विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

लङ्कान्विताः सर्वपापानपोहति ॥ ६६ ॥ दत्त्वा चामरजं कूर्चं श्रियमाप्नोत्यनुत्तमाम् ॥ आसनानां प्रदानेन स्थानं सर्वत्र विन्दति ॥ ६७ ॥ पाद
पीठप्रदानेन गतिमाप्नोत्यनुत्तमाम् ॥ गोदानफलमाप्नोति तथा पाद्यप्रदो नरः ॥ ६८ ॥ लोकेषु ध्वजभूतः स्याद्विष्णोर्दत्त्वा तथा ध्वजम् ॥
शक्रलोकेनावाप्नोति बहुनब्दगणान्ररः ॥ ६९ ॥ नरस्त्वथाचमनीयस्य दानाद्भवति निर्मलः ॥ मुखलेपप्रदानेन परं रूपमवाप्नुयात् ॥ ७० ॥
दर्पणस्य प्रदानेन दर्पवान्रूपवान्भवेत् ॥ दर्शयित्वा तथा तं च सुभगस्त्वभिजायते ॥ ७१ ॥ मात्रां तु परिचर्यार्थं निवेद्य विधिवत्तया ॥
सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते ॥ ७२ ॥ धान्यानामथ सस्यानां बीजानामथ धार्मिकः ॥ सुवर्णयोरप्योर्लोहानां रूपकाणां तथैव च ॥७३ ॥ नऽ
सहस्रगुणमाप्नोति फलमन्यत्र कीर्तनात् ॥ रूप्यदो रूपमाप्नोति विशेषेणाऽश्वि दुर्लभम् ॥ ७४ ॥ नरः सुवर्णदानेन सर्वान्कामावाप्नुते ॥ अजो
दानेन लोकेषु ग्रामण्युपमृगच्छति ॥ ७५ ॥ गवां लोकमवाप्नोति धेनुं दत्त्वा पयस्विनीम् ॥ अनडुहः प्रदानेन दशधेनुफलं लभेत् ॥७६ ॥ अजा
विमहिषोष्ट्राणां दानमश्वतरस्य च ॥ सहस्रगुणितं दानं पूर्वं प्रोक्तं प्रकीर्तितम् ॥ ७७ ॥ आरण्येषु मृगजातीनां तथा दानाच्च पक्षिणाम् ॥ अग्रियो
ममवाप्नोति सुभगश्च तथा भवेत् ॥ ७८॥ मृद्वोङ्गदानाद्देवस्य भूमिमाप्नोत्यनुत्तमाम् ॥ दन्तकाष्ठप्रदानेन तथा सौभाग्यमर्हति ॥ ७९ ॥ जित्वा
निलंवनं दत्त्वा विरोगस्त्वभिजायते ॥ युक्तः पीतपताकाभिर्निवेद्य गरुडध्वजम् ॥ ८० ॥ केशवं यो द्विजश्रेष्ठाः शक्रलोके महीयते ॥ युक्तं
नीलपताकाभिस्तालं दत्त्वा द्विजोत्तमाः॥८१॥ यस्माल्लोकात्पारिप्रेद्यो विरोगस्त्वभिजायते ॥ युक्तं श्वेतपताकाभिर्गारुडं यः प्रयच्छति॥८२॥ राजा
भवति लोकेस्मिन्सुखा लोकान्प्रचेतसः ॥ युक्तं रक्तपताकाभिर्देित्वा ऋष्यमनुत्तमम् ॥ ८३ ॥ अलर्कां समवाप्नोति तथा पापक्षयं नरः ॥ तोरणं
कारयेद्यस्तु देवदेव्यालये नरः ॥ ८४ ॥ लोकेषु तस्य द्वाराणि भवन्ति विवृतानि तु ॥ शयनासनदानेन स्थितिं विन्दति शाश्वतीम् ॥८५॥ उत्तर
च्छददानेन सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ देववेश्मोपभोगानि शिल्पभाण्डानि यो नरः ॥ ८६ ॥ दद्याद्वा वाय्वभाण्डानि गणेशत्वमवाप्नुयात् ॥ देव
श्रितेषु यत्किंचिद्द्वाद्विशक्तिसमन्वितः ॥ ८७ ॥ तदेवाक्षयमाप्नोति देवदेवप्रसादतः ॥ दत्त्वा धान्यानि बीजानि सस्यानि विविधानि च ॥८८॥
रूपकाणि च तान्येव प्राप्नोत्युतशराः पुनः ॥ दत्त्वा शाकानि रस्यानि विशोकस्त्वभिजायते ॥ ८९ ॥ दत्त्वा च व्यञ्जनान्यथ तथोपकरणानि
च ॥ पुष्पवृक्षं ततो दत्त्वा ग्रामस्याधिपतिर्भवेत्॥९०॥ फलवृक्षं तथा दत्त्वा नगराधिपतिर्भवेत्॥आरामं कारयित्वा तु राजा वै पार्थिवो भवेत् ॥९१॥

