्येशा । एवं पञ्चचत्वारिंशत । तत्र पृष्ठकाले । यस्य नाम श्रूयते कृतं वा तदस्ति विद्यात् पुच्छवक्त्रपक्षप्रक्षमास्तद्वद्वा अकारादिवर्गे वाजिनराः श्वागोमायुमषरासमाञ्ज । वस्तुतो नवधा विभक्तस्य मध्ये वक्तारः अकनत एवं सँगे इत्येते क्रमेण प्राच्यादिषु वर्णाः । वर्णप्रथमश्रवणाद्दिक्पतिं तोदिशि शल्यम् । लग्नाच्छुनेषु केन्द्रेषु निःशल्यं दृढं भवति । पापयुक्तेषु शल्यत्वं न केन्द्रे राशिबशा दिग्भवति बलिनिम्ले आश्लेषाद्यम् । बलहीने शर्कराङ्गारकोष्ठाष्टभस्मरादि तत्र सर्वेष्विन्थिषु कर्तृममंगं भवति शर्करातषकेशाङ्गारभस्मशल्येषु शोकनष्टव्यधिमरणचोरोपरुद्रवाः । मशाल्ये च देवतयतने देवसान्निध्यान न भवति । तस्यात्सप्रयत्नेन निःशल्यं वास्तुदेवतागतन कुर्यात् । देवताकोशभवनम् । तस्याग्रेये महानसम् । दक्षिणेन ज्ञानभवनम् । नैर्ऋते कूप्यगृहम् ॥ । पश्चिमेन तोयगृहम् । वायव्यन भाण्डगृहम् । उदक्प्रेश्यागारम् । ऐशान्नेयज्यागृहम् । प्राक्सर्वकर्मकारगृह मिति ॥ एतान्यपि शल्यरवर्जितानि कुर्यात् सर्वत्र द्विगुणोच्छाल्येन बुद्धिर्भविति । तद्विज्ञानं भवति । यत्त्र-ऊर्द्धस्य केन्द्रेण सोम्ये शल्ये द्विगुणसिद्धि तथाऽऽदिकाप्रयत्नवान्कत्वा केन्द्रशशिखेशन चा ॥ १॥ ऊष्मा प्रदृश्यते यत्र व्यङ्गारः शितो क्वचित् । तत्रास्ति विजानोयात्सर्पिर् यदि शल्यमारे ॥ नीलोत्पिलैः श्वेतपदमासिमंणिकाभिः समान्वता ॥ दुर्बन्ध्या च तथा भूमिरस्तराण्यष्टाङ्गुलं भवेत् ॥ ३ ॥ एकनालसमर्थे द्वे दृश्यते यत्र पुष्करे ॥ भूयोमृध्र्ध्न तथाश्वः कथयन्ति धनं बहु ॥ ४ ॥ अङ्गीराः क्षीरिणो वृक्षस्तन्तुभिर्यदि वेष्टिताः ॥ अङ्कटकाः कण्टकिनस्तत्रापि द्रविणं वदेत् ॥ ५॥ दूस भवति वंराकं यत्र चान्ये नराधिप ॥ ॥ तत्रापि द्रविणं वाच्यं श्वेतं यत्र च किंशुकम् ॥ ६ ॥ हिममय्यसी न म्रियते न प्रोहन्ति पादपाः ॥ अकाले पुष्यदा वृक्षास्तत्राथो धनमादिशेत ॥ ७ ॥ शाङ्कको मैथुनं यत्र भुजङ्गश्चित्रमस्तकः ॥ दृश्यते यत्र राजेन्द्र तत्राथो धनमादिशेत् ॥ ८ ॥

