विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वापि ग्राह्या त्वभवद्दक्षिणा ॥ कालः स एव ग्रहणे यदा भयमुपस्थितम् ॥ ७ ॥ प्रतिग्रहणयान्यानि ग्राह्याणि शुचिना सदा॥ सूतके मृतके चैव न ग्राह्याणि द्विजोत्तमाः ॥ ८ ॥ अभ्यक्तेन च धर्मज्ञास्तथा मुक्तशिखेन च ॥ स्नाताः सम्यगुपस्पृश्य गृहीतपात्रयतः शुचिः ॥ ९ ॥ तोयं दद्या त्तथा दाता दाने विधिरयं स्मृतः ॥ प्रतिग्रहीता सावित्रीं सर्व्वत्रैव तु कीर्त्तयेत् ॥ १० ॥ ततस्तु कीर्त्तयेत्साधुं द्रव्येण द्रव्यदेवताम् ॥ समापयेत्ततः पश्चात्कर्मस्तुत्या प्रतिग्रहम् ॥ ११ ॥ प्रतिगृह्यं पठेद्बुधैः प्रतिगृह्य द्विजोत्तमः ॥ मन्दं पठेत्तु राजन्याद्वैशांच तथा विशः ॥ १२ ॥ मनसा तु तथा शूद्रात्स्वस्तिवाचनिकं तथा ॥ सोंकारं ब्राह्मणे कुर्यान्निराकारं महीपतौ ॥ १३ ॥ उपांशु च तथा वैश्ये स्वस्ति शूद्रे प्रकीर्तितम् ॥ अभयं सर्व्वदैवत्यं भूमिर्वै विष्णुदेवता ॥ १४ ॥ कन्यादानं तथा दासी प्राजापत्याः प्रकीर्त्तिताः ॥ तथा चैकाश्वं सर्व्वं कथितं यमदैवतम् ॥ १५ ॥ महिषं च तथा साम्यं चौष्ट्रं वै नैर्ऋतं भवेत् ॥ रौद्री धेनुर्विनिर्द्दिष्टा छागावाग्नेयमुच्यते ॥ १६॥ मेषं तु वारुणं विद्याद्राहो वैष्णवः स्मृतः॥ आरण्याः सर्व्व कथिता वायुदेवताः ॥ १७ ॥ जलशय्यानि सर्वाणि वारुणानी कमण्डलुः ॥ कुम्भं च करकं चैव वाहनानि द्विजोत्तमाः ॥ १८ ॥ समुद्रजानि रत्नानि वारुणानि द्विजोत्तमाः ॥ अग्नेयं कनकं प्रोक्तं सर्व्वलोहानि चाप्यथ ॥ १९ ॥ प्राजापत्यानि सत्यानि पशूनामपि च द्विजाः ॥ ज्ञेयानि सर्व्वगन्धानि गान्धर्वाणि विचक्षणैः ॥ २० ॥ बार्हस्पत्यं स्मृतं वासः सौम्ययान्यथ रसानि च ॥ पक्षिश्चैव तथा सर्व्व वायव्याः परिकीर्त्तिताः ॥ २१ ॥ विद्या ब्राह्मी विनिर्द्दिष्टा विद्योपकरणानि च ॥ सारस्वतानि ज्ञेयानि पुस्तकाद्यानि पण्डितैः ॥२२॥ सर्वेषां शिल्पभाण्डानां विश्वकर्मा तु देवता ॥ दुमाणा मथ पुष्पाणां शाकद्यास्तिकैः सह ॥ २३ ॥ फलानांमपि सर्वेषां तथा ज्ञेयो वनस्पतिः ॥ मयस्यान्नं विनिर्द्दिष्टं प्राजापत्यं तथैव च ॥ २४ ॥ छत्रं कृष्णाजिनं शय्या रथमासनमेव च ॥ उपानहौ तथा यानं वन्चान्यत्प्राणिवर्जितम् ॥२५॥ उपानानीद्विरसे त्वेत त्प्रतिगृह्णीत मानवः ॥ पर्जन्याय तथा सौरं शस्त्रमर्कध्वजादिकम् ॥ २६ ॥ रणोपकरणं सर्वं कथितं चक्रदैवतम् ॥ गृहन्तु सर्व्वदैवत्यं यद्यद्भक्तै द्विजोत्तमाः ॥ २७ ॥ तज्ज्ञेयं विष्णुदैवत्यं सर्वं वा द्विजसत्तमाः ॥ भूमेः प्रतिग्रहं कुर्य्याद्भूमिं कृत्वा प्रदक्षिणम् ॥ २८ ॥ करे गृह्य तथा कन्यां दासीदासी द्विजोत्तमाः ॥ करन्तु हृदि विन्यस्य धम्म्यो ज्ञेयः प्रतिग्रहः ॥ २९ ॥ आरूह्य च गजस्योक्तः कर्णे चाश्वस्य कीर्तितः ॥ तथा चैकशा फानां च सर्वेषामविशेषतः ॥ ३० ॥ प्रतिगृह्णीत गां पुच्छे हन्ते कृष्णाजिनं तथा ॥ कर्णोऽजाः पशवश्चान्ये ग्राह्याः पुच्छे विचक्षणैः ॥ ३१ ॥ प्रतिग्रहस्थथोभूस्त्व आरूढ्यैव तथा भवेत् ॥ बीजानां मुष्टिमादाय रत्नान्यदाय सर्वतः ॥ ३२ ॥ वसुं दशान्तादादद्यात्तरिक्षायथ वा पुनः ॥ ७२

वि० ध० ॥४३॥ तृ० सं० अ० ३०२

आरूढोद्यानहौ मन्त्रमारुहेच्च व पादुके ॥ ३३ ॥ ईषाधस्तु रथं ग्राह्यं छत्रं दंडे तु वाचयेत् ॥ द्रव्याणामथ सर्वेषां मूले न्यस्तकरो द्विजः ॥ ३४ ॥
आयुधानि समादाय तथोन्मुच्य विभूषणम् ॥ वर्म्मध्वजौ तथा स्पृष्ट्वा प्रविश्य च तथा गृहम् ॥३५॥ अवतीर्य तु सर्वाणि जलस्थानानि वै द्विजाः॥
द्रव्याण्यन्यान्थ्यादाय स्पृष्ट्वा तु ब्राह्मणः पठेत् ॥ ३६ ॥ कन्यादाने तु च पठेद्द्रव्याणान्तु पृथक्पृथक् ॥ प्रतिग्रहे द्विजश्रेष्ठाइत्सर्वेत्रान्तर्भवन्ति ते
॥ ३७ ॥ द्रव्याणामथ सर्वेषां द्रव्यसंश्रवणान्तराः ॥ वाच्येज्जलंमादाय करेणाथ प्रतिग्रहम् ॥ ३८ ॥ प्रतिग्रहस्य यो धर्म्म न जानाति द्विजो
विधिम् ॥ द्रव्यैस्तैन्त्यसमायुक्तो नरकं प्रतिपद्यते ॥ ३९ ॥ निष्क्रीणाति तु तद्द्रव्यं ब्राह्मणस्तु प्रतिग्रहात् ॥ विधिं तु धर्म्म विज्ञाय ब्राह्मणस्तु
प्रतिग्रहे ॥ ४० ॥ आत्मनः श्रेयसा योगं कुर्याद्दाता तथैव च ॥ भुवं धेनुमथाश्वं च रत्नानि कनकं तथा ॥ ४१ ॥ तिलानि कुञ्जरं दद्याद्भाविक्षाय
ज्ञाय गुणगुणान् ॥ आनृशंस्येन सर्वस्य दद्याद्वनं विचक्षणः ॥४२॥ वासश्च दद्यात्सर्वस्य सर्वसाधारणे हिते ॥ विधिं धर्म्ममविज्ञाय यस्तु कुर्या-
त्प्रतिग्रहम् ॥ ४३ ॥ दात्रा सह तरेन्नेव नैव दुर्गाण्योऽसौ द्विजाः ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन विधिज्ञैयः प्रतिग्रहे ॥ ४४ ॥ प्रतिग्रहो यो विधिना गृहीतो
दद्यात्तु योगं परमेण कुर्यात् ॥ पत्र संत्युत्य तथैह लोके स श्रेयसे नात्र विचारमस्ति ॥ ४५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्म्मोत्तरे तृ०खं मा०सं०मुनी-
न्वति हंसगीतासु प्रतिग्रहविधिर्वर्णनो नामैकोत्तरिशतरात्ततमोऽध्यायः ॥ ३०१ ॥ ऋषय ऊचुः ॥ पृथक्पृथक् त्वयाऽद्यैव दानानां फलमुक्त-
मम् ॥ सर्वधर्म्मभृतां श्रेष्ठ सर्वज्ञस्त्वं मतो हि नः ॥ १ ॥ ॥ हंस उवाच ॥ ॥ अभयस्य प्रदानाद्धि नान्यद्दानं विशिष्यते ॥ सर्वधर्म्ममव
दानानां प्राणदानं विशिष्यते ॥ २ ॥ ग्राह्यं प्राणप्रदानन्तु चण्डालात्पुक्कसादपि ॥ जीवन्सर्वमवाप्नोति जीवन्धर्म्म करोति च ॥ ३ ॥
जीवमानस्तु पुरुषः कामानां भाजनं भवेत् ॥ भाजनेन तु सर्वं वै भाजनत्वं विनश्यति ॥ ४ ॥ शरीरधर्म्मसर्वस्वं रक्षणाय प्रयत्नतः ॥
शरीरात्स्रवते धर्मं पर्वतात्सलिलं यथा ॥ ५ ॥ अभयस्य प्रदानेन नरः स्यात्सर्वकामदः ॥ अश्वमेधफलं तस्य यो रक्षेच्छरणागतम्
॥ ६ ॥ शरणागतं तु सन्त्यज्य यो नरः पुरुषाधमः ॥ बह्व्यब्दसहस्राणि नरकं प्रतिपद्यते ॥ ७ ॥ नकञ्च तथा भुक्तिक्तिर्यग्यौनिषु
जायते ॥ तत्रापि च तथाप्नोति वधन्धान्यैश्चनेकशः ॥ ८ ॥ देवान्मानुष्यमासाद्य चण्डालत्वमवाप्नुयात् ॥ व्याधिबन्धवधैर्घोरैस्तत्रापि सच
युज्यते ॥ ९ ॥ परित्राणं तु यः कुर्याद्भीतस्य शरैषिणः ॥ स एकः पुरुषो लोके सर्वधर्म्मभृतां वरः ॥ १० ॥ वधभीतस्य
यः कुर्यात्परित्राणं नरोत्तमः ॥ शक्रलोकैः स्तुतस्तस्य यावदिन्द्राश्चतुर्दश ॥ ११ ॥ तमःप्रवेशभीतस्य परित्राणेन मानवः ॥