१ 'पुष्पवृत्तम्' इति ख० ।

वि० ध० ॥४६७॥

तृ० सं० अ० ३४१

नामसंकीर्तनं कृत्वा सुप्तप्रस्खलनादिषु ॥ ३९ ॥ वियोगं शीघ्रमाप्नोति सर्वानर्थैरसंशयम् ॥ कृत्वा नामसहस्रेण स्तुतिं तस्य महात्मनः ॥ ४० ॥ वियोगमाप्नोति नरः सर्वानर्थैरसंशयम् ॥ साम्ना ऋग्लिङ्गमंत्रैश्च तथैवाथर्वणेन तु ॥ ४१ ॥ कृत्वा त्विष्टुवनं तस्य दिव्यैरुक्तैस्तथा स्तवैः ॥ सर्वानर्थविनिर्मुक्तः कामानाप्नोति शाश्वतान् ॥ ४२ ॥ अभ्रष्टलक्षणैः कृत्वा स्वयं स्वरचितैःस्तवैः ॥ स्तवेद् ब्राह्मणशार्दूलस्तस्मात्कामानवाप्नुयात् ॥ ४३ ॥ न वित्तहानिनिचयैर्बहुभिर्मधुसूदनः ॥ तथा तोषमुपायाति यथा स्तोत्रैर्द्विजोत्तमाः ॥ ४४ ॥ स्तुतिः पवित्रा मङ्गल्या सर्वपापप्रणाशिनी ॥ सर्वानर्थप्रशमनी देवदेवस्य कीर्तिता ॥ ४५ ॥ तत्कथाश्रवणं कृत्वा सर्वानर्थैर्विमुच्यते ॥ तत्ततोऽश्रवणात्पापं जहाति सकलं तथा ॥ ४६ ॥ यत्र विष्णुकथा दिव्याः श्रुतयश्च सुसंहिताः ॥ तच्छ्रोतुमेत्य मनुष्येण परं पदमिच्छता ॥ ४७ ॥ विष्णोरायतने दत्त्वा तत्कथापुस्तकं नरः ॥ ब्रह्मलोकमवाप्नोति बहवो वत्सराञ्द्विजाः ॥ ४८ ॥ पुस्तकांश्च तथैवान्यान्प्रदद्याद्भरतर्षभ ॥ सारस्वतंमवाप्नोति लोकं कालं तथा बहु ॥ ४९ ॥ तत्कथां श्रावयेद्यस्तु तद्वत्सन्तानवोत्तमः ॥ गोदानफलमाप्नोति स नरस्तेन कर्मणा ॥ ५० ॥ श्रावके तु कृतं पुण्यं स फलांशेन युज्यते ॥ सूक्तं वाचकं कृत्वा देवागारे तथा नरः ॥ ५१ ॥ विद्यादानफलं प्राप्य ब्रह्मलोकं प्रपद्यते ॥ विष्णुं शङ्खप्रदानेन निर्वाणं लोकमश्नुते ॥ ५२ ॥ मातृभ्यामात्मनश्च तथा ख्याताश्शब्दाश्च जायते ॥ घण्टाप्रदानेन तथा महद्वश उपाश्नुते ॥ ५३ ॥ सौभाग्यमथ वाप्नोति किङ्किणीः प्रददन्नरः ॥ कूटागारं तथा दत्त्वा नगराधिपतिर्भवेत् ॥ ५४॥ कांत्या युक्तस्तथा लोके धार्मिकश्चापि जायते ॥ बहुन्ध्वजसङ्घांस्तु नाकलोके स मोदते ॥ ५५ ॥ पताकां ये प्रयच्छन्ति कूटागारे मनोहराम् ॥ सन्तत्यज्य सकलं पापं वायुलोके व्रजन्ति ते ॥ ५६ ॥ पताकां च शुभां दत्त्वा तथा केशववेश्मनि ॥ वायुलोकमवाप्नोति बहुन्वब्दानिमानिनि तु ॥ ५७ ॥ दोधूयते यथा सा च वायुना केशवालये ॥ तथातथा हि सकलं देहतापं विधूयते ॥ ५८ ॥ यथायथा च सा शोभां करोति त्रिदशालये ॥ तथातथा स यशसा महता भुवि राजते ॥ ५९ ॥ वितानक्रमदानेन सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ परां निर्वृतिमाप्नोति यत्रयत्राभिजायते ॥ ६० ॥ दत्त्वा तु देवकर्मार्थं नवां वेदीं दृढां शुभाम् ॥ पार्थिवत्वमवाप्नोति देहिदेहिं पृथिवी यतः ॥ ६१ ॥ यः कुम्भं देवकर्मार्थं नरो दद्यान्नवं शुभम् ॥ स लोकमाप्नोति नरो वारुणं गतकल्मषः ॥ ६२ ॥ चतुरः कलशान्दद्याद्यस्तु देवेष्टदो नरः ॥ चतुरस्तमुद्रवत्यां स भुङ्क्ते वसुन्धराम् ॥ ६३ ॥ दर्भेणापि विप्रेन्द्राः कलशं सुसमाहितः ॥ राजा भवति धर्मात्मा भूतले नात्र संशयः ॥ ६४ ॥ वारिधानीं तथा दत्त्वा वारुणं लोकमश्नुते ॥ कमण्डलुप्रदानेन गोदानफलमाप्नुयात् ॥ ६५॥ उशीरकूर्चकं दत्त्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ दत्त्वा गोपा