१ 'नन' इति मु० ।

चामलसारके ॥ ३६ ॥ सुप्रशस्ते समाप्ते तु चित्रकर्म विधीयते ॥ कटिः सुचित्रिता कार्या पृष्ठं कार्यं सुधासितम् ॥ ३६ ॥ चित्रलक्षणवत्कार्यं सर्वकामसमृद्धिदम् ॥ आश्चर्याणि तथान्यानि तत्र यत्नान्निवेशयेत् ॥ ३७ ॥ चिह्ने विष्णुगृहे तत्र गरुडं वापि कारयेत् ॥ दुर्गागृहे तथा सिंहं त्रिशूलं हरवेश्मनि ॥ ३८ ॥ पद्मं लक्ष्मीगृहे चित्रं हंसं स्याद्ब्रह्मणो गृहे ॥ मक्रं कामदेवस्य तालं सङ्कर्षणस्य तु ॥ ३९ ॥ अर्धचन्द्रस्थितं सिंहमादित्यस्य गृहे भवेत् ॥ वृत्तमण्डलमध्यस्थं मृगं चन्द्रसमो भवेत् ॥ ४० ॥ वज्रं शक्रस्य कुर्वीत दण्डं वैवस्वतस्य च ॥ वरुणस्य तथा पाशं गदां च धनदस्य वै ॥ ४१ ॥ स्कन्दस्य शक्तिः कर्तव्या गणाध्यक्षस्य पार्थिव ॥ कर्तव्यं परशोर्बिम्बं वह्नेर्ज्वाला विधीयते ॥ ४२ ॥ वायोर्बम्बरसङ्घन्तु छत्रं निर्ऋतये तथा ॥ अन्येषामपि देवानां चिह्नं स्याच्छुभं स्वकम् ॥ ४३ ॥ ततो ध्वजस्य विन्यासः कर्तव्यः पृथिवीपते ॥ असुरा वासमिच्छन्ति ध्वजहीने सुरालये ॥ ४४ ॥ ध्वजेन सकलं पापं ध्वजदस्य विनश्यति ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन देवादिव्यगृहे ध्वजम् ॥ ४५ ॥ एवं कृते देवगृहे नरेन्द्र वृद्धिः सदा स्यान्न हि संशयोऽत्र ॥ तस्मात्प्रयत्नेन विधानयुक्ते देवालयं कार्यमदीनसत्त्व ॥ ४६ ॥ इति श्रीविष्णु० तृ० ख० मा०व० सं० ब्रह्मशिरश्छ्त्वनाद्विर्निर्णय, चतुर्णवत्तितमोऽध्यायः ॥ ९४ ॥ एवं वादिनं श्रीमद्भगवन्तमलघुतपसमतिशय सञ्श्चिरजीविनं श्री मार्कण्डेयं राजा वज्रः पप्रच्छ । भगवन्नधराल्योद्धानं कथं भवति तमुवाच श्रीभगवान् मार्कण्डेयः । कदाचित्कमपि महद्भूतं त्रैलोक्यनाशायोत्थितमभवत् । तद्भूतं संसभ्रमैर्ब्रह्मादिभिर्गृह्य वेगेनाधोमुखं न्यस्तम् ॥ तस्य चोत्थानभीता देवा अङ्गेषूपविष्टाः । तस्य पर्जन्याद्याः क्रमेण दक्षिणोऽर्द्धभागे, व्युत्क्रमेण नागाद्या वामे, पर्जन्यहुताशनौ शिरसि, करद्वये वदने, दृशोश्च गृहाकामो, स्तनयोर्मन्दोऽदिती, श्रवणयोः न्यदिती, उरःस्थले ऽसंशयोश्च सत्यभृशन्तरिक्षपवनाः । भुजे चन्द्रब्रह्माटसुस्रया नगराजनः, द्वितीये भुजे सावित्रसावितारौ, करौ रुद्रयक्षौ द्वितीये करे, अर्यमा पृथिवीधरश्च करस्य कङ्कष्योः, पुष्पवितथवेधसताः पार्श्वे, शोषशोकयक्षाश्च द्वितीये पार्श्वे, हृदि ब्रह्मा, विवस्वान्मित्रश्च जठरे, उपेन्द्रौ मेढ्रे, वृषणयोश्च यमवरुणौ, स्फिक्जि वृषासुरौ, ऊर्वोः गन्धर्वपुष्पदन्तौ, जान्वोः मृगग्रीवौ, जङ्घयोः पितृदौवारिकौ चरणयोः, एवमशमशानी दिश् शिरः नैऋती दिगादौ वास्तुपुरुषः ॥ तत्र च यत्सर्वाङ्गं स्पृशप्रष्टा प्रगच्छति तत्रैव वास्तव ज्ञे शल्यं विद्यात् । अथवा यत्रेवाङ्गे गृहपतेः भूगोमृगो रुग्वति ॥ अथ वास्तुदेवतामोकेसाद्दिश्य घृते जुहुयात् । यद्वाव्यं हूयमाने अभिलक्षण