॥४३॥

ब्रह्मलोकमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ १२ ॥ वधादपि परं पापं चक्षुषा तु नियोजयेत् ॥ पार्थिवेन न तत्कार्यं कदाचिदपि कस्यचित् ॥ ॥ १३ ॥ तमःप्रवेशनं कृत्वा परेषां पुरुषाधमः ॥ अन्धत्वं ध्रुवमाप्नोति यत्रयत्राभिजायते ॥ १४ ॥ अपि कल्पसहस्राणि तमसा न विमुज्यते ॥ अङ्गच्छेदनभीतस्य कृत्वा त्राणमनिन्दिताः ॥ १५ ॥ रुद्रलोकमवाप्नोति कल्पशेषमिति श्रुतिः ॥ कल्पार्द्धसंगे भवति ज्ञान युक्तो नरस्ततः ॥ १६ ॥ कृत्वा बन्धनभीतस्य परित्राणन्नरोत्तमः ॥ सर्वबन्धविनिर्मुक्तो वायुलोके महीयते ॥ १७ ॥ आसेवनाद्धि भीतस्य त्राणं कृत्वा तथा नरः ॥ सर्वदुःखविनिर्मुक्तः साध्यानां लोकमाप्नुयात् ॥ १८ ॥ ताडनाद्यस्तु भीतस्य परित्राणं समाचरेत् ॥ सर्वबन्धविनिर्मुक्तो भृगूणां लोकमश्नुते ॥ १९ ॥ विवासनाच्च भीतस्य त्राणं कृत्वा तथा नरः ॥ स्वर्गलोकमवाप्नोति मानुषे स्थानमुत्तमम् ॥ ॥ २० ॥ धनापहरणभीतस्य त्राणं कृत्वा नरोत्तमः ॥ स्वर्गलोकमवाप्नोति पूजां देवगणात्तथा ॥ २१ ॥ नरः कृतपरित्राणः पुण्यं किञ्चि द्धद्याचरेत् ॥ भागी तस्य परित्राता नरः पुण्यस्य कर्मणः ॥ २२ ॥ पशूनाञ्च मृगाणाञ्च पक्षिणाञ्च तथा द्विजाः ॥ तृणद्रुमलतानाञ्च त्राणा द्भवति नाकभाक् ॥ २३ ॥ वधकस्य हस्तगतं पशुं क्रीत्वा करोत्यसौ ॥ नाकेलोकमवाप्नोति सुखी सर्वत्र जायते ॥ २४ ॥ यावन्ति पशु रोमाणि तावद्वर्षाणि मानवः ॥ स्वर्गलोकमवाप्नोति यश्च त्राणं करोत्यसौ ॥२५॥ अपि कीटपतङ्गस्य त्राणात्सर्वमवाप्नुयात् ॥ बह्वन्यद्वसहस्राणि नात्र कार्या विचारणा ॥२६॥ चौरग्रस्तं नृपग्रस्तं रिपुग्रस्तं तु मोक्षयेत् ॥ व्याघ्रग्रस्तं तथा विप्राः सोऽश्वमेधफलं लभेत्॥२७॥विषमे तु तथा दुर्गे सलिले वा हुताशने॥निमग्नं यः परित्रायेतसोऽश्वमेधफलं लभेत्॥२८॥व्याधितांस्तथ्योपचं दत्वा प्राणदानफलं लभेत्॥रोगातं परिचर्याथ प्राणदानफलं लभेत ॥ २९ ॥ उपचारं तथा कृत्वा भिषङ् मूल्यं विना द्विजाः ॥ प्राणदानफलं तस्य नाकलोके महीयते ॥ ३०॥ये रक्ष्यमाणा निहता मनुष्या भीरूद्गतास्ते त्रिदशेन्द्रलोकम् ॥ च्यवन्ति नाद्यापि च ते नृवीराः कालेऽपि तेषां च्यवनं न चास्ति ॥ ३१ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतास्वभयदानप्रशंसावर्णनो नाम द्वयधिकत्रिशततमोऽध्यायः ॥ ३०२ ॥ ॥ हंस उवाच ॥ विद्या कामदुघा धेनुर्विद्या चक्षुरनुत्तमम् ॥ विद्यादानात्परं दानं न भूतं न भविष्यति ॥ १ ॥ विद्यावान्सर्वकामानां भाजनं पुरुषो भवेत् ॥ तस्माद्विद्यां हि ददता सर्वं दत्तं भवेदिह ॥ २ ॥ पराध्यापनतः कृशं पुरुषस्तु यदश्नुते ॥ तपस्तत्परमं तस्य ब्रह्मलोकं परं स्मृतम् ॥ ३ ॥ दानानामुत्तमं लोके तपसा च तथोत्तमम् ॥ विद्यादानं महाभागाः सर्वकामफलप्रदम् ॥ ४ ॥ वेददानादवाप्नोति सर्व

वि०ध० ॥४३४॥

यक्षफलं नरः ॥ उपवेदप्रदानेन गन्धर्वैः सह मोदते ॥ ५ ॥ वेदज्ञानां च दानेन शक्रलोकमवाप्नुयात् ॥ धर्मशास्त्रप्रदानेन धर्मेण सह मोदते ॥ ६ ॥ सिद्धान्तानां प्रदानेन मोक्षमप्नोत्यसंशयम् ॥ शास्त्राणि दत्त्वा चान्यानि नरो नाके महीयते ॥ ७ ॥ विद्यादानादवाप्नोति प्रदानात्पुस्तकस्य च ॥ शिल्पानि शिक्षयेश्चैस्तु पौण्डरीकफलं लभेत् ॥ ८ ॥ शिक्षयित्वा धनुर्वेदंश्वमेधफलं लभेत् ॥ शिल्पभाण्डप्रदानेन शिल्पदानफलं लभेत् ॥९॥ आहितेषु प्रवृत्तस्य तथा कृत्वा निवारणम् ॥ विद्यादानफलं प्रोक्तं नात्र कार्या विचारणा ॥१०॥ वापप्रवृत्तस्य तथा नरः कृत्वा निवारणम् ॥ विद्यादानफलं प्राप्य स्वर्गलोके महीयते ॥ ११ ॥ शिक्षयेत्पुरुषः कर्म कर्मणा येन जीवति ॥ शिक्ष यित्वा महाभागाः स्वर्गलोके महीयते ॥ १२ ॥ येन जीवति भाण्डेन तस्य भाण्डस्य दायकः ॥ सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते ॥ १३॥ अन्तर्वन्तीह दानानि सर्वाण्येव द्विजोत्तमाः ॥ एकं महाफलं ज्ञेयं विद्यादानमनन्तकम् ॥ १४ ॥ विद्यां यश्चैद्यं पुरुषस्य दत्त्वा मन्त्रं शुभं वाप्यथ वापि शिल्पम् ॥ शिल्पस्य भाण्डं यदि वा द्विजेन्द्राः प्राप्नोति लोकं मनसा त्वभीप्सम्॥ १५॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मा० पुं० दुर्नीनीति हंसगीतासु विद्यादानफलानिरूपणो नाम त्र्यधिकशततमोऽध्यायः॥३०३॥ हंस उवाच ॥ ब्राह्मत्यां तु यः कन्यां पुरस्य प्रयच्छति ॥ सतांस्तिता न्वयिष्याँश्च स्वकुले सप्त मानवान् ॥१॥ तेन कन्याप्रदानेन तारयिष्यत्यसंशयम् ॥ लोकमाप्नोति च तथा दक्षस्येह प्रजापतेः ॥ २ ॥ दत्त्वा देवेन विधिना कुलं त्रिपुरुषं नरः ॥ समुद्धरति दुर्गेभ्यो दक्षलोके च गच्छति ॥३॥ प्राजापत्येन विधिना दत्त्वात्मानं समुद्धरेत् ॥ महत्पुण्यमवाप्नोति स्वर्गलोके च गच्छति ॥ ४ ॥ शृङ्गारिन्द्राश्वदानानि गोदानञ्च तथैव च ॥ अन्तर्भवन्ति वै यस्मिन्क दानमधिकं ततः ॥ ५ ॥ दत्त्वा तां वर्णही नाय घोरे तमसि मज्जति ॥ बह्वब्बुदसहस्राणि तथैवाशुचिभुङ्नरः॥६॥ समावर्याय यो दद्यात्स तूर्णफलभाग्भवेत् ॥ दत्त्वा चाधिकवर्गाय द्विगुणां त्रिगुणां तथा ॥ ७ ॥ द्विगुप्रप्रमनांथ यः संस्कुर्याच्चैव कर्मभिः ॥ चूडोपनयनाद्यैश्च सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥ ८ ॥ अनाथां कन्यकां दत्त्वा सहशी वाधिके वरे ॥ द्विगुणं फलमाप्नोति कन्यादाने पदीरितम् ॥ ९ ॥ विवाहे समनुप्राप्ते कृत्त्वोपकरणानि च ॥ नाकलोकमवाप्नोति कर्मस्वन्येष्वपि द्विजाः ॥ १० ॥ वस्त्रं पत्रमलङ्कारं विवाहार्थं प्रयच्छति ॥ महत्फलमवाप्नोति नाकलोके महीयते ॥ ११ ॥ कन्यया सह यद्दत्तं द्रविणं वलिप्तु लोके ॥ सफलाद्धिगुणं तस्य फलमुक्तं पुरातनैः ॥ १२ ॥ कन्यादानादवाप्नोति दक्षलोके नरोत्तमः ॥ विष्णुपूजासमं पुण्यं तत्फल्लुः पूजया भवेत् ॥ १३॥ विमानमारुह्य मनोभिरामं सुराङ्गनागीतविलासन्द्यम् ॥ प्राप्नोति लोकांस्त्रिदशोत्तमानां कन्याप्रदो नात्र विचारणास्ति ॥ १४ ॥

तृ० खं० अ० ३०४ ॥४३४॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मा० सं० मुनीन्प्रति हंसगीतासु कन्यादानफलानिरूपणो नाम चतुरधिकत्रिशततमोऽध्यायः ॥ ३०४ ॥ हंस उवाच ॥ भूमिर्धात्री विधात्री च भूमौ सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ भूमिर्हि माता सर्वस्य सर्वकामप्रदा वरा ॥ १ ॥ तदुत्सृष्टेन हविषा तृप्तिं मायान्ति देवताः ॥ भूमिर्हि धारणी विप्रायैलोक्यस्य निगद्यते ॥ २ ॥ भूमौ हि सर्वं भवति भूमौ सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ सर्वकामप्रदं ज्ञेयं भूमिदानं नरोत्तम ॥ ३ ॥ हस्तमात्रां तु यो दद्याद्भुवं पुरुषसत्तम ॥ तेनैव ध्रुवमाप्नोति भूमिदानफलं नरः ॥ ४ ॥ गृहपक्ष्मभारपातिं नरः संवत्सरं द्विजाः ॥ एकं गोचर्ममात्रं तु भुवः प्रोक्तं विचक्षणैः ॥ ५ ॥ ब्राह्मणाय ततो दत्वा वसूनां लोकमाप्नुयात् ॥ शाकभूमिं ततो दत्त्वा लोकमाङ्गिरसं ब्रजेत ॥ ६ ॥ आरामभूमिं दत्त्वा च मारुतं लोकमश्नुते ॥ जलाशयार्थं यो दद्याद्रुणं लोकमाप्नुयात् ॥ ७ ॥ यस्य दत्त्वा तु वेश्मार्थं तस्य देवस्य सोऽश्नुते ॥ वस्त्रत्र विप्रते नित्यं लोको दिग्वरा ध्रुवम् ॥ ८ ॥ उद्यानभूमिं दत्त्वा च गन्धर्वैः सह मोदते ॥ रत्ना करं तु वै दत्त्वा शक्रलोके महीयते ॥ ९ ॥ दत्त्वा कनकभूमिं च वह्निलोके महीयते ॥ अन्येषामप्यथैव लोहानां यः प्रयच्छति ॥ १० ॥ तस्यापि मतिरुद्दिष्टा लोके हौताशने द्विजाः ॥ धान्यार्कप्रसुवं दत्त्वा नाकलोके महीयते ॥ ११ ॥ अश्मनाकरभूमिं तु यः प्रयच्छति वै द्विजाः ॥ पितॄणामि मलोकेभ्यः पूज्यतेऽसौ नरोत्तमः ॥ १२ ॥ लवणाकरभूमिं च सोमलोके महीयते ॥ शिम्बीसस्यप्ररोहां तु भुवं दत्वा नरोत्तमः ॥ १३ ॥ साध्यानां लोकमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ इन्धनाकरभूमिं तु नामलैः सहितस्तथा ॥ १४ ॥ शूकधान्यसुवं दत्वा रुद्रलोके महीयते ॥ केदार भूमिं धर्मज्ञा यः प्रयच्छति धर्मतः ॥ १५ ॥ स महत्पुण्यमाप्नोति ब्रह्मलोकं च गच्छति ॥ इक्षुभूमिं नरो दत्वा द्राक्षाक्षुम्बिन्धयानि च ॥ १६ ॥ सोमलोकमाप्नोति सर्वकामांश्च विन्दति ॥ सोपरा तस्कराकीर्णा तथा व्याडवती च भूः ॥ १७ ॥ न दत्वा द्विजश्रेष्ठा या च रात्रिञ्चु वै द्विजाः ॥ गुल्मपुष्पप्रदां यस्तु लतां वा संप्रयच्छति ॥ १८ ॥ विमाने नन्दने सोऽथ क्रीडत्यप्सरसां गणैः ॥ पुष्पदं फलदं वृत्तं दत्त्वा विप्राय भक्तितः ॥ १९ ॥ स्वर्गे लोकपारिभ्रंश्रो नगराधिपतिर्भवेत् ॥ ब्राह्मणाय गृहं दत्त्वा वसूनां लोकमश्नुते ॥ २० ॥ आराममथ सोद्यानं नन्दने क्रीडते वनो ॥ धनधान्ययुतं स्फीतं गृहंहाण करणैर्युतम् ॥ २१ ॥ शय्यासनयुतं रम्यं गोऽश्वाश्वियुतं तथा ॥ गृहं दत्त्वा द्विजेन्द्राय तावत्स्वर्गसुखानुते ॥ २२ ॥ यावत्कल्पावसाने तु कल्पादौ पार्थिवो भवेत् ॥ ग्रामप्रदः स्यान्नृपतिस्तथा ह्यशनदो नृपः ॥ २३ ॥ समग्रवसुधेशः स्याच्चक्रवर्ती च राज्यदः ॥ स्वदत्तां परदत्तां वा न हरेत वसुन्धराम् ॥ २४ ॥ भूमेरङ्गलमात्रं तु हत्वा नरकपृच्छति ॥ बहून्यब्दसहस्राणि घर्मेऽपि पुरुषो रतः ॥ २५ ॥ विष्ठाकृमित्वमाप्नोति पितृभिः सहितं