॥४६७॥

लुकान्वितः सर्वपापानपोहति ॥ ६६ ॥ दत्त्वा चामरजं कूर्चं श्रियमाप्नोत्यनुत्तमाम् ॥ आसनानां प्रदानेन स्थानं सर्वत्र विन्दति ॥ ६७ ॥ पाद- पीठप्रदानेन गतिमाप्नोत्यनुत्तमाम् ॥ गोदानफलमाप्नोति तथा पाद्यप्रदो नरः ॥ ६८ ॥ लोकेषु ध्वजभूतः स्याद्विष्णोर्दृष्ट्वा तथा ध्वजम् ॥ शक्रलोकेनावाप्नोति बहूनब्दगणान्ररः ॥ ६९ ॥ नरस्त्वाचमनीयस्य दानाद्भवति निर्मलः ॥ सुखलेपप्रदानेन परं रूपमवाप्नुयात् ॥ ७० ॥ दर्पणस्य प्रदानेन दर्पाद्भावरूपवान्भवेत् ॥ दर्शयित्वा तथा तं च सुभगस्त्वभिजायते ॥ ७१ ॥ मात्रां तु परिचर्यार्थं निवेद्य विधिवत्तथा ॥ सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते ॥ ७२ ॥ धान्यानामथ सस्यानां बीजानामथ धार्मिकः ॥ सुवर्णदानेन सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ ७३ ॥ नऽ सहस्रगुणमाप्नोति फलमन्यत्र कीर्तनात् ॥ रूप्यदो रूपमाभाति विशेषाद्भुवि दुर्लभम् ॥ ७४ ॥ नरः सुवर्णदानेन सर्वान्कामानुपाश्नुते ॥ नऽ दानेन लोकेषु ग्रामण्यमुपगच्छति ॥ ७५ ॥ गवां लोकमवाप्नोति धेनुं दत्त्वा पयस्विनीम् ॥ अनडुहः प्रदानेन दशधेनुफलं लभेत ॥७६॥ अजां विमहिषोष्ट्राणां दानमश्वतरस्य च ॥ सहस्रगुणितं दानं पूर्वं प्रोक्तं प्रकीर्तितम् ॥ ७७ ॥ आरण्यमृगजातीनां तथा दानाच्च पक्षिणाम् ॥ अग्निष्टो- ममवाप्नोति सुभगश्च तथा भवेत् ॥ ७८॥ मृदोदानाद्देवस्य भूमिमाप्नोत्यनुत्तमाम् ॥ दन्तकाष्ठप्रदानेन तथा सौभाग्यमर्हति ॥ ७९ ॥ जिह्वा- निर्लेखनं दत्त्वा विरोगस्त्वभिजायते ॥ युक्तः पीतपताकाभिर्निवेश्य गरुडध्वजम् ॥ ८० ॥ केशवं यो द्विजश्रेष्ठाः शक्रलोके महीयते ॥ युक्तं नीलपताकाभिस्तालं दत्त्वा द्विजोत्तमाः ॥८१॥ यस्त्वालोकात्पापमिश्रो विरोगस्त्वभिजायते ॥ युक्तं श्वेतपताकाभिर्गारुडं यः प्रयच्छति॥८२॥ राजा भवति लोकेस्मिन्मुक्ता लोकान्प्रचेतसः ॥ युक्तं रक्तपताकाभिर्दत्त्वा ऋषभमुत्तमम् ॥ ८३ ॥ अलर्कां समवाप्नोति तथा पापक्षयं नरः ॥ तोरणं कारयेद्यस्तु देवदेवालये नरः ॥ ८४ ॥ लोकेषु तस्य द्वाराणि भवन्ति विवृतानि तु ॥ शयनासनदानेन स्थितिं विन्दति शाश्वतीम् ॥८५॥ उत्तर- च्छददानेन सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ देवेभ्योपभोगानि शिल्पभाण्डानि यो नरः ॥ ८६ ॥ दद्याद्वा वाद्यभाण्डानि गणेशत्वमवाप्नुयात् ॥ देव- श्रितेषु यत्किञ्चिद्दद्याद्भक्तिसमन्वितः ॥ ८७ ॥ तदेवाक्षयमाप्नोति देवदेवप्रसादतः ॥ दत्त्वा धान्यानि बीजानि सस्यानि विविधानि च ॥८८॥ रूपकाणि च तान्येव प्राप्नोत्यनुत्तराः पुनः ॥ दत्त्वा शाकानि रम्याणि विशोकस्त्वभिजायते ॥ ८९ ॥ दत्त्वा च व्यञ्जनान्याथ तथोपकरणानि च ॥ पुष्पवृक्षं¹ ततो दत्त्वा ग्रामस्याधिपतिर्भवेत्॥९०॥फलवृक्षं तथा दत्त्वा नगराधिपतिर्भवेत्॥आरामं कारयित्वा तु राजा वै पार्थिवो भवेत् ॥९१॥