१ 'फिञ्जो' इति क० ख० ।

वि० ध० ॥३६७॥ तृ० खं० अ० ९४ ॥३६७॥

संस्थापयेत्ततः ॥ १० ॥ शिलान्यासं तु कुर्वीत तत्रैवाद्भिः चतुर्दिशम् ॥ षोडशारन्निते कार्य्यास्ता एव तु चतुर्दिशम् ॥ ११ ॥ युग्मये चेष्टकान्या-
सं कर्त्तव्यं न च दारुणे ॥ शुभे दिवसऋक्षे च मुहूर्त्ते चाभिपूजिते ॥ १२ ॥ कुम्भाकारां शिलां कुर्य्याच्छुद्धेवर्णे शुभां ॥ अन्यत्र ताम्रकलशं
सुदृढं यत्न संयुतम् ॥ १३ ॥ चतुःषष्टिपदं कृत्वा समे स्थाने तु मण्डलम् ॥ कृत्वा तु देवतान्यासं तत्र मण्डलेके द्विज ॥ १४ ॥
सर्वेषां वास्तुविद्याता देवतानां यथाविधि ॥ द्वियाः सम्पूजनं कृत्वा वासुदेवस्य चाप्यथ ॥ १५ ॥ पूजनं मण्डले कार्यं वास्तुदोषगणस्य च ॥
विनायकस्य देवस्य विश्वकर्म्मण एव च ॥ १६ ॥ द्विग्भाः कृत्वा ततो होमं ब्रह्मणः कारयेत्तदा ॥ १८ ॥ गन्धार्च्यधूपनैवेद्यधूपदीपैर्यथाविधि ॥ १७ ॥
ॐकारपूत्तमाज्यं च जुहुयाच्चीश्वरस्य च ॥ मध्ये कृत्वा ततः कुम्भं शिलान्यासं तु कारयेत् ॥ १९ ॥ ईशाने तु ततः कोणे शिलं पूर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ प्रदक्षिणं ततो राजञ्छिलान्यासं
विधीयते ॥ २० ॥ सूत्रन्यासं तु कुर्वीत तस्मिन्नेव तथाऽहनि ॥ यथानिंवेशं कर्त्तव्यं प्रासादस्य सुनिश्चितम् ॥ २१ ॥ कृत्वा तु सूत्रविन्यासं
नाधिकं तं तु कारयेत् ॥ तूनं मनुजशार्दूल कर्तुर्दोषकरावुभौ ॥ २२ ॥ कुम्भस्य च शिलानां च ततः स्थानं विधीयते ॥ वटाश्वत्थकषायेण
सर्वोषधियुतेस्ततः ॥ २३ ॥ ततोऽङ्कलेपनं कुर्य्याच्चन्दनेन सुगन्धिना ॥ आच्छादनं ततः कार्यं वासोभिः कुसुमस्तथा ॥ २४ ॥ धूपं दीपं
सुनैवेद्यं तेषां नाम्ना निवेदयेत् ॥ दक्षिणामोदिजेन्द्राणां ततः पूजा विधीयते ॥ २५ ॥ कालवित्स्थपतिः पूज्यो ततो राग विजानता ॥ ततः
कर्त्ता जपेन्मन्त्रं स्थपतिं वाथ कालवित् ॥ २६ ॥ नन्दे नन्दय वासिष्ठे वसुभिः पूजया सह ॥ जये भार्गवदायादे प्रजाभ्यो जयमावह ॥ २७ ॥
पूर्णेऽङ्गिरसदायादे पूर्णकामं कुरुष्व माम् ॥ भद्रे काश्यपदायादे कुरु भद्रां गतिं मम ॥ २८ ॥ सर्वबीजसमायुक्ते सर्वरत्नोपशोभिते ॥ रुचिरे नन्दिते
नन्दे वासिष्ठे रम्यतामिह ॥ २९ ॥ प्रजापतिसुते देवि चतुरस्रे महीमयि ॥ शुभगे सुव्रते भद्रे इदं काश्यपि रम्यताम् ॥ ३० ॥ अय्यङ्गे चारुते
पूर्णे सुनंगिरसः सुते ॥ इष्टके त्वं प्रयच्छेष्टं प्रतिष्ठां काममव्ययम् ॥ ३१ ॥ देशस्वामिपुरस्वामिगृहस्वामिपरिग्रहे ॥ मनुष्यगृहशय्यार्थं धन
वृद्धिकरी भव ॥ ३२ ॥ अनेनैव विधानेन कार्य्या भूमिः समाक्रिया ॥ द्वारन्यासंत महाराज द्रोणञ्चोपलमेव च ॥ ३३ ॥ स्तम्भमोज्झयं तथा
वंशविन्यासं च यदुत्तम ॥ तथामलकसारस्य विद्धस्य तु समुच्छ्रयम् ॥३४॥ आयुधं वाहनं चिह्नं यस्य देवस्य यद्भवेत्। तस्मादेकतं चिह्नं कार्यं