तृ० खं० अ० ३०६

स्तस्था ॥ तस्माद्भूमिं न हिंसैत दद्यादेव विचक्षणः ॥ २६ ॥ भूमिदानात्परं दानं नान्यल्लोकेषु विद्यते ॥ भूमिं युद्धजितां दद्याद्ब्राह्मणेषु महीपतिः ॥ २७ ॥ परं राष्ट्रं समासाद्य प्राग्दत्तं नैव हिंसयेत् ॥ स्वराष्ट्रं परराष्ट्रं वा देवब्राह्मणसात्कृतम् ॥ २८ ॥ चिरं नरकमवाप्नोति हत्वा भूमिपतिर्भुवम् ॥ दत्ता न हिंसनीया स्याद्द्विगुणापि वसुन्धरा ॥ २९ ॥ भूमिहर्ता परं दुःखं प्रेत्य चेह तथाश्नुते ॥ भूमिं क्रीत्वा तु यः कुर्याद्देवब्राह्मणसात्खरः ॥ ३० ॥ स्वर्गलोकमवाप्नोति पुरुषोऽपि सुदारुणः ॥ षष्टिं वर्षसहस्राणि स्वर्गे वसति भूमिदः ॥ ३१ ॥ आच्छेत्ता चानुमन्ता च तावन्ति नरके वसेत् ॥ पक्वसस्यां वसुमतीं षोडशङ्कृत्य प्रयच्छति ॥ ३२ ॥ कामगेन विमानेन ब्रह्मलोके स गच्छति ॥ यथा भवति विप्रेन्द्राः फलं भूमौ पुनः पुनः ॥ ३३ ॥ तथा भूमिकृतं दानं सस्यैरिव विवर्धते ॥ यस्तु राजा द्विजातिभ्यः सम्यग्भूमिं प्रयच्छति ॥ पुनस्तु जननं प्राप्य राजैव भुवि जायते ॥ ३४ ॥ शश्वं भद्रासनं छत्रं नराश्चवाववारणाः ॥ भूमिदानस्य पुष्पाणि फलं स्वर्गः प्रकीर्तितः ॥ ३५॥ संग्रामे ये हताः शूरास्तथा ये यज्ञयाजिनः ॥ वनेषु ये मृतास्ते च नातिक्रामन्ति भूमिदम् ॥ ३६ ॥ नास्ति विष्णुसमादाता नास्ति गङ्गासमा नदी ॥ ३७॥ होममन्त्रस्तथा नास्ति महाव्याहृतिभिः समः ॥ गायत्रीसदृशो जप्यो यथा नास्ति द्विजो त्तमाः॥३८॥ अन्तर्जले तथा नास्ति मन्त्रोऽघमर्षणमर्षणात् ॥ विधिर्मानसमो नास्ति तपो नानशनात्परम् ॥३९॥गुरुकीर्तिसमो नास्ति नास्ति भार्यासमाः सखा ॥ नीचावमाननाद्दुःखं न नास्ति यथा परम् ॥ ४० ॥ यथा च नास्ति लोकेषु सुखं शत्रुजयाधिकम् ॥ चक्षुर्ज्ञानसमं नास्ति सुहृद्धर्मसमस्तथा ॥ ४१ ॥ भूमिदानात्परं दानं तथा नास्ति द्विजोत्तमाः ॥भूमिदानात्परं नास्ति विमानैः कामगैरपि ॥ ४२ ॥ देवदन्तिव्यधुहुले वीणामुरजनादिते ॥ किंकिणीजालनिर्घोषे मनोरथफलद्रुमे ॥४३॥ बुढ्याविंवंदवरामाभिर्वीज्यमानास्तु चामरैः॥ संगीयमाना गन्धर्वैः स्तूयमाना स्तथैव च ॥४४॥ बहून्यब्दसहस्राणि देवभोगांस्तु ते नराः ॥ स्वर्गे भुक्त्वा यदा यान्ति मानुष्यं कालपर्ययात् ॥भवन्ति सर्वभोगाढ्याः सर्वदुःखविव र्जिताः॥४५॥विख्यातशब्दाश्च जनाभिरामाः प्रतप्तचामीकरसुप्रभाङ्गाः ॥ सुगन्धिगन्धाश्च तथानुलिप्ता भवन्ति लोके च सुवेषरुपेताः ॥४६॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ०खं० मा०सं० मुनीन्प्रति हंसगीतासु भूमिदानवर्णनो नाम पश्चादधिकत्रिशततमोऽध्यायः॥३०६॥हंस उवाच॥ गावः पवित्रा मङ्ग ल्या गोषु लोकाः प्रतिष्ठिताः॥ तास्सर्वयान्ति यज्ञानि देवतातिथिपूजनम्॥ १॥ बलन्तीष्विष्टिश्च पृष्टिश्च तथा श्राद्धक्रिया द्विजाः॥नानासो सम्प्रयच्छन्ति वस्य धेतुनं विद्यते॥२॥ तस्मात्सर्वप्रदानानां गवां दानमुत्तमम् ॥ हीनाङ्गी क्षीरपां वृद्धां दुग्धदोहां निरिन्द्रियाम्॥ श्रान्त्याधितां विपन्नां व्यालां

वि० ध० ॥४३६॥ ॥४३६॥

तथैव प्रपलायिनीम् ॥ मूल्यैरुत्थाप्य संशुद्धैर्हताश्च द्विजपुङ्गवात्॥४॥न दातव्या स्मृता धेनुर्दत्त्वा नरकमाप्नुयात् ॥ ब्राह्मणो यस्तु कुरुते गोरसानां तु विक्रयम्॥५॥गवां च विक्रयं विप्रा विषमो यस्तथा गवाम्॥अपात्रदोषयुक्तेश्च न देया तस्य चाप्यथ॥ ६॥नैका बहूनां दातव्या न द्वयोर्द्विजपुङ्ग- वाः॥सा तु विक्रयमापन्ना दातॄन्नरकदायिनी॥७॥ एकं पात्रमथासाद्य देयास्तु बहवः स्मृताः ॥ गवां प्रदाने यत्नेन परीक्ष्यो ब्राह्मणो भवेत् ॥ ८ ॥ यथाकथञ्चिद् दत्त्वा गां धेनुं वाऽधेनुमेव वा ॥ अशोगामपरिक्लिष्टां दाता स्वर्गे महीयते ॥९॥ दत्त्वा वत्सतरीं विप्राः स्वर्गलोके महीयते ॥ गुर्विणीं च तथा दत्त्वा वसूनां लोकमश्नुते ॥ १० ॥ प्रसूयमानां तां दत्त्वा भूमिदानफलं लभेत् ॥ सवत्सां च तथा दत्त्वा नन्दने मोदते नरः ॥ ११॥ श्वेतां दत्त्वा सोमलोके रक्तां दत्त्वा विभावसोः ॥ कृष्णां दत्त्वा तथा याम्ये नीलां दत्त्वा च वारुणे ॥ १२ ॥ इन्द्रलोके तु शबलां भिन्द्रलोके च रोहिणीम् ॥ वातेररुणसवर्णां तु वायुलोके महीयते ॥ १३ ॥ धूम्रवर्णां तथा दत्त्वा वसूनां लोकमश्नुते ॥ आपाटेन सवर्णांन्तु लोकं वारुणमाप्नु- यात् ॥ १४ ॥ सुवर्णवर्णां कौबेरे ताम्रामग्निसदृशं तथा ॥ पलाशधूम्रवर्णाभां पितृलोकं तथैव च ॥ १५॥शितिकण्ठप्रभामेदेन वैश्वदेवमवाप्नुयात् ॥ गौरीं दत्त्वा भृगूणाञ्च वैराटाभां प्रजापतेः ॥ १६ ॥ पाण्डुकम्बलवर्णाभां रुद्राणां लोकमाप्नुयात् ॥ शुक्लबिन्दुचितां कृष्णां गन्धर्व्वैः सह मोदते ॥ १७ ॥ (कपिलाञ्च तथा दत्त्वा सूर्य्यं लोकमाप्नुयात् ॥) गावः प्रकृतिवर्णास्तु कपिलाः परिकीर्त्तिताः ॥ १८ ॥ कृतन्तु वर्णवैचित्र्यं पूर्वं तासान्तु शम्भुना ॥ यथा तु गङ्गा सरितां धेनूनां कपिला तथा ॥ १९ ॥ सायं प्रातश्च सततं होमकाले द्विजोत्तमाः ॥ गावो ददति वै हौम्यमृषिभ्यो नात्र संशयः ॥ २० ॥ दुष्कृतानि दुरिष्टानि दुर्गाणि विषमाणि च ॥ तरन्ति चैव पापेभ्यो धेनुदानेन मानवाः ॥ २१ ॥ एकां गां दशपूर्व्वेद्वादश दयाच्च गोशतीं ॥ शतं सहस्रगुंणदद्यात्सर्वं तुल्यफला हि ते ॥ २२ ॥ शतवर्षसहस्राणि तपस्तप्तं सुदुष्करम् ॥ गोभिः पूर्व्विसुसृष्टा भिस्तुल्येषु श्रेष्ठतामिति ॥ २३ ॥ लोकैर्द्दिशन्दिशिग्लानाश्च सर्वा गा वयसोत्तराः ॥ भवे तानि च लिप्यन्ते दोषेणातिपरन्तपाः ॥ २४ ॥ शकृन्तासां पवित्रार्थं कुर्वीरन्देवमानुषाः ॥ तथा सर्वाणि भूतानि स्थावराणि चराणि च ॥ २५ ॥ प्रदातारश्च गोलोकान्नच्युङ्गरिति मानदाः ॥ एतद्धनं ददौ तासां सर्वमेव पितामहः ॥ २६ ॥ सुरभिर्धेनुवेत्तुर्या तस्याः पुत्रत्वमागताः ॥ धर्मो वृषभरूपेण महादेवध्वजः स्मृतः ॥ २७ ॥ दशधेनुप्र- दानेन यथेष्टाङ्गतिमाप्नुयात् ॥ शतञ्च दत्त्वा धर्मज्ञः शक्रलोकमुपागतः ॥ २८ ॥ कल्पावशेषं स सुखी मोदत्यप्सरसां गणैः ॥ दत्त्वा सहस्रं धेनूनां सर्वपापैर्विमुच्यते ॥ २९ ॥ उक्षाणं च ये प्रयच्छन्ति शतेन सह यूथपम् ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तास्ते प्रयान्त्यमरावतीम् ॥ ३० ॥ कल्पाव

वि० ध० तृ० खं०, अ० ३०६

शेषं त्रिदिवे सुखबुद्ध्य नरोत्तमाः ॥ मानुष्ये धनसंयुक्ता भवन्ति सुखिनस्ततः ॥ ३१ ॥ सहस्रेण गवां सार्धं ये प्रयच्छन्ति यूथपम् ॥ अलंकृतं यथाशक्त्या गोलोकं यान्ति ते नराः ॥ ३२ ॥ लक्षणामन्दिन्द्वोपेतं वरस्तु दद्याद्द्विजातये ॥ दशधेनुफलं तस्य नात्र कार्या विचारणा ॥ ३३ ॥ गोयुगं ये प्रयच्छन्ति सीरयुक्तं द्विजाः ॥ सर्वकामसमृद्धस्य प्राप्नुवन्ति फलं नराः ॥ ३४ ॥ गोमिश्रैस्तुस्तिभिः संयुक्तं रथं दत्त्वा द्विजातये ॥ धान्यैर्विक्षैर्युतं शक्त्या शकलोकं व्रजन्ति ते ॥ ३५ ॥ मानुष्यमासाद्य तथा भवन्ति वसुधाधिपाः ॥ शकटस्य प्रदानन्तु विना गोभिर्महाफलम् ॥ ३६ ॥ विशेषेण महाभागस्तस्य गोभिर्युतस्य च ॥ ससस्यं शकटं दत्त्वा नाकलोके महीयते ॥ ३७॥ दत्त्वा तु धेनुं होमार्थे ब्राह्मणायाग्निताम्रये ॥ गोदानफलमाप्नोति होमदानफलं तथा ॥ ३८ ॥ ऋषभान्नार्थं तथा दत्त्वा धेनुं रुद्रस्रुरालये ॥ रुद्रलोकमवाप्नोति कुलञ्चैव समुद्धरेत् ॥ ३९ ॥ दत्त्वा सचेलं वृषभं महादेवालये नरः ॥ रुद्रलोकमवाप्नोति कुलमुद्धरते तथा ॥ ४० ॥ धेनूनां कपिला श्रेष्ठा वृषभः श्वेत उच्यते ॥ श्वेतन्तु वृषभं दत्त्वा फलस्यानन्त्यमश्नुते ॥ ४१ ॥ दक्षिणारहितायांथ वासुदेवसुरालये ॥ दत्त्वा गां मधुपर्कार्थं चानन्तं फलमाप्नुयात् ॥ ४२ ॥ गोप्रदानरता यान्ति गोलोकं मानवोत्तमाः ॥ सहाप्सरोभिर्मुदिता विमानवरमास्थिताः ॥ ४३ ॥ अपामधस्तस्ताल्लोको यो तत्स्योपरि महीधराः ॥ नागानामुपारिह्यद्भिः पृथिव्युपरि मानवाः ॥ ४४ ॥ मनुष्यलोकादूर्ध्वन्तु खगानां गतिरुच्यते ॥ आकाशस्योपरि रविर्द्धरं स्वर्गस्य तत्स्मृतम् ॥ ४५ ॥ देवलोकः परस्तस्माद्ब्रह्मलोकस्ततः परम्॥ तत्रोपरि गवां लोको विष्णुलोकस्ततः परम् ॥४६॥ एकस्त्वथौ दुष्कृतिनां कर्मिणां पृथिवी मता॥ ब्राह्मे तपसि युक्तानां ब्रह्मलोकः सनातनः ॥४७॥ गवामेव हि गोलोको दुरारोहा हि सा गतिः ॥ एकान्तिनो विष्णुभक्ता विष्णुलोकं व्रजन्ति ते ॥ ४८ ॥ गोप्रदानरता यान्ति गोलोकं सर्वकामदम् ॥ तत्र कामफला वृक्षा नद्यः पायसकर्द्दमाः ॥ ४९ ॥ सुवर्णसिकताश्चान्या विमलोदयुताः शुभाः ॥ यथाकामप्रितस्तास्तत्र भवन्ति शुभकर्मिणाम् ॥ ५० ॥ देशा मनोहराः शुभ्रा इवाश्राविभ्रूषणाः ॥ दिव्येन नृत्यगीतेन वादितेन मनोहराः ॥ ५१ ॥ तत्रैपिस्तानां कामानावाप्तिर्भवति नित्यदा ॥ हेमशृङ्गीं रूप्यखुरां मुक्तालाङ्गूलभूषणाम् ॥ ५२ ॥ अहताम्बरसंवीतां तथा कांस्योपदोहिनीम् ॥ त्रिरात्रं स्थण्डिले सुप्त्वा त्रिरात्रं गोरसाशनः ॥ ५३ ॥ तप्तान्तु तपिते दत्त्वा वत्ससा संवृतां द्विजाः ॥ सदक्षिणां महाभा-स्त्रिरात्रं गोरसैस्तस्तः ॥ ५४ ॥ प्राणसंचारं कृत्वा गवां लोके महीयते ॥ यावन्ति धेनुरोमाणि तावद्वर्षाणि मानवः ॥ ५५ ॥ दूरं कपिलां विप्राः प्राप्नोत्यभ्यर्चिकं फलम् ॥ सायं प्रातर्मनुष्याणामशनं देवनिर्मितम् ॥ ५६ ॥ तत्रैककालमश्नन्तो द्वितीयादशनान्नरः ॥ यथा

॥४३६॥ ॥४३६॥

विधिना दद्यात्कृत्वा तु कपिलां नरः ॥ ५७ ॥ सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते ॥ गवां लोकमवाप्नोति कुलमुद्धरति स्वकम् ॥ ५८ ॥
अलंकृतां ततो दत्त्वा गोदानफलमाप्नुयात् ॥ अजामलंकृतां दत्त्वा वह्निलोके महीयते ॥ ५९ ॥ तदेव लोकमाप्नोति दत्त्वाजं विधिवन्नरः ॥
वारुणं लोकमाप्नोति दत्त्वा च महिषीं नरः॥६०॥ महिषस्य प्रदानेन याम्ये लोके महीयते ॥ वारुणं लोकमाप्नोति दत्त्वोष्ट्रं नरोत्तमः ॥ ६१॥
आविष्रप्रदाता शतधा तदेव फलमश्नुते ॥ आरण्यपशुदानेन वायुलोके महीयते ॥ ६२ ॥ एतदेव फलं प्रोक्तं प्रदानेन च पक्षिणाम् ॥ शशपिण्डिक-
जालादिदृक्प्रदानात्ततस्तथा ॥ ६३ ॥ गोरसानां प्रदानेन तृप्तिमाप्नोत्यनुत्तमाम् ॥ तत्र वायुबुजे मासे यस्तु दद्याद्विजातितु ॥ ६४ ॥ आरोग्यं
महदाप्नोति यत्रयत्राभिजायते ॥ तथा दध्नः प्रदानेन मङ्गलाच्याप्नुते सदा ॥ ६५ ॥ क्षीरद्स्तुप्तिमाप्नोति सर्वदुःखैर्विमुच्यते ॥ क्षीरेण
स्नपनं कृत्वा हरस्य प्रयतो नरः ॥ ६६ ॥ मनोऽभिमतिपापंनुह्वो रुद्रलोके महीयते ॥ परमान्नाम्रप्रदानेन कामानाप्नोति शाश्वतान् ॥ ६७ ॥ मासि
मासि तु रेवत्यां ब्राह्मणान्घृतपायसम् ॥ सदक्षिणं भोजयित्वा रूपमाप्नोत्यनुत्तमम् ॥ ६८ ॥ आज्यन्तेजः समुद्दिष्टं चाज्यं पापहरं परम् ॥
आज्यं सुराणामाहारश्चाज्ये लोकाः प्रतिष्ठिताः ॥ ६९ ॥ आज्येन लिङ्गरुन्स्नपनं नरः कृत्वा तु शूलिनः ॥ सर्वदुःखविनिर्मुक्तो रुद्रलोके महीयते
॥ ७० ॥ अलक्ष्मीशमनं प्रोक्तं घृतस्नानं तथा द्विजाः ॥ कल्पमुत्थाय यो गच्छेद्घृते सुखमथात्मनः ॥ ७१ ॥ पश्यते स जहात्येव
कृत्वा पापमहर्निशम् ॥ अलक्ष्मीर्नश्यते चास्य क्षिप्रेमपा करीषिणी ॥ ७२ ॥ घृतस्नाननरो याति स्वर्गलोकमसंशयम् ॥ मासे चाभ्युजे
नित्यं घृतं यस्तु प्रयच्छति ॥ ७३ ॥ कल्पमुत्थाय विप्रेभ्यः प्रीणयेच्च तथाश्विनौ ॥ स रूपं महदाप्नोति तथा रोगैश्च मुच्यते ॥ एवं महाफलं
दानं गोरसानां तथा गवाम् ॥ ७४ ॥ प्रयच्छते यः कपिलां सचैलां कांस्योपदाहां कनकाग्रशृङ्गीम् ॥ तैस्तैर्गुणैः कामदुघा च भूत्वा नरं
प्रदातारमुपैति सा गौः ॥ ७५ ॥ यावन्ति रोमाणि भवन्ति धेन्वास्तावत्फलं प्राप्नुते गोप्रदाता ॥ पुत्रांश्च पौत्रांश्च कुलञ्च सर्वमासप्तमं तारयते
परत्रा॥७६॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सुर्गन्भाति हंसगीतासु गोदानफलन्निरूपणो नाम षडधिकत्रिंशततमोऽ
ध्यायः ॥ ३०६ ॥ हंस उवाच ॥ घृतधेनुप्रदानञ्च निबोधत द्विजोत्तमाः ॥ गव्यस्य सर्पिषः कुम्भं पूर्णन्तु परिकल्पयेत् ॥ १॥ कलशश्च तथा पूर्ण
न्तस्या वत्सं प्रकल्पयेत् ॥ कांस्यापिधानसच्छत्रसिताम्बरयुतन्तथा ॥ २ ॥ हिरण्यगर्भो कर्तव्यंवपुर्ललितौ च बाहतः ॥ इक्षुयष्टिम्मया
न्पादांखुरांश्चरूप्यमयांस्तथा ॥ ३ ॥ सौवर्णं चाक्षिणी कार्ये शृङ्गे चामुरुकाष्ठजे ॥ शतधाग्यतञ्च कर्तव्यं तस्य पार्श्वे पृथक्कृते ॥ ४ ॥ तस्य

वि० ध० तृ० खं० अ० ३०८

पुच्छं च कर्त्तव्यं कम्बलं च द्विजोत्तमाः ॥ कुर्यात्खुरं कांस्यं घ्राणे हेममयांस्तनान् ॥ ५ ॥ तद्वच्छर्करया जिह्वां गुडक्षीरमयं मुखम् ॥ क्षौमसूत्रेण लांगूलं रोमाणि सितसर्षपैः ॥ ६ ॥ ताम्रमयं पृष्ठं कुर्याच्छूङ्गासमन्वितः ॥ एताद्दिरचनं कृत्वा घृतक्षीराभिषेचनैः ॥ ७ ॥ हरिदुताविचित्रेवं नान्‍ना सम्पूज्यदिक्षुम् ॥ ततस्तु गन्धपुष्पान्नधूपवस्त्रादिभिर्नरः ॥ ८ ॥ घृतेन दीपं दद्याच्च तथैव च घृतं दिशः ॥ होमं विप्रा यदा धेनुं दद्याद्विप्राथ शक्तितः ॥ ९ ॥ घृताची प्रीयते विप्रं कल्पयित्वा घृतार्चिषम् ॥ एकरात्रञ्च तां दत्वा घृताहारी भवेन्नरः ॥ ॥ १० ॥ विमुक्तः सर्वपापेभ्यो लोकमाप्नोति शाश्वतम् ॥ अनेन विधिना स्नात्वा सोपवासो नरः शुचिः ॥ ११ ॥ सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते ॥ विमानेनार्कवर्णेन गवां लोके महीयते ॥ १२॥ घृतक्षीरवहा नद्यो यत्र पायसकर्दमाः ॥ यत्र कामफला वृक्षा यत्र सिद्धिस्त मानसी ॥ १३ ॥ गन्धर्वाप्सरसां यत्र सततं गीतनर्त्तनम् ॥ तत्रास्ते सुचिरं लोके यावदिन्द्राश्चतुर्दश ॥ १४ ॥ मानुष्यमासाद्य भवत्य रोगः शीलेन रूपेण धनेन युक्तः ॥ मनोभिरामः प्रमदाप्रियश्च धनान्वितः सर्वगुणोपपन्नः ॥ १५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेय वज्रसंवादे मुनिप्रति हंसगीतासु घृतधेनुकल्पवर्णनो नाम सप्ताधिकत्रिशततमोऽध्यायः ॥ ३०७ ॥ ॥ हंस उवाच ॥ तिलधेनुं प्रवक्ष्यामि सर्वपापभयापहाम् ॥ धेन्वाकारान्तु तां कुर्याद्दारविके कम्बले बुधः ॥ १ ॥ तिलषोडशभिः प्रस्थैश्चतुर्भिर्वत्समेव तु ॥ तिलप्रमाणं कुर्या द्धेन्वा धेनुप्रमाणतः ॥ २ ॥ ततस्तु रचयेद्धेनुं रत्नैर्व्याख्यागृहं द्विजाः ॥ हेमशृङ्गीं रूप्यखुरां गन्धघ्राणवतीं शुभाम् ॥ ३ ॥ मिष्टान्नाजिह्वां कुर्वीत गुडास्यां सूत्रकम्बलाम् ॥ इक्षुपादां ताम्रपृष्ठां कुर्यान्मुक्ताफलैःक्षरणाम् ॥ ४ ॥ प्रशस्तपद्मश्रवणां फलदन्तवतीं शुभाम् ॥ मन्दारपुष्पां कुर्वीत नवनीतस्तनान्विताम् ॥ ५ ॥ फलैर्मनोहरैर्घाणैर्मणिमुक्ताफलान्विताम् ॥ शुभ्रवस्त्रयुगच्छन्नां चारुच्छत्रसमन्विताम् ॥ ६ ॥ कांस्योपदोहनां कृत्वा वासुदेवन्तु पूजयेत् ॥ गन्धमाल्यनमस्कार धूपदीपान्न सम्पदाम् ॥ ७ ॥ जुहुयाच्च तिलानेव नाम्ना तस्यैव मानवः ॥ तमेव प्रणयेद्वह्निं धेनुन्तन्माहिताग्नये ॥ ८ ॥ त्रिरात्रं यस्तिलाहारस्तिलधेनुं प्रयच्छति ॥ दत्त्वैकरात्रञ्च पुनस्तिलानीति द्विजोत्तमाः ॥ ९ ॥ चान्द्रायणपादभ्यधिकं शतन्तत्तिलभक्षणम् ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तः पितरं सपितामहम् ॥ १० ॥ तस्यापि पितरं चैव तारयेद् दुष्कृतान्नरः ॥ आत्मानं पुत्रपौत्रांश्च प्रपौत्रानपि तारयेत् ॥ ११ ॥ सुहृदं बान्धवोद्दिश्य तिलधेनुप्रदो नरः ॥ तारयेद् दुष्कृतातञ्च यमुद्दिश्य प्रयच्छति ॥ १२ ॥ यश्च गृह्णाति विधिवद्दीयमानाञ्च पश्यति ॥ सोऽपि पापविनिर्मुक्तः स्वर्गलोके महीयते ॥ १३ ॥ महापातकसंयुक्तो युक्तो यश्चोपपातकैः ॥ तिल