१ 'सहे' इति क 'यद्ये' इति ख० ।

अशुभ्रा विषमा दुर्गा सवल्मीका तथा च या ॥ ३४ ॥ मूषिकावासबहुला पिपीलकगुणान्विता ॥ नित्यं च शर्कराच्छिन्ना स्फुटा या च शूरोदकैः ॥ ३५ ॥ अवातसद्मना भूमिश्च बन्धनागारसंयुता ॥ वसतिश्चैव दृष्या च विकृता वेशिनापि वा ॥ ३६ ॥ वसतां दृष्टिदोषा च क्रमुपूषा तथैव च ॥ त्रिकोणा सच्छिद्रोर्ना च शूर्पाकारा तथा च या ॥ ३७ ॥ दक्षिणेन तथा निम्ना निम्ना पृष्ठत एव च ॥ पुरोन्मुखाहीणी या च सुशिरा च तथा नृप ॥ ३८ ॥ खातं च सुसृदा यत्र पूर्यते न पुनस्तया ॥ खातो यत्र कृतं दीपं प्रज्वलन्नुपगच्छति ॥ ३९ ॥ माल्यं च म्लायते खाते तां भूमिं परिवर्जयेत् ॥ खाते तोयेन पूर्णे च यत्र तोयं न तिष्ठति ॥ ४० ॥ तां भूमिं वर्जयेत्प्राज्ञोऽनिन्द्या च तथापि या ॥ प्रागुदक्प्रवणा शस्ता स्निग्धा च सुदृढा तथा ॥ ४१ ॥ खातोदकश्चां च सुश्वेन्न दूरमार्गे भवेन्नृप ॥ दीपो न म्लायते यत्र न्यस्तं च कुसुमं तथा ॥ ४२¹ ॥ तोयं सन्तिष्ठते खाते यत्र कालान्तरं बहु ॥ सा प्रशस्ता मही ज्ञेया सुगन्धा सुस्वना तथा ॥ ४३ ॥ भुवं परीक्षणं कुर्याद्दिवसेऽतिशुभे तथा ॥ भुवं परीक्षणे यत्र मङ्गल्यद्रव्यदर्शनम् ॥ ४४ ॥ श्रवणं वा तथैव स्यात्सा शुभा स्याद्वसुन्धरा ॥ न तां राजन्यपरीक्षेत प्रशस्ता सा प्रकीर्तिता ॥ ४५ ॥ अभङ्गद्रव्यं तथा दद्या श्रुतं वा नृपसत्तम ॥ भुवंः परीक्षणं तत्र न कार्यमशुभा दि सा ॥ ४६ ॥ शुभा मही यत्र भवेन्नृवीर कार्या प्रतिष्ठा भवतोऽह तत्र ॥ कृता मवेत्तत्र नगेन्द्रचन्द्र हिताय कर्तुः स्वविबुद्धये च ॥ ४७ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे भूमिपरीक्षा नाम त्रिनवतितमोऽध्यायः ॥ ९३ ॥

॥ मार्कण्डेय उवाच ॥

शुभां परीक्ष्य वसुधां तत्र कुर्यात्सुरहालयम् ॥ आदौ तां शोधयेद्विद्वान्दिवसे शुभसंयुते ॥ १ ॥ तत्र देशे शुभं विद्वान्गोमयेनोपलेपयेत् ॥ ततः सम्पूजयेत्तत्र देवदेवं विनायकम् ॥ २ ॥ तथा च विश्वकर्माणं भाण्डं तदुपयोगि च ॥ पल्लोलैस्तृणिकाभिश्चकुल्माषापूपोदनैरुपेतैः ॥ ३ ॥ परमान्नेन सर्पिष्वां पुष्पधूपानुलेपनैः ॥ पूजयित्वा च देवेशं सात्वतं स्थापयित् तथा ॥ ४ ॥ भुवः संशोधनं कुर्याद्यथावद्विधिपूर्वकैः ॥ तावतसंशोधयेद्भूमिं निजा यावत्पश्यते ॥ ५ ॥ तदा संशोधयेद्विद्वान्यावत्स्याच्छल्यवर्जिता ॥ ततस्तु पूरयेत्खातं मृत्तिकया पुनः ॥ ६ ॥ तद्धर्मण्या तथा शस्ता यस्य वर्णस्य कीर्तिता ॥ अक्षालय्या मृत्तिकया पूरयेत्सुदृढं पुनः ॥ ७ ॥ कृत्वा तु पूरितं देशं सुदृढं सुसमन्ततः ॥ सुसदृशश्रात्यश्चादानाद्यं कुर्याच्छल्यपरीक्षणम् ॥ ८ ॥ यथा वक्ष्याम्यहं राजनस्तथा यत्नेन बुद्धिमान् ॥ पादि स्याच्छल्यसंयुक्ता शल्यमुद्धृत्य यत्नतः ॥ ९ ॥ पुनः सम्पूरयेद्विद्वानन्यत्वाच्छुभमृदा नृप ॥ एवं संशोध्य भूमिं तु कुर्या

¹ 'मद्यैश्च' इति ख० ।

वि० ध० तृ० खं० अ० ९३ ॥ ३६६॥

र्हीति ॥ हृष्टं च सुनामधेयं कुर्याद्राजा तथाप्यसौ ॥ ८ ॥ दुर्गं सर्वत्र कर्तव्यं राज्ञा भूपतिसत्तम ॥ भूमिदानादिभिर्यस्तु कुर्यात्सन्विहितं मुदा ॥ ९ ॥ प्रतिष्ठां सकलौ कुर्यादन्यथा पापभाग्भवेत् ॥ तस्मात्प्रायो सुरार्चायामनिष्टं स्यात्कलौ युगे ॥ १० ॥ कृते तु तदनिष्टं स्याज्जन्मान्तरशतेष्वपि ॥ कृतेत्रेताद्वापरेषु प्रतिष्ठाकरणान्नृणाम् ॥ ११ ॥ यस्मात्तेषु कृतामर्त्या सिद्धाः सम्पूजयन्त्यलम् ॥ कलौ कृतायामर्च्चायां सिद्धपूजा न विद्यते ॥ १२ ॥ तस्मात्सन्विहितां कुर्याद्भूमिदानादिभिः कलौ ॥ येन राज्ञा हतो राजा नान्यो भुवि नृपोत्कलौ ॥ १३ ॥ प्रतिष्ठा तेन कर्तव्या नगरे पूर्वनिर्मिते ॥ अनुज्ञां नृपतेः प्राप्य कुर्यादन्योऽपि यादव ॥ १४ ॥ स्थिरां प्रतिष्ठां गृहाणां नृपाऽज्ञानकारणम् ॥ परश्वनीतां गन्तव्यां स कुर्यान्नगरेऽथ वा ॥ १५ ॥ विधानं भूमिदानाद्यं कुर्यात्तत्र न शक्तिः ॥ द्विगुणं फलमाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् ॥ १६ ॥ कृत्वा सुविहितामर्थ्यां प्रतिष्ठाञ्च यथाविधि ॥ दृष्ट्वाऽनेन धर्मेण नरो मुच्येतसंशयम ॥ १७ ॥ राजसूयाश्वमेधानां फलेन च नराधिप ॥ कृते त्रेतायुगे राजन्द्वपरे च नरोत्तमाः ॥ १८ ॥ आगच्छन्ति सुरैःकेडिन्नृसंसर्गेण दैविकमः ॥ नागच्छन्ति कलौ यस्मात्सशरीराः कथंचन ॥ १९ ॥ आगच्छन्ति प्रतिष्ठाञ्च द्विजेराविहितास्ततः ॥ तस्मात्कलौ प्रयत्नेन प्रतिष्ठां कारयेद्बुधः ॥ २० ॥ अर्चायाञ्चैवदृष्टेर्लोकैः कलौ सर्वो हि पात्यतो अर्भागताश्च गृह्लन्ति कृतदेवप्रतीष्ठिताः ॥ २१ ॥ तस्मात्कलौ प्रयत्नेन प्रतिष्ठाकरणं हितम् ॥ यन्नात्सन्विहितं कुर्याद्भूमिदानादिभिश्चतु ॥ २२ ॥ दृष्ट्वा यश्चेर्षया यान्ति मानवाश्चिक्षदेवह्लयम् ॥ तथैव राजन गच्छन्ति कृतदेवप्रतिष्ठकाः ॥ २३ ॥ तस्मात्कलौ प्रतिष्ठानं कर्तव्यं भूरिदक्षिणम् ॥ यत्नात्सन्विहितं कृत्वा भूमिदानादिभिः शुभा ॥ २४ ॥ दुर्गे प्रतिष्ठा कर्तव्या नगरे च तथा शुभे ॥ नित्यस्नापनवीथ्यग्रे नान्यत्रेति नराधिप ॥ २५ ॥ ग्रामे वा यदि वा घोषे नास्ति यन्नापनं नृप ॥ तत्रोद्याने बहिः कार्या ग्राममध्ये न कारयेत् ॥ २६ ॥ नदीतीरेषु कर्तव्या वनेषूपवनेषु च ॥ सरसां चैव तीरेषु गिरीणां शिखरेषु च ॥ २७ ॥ उपत्यकासु रम्यासु गुहासु च विशेषतः ॥ एतेषु यानि सान्निध्यं स्थानेषु त्रिदिवौकसः ॥ २८ ॥ जलाशयेविहीनेषु देशेषु मनुजोत्तम ॥ सान्निध्यं नैव कुर्वन्ति कदाचिद्दिविदौकसः ॥ २९ ॥ तथा सुदृष्टं कार्यं गृहा वासं जलाश्रयम् ॥ पुरस्ताद्वा भवेत्तस्य नान्यथा मनुजाधिप ॥ ३० ॥ समंतात्तु जलं शस्तं दीपे देवगृहे कृते ॥ यत्र देवगृहं कार्यं तत्र भूमिं परीक्षयेत् ॥ ३१ ॥ श्वेता रक्ता तथा पीता कृष्णा वर्णक्रमान्विता ॥ कुशेशयैश्च शौरैः काशेरूर्वाभिश्च तथा युता ॥ ३२ ॥ मधुरा च कषाया च तथा तु लवणा च या ॥ वर्णक्रमाद्धिता भूमिः सर्वेषां शृण्वतः परम् ॥ ३३ ॥ कण्टकद्रुमसंकीर्णा शर्करालोष्टसंयुता ॥