॥४३७॥

धेनुप्रदानेन सोऽपि पावनमाप्नुयात् ॥ १४ ॥ सलोकमासाद्य नरो वसूनन्तर्वापि भुक्त्वा त्रिदशेन्द्रभोगान् ॥ मानुष्यमासाद्य भवेद्रोगो धनान्वितो रूपसुखोपपन्नः ॥ १५॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु तिलधेनुदानविविधवर्णनो नामा- द्योत्तराशिततमोऽध्यायः ॥ ३०८ ॥ हंस उवाच ॥ जलधेनुं प्रवक्ष्यामि प्रीतये जलशायिनः ॥ जलकुम्भं द्विजश्रेष्ठाः सुवर्णरजतान्वि- तम् ॥ १ ॥ कल्पयेद्रत्नगर्भञ्च स्थापयेतं घवोपरि ॥ सर्वधान्यैस्तथा ग्राम्यैः समन्तात्पारिवारयेत् ॥ २ ॥ सितवस्त्रयुगच्छन्नं दूर्वापल्लव- शोभितम् ॥ कुष्ठमांसीशिरोशीरवालुकामलकैर्युतम् ॥ ३ ॥ प्रियङ्गुपत्रसहितं सितयज्ञोपवीतिनम् ॥ सच्छत्रोपानहञ्चैव सोष्णीषं परिकल्प- येत् ॥ ४ ॥ तिलपात्रैर्युतं कृत्वा सहिरण्येस्तुदिशम् ॥ दध्योदनयुतेनैव पात्रेण स्थगितं मुखे ॥ ५ ॥ कल्पयेद्देवमेवन्तु वारिधानीं तु वत्सकम् ॥ उपोपितः समभ्यर्च्य देवेशं जलशायिनम् ॥ ६ ॥ पुष्पधूपोपहारैस्तु यथाविभवमाश्रितः ॥ अहताम्बरवीताय दद्याद्विप्राय भक्तिमान् ॥ ७ ॥ जल- शायी जगद्योनिः प्रीयतां मम केशवः ॥ इति चोच्चार्य तं दद्यात्त्विणेऽथ द्विजोऽपि तम्॥८॥ अहोरात्रोषितो दद्याद्यथाविधि मयोरितम् ॥ अपक्वान्नो- शिना स्थेयमहोरात्रमतः परम् ॥ ९ ॥ अनेन विधिना दत्त्वा जलधेनुं द्विजोत्तमान् ॥ सर्वांल्लभतेऽपवाप्नोति कामानाप्नोति शाश्वतान् ॥१०॥ मोक्षमाप्नोति सर्वेभ्यस्तपोग्यः स तथा नरः ॥ सौभाग्यं महदाप्नोति रूपञ्च परमं तथा ॥११॥ पुरुषः स तथा याति यस्य यस्य च दर्शनम् ॥ करोति परमाह्लादं तस्यतस्य द्विजोत्तमाः ॥ १२ ॥ नित्याग्निहोती भवति तथैव च निरामयः ॥ सर्वव्याधिशमशर्मं प्राप्नोति गतकल्मषः ॥ ॥ १३ ॥ वारुणं लोकमाप्नोति सकृद्दत्वा द्विजोत्तमः ॥ दत्त्वा तामसकृद्विप्रा लोकानाप्नोति वैष्णवम् ॥ १४ ॥ आह्लादहेतोः परमं पवित्रं दानं मयेदं कथितं द्विजेन्द्राः ॥ धन्यं यशस्यं दुरितापहारि कामप्रदं लोकहितं प्रशस्तम्॥ १५॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ०ख०मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु जलधेनुतद्वर्णनो नाम नवोत्तराशिततमोऽध्यायः॥३०९॥ हंस उवाच ॥ सुवर्णयुक्तं रत्नंःचनानामपि चोत्तमम्॥लोहानामुत्तमं मञ्चैव सर्वेषामपि चोत्तमम्॥ १॥ अङ्गरपत्यं प्रथमं पवित्रं मङ्गलं परमा धारणात्सर्वपापघ्नं दातविद्ब्रह्मलोकदम्॥ २॥मुकुटैः कुण्डलैर्हारैः केयूरैरङ्ग- स्तथा ॥धार्यते वत्सदा देवैः पवित्रत्वाद्विजोत्तमाः ॥३॥जाम्बूनदं तद्देवानामिन्द्रगोपकसन्निभम् ॥ पितॄणाञ्चन्दरश्म्याभं दैत्यानां शबलोपमम् ॥ ४॥ नागानां तच्छुकं स्यान्नारीणां पीतमुच्यते ॥ दत्त्वा कृष्णमलामन्त्र नरः पापात्प्रमुच्यते ॥५॥ दत्त्वा च माषकं तस्य पुण्यं फलमुपारनुते ॥ सुवर्णमाषकं दत्त्वा सूर्यस्योदयनं प्रति ॥ ६ ॥ हन्याग्निं सर्वपापेभ्यो मोक्षमाप्नोत्यसंशयम् ॥ व्रताभिगमनैस्तत्तु कीर्तितं तस्य नित्यदा ॥ ७ ॥

दिनमध्यगते सूर्ये हव्याग्निं यः प्रयच्छति ॥ तस्याग्निनित्यदानेन च महत्फलमुदाहृतम् ॥ ८ ॥ सूर्यास्तमये वह्निं हुत्वा तस्मै प्रयच्छति ॥ पुण्यं महत्समाप्नोति नित्यदानेन वै द्विजाः ॥ ९ ॥ त्रिसन्ध्यं कनकं यस्तु हुत्वा वह्निं प्रयच्छति ॥ न स लिप्येत पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ १० ॥ सकृत्कृष्णलदानेन स्वर्गे वर्षं सुखी वसेत् ॥ तथा च पञ्चवर्षाणि स्वर्गे इन्द्रैव मोपकम् ॥ ११ ॥ यः सुवर्णं सुवर्णस्य ब्राह्मणाय प्रय- च्छति ॥ निर्दोषः स्यात्स नाके तु मोदत्यब्दशतं ध्रुवम् ॥ १२ ॥ आत्मतुल्यं सुवर्णस्य यः प्रयच्छति वै द्विजाः ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तो ध्रुवे धा- ञ्जतिमाप्नुयात् ॥ १३ ॥ ब्रह्मघ्नो वा सुरापो वा स्तेनो वा गुरुतल्पगः ॥ सर्वपातकयुक्तोऽपि तेन दानेन मुच्यते ॥ १४ ॥ दानानामुत्तमञ्चैत- द्दानानामुत्तमोत्तमम् ॥ रूप्यं दत्त्वा ब्राह्मणाय कुली सर्वत्र जायते ॥ १५ ॥ चिरायुश्चाप्यनिर्द्विग्नो रूपसौभाग्यसंयुतः ॥ तासां कुले तु उत्पत्ति- र्गुणैः सर्वैर्युतो नरः ॥ १६ ॥ रूप्यमात्रप्रदानेन पुत्री भवति मानवः ॥ सर्वेषामेव कामानां यशसांसिक्रियादित्यस्य च ॥ १७ ॥ रूप्यदो रूपमाप्नोति भोगमाप्नोति ताम्रदः ॥ लोहारकूटयोर्दानान्निष्क्रयाम्भोन्नतोयसंशयम् ॥ १८ ॥ त्रपुसीसकयोर्दानाद्दंतिवृद्धिमाप्नुयात् ॥ रूप्यदं लोहपात्रञ्च यः प्र- द्याद्द्विजातये ॥ १९ ॥ पात्रं भवति कामानां विशेषञ्चास्य लोहतः ॥ शिल्पभाण्डानि यो दद्याल्लोहानि विविद्विजाः ॥ २० ॥ विद्यादानफलं तस्य कथितं नात्र संशयः ॥ चर्मदाता नरो नित्यं रक्षां समाधिगच्छति ॥ २१ ॥ आयुधानां प्रदानेन द्विनाशमवाप्नुयात् ॥ गजाश्वरथदानेन राजा भवति भूतले ॥ २२ ॥ रत्नानां च प्रदानेन राजेन्द्रः प्रजायते ॥ रत्नदानस्य यल्लोकं तद्भुक्त्वा शुचिं द्विजाः ॥ २३ ॥ यश्चन्द्रः शुक्नोलोकस्तु पद्मरागप्रदो रविः ॥ सौम्यो मरकतं दत्त्वा विष्णुलोके महीयते ॥ २४ ॥ मुक्ताफलप्रदानेन वारुणं लोकमश्नुते ॥ वैदूर्यस्य प्रदानेन द्वीपानां सप्त मोदते ॥ २५ ॥ रत्नान्यन्यानि दत्त्वा च राजराजस्य च द्विजाः ॥ सर्वेषामेव रत्नानां कनकं श्रेष्ठमुच्यते ॥ २६॥ धारणं कीर्तनं दानं कनकस्य प्रशस्यते ॥ दुःखप्रशमनं दानं दुरिष्टस्य च नाशनम् ॥ २७ ॥ परं पापहरं ज्ञेयमलक्ष्मीशमनं तथा ॥ दत्त्वा सुवर्णं लोकेषु यथेष्वेषु च मोदते ॥२८॥ विमानेनार्कवर्णेन हंसयुक्तेन भास्वता ॥ देवब्राह्मणपालेन कामतेन विहायसा ॥२९॥ भुक्त्वा दिवि चिरं भोगान्मानुष्यं सुखमाप्नुयात् ॥ अग्नेरपत्यं प्रथमं सुवर्णं भूर्वैष्णवी ब्रह्मसुताश्च गावः ॥ सर्वं हि दत्तं भवतिह तेन यः काञ्चनं गाञ्च महींश्च दद्यात् ॥ ३० ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु सुवर्णदानविधिनिरूपणो नाम दशाधिकत्रिशततमोऽध्यायः ॥ ३१० ॥ हंस उवाच ॥ नरस्तवासनदानेन स्थानं सर्वत्र विन्दति ॥ शय्यादानेन चाप्नोति भार्यां ब्राह्मणसत्तमाः ॥१॥ दत्त्वा द्विजाय शयनं स्वास्तीर्णं सोत्तरच्छदम् ॥

कुले महति सम्भूतां रूपद्रविणसंयुताम् ॥२॥ तथा पक्षवतीं भार्यां प्राप्नोति वशगां तथा ॥ अनेनैव प्रदानेन भार्या पतिमवाप्नुयात् ॥ ३ ॥ वितानकप्रदानेन सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ छत्रञ्च तथा विप्रा नात्र कार्या विचारणा ॥ ४॥ छत्रं शतशलाकं तु दत्त्वैवातपनिवारणम् ॥ सर्वतापहरिनि- मुक्तः स्वर्गलोके महीयते ॥ ५ ॥ याम्यं मार्ग तथा याति सुखेन द्विजसत्तमाः ॥ उपानहौ तथा दत्त्वा श्लक्ष्णे स्नेहसमन्विते ॥ ६॥ रथमश्वतरी- युक्तं त्रिदिवं प्रतिपद्यते ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तो याम्यमार्ग सुखं व्रजेत् ॥ ७ ॥ तालवृन्तप्रदानेन सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ पादुकानां प्रदानेन गतिमा- प्नोति शोभनाम् ॥ ८ ॥ पादपीठप्रदानेन स्थानं सर्वत्र विन्दति ॥ स्थानमेव तथाप्नोति दण्डं दत्त्वा द्विजातये ॥ ९ ॥ यज्ञोपवीतदानेन वस्त्रदानफलं लभेत् ॥ उष्णोष्णदानस्य तथा फलमेतदुदाहृतम् ॥ १० ॥ दन्तकाष्ठप्रदानेन सौभाग्यं महदाप्नुयात् ॥ मृत्तिकायाः प्रदानेन शुचिः सर्वत्र जायते ॥ ११ ॥ शौचस्नानोदकं दत्त्वा विरोगस्त्वभिजायते ॥ रोगनाशमवाप्नोति तथाभ्यङ्गप्रदः सदा ॥ १२ ॥ तथैवोष्णोदकेन रोग- नाशमवाप्नुते ॥ स्नानीयानि सुगन्धीनि दत्त्वा सौभाग्यमश्नुते ॥ १३ ॥ अनुलेपनदानेन रूपवानभिजायते ॥ कायाग्निदीप्तिं प्राकाश्यं गतिं चैव तथोत्तमाम् ॥ १४ ॥ यस्तु संसाधनार्थाय ब्राह्मणाय प्रयच्छति ॥ स याति वह्निसारोक्यं शत्रुनाशं च विन्दति ॥ १५ ॥ तैजसानि तु पात्राणि दत्त्वा सलवणानि च ॥ पात्रतमेति कामानां लावण्यं चानुयान्महत् ॥ १६ ॥ तैजसानि तु पात्राणि सतैलानि प्रयच्छतः ॥ आरो- ग्यमुत्तमं प्रोक्तं लावण्यमपि चोत्तमम् ॥ १७ ॥ तैजसानि तु पात्राणि ससर्पीणि प्रयच्छतः ॥ लावण्ययुक्ततं प्रोक्तं सौभाग्यमपि चोत्तमम् ॥ ॥ १८ ॥ नरश्चन्दनदानेन सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ तथैवागुरुदानेन यशसा भुवि राजते ॥ १९ ॥ सौभाग्यकारकं प्रोक्तं प्रदानं कुङ्कुमस्य तु ॥ तथा कर्पूरदानेन सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ २० ॥ मृगमदप्रदानेन यशसा भुवि राजते ॥ दत्त्वा जातीफलं विप्राः सफलां विन्दते क्रियाम् ॥ ॥ २१ ॥ स्नानानां मुखवासानां धूपानां च प्रदायकाः ॥ लोके प्रयान्ति नियतां भवन्ति च सुगन्धिनः ॥ २२ ॥ दत्त्वा पूगफलीन्विप्राः सफलां विन्दते क्रियाम् ॥ ताम्बूलस्य प्रदानेन सौभाग्यमपि विन्दति ॥ २३ ॥ समुद्गानां भाण्डानां शङ्खादीनां प्रदायकः ॥ पात्री भवति कामानां यशश्च न संशयः ॥ २४ ॥ कङ्कतस्य प्रदानेन परां वाचं प्रमुञ्चति ॥ शय्याप्रदानो लोकेषु तथा स्थानकरं परम् ॥ २५ ॥ अर्थिने यदभीष्टं स्यात्स्वल्पं वा यदि वा बहु ॥ तद्दत्त्वा पुण्यमाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः ॥ २६ ॥ किमिच्छैस्तैः पूजकैर्ब्राह्मणानां लोकं गत्वा ब्रह्मणो ब्राह्मणैभ्यः ॥ देवैर्विप्रैः पूज्यमानः सुखी स्यात्तस्माद्देयं प्रार्थितं ब्राह्मणेभ्यः ॥ २७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयसंवादे

७४

तृ० खं० अ० ३१३

मुनीन्प्रति हंसगीतास्वेकनेकवस्तुदानप्रशंसावर्णनो नामैकादशाधिकत्रिशततमोऽध्यायः ॥ ३११ ॥ ॥ हंस उवाच ॥ ॥ नृवाहानुरुषो यस्तु द्विजे सम्यक्प्रयच्छति ॥ अश्वमेधफलं तस्य कथितं द्विजसत्तमाः ॥ १ ॥ शिबिकायाः प्रदानेन वह्निहोत्रेमफलं तथा ॥ दासं कर्मकरं दत्त्वा गोसवस्य फलं लभेत् ॥ २ ॥ स याति शक्रसालोक्यं यस्तु गोधं प्रयच्छति ॥ यस्तु कर्मकरीं दासीं ब्राह्मणाय प्रयच्छति ॥ ३ ॥ लोकास्तु सुभगास्तस्य वस्त्राणां समुदाहृताः ॥ तरुणीं रूपसम्पन्नां दासीं यस्तु प्रयच्छति ॥ ४ ॥ सोऽप्सरोभिर्मुदा युक्तः क्रीडते नन्दने वने ॥ उष्ट्रं वा गर्दभं विप्रा यो यच्छति द्विजातये ॥५॥ अलकां स समासाद्य यक्षेन्द्रैः सह मोदते ॥ नानानामुत्तमं प्रोक्तं प्रदानं तुरगस्य तु ॥६॥ वडवायाः प्रदानेन तथा बहुफलं स्मृतम् ॥ तुर्ङ्गं ये प्रयच्छंति सूर्यलोकं व्रजंति ते ॥ ७॥ यावन्ति तस्य रोमाणि तावद्वर्षशतानि च ॥ शुक्लं तुरङ्गं दत्त्वा फलं दशगुणं लभेत् ॥ ८ ॥ गोर्पया कपिला श्रेष्ठा तथैव तुरगस्य तु ॥ तुरङ्गं सपर्य्याणं सालङ्कारं प्रयच्छति ॥ ९॥ पुण्डरीकफलं प्रोक्तं नात्र कार्या विचारणा ॥ चतुर्भिरुत्तरैर्युक्तं सर्वोपकरणैर्युतम् ॥ १० ॥ रथं द्विजाये दत्वा राजसूयफलं लभेत् ॥ १२ ॥ प्रदाय करिणीं सम्यगेतदेव फलं लभेत् ॥ ११ ॥ कुञ्जरस्य प्रदानेन स्वर्गलोके महीयते ॥ १३ ॥ चतुर्भिः कुञ्जरैर्युक्तं रथं दत्त्वा द्विजातये ॥ समग्रभूमिमातृजं दत्त्वा विप्राय वै द्विजाः ॥ राजसूयाश्वमेधाभ्यां फलं विन्दत्यसंशयम् ॥ १४ ॥ इह लोके भवत्तीह तेन ॥ इत्थञ्च लोकान्पुरुषः प्रयाति सम्पूदानस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम् ॥ १५ ॥ भूमिः सशैला सकना सतोया दत्ता हि लोके भवत्तीह तेन ॥ इत्थञ्च लोकान्पुरुषः प्रयाति सम्पूज्यमानोद्विजैश्चैवमहात्मा ॥ १६ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु वाहनदानविविधवर्णनो नामद्वादशाधिकत्रिशततमोऽध्यायः ॥ ३१२ ॥ हंस उवाच ॥ नानानामुत्तमं लोके वस्त्रदानं प्रकीर्तितम् ॥ वासो हि सर्वदैवत्यं सर्वप्रायोज्यमश्नुते ॥ १ ॥ वस्त्रदाता सुवेशः स्याद्रूपद्रविणसंयुतः ॥ युक्तो लावण्यसौभाग्यरोगैश्च तथा द्विजाः ॥ २ ॥ नीलं रक्तं तथा जीर्णं न देयं ब्राह्मणस्य तु ॥ देयं वस्त्राणिद्विरसं क्षौमं दत्त्वा बृहस्पतेः ॥ ३॥ दत्त्वा कार्पासिकं वस्त्रं स्वर्गलोके महीयते ॥ दत्त्वा सरोमं तदपि फलं दशगुणं भवेत् ॥ ४॥ आविकं वसनं दत्त्वा भृगूणां लोकमाप्नुयात् ॥ छागं दत्त्वा चाजिरसं क्षौमं दत्त्वा बृहस्पतेः ॥ ५ ॥ वसूनां लोकमाप्नोति कृशौकौशेयवाससी ॥ क्रिमिजञ्च ततो दत्त्वा सोमलोके महीयते ॥ ६ ॥ अभिप्रेतमवाप्नोति दत्त्वैव सुग्लोलिकाम् ॥ दत्त्वा वस्त्रकुलं वासो वसूनां लोकमाप्नुयात् ॥ ७॥ सुमेरुकदल्यादीनां दत्त्वा चैव तथाजिनम् ॥ वारवाणं शिरस्त्राणं हस्तत्राणं तथैव च ॥ ८ ॥ पादत्राणं च ददतः पृथक्फलं स्मृतम् ॥ वस्त्र

वि० ध० ॥४३१॥

दानं पवित्रन्तु पितॄणामपि तारणम् ॥ ९॥ कौसुंभरक्तं दत्त्वा तु सौभाग्यं महदाप्नुयात् ॥ दानात्कुङ्कुमरक्तस्य लावण्यं महदाप्नुयात् ॥ १० ॥ रङ्गे- न्त्यैरनीलैश्च रक्तं दत्त्वा सुखी भवेत् ॥ यथायथा तु वस्त्रस्य भवतीह महर्घता ॥ ११ ॥ यथायथा शुभ्रता च तथा पुण्यफलं लभेत्॥ अन्येषा- मपि दानानामेतदेव प्रकीर्तितम् ॥ १२ ॥ सर्वदो वस्त्रदः प्रोक्तो यतः सर्वत्र वस्त्रवान् ॥ पूजामाप्नोति धर्मज्ञास्तद्धि तस्माद्विशिष्यते ॥ १३ ॥ वस्त्रदः सुचिरं कालं भुक्त्वा देवसुखान्दिवि ॥ विमानेनानर्कवर्णेन हंसयुक्तेन भास्वता ॥ १४ ॥ मानुष्यमासाद्य भवेत्यरोगः शौचान्वितः सौख्यपरो विनीतः ॥ जनाभिरामश्च तथा सुवेशः पूज्यश्च लोके विदुषां सदैव ॥ १५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्र संवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु वस्त्रदानप्रशंसावर्णनो नाम त्रयोदशाधिकत्रिशततमोऽध्यायः ॥ ३१३ ॥ हंस उवाच ॥ धान्यानां ह्यत्तमं दानं कथितं द्विजपुङ्गवाः ॥ धान्येभ्योऽपि परं धान्यं रक्तशालिः प्रकीर्तितः ॥ १ ॥ रक्तशालिं नरो दत्त्वा सूर्यलोके महीयते ॥ दत्त्वा तथा सुगन्धाँश्च गन्धर्वैः सह मोदते ॥ २ ॥ कलमानां प्रदानेन शक्रलोके महीयते ॥ महाशालैः प्रदानेन वसूनां लोकमाप्नुयात् ॥ ३ ॥ काष्ठशालिं तथा दत्त्वा ऽअलकायां प्रसीदति ॥ व्रीहीनां चान्यधान्यानां दानात्स्वर्गमवाप्नुयात् ॥ ४ ॥ यव प्रदानेन नरः शक्रलोके महीयते ॥ तथा गोधूमदानेन वसूनां लोकमाप्नुयात् ॥ ५ ॥ प्रियो भवति लोकस्य प्रियेषु यः प्रयच्छति ॥ ददाति यस्तु श्यामाकं तस्य प्रीयन्ति देवताः ॥ ६ ॥ अन्येषां शूकधान्यानां प्रदानाद्धर्मरतो नरः ॥ स्वर्गलोकमानोति नात्र कार्या विचारणा ॥ ७ ॥ मुद्गदः शक्रलोकन्तु यमलोकन्तु माषदः ॥ यथेष्टं लोकमाप्नोति तथा विष्वास्तिलप्रदः ॥ ८ ॥ षष्टिकानां प्रदानेन लोकं नैर्रतं लभेत ॥ सचीणचणकं दत्त्वा लोकं वारुणमाप्नुयात् ॥ ९ ॥ वायव्यञ्च मसूराणि राजमाषाणि धानदम् ॥ अन्येषां शिम्बिधान्यानां दानात्सर्वमवाप्नु- यात् ॥ १० ॥ इक्षुसृष्टीकयोर्दानात्परं सौभाग्यमाप्नुयात् ॥ गुडप्रदस्तथारोग्यं सितादः काममीप्सितम् ॥ ११ ॥ फाणितस्य प्रदानेन परां तृप्ति- मवाप्नुयात् ॥ खण्डप्रदश्च सौभाग्यं सर्वान्कामानवाप्नुमदः ॥ १२ ॥ घृतदो जीवितं दीर्घ चारोग्यं तैलदस्तथा ॥ सर्वान्कामानवाप्नोति लवणं यः प्रयच्छति ॥ १३ ॥ सक्तुदस्तृप्तिमाप्नोति सिकतादस्तथा श्रियम् ॥ अकीर्तितानामन्येषां दानात्स्वर्गमवाप्नुयात् ॥ १४ ॥ पक्वान्नदानात्फलदं नृलोके शुक्कात्रमुक्तं हि तदाप्य यस्मात् ॥ यजन्ति यज्ञैः सततं द्विजेन्द्रास्तस्माच्च तत्पुण्यतमं प्रदिष्टम् ॥ १५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु धान्यदानप्रशंसा नाम चतुर्दशाधिकत्रिशततमोऽध्यायः ॥ ३१४ ॥ ॥ हंस उवाच ॥