त्रिदशाधिवासे सुधाशिला नैव गृहेषु देया ॥ १५॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तर तृतीयखण्ड मा०प० सं०२८१।२८२।
मार्कण्डेय उवाच ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि वज्रलेपविधिं तव ॥ १॥ बिन्दुकांश्च कपित्थांश्च आम्रान्संहृत्य यत्नतः ॥ १ ॥ शाल्मलीनां तथा पुष्पं ¹सल्लकीबीजमेव च ॥ धनुष्प्रश्व तथा कल्के वज्रं च मनुजेश्वर ॥ २ ॥ एतेषां सम्मलानां समानं मनुजोत्तम ॥ तोयमधुगुणं तोयमधुभागं च शोषितम् ॥ ३ ॥ ततस्तत्र द्विषड्द्रव्यं शृणु तच्च समासतः ॥ मक्कीनो तु विन्यासंस्र वत्सलस्य च गुग्गुलम् ॥ ४ ॥ भल्लातकानि बिल्वानि कुङ्कुमं सर्जमेव च ॥ अतसीं वसुतस्तोऽथ वज्रलेपः प्रकीर्तितः ॥ ५ ॥ लाक्षां च कुन्दुरुं चैव गृहधूमं तथैव च ॥ कपित्थबिल्वमध्यानि तथा नागफलं नृप ॥ ६ ॥ बलां च मधुकं चैव किंजापं मदनं तथा ॥ मञ्जिष्ठासहकं सर्जं वज्रलेपः प्रकीर्तितः ॥ ७ ॥ अष्टौ भागास्तु नागस्य कांस्यभागद्वयं तथा विषाणानि गवां राजन्यहिषाणां तथैव च ॥ अजानां च तथा चर्म माहिषं गव्यमेव च ॥ ८ ॥ ²रसोऽविकपिथ्यास्तु वज्रलेपः प्रकीर्तितः ॥ अष्टौ भागास्तु नागस्य कांस्यभागद्वयं तथा ॥ ९ ॥ रीतिभागं च कथितो वज्रलेपस्तथैव च ॥ सुधापक्का ततः क्षिप्त्वा गन्धचर्मसमन्विता ॥ १० ॥ खरोग्रमुता राजन्वज्रलेपस्तथैव च ॥ तेषामेकैकसंयुक्ताः कार्याः शैलमृहा नृप ॥ ११ ॥ पञ्चैकत्वगताश्चैव स्थायिनो मनुजोत्तम ॥ वज्रलेपयुता होते भवन्त्यपि दृढस्तथा ॥ १२ ॥ तिष्ठन्ति समहाराज संवत्सरशतान्यपि ॥ सहस्राणि च धर्मज्ञ चायुतान्यर्बुदानि च ॥ १३ ॥ सुधावर्णेन सर्वेण लेपं दद्यात्तथा बहिः ॥ ततश्च तां सुधां दद्याच्छोभार्थंमरिंमर्दन ॥ १४ ॥ वज्रलेपविधानं तु प्रोक्तं सम्यक्तया तव ॥ देवायतनसृष्ट्येषु तथा च भवनेषु च ॥ १५ ॥
इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे वज्रलेपनिरूपणनाम द्विनवतिमतोऽध्यायः ॥ ९२ ॥ ॥ छ ॥ ॥ छ ॥
॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ कृते तु देवायतने विधानं नामसंस्थितौ ॥ केवलंहि तदा ह्यासीत्प्रत्यक्षेण नराधिप ॥ १ ॥ प्रत्यक्षेणापि दृश्यन्ते त्रेता द्वापरयोर्जनाः ॥ देवानां प्रतिमाः कृत्वा पूजयन्ति यथाविधिम् ॥ २ ॥ गृहे प्रतिष्ठा तत्रापि त्रेतायां तु प्रवर्तिता ॥ द्वापरे चाप्यरण्येषु ऋषिभिस्तु ततः कृता ॥ ३ ॥ तेषां सम्पूजनं नित्यं सिद्धैस्तु क्रियते नृप ॥ प्रतिमामात्रकरणाद्भित्वा रूपयस्तु ते ॥ ४ ॥ कलौ प्रवृत्तः सर्वोऽथ प्रतिष्ठाकरणो जनः ॥ ज्ञानं परं कृतयुगे त्रेतायां च तपः परम् ॥ ५ ॥ द्वापरे तु तथा ज्ञेयं प्रतिष्ठा तु कलौ युगे ॥ देवतावेशनृपवीणि नगराणि कलौ युगे ॥ ६ ॥ कर्तव्यानि महीपालैः स्वर्गलोकमभीप्सुभिः ॥ राजा तु सर्वंनगरं न कुर्यान्नृपसत्तम ॥ ७ ॥ यो न राजा हतो युद्धे स पुरं कर्तुम्

१ 'सल्लकीनाम' इति ख० । २ 'रसौर्विकार्केस्तु' इति क० 'रसौर्विकापिक्यादि' इति ख० ।

वि० ध० ॥३६६॥ तृ० खं० अ० ९१ ॥३६६॥

ज्ञेया पुत्रपौत्रविवर्धिनी ॥ २३ ॥ सितवर्णा तु या कृष्णैर्लोमभिः सर्वतोवृता ॥ २४ ॥ बहुदोषकरी सा तु कृष्णा वा रक्तरोमकैः ॥ सर्ववर्णेषु शुक्लेषु प्रशस्तं हीरकं विदुः ॥ २५ ॥ सर्वेषामेव वर्णानामन्वयवर्णं विगर्हितम् ॥ ग्राह्नीं शिलां दिने गत्वा शोभने नृपसत्तमः ॥ २६ ॥ क्षीरेण नृप गन्धेन सकषायेणस्तथा जलैः ॥ आच्छाद्य कुसुमैर्मन्त्रैः प्राग्वद्भक्त्यार्हयेद् बलिम् ॥२७॥ स्वप्नार्थं च स्वपेत्तत्र दैवतैः स्वप्नितस्तथा ॥ प्राग्वद्दृष्टे शुभे स्वप्ने शिला नेया तु सा भवेत् ॥ २७ ॥ अदृष्टे तु तथा स्वप्ने न दुष्टे शोभनं भवेत् ॥ पूजनं तु द्वितीयोदि कृत्वा भाण्डगणस्य तु ॥ २८ ॥ च्छेदकस्य ततः कृत्वा संवाहं तं प्रवेशयेत् ॥ प्राग्वदेव महीपाल यथा वृक्षेषु कीर्तितम् ॥ २९ ॥ शिलानां गर्भविज्ञानं यदुक्तं नृपसत्तम ॥ तदेव सर्वं जानीहि द्रुमाणामपि यत्नतः ॥ ३० ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शिलापरीक्षा नाम नवतितमोऽध्यायः ॥९०॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि पकेष्टकनयं तव ॥ ब्राह्मणानां शुभा श्वेता क्षत्रियाणां तु लोहिता ॥ १ ॥ मृत्तीका वैश्यजातीनां कृष्णा चैवान्त्यजन्मनाम् ॥ यस्य वर्णस्य या शस्ता तां मृदं ग्राहयेद्बुधः ॥ २ ॥ असङ्कीर्णाच्छुभाद्देशा द्गृहीतव्या शोषयेत्तुदम् ॥ शोषितां तां विमृद्गीयात्सर्वशोलेन चाम्भसा ॥३॥ हस्तदीर्घेण यन्त्रेण तदर्धेविस्तृतेन च ॥ तदर्धसूक्ष्मोत्थनेनाय कर्तव्या वेष्टका मताः ॥ ४ ॥ आतपे तास्तथा शुष्का विषमेष्वृपसप्तम ॥ कठैरसारैर्भूपाल गोकरीषैस्तृनैस्तथा ॥ ५ ॥ मृदुना नृप पाकेन न शान्त्यर्थं पचेच्च ताः ॥ अपक्वाश्च न संग्राह्या न विलीनाः कथञ्चन ॥ ६ ॥ तासामत्यर्थपक्कानां मङ्गो भवति रूपके ॥ भवन्त्यसारग्राहका विलीनाः क्लेदनाशदाः¹ ॥ ७ ॥ इष्टकानिचये वह्निं यो नरः संप्रयच्छति ॥ ९ ॥ सोमविक्रयिणा तुल्यः स तु पापः प्रकीर्तितः ॥ ८ ॥ तस्माच्छुद्धेन मूलेन तत्राग्निं दापयेन्नरः ॥ वर्तमानमुखः सत्यं संविसृज्य प्रयत्नतः ॥ ९ ॥ पक्कास्तु शीतलीभूताः स्याद्गुरुत्वैर्यथाक्रमैः ॥ सम्प्रक्षसंख्याजिता योज्या यथास्थाने² नराधिप ॥ १० ॥ इष्टकासञ्चये नैवमेकैकं रूपकं बुधः ॥ दर्शयेत् सुकृतेन गन्धसञ्चां विजानताम् ॥ ११ ॥ एवं रूपकविन्यासं शिलास्वपि विधीयतो॥ एवं सुकृत्या कुर्वीत काष्ठ संघातकं तथा ॥ १२ ॥ काष्ठानामप्यसं बन्ध्यं सम्यक्कार्यं विजानता ॥ इष्टकानामकपकानां ³पङ्कबन्धी विधीयते ॥१३॥ इष्टकानां तु पकानां शिला नां च नराधिप ॥ बन्धः कार्यः प्रयत्नेन वज्रलेपकृतः शुभः ॥ १४ ॥ पक्केष्टकानां रचना मयोक्ता सुधास्थिता सैव भवेन्नरेन्द्र ॥ सुधार्थिलानां

¹ ‘ककुद्नाशादाः’ इति ख० । ² ‘यथास्थानमरिन्दम’ इति ख० । ³ ‘पक्व’ इति ख० ।

चान्येन सुप्तेश्च सुख्य ॥ ८३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे दारुपरीक्षा नामैकोननवतितमोऽध्यायः ॥ ८९ ॥