वि० ध०
॥४४०॥

तृ० खं०
अ० ३१६

सर्वेषामेव दानानामन्नदानं विशिष्यते ॥ अन्नदानात्परं दानं न भूतं न भविष्यति ॥१॥ नात्र पात्रपरीक्षा स्यान्न कालनियमास्तथा ॥ न च देशः परीक्ष्योऽन्नं देयमन्नं सदैव तत्॥२॥ अभूभ्यश्चापथेभ्यश्च पतितेभ्यस्तथैव च ॥ कृमिकीटपतङ्गानां देयमन्नं सदैव तु ॥३॥ अन्नं हि जीवितं लोके प्राणाश्चान्नेनिनबन्धनाः ॥ अन्नदः प्राणदो लोके सर्वदश्च तथान्नदः ॥ ४॥ भुक्त्वा तथा च यस्यान्नं सन्तः स्याद्द्विजोत्तमाः ॥ ज्ञातव्यं ब्राह्मणश्रेष्ठा यस्यान्नं तस्य सन्ततिः॥५॥ दातव्यं सर्ववर्णेष्यो भोक्तव्यं ब्राह्मणस्य च ॥ यस्यत्वेनोदरेस्थन्त ब्राह्मणे म्रियते द्विजाः ॥६॥ तान्तु योनिमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ भक्ष्यद्भिः स्वर्गमाप्नोति शक्रलोकन्तु भोज्यद्भिः ॥ ७॥ लेह्यद्भिर्वासवं लोके वसूनमपि चोष्यद्भिः ॥ वरुणं लोकमवाप्नोति तथा पानप्रदो नरः ॥ ८ ॥ पानकानि सुगन्धीनि शीतलानि प्रपच्छतः ॥ सर्वकामसमृद्धः स्यान्नात्र कार्या विचारणा ॥ ९ ॥ परमान्नप्रदानेन तृप्तिर्भवति शाश्वती ॥ पिपासमानो म्रियते गवां लोके महीयते ॥१०॥ यो दद्यादपारिक्लिष्टमन्नमन्वानि वर्तते ॥ श्रान्तायादृष्टपूर्वाय तस्य पुण्य फलं महत् ॥ ११ ॥ सहस्रपरिवेष्टुन्तु नरकं स न गच्छति ॥ विमानैनानार्कवर्णन स्वर्गलोके महीयते ॥ १२॥ अपहन्यात्तथा विप्रा एकस्यार्त्तस्य यत्क्षुधा ॥ तेनासौ कर्मणा प्रेत्य महत्फलमुपाश्नुते॥ १३॥ गवादिदत्तन्नं लोके यश्वास्त्य दयितं गृहे ॥ तत्तद्वणवते देयं तद्द्वाक्यमियच्छता ॥ १४ ॥ दानान्यनेकानि फलञ्च तेषां बहुप्रकारं पुरुषः समीक्ष्य ॥ श्रद्धान्वितो ब्राह्मणसात्तु कुर्याद्यत्तद्देवात्ममना नृलोके ॥ १५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० खण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतास्वन्नदानप्रशंसा नाम पञ्चदशाधिकत्रिशततमोऽध्यायः ॥ ३१५ ॥ ॥ ऋषय ऊचुः ॥ कस्य दानस्य कः पात्रं तद्वदस्व महामते ॥ कस्मिन्देशे तथा काले किञ्चिद् दत्तं महाफलम् ॥ १ ॥ ॥ हंस उवाच ॥ ॥ न दानं यशसे दद्यान्नदद्यात्प्रोपकारिणे ॥ न नृत्यगीतशीलेभ्यो नास्तिकेभ्यश्च धार्मिकः ॥ २ ॥ पापशीले न दातव्यं कदाचिदपि किञ्चन ॥ पापशीले तु यदत्तं तद्दातुरदोषमावहेत् ॥ ३ ॥ धनदस्तेन पापेन शीघ्रमेव युज्यते ॥ तस्मात्प्राप्य धनं पुण्यं पुण्यशीलं समाचरेत् ॥ ४ ॥ धनदस्तेन पुण्येन योगमाप्नोत्यसंशयम् ॥ अन्नदानेन कर्तव्यं पात्रवेक्षणमप्यपि ॥ ५ ॥ अन्नं सर्वत्र दातव्यं धर्मकामेन वै द्विजाः ॥ सदोषोपि तु निर्दोष सगुणोतिगुणावहम् ॥ ६ ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन देयमन्नं सदैव तु ॥ विद्याध्ययनसक्तानामन्नदानं महाफलम् ॥ ७ ॥ शुभानामप्यथाऽन्वेषां कर्मणां द्विजपुङ्गवाः ॥ यथाश्रमुपयुञ्जानो नरः कर्माणि साधयेत् ॥ ८ ॥ कर्म साधयतः पुण्यमन्नदाता तथाऽश्नुते ॥ दत्त्वा नृपतिभीतानां धनिनाञ्च तथा धनम् ॥ ९ ॥ तस्कराम्भ्यश्च भीतानां फलमक्षयमश्नुते ॥ दियक्षता तथा दत्तं व्यसने हेतुमिच्छता ॥ १० ॥ दुःखान्वितानां दीना

॥४४०॥

नाक्षाख्यं तत्प्रकीर्तितम् ॥ विवाहमेखलाबन्धप्रतिष्ठादिषु कर्मसु ॥ १२॥ आपत्नेषु च यद्दत्तं तदक्षय्यमुदाहृतम् ॥ यज्ञोपकरणं द्रव्यं क्षत्रिये द्विज
पुङ्गवाः ॥ १२ ॥ पुण्योपयोगि तद्देयं शूद्रे शिल्पोपजीविनम् ॥ यस्योपयोगि यद्द्रव्यं देयं तस्यैव तद्भवेत् ॥ १३ ॥ येनेयेन च भाण्डेन
यस्य वृत्तिरुदाहृता ॥ तत् तस्यैव दातव्यं पुण्यकामेन धीमता ॥ १४ ॥ दण्डं कृष्णाजिनञ्चैव तथा विप्राः कमण्डलुम् ॥ चीरं पुण्यमवाप्नोति
दत्त्वैतां ब्रह्मचारिणे ॥ १५ ॥ वस्त्रं शय्यासनं धान्यं द्रव्यं वेश्म परिच्छदम् ॥ गृहस्थाय तु तद्दत्तं ज्ञेयं बहुफलं सदा ॥ १६ ॥ नीवारवल्कलं
शाकं फलमूलं च गोरसम् ॥ वानप्रस्थाय तद्दत्तमन्तं परिकीर्तितम् ॥ १७ ॥ भिक्षाप्रदानं यतये पात्रदानं तथा हितम् ॥ सौभाग्यद्रव्य
ताम्बूलरक्तवस्त्रादिकं स्त्रियः ॥ १८ ॥ स्त्रीणां प्रदानं दातव्यं भर्तुहस्ते तु नान्यथा ॥ प्रोक्तं संमहणं ह्येतद्द्भूतं भर्तुः प्रयच्छतः ॥ १९ ॥ अन्नं
प्रतिश्रयं चोभौ पान्थे दत्तं महाफलम् ॥ विवाहादिक्रियाकाले तत्क्रियासिद्धिकारकम् ॥ २० ॥ यः प्रयच्छति धर्मज्ञाः सोऽक्षय्येमवाप्नुयात् ॥
आतुरेभ्यो धनं दत्त्वा दानं बहुफलं लभेत् ॥ २१ ॥ बाले क्रीडनकं दत्त्वा मिष्टमन्नं तथैव च ॥ फलं मनोहरं वापि अभिप्रेतमफलं लभेत् ॥ २२ ॥
मिष्टान्नं मानवो दत्त्वा मिष्टानि तु कांक्षतम् ॥ अक्षयं फलमाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ २३ ॥ श्रीविहीने तथा दत्त्वा भोजनं द्विजसत्तमाः ॥
वस्त्रं शुभं वा धर्मज्ञाः पुण्यं महदुपाश्नुते ॥ २४ ॥ कृपास्थानपरो विप्रा विद्युतैः पुरुषः श्रिया ॥ तस्यानुकम्पा कर्तव्या सतां वर्त्मनि तिष्ठतः
॥ २५ ॥ कार्ये समुद्यमं कृत्वा परेषां समुपस्थिते ॥ अक्षयं फलमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ २६ ॥ यवसानां प्रदानेन धेनुमत्सु द्विजातिषु ॥
लवणानाञ्च धर्मज्ञा फलमक्षयमश्नुते ॥२७॥ प्रसवेषु तदा दत्तं व्यसनान्यभये ततः ॥ तद्दानमक्षयं प्रोक्तं पुरुषस्य विपश्चितः ॥२८॥दत्त्वा ब्राह्मण
शार्दूला जलमात्रमथार्थिने ॥ फलमक्षयमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ २९॥ क्लेशं विना दत्तमथार्थिने तु दानं हि लोके फलदं निरुक्तम् ॥
अभ्यर्थितेनाथ ततो न कार्या विमानना त्वर्थिजनस्य शक्त्या॥३०॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनोत्युत्पत्ति र्हसगीतासु
पात्रविशेषेण दानविशेषवर्णनो नाम षोडशाधिकत्रिशततमोऽध्यायः ॥३१६॥ ऋषय ऊचुः ॥ दानं बहुफलं काले यस्मिन्यत्परिकीर्तितम् ॥ तद्व
मस्माकमाचक्ष्व त्वं हि सर्वविदुच्यसे ॥ १॥ हंस उवाच ॥ संवत्सरे तथा दानं तिलस्य च महाफलम् ॥ परिपूर्वे तथा दानं यवानां द्विजसत्तमाः
॥ २ ॥ इडापूर्वेऽन्नवस्त्राणां धान्यानां चानुपूर्वके ॥ उदांसंवत्सरे दानं रजतस्य महाफलम् ॥३॥ उत्तरे त्वयने प्रोक्तं वस्त्रदानं फलप्रदम् ॥ स्नानानु
लेपनादीनां वसन्ते द्विजपुङ्गवाः॥४॥पानकानां तथा ग्रीष्मे छत्राणां तदनन्तरे ॥ शरदभ्रस्य धर्मज्ञा वस्त्राणामपि हैमने॥५॥वह्निदानं नरः कुर्या

वि० ध० तृ० खं० अ० ३१७

॥४४१॥

सूर्यस्योदयनं प्रति ॥ शिशिरे सततं वह्निं तर्पयित्वा तथा तिलैः ॥ ६ ॥ कुल्माषं सघृतं दत्त्वा यथाशक्त्या द्विजातिषु ॥ कायाभिदीप्तिं प्राकाश्यं शत्रुनाशञ्च विन्दति ॥ ७॥ सूक्ष्मास्ताम्रघटांश्चैव सौवर्णैः कर्णकान्वितान् ॥ जलकुम्भोपरिकृतानक्षयं फलमश्नुते ॥ ८॥ मध्याह्ने प्रावृषि स्नातः सततं द्विजपुङ्गवाः ॥ तिलप्रदानान्मार्गे तु प्राप्यलोकं स गच्छति ॥ ९॥ प्रियंगुं फाल्गुने दत्त्वा प्रियो भवति भूतले ॥ चैत्रे चित्राणि वस्त्राणि सौभाग्यं महदश्नुते ॥ १०॥ अन्नपानां प्रदानेन वैशाखे स्वर्गमश्नुते ॥ छत्रदानं तथा ज्येष्ठे सर्वान्कामानवाप्नुते ॥ दत्त्वा चोपानहौ स्वर्गमाषाढे ध्रुवमश्नुते ॥ ११॥ श्रावणे वस्त्रदानस्य कीर्त्तितं सुमहत्फलम् ॥ प्रोष्ठपादे तथा मासि प्रदानात्कांसिनस्तस्य च ॥ १२ ॥ आश्विने घृतदानेन रूपवानभिजायते ॥ कार्त्तिके दीपदानेन सर्वत्रौजस्यमश्नुयात् ॥ १३ ॥ लवणं मार्गशीर्षे तु दत्त्वा सौभाग्यमश्नुते ॥ पौषे कनकदानेन परां पुष्टिं तथैव च ॥ १४ ॥ पुष्पाणां च सिते पक्षे दानं लक्ष्मीकरं स्मृतम् ॥ फलानां च तथा दानं कृष्णपक्षे महाफलम् ॥ १५॥ लवणागुडोपेतमपूपं सूर्यवासरे ॥ सहिरण्यं नरो दत्त्वा न रोगैरभिभूयते ॥ १६ ॥ एवंविधं चन्द्रदिने ददत्सौभाग्यमाप्नुयात् ॥ काष्ठदानं भौमदिने शत्रुनाशमवाप्नुयात् ॥ १७ ॥ बोधे क्रीडनकानाञ्च दानं बालेषु शस्यते ॥ जीवाह्नि वस्त्रदानेन परां पुष्टिं समश्नुते ॥ १८ ॥ सर्वत्र रतिमाप्नोति शुक्रे दत्त्वा रतिप्रियम् ॥ अभ्यङ्गं सौरदिवसे दत्त्वा जीवितमाप्नुयात् ॥ १९॥ कृत्तिकासु सुवर्णस्य दानं बहुफलं स्मृतम् ॥ रक्तवस्त्रस्य रोहिण्यां सौम्ये च लवणस्य चारु ॥ २०॥ मृगस्य तथाऽर्द्धायां चादित्ये रजतस्य च ॥ घृतस्य च तथा पुष्ये गन्धानांमथ सर्पभे ॥ २१ ॥ तिलानाञ्च मघायोगे प्रियङ्गोर्भगदैवते ॥ आर्यम्णे चाप्यपूपानां सावित्रे पायसस्य च ॥ २२ ॥ चित्रायां चित्रवस्त्राणां सक्तूनां वायुदैवते ॥ ऐन्द्राग्ने चैव लोहानां मैत्रे माल्यफलस्य च ॥ २३॥ छत्रस्य च तथा शाक्रे मूले मूलफलस्य च ॥ हिमस्य मधुयुक्तस्य दानमाप्ये महाफलम् ॥ २४ ॥ विश्वेश्वरेन्नदानस्य श्रवणे वसनस्य च ॥ धान्यस्य वासवे विप्रा वारुणे चौषधस्य च ॥२५॥ अजपादे च बीजानां सस्यानां तदनन्तरे ॥ गोरसानां तथा पौष्णे स्नानानामथ चाश्विने ॥ ॥ २६ ॥ तिलानाञ्च तथा दानं भरणीषु महाफलम् ॥ प्रतिपद्यथ पुष्पाणां द्वितीयायां घृतस्य च ॥ २७ ॥ तृतीयायां तु वस्त्राणां चतुर्थ्यां कनकस्य तु ॥ पञ्चम्यान्तु फलानां वै षष्ठयां स्नानस्य मानदाः ॥२८॥ सप्तम्यां चाप्यपूपानामष्टम्याञ्च गुडस्य च ॥ कुल्माषस्य नवम्यान्तु दशम्यां रजतस्य च ॥ २९ ॥ एकादश्यां सुवर्णस्य द्वादश्यां वसनस्य च ॥ त्रयोदश्यां सुगन्धानां सितायास्तदनन्तरम् ॥ ३० ॥ दानञ्च परमावश्यं पञ्चदश्यां महाफलम् ॥ वैशाखशुक्लपक्षे तु तृतीयायां द्विजोत्तमाः ॥ ३१ ॥ यद्ददाति नरश्रेष्ठस्तत्तदक्षय्यमश्नुते ॥ विशेषेण

॥४४१॥

तथा दानमशस्तानां महाफलम् ॥ ३२ ॥ माघे श्रवणसंयुक्ता युक्ता स्याद्द्वादशी यदा ॥ तिलदानं महत्पुण्यं विनापि श्रवणेन तु ॥ ३३ ॥ मासि भाद्रपदे शुक्ले नवम्यां द्विजपुङ्गवाः ॥ गोधूमभक्तां सगुडां दत्त्वा पुण्यमवाप्नुयात् ॥ ३४ ॥ एतानि दानानि च कालयोगे प्रोक्तानि पुण्यानि मया द्विजेन्द्राः ॥ देयानि सर्वाणि विनापि योगैर्योगेन पुण्यं त्वधिकं निरुक्तम् ॥ ३५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मा- र्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु कालयोगे दानविधिवर्णनो नाम सप्तदशाधिकत्रिशततमोऽध्यायः ॥ ३१७ ॥ ऋषय ऊचुः ॥ व्रतं नक्षत्रसन्नाहं सदानं कथयस्व नः ॥ सर्वधर्मभृतां श्रेष्ठ प्रत्यक्षामलदर्शन ॥ १ ॥ हंस उवाच ॥ कृत्तिकासु महाभागाः पायसेन स- सर्पिषा ॥ संतार्य ब्राह्मणांत्साधूंल्लोकान्प्राप्नोत्यनुत्तमान् ॥ २ ॥ रोहिण्यां प्रथितैर्मांसैर्मधुरैश्च परैस्तथा ॥ पयोलुपानं दातव्यं चान्नाद्यार्थं द्वि- जातये ॥ ३ ॥ दोग्ध्रीं दत्त्वा सवत्सां तु नक्षत्रे सोमदैवते ॥ गच्छेन् मातॄनपोढोऽकान्स्वर्गेवासमनुत्तमम् ॥ ४ ॥ आर्द्रार्या कृसरं दत्त्वा तैलमिश्रं सुपोषितः ॥ नरस्तरति दुर्गाणि क्षुरधारांस्तु पर्वतान् ॥ ५ ॥ पूपान्पुनर्वसौ दत्त्वा तथैवान्नांश्च शोभनम् ॥ यशस्वी रूपसंपन्नो बह्वन्नो जायते कुले ॥ ६ ॥ पुष्ये तु कनकं दत्त्वा कृतं वाकृतमेव च ॥ अनालोकेषु लोकेषु सोमवत्स विराजते ॥ ७ ॥ अश्लेषासु च यो रूप्यं वृषभं वा प्रयच्छति ॥ स सर्वभयनिर्मुक्तः शुभं चाप्यधिगच्छति ॥ ८ ॥ मघासु तिलपूर्णानि वर्धमानानि मानवः ॥ प्रदाय पुत्रपशुमानि- ह प्रेत्य च मोदते ॥ ९ ॥ फाल्गुनीपूर्वसमये ब्राह्मणानासुपोषितः ॥ भक्ष्यं फाणितसंयुक्तं दत्त्वा सौभाग्यमृच्छति ॥ १० ॥ घृतक्षीरसमायुक्तं विविधन्पाष्टिकौदनम् ॥ उत्तराविषये दत्त्वा स्वर्गलोके महीयते ॥ ११ ॥ यद्यत्प्रदीयते दानं चोत्तराविषये नरैः ॥ महाफलमतीतञ्च भवती- ति विनिश्चयः ॥ १२ ॥ हस्ते हस्तिरथं दत्त्वा चतुर्युक्तमुपोषितः ॥ नरस्तरति दुर्गाणि क्षुरधारांश्च पर्वतान ॥ १३ ॥ चित्रायां वृषभं दत्त्वा पुण्यान्गंधांश्च मानवः ॥ चरत्यप्सरसां लोके रमते नन्दने वने ॥ १४ ॥ स्वातीष्वथ धनं दत्त्वा यदिष्टतममात्मनः प्राप्नोति लोकान्सु- शुभानिहैव च महद्यशः ॥ १५ ॥ विशाखायामनड्वाहं धेनुं दत्त्वा च दुग्धदाम् ॥ सप्रासङ्गं च शकटं सधान्यं वस्त्रसंमितम् ॥ १६ ॥ पितॄंश्च देवान्प्रीणाति प्राप्य चानन्त्यमश्नुते ॥ न च दुर्गाण्यवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ १७ ॥ दत्त्वा यथोक्तं विप्रेभ्यो वृत्तिमिश्रां स विन्दति ॥ नरकादींश्च स क्लेशांन्न प्राप्नोतीति निश्चयः ॥ १८ ॥ अनुराधासु प्रावारं वस्त्रान्तरसुपोषितः ॥ दत्त्वा युगशतं चापि नरः स्वर्गे महीयते ॥ १९ ॥ कालशाकं तु विप्रेभ्यो दत्त्वा मर्त्यः समूलकम् ॥ ज्येष्ठायमृद्धिमृद्धाम्च गतिमिष्टाम्च गच्छति॥२०॥ मूले मूलफलं दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यः समाहितः ॥

वि० ध० तृ० खं० अ० ३१४

॥४४२॥

स पितॄन्प्रीणयत्येव गतिमग्र्याञ्च गच्छति ॥ २१ ॥ अथ पूर्वास्वाषाढासु दधिपात्रामुपोषितः ॥ कुले वृत्तोपसम्पन्ने ब्राह्मणे वेदपारगे ॥ २२ ॥ प्रदाय जायते प्रेत्य कुले स बहुगोकुले ॥ उदकुम्भं ससर्पिष्कं प्रसृतं मधुफानितम् ॥ २३ ॥ दत्त्वोत्तरास्वाषाढासु सर्वाङ्कामान्त्समश्नुते ॥ दुग्धं त्वभिजिते योगे दत्त्वा मधुघृताप्लुतम् ॥ २४ ॥ वर्षं नित्यं मनीषिभ्यः स्वर्गलोके महीयते ॥ श्रवणे कम्बलं दत्त्वा वस्त्रान्तरितमेव च ॥ २५ ॥ श्वेतेन याति यानेन स्वर्गलोकान्संवृतान् ॥ गोप्रयुक्तं धनिष्ठासु यानं दत्त्वा समाहितः ॥ २६ ॥ वस्त्रारिश्मन्वं सद्यः प्रेत्य राज्यं प्रपद्यते ॥ गन्धाञ्छतभिषग्योगे दत्त्वा सागुरुचन्दनान् ॥ २७ ॥ प्राप्नोत्यप्सरसां लोकान्रेत्य गन्धैश्च शाश्वतान् ॥ पूर्वाभाद्रपदायोगे राजमाषान्रदाय च ॥ २८ ॥ सर्वभक्ष्यफलोपेतं स वै प्रेत्य सुखी भवेत् ॥ औरभ्रं चोत्तरायोगे यस्तु मांसं प्रयच्छति ॥ २९ ॥ स पितॄन्प्रीणयत्येव प्रेत्य चानन्त्यमश्नुते ॥ कांस्योपदोहनां धेनुं रेवत्यां यः प्रयच्छति ॥ ३० ॥ स प्रेत्य कामानादाय दातारमुपतिष्ठते ॥ रथमुश्वसमायुक्तं दत्त्वाश्विन्यां नरोत्तमः ॥ ३१ ॥ हस्त्यश्वरथसम्पन्नं वर्चस्वी जायते कुले ॥ भरणीषु द्विजातिभ्यस्तैलधेनुं प्रदाय वै ॥ गाः सुप्रसूताश्चाप्नोति नरः प्रेत्य यशस्तथा ॥ ३२ ॥ नक्षत्रसत्रं कथितं मयैतद्यथेष्टलोकाभिगमाय पुंसाम् ॥ कृत्वा सकृत्प्राप्नुतस्तत्तु कल्पमास्ते सुखं देवपतिर्यथासौ ॥ ३३ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु नक्षत्रसत्रविधानं नामाष्टादशाधिकत्रिशततमोऽध्यायः ॥ ३१८ ॥

॥ ऋषय ऊचुः ॥ भूय एव त्वमाचक्ष्व दानानां कालयोगतः ॥ फलं द्विजवराख्यांकं प्रत्यक्षामलदर्शन ॥ १ ॥

॥ हंस उवाच ॥ संप्राप्य चैत्रमासस्य शुक्लां पक्षदशीं नरः ॥ चित्रं वस्त्रयुगं दत्त्वा सोपवासो द्विजातये ॥ २ ॥ ब्राह्मणांश्चापरं विप्राः सौभाग्यं महदाप्नुयात् ॥ वैशाख्यां पौर्णमास्यान्तु ब्राह्मणान्सप्त पञ्च वा ॥ ३ ॥ क्षोद्रेणोक्तैस्तिलैः कृष्णैर्वर्णचयंविधेः वेतरैः ॥ प्रीयतां धर्मराजेति यद्वा मनसि वर्तते ॥ ४ ॥ यावज्जीवकृतोत्पापात्तक्षणादेव मुच्यते ॥ तस्मिन्नेव तथा काले सकुरं कृष्णमार्गणम् ॥ ५ ॥ तिलैः प्रच्छाद्य वासोभिः सर्वतनैरलंकृतम् ॥ तपस्यन्ते च दातव्या मही सवनकानना ॥ ६ ॥ कृष्णाजिने तिलान्कृत्वा हिरण्यमधुसर्पिषा ॥ ददाति यस्तु विप्राय सर्व तरति दुष्कृतम् ॥ ७ ॥ सोपवासस्तथा ज्येष्ठे पूर्णे तु शशलक्ष्मण ॥ उपानहौ तथा छत्रं दत्त्वात्यन्तसुखी भवेत् ॥ ८ ॥ आषाढ्यामन्नदानस्य प्राप्नोत्यन्नं नरो बहु ॥ जलधेनुप्रदानेन श्रावण्यां स्वर्गमाप्नुयात् ॥ ९ ॥ गोदानं प्रोष्ठपादे तु पौर्णमास्यां महाफलम् ॥ आश्वयुज्यां कांस्यपात्रां घृतपूर्णां द्विजातये ॥ १० ॥ सुवर्णञ्च तथा दत्त्वा दीप्तिमांस्त्वभिजायते ॥ कार्त्तिक्यां चन्द्रपूर्णाभमन्यवर्णमथापि वा ॥ ११ ॥ रत्नैर्गन्धैस्तथा धान्यैर्बीजैश्चैवोक्षतैव च ॥

॥४४२॥