मार्कण्डेय उवाच ॥ पूर्वोक्तविधिना गत्वा शिलां वाथ परीक्षयेत् ॥ शैले गत्वा महाराज देवताः स्थापयेत्तथा ॥ १ ॥ शुक्ला शस्ता द्विजातीनां नृपाणां च लोहिता ॥ विशां पीता सिता कृष्णा शूद्राणां च हितेषणा ॥ २ ॥ एकवर्णा समा स्निग्धा निर्मला च तथा क्षितौ ॥ वातातिमात्रस्फुटिता दृढा मृद्वी मनोरमाम् ॥ ३ ॥ कोमलां सिकताहीनां मिश्रां दूर्जसतोऽपि ॥ सरित्सलिलनिर्दूतां पवित्रां तु जलोषिताम् ॥ ४ ॥ दुर्गन्ध्यां पङ्कजां च तोयौघत्रसमन्विताम् ॥ आयतामपरिणाहाञ्च ग्राह्यां प्राहुर्मनीषिणः ॥ ५ ॥ अभ्राङ्गां ज्वलनालीढां तप्तां भास्कराश्मिभिः ॥ अन्यद्रव्योपसंसृष्टां न तथा शर्कराभिः संवृताम् ॥ ६ ॥ अमेध्योपहतां यक्षात्पिशाचजनसेविताम् ॥ तिलैः संदूषिता या तु लोहितैर्विमलैर्मृदा सा जनक्षयकारिणी ॥ ७ ॥ नेत्राभमण्डलैर्भङ्गीं विद्धां विमलसंयुताम् ॥ विमले त्रिविधं ज्ञेयं लोहे कांस्यं च हेमजम् ॥ ८ ॥ या लोहैर्विमलैर्जुष्टा सा जनक्षयकारिणी ॥ कांस्यप्रभा विमलोपेतां जनमानविनाशिनीम् ॥ ९ ॥ हेमेन युक्ता कृमिदां तथा कुर्याद्धनक्षयम् ॥ घर्षणे छेदने चैव मण्डलं यत्प्रदृश्यते ॥ १० ॥ सगर्भा तां विजानीयाद् यत्नेन च विवर्जयेत् ॥ मञ्जिष्ठवर्णसंकाशा गर्भे भवति दर्दुरः ॥ ११ ॥ पीतके मण्डले गोधा कृष्णे विद्याद्भुजङ्गमम् ॥ कपिले मूषकं विद्यात्कृकलाशं तथारुणे ॥ १२ ॥ मुद्गवर्णे तु पाषाणे कपोतो गृहगोधिका ॥ आपो निर्दिशेत्काचवर्णाभे भस्मवर्णे तु बालुका ॥ १३ ॥ अतस्तर्कनसामर्थ्याद्युक्ता कर्तुं विपर्ययम् ॥ एवं गर्भास्तु विज्ञेया बाह्यलक्षणलक्षिताः ॥ १४ ॥ बाह्यतो लक्षणं नास्ति तेषां लेपानि दापयेत् ॥ ब्राह्मीं माहेश्वरीं शार्ङ्गीं वैष्णवीं लक्षणोपचिताम् ॥ १५ ॥ अजास्तन्येन संयोज्य शिलालेपं तु दापयेत् ॥ अहोरात्रे गते यत्र शिलालेपो न जायते ॥ १६ ॥ सगर्भा तां विजानीयाद्यत्नेन विवर्जयेत् ॥ कासीसं पीतकासीसं गव्यक्षीरेण पेषयेत् ॥ १७ ॥ पाषाणं लेपयेत् तेन बहुवर्णं यदा भवेत् ॥ सा शिला न प्रशस्ता स्यादात्मणिगर्भा च सा स्मृता ॥ १८ ॥ धुत्तूरकं करवीरं च कुष्ठं तालीशपत्रकम् ॥ क्षीरस्तन्यविषैरेतैस्तु पाषाणं लेपयेद्बुधः ॥ १९ ॥ एभिर्लेपितमश्मानं यदा सिक्तं समापतेत् ॥ कालकूटं विषं तत्र न तं हस्तेन संस्पृशेत् ॥ २० ॥ श्वेतश्च पद्मवर्णश्च कुमुदोषणसन्निभः ॥ पाण्डुरो मुद्गवर्णश्च कपोतो भृङ्गसन्निभः ॥ २१ ॥ ज्ञेयाः प्रशस्ताः पाषाणाः अष्टावेते न संशयः ॥ ^१अञ्जनाभा शिला या तु शुक्ला हीरकसंयुता ॥ २२ ॥ सा शिला श्रीकरी—

^१ विजैः सन्नुनिता' इति ख० ।
^२ 'लक्ष्णोपोषिताम्' इति पा० ।
^३ 'धृते तु शोभते' इति क० 'न त्यष्टे च शोभनं' इति ख० ।