¹ 'पुष्पवन्तम्' इति ख० ।

वि० ध० ॥४५८॥

तृ० खं० अ० २४१

जलाशयं तथा कृत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ सपुष्पफलवृक्षैर्युक्तं कृत्वा जलाशयैः ॥ ९२ ॥ उद्यानैः पद्मिनीखण्डैश्चैव मनोरहैः ॥ श्वेतद्वीपमवाप्नोति बह्वब्दगणानि तु ॥ ९३ ॥ प्रीणयेद्देवदेवेशं गवां ग्रासेण यो नरः ॥ तस्य प्रीतः स भगवानभीष्टफलो भवेत् ॥ ९४ ॥ अतीव दयितास्तस्य ब्राह्मणा द्विजसत्तमाः ॥ ब्राह्मणैः पूजितैर्विष्णुः स्वयं भवति पूजितः ॥ ९५ ॥ दीनांधकृपणानाथांबहूनथापि दानतः ॥ यः प्रीणाति जगन्नाथं तस्य देवः प्रसीदति ॥ ९६॥ उपासकस्तैः स्नानैस्तीर्थानुसरणेन वा। आयतस्थानसंस्थानां पशूनां च विवर्जनात् ॥ ९७॥ गुरूशुश्रूषया क्षान्त्या तथा वै श्राद्धकर्मणा ॥ आहारनियमैस्तैस्तैः परंपीडांविवेशतः ॥ ९८ ॥ पूजयित्वा जगन्नाथं श्वेतद्वीपमवाप्नुयात् ॥ परं पदमवाप्नोति प्रसन्ने मधुसूदने ॥ ९९ ॥ अभिवाद्य जगन्नाथं कृतार्थश्च तथा भवेत् ॥ नमस्करिक्रिया तस्य सर्वपापप्रणाशिनी ॥ १०० ॥ प्रणामं पापशमनं तथैव परिकीर्तितम् ॥ जानुभ्यां चैव पाणिभ्यां शिरसा च विचक्षणः ॥१०१॥ कृत्वा प्रणामं देवेभ्यः सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ परमाणूनि वर्तन्ते ललाटे पुरुषस्य च ॥ १०२ ॥ पार्थिवानि भवंतीह नमतो मधुसूदनम् ॥ तावन्त्यब्दानि विप्रेन्द्राः स्वर्गलोके महीयते॥१०३॥ देवाच्चादर्शनाद्देव प्रणमेन्मधुसूदनम् ॥ स्थानापेक्षा न कर्तव्या दृष्ट्वाऽर्चा द्विजसत्तमाः ॥ १०४ ॥ देवाचर्चादृष्टिपूर्तं हि शुचिः सर्वं प्रकीर्तितम् ॥ देवाचर्चादृष्टिपूर्तेन स्नानं कृत्वा जलाशये ॥ १०५॥ सर्वपापविनिर्मुक्तः क्षणाद्भवति निर्मलः ॥ तीर्थानां तत्र सर्वेषां संनिधानं प्रकीर्तितम् ॥१०६॥ पादोदकेन वाभ्युक्ष्य तथा मूर्द्धानमात्मनः ॥ स्नातो भवति धर्मात्मा नात्र कार्या विचारणा ॥१०७॥ पादोदकं शान्तिकरमधमङ्गल्यविनाशनम् ॥ दुष्टदुःस्वप्नशमनं सर्वपापविनाशनम् ॥१०८॥ धन्यं पवित्रं मङ्गल्यं सर्वपापहरं शिवम् ॥ शिरसा मानवश्चाग्र्याः कल्यपुण्याय धारयेत्॥१०९॥सर्वा ङ्ग्रप्रणिपातेन सर्वकामयुतो नरः ॥ सर्वानर्थविनिर्मुक्तो गोदानफलमाप्नुयात् ॥ ११० ॥ रूक्ममाषकदानस्य फलं विप्राः पदेपदे ॥ पुरुषस्तु समाप्नोति यः करोति प्रदक्षिणम् ॥ १११ ॥ ध्यानं तु देवदेवस्य सर्वव्याधिविनाशनम् ॥ यावत्कालं करोतीह ध्यानं वै निश्चलं नरः ॥ ११२ ॥ तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥ निराशीर्निर्ममो यस्तु विष्णोध्यांनरतो भवेत् ॥ ११३ ॥ तत्पदं समवाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति ॥ यज्ञानां तपसां चैव ध्यानमेव परं स्मृतम् ॥११४॥ देवाग्रे कारयेद्यस्तु रम्यामापणवीथिकाम् ॥ राजा भवति लोकेषु विजिताखिलदैवतः॥११५॥ नगरं च तथा कृत्वा साम्राज्यमधिगच्छति ॥ यानवाहनदानेन सर्वकालं सुखी भवेत् ॥११६॥ शिबिकां ये प्रयच्छंति ते प्रयान्त्यमरावतीम् ॥ ॥४०८॥

१ 'कल्यपुण्याय धारयेत्' इति ख० पा।

अश्वस्थाः सूर्यलोकस्था राजन्ते दिवि सूर्यवत् ॥११७॥ करीन्द्रदानाच्छक्रस्य चिराल्लोकाच्च्युतो नरः ॥ राजा भवति धर्मात्मा पृथिव्यां पृथिवी-
पतिः ॥११८॥ दासं दत्त्वा सुखी लोके स्वर्गसदोभिजायते ॥ दासीं दत्त्वा तथा विप्रा नात्र कार्या विचारणा ॥११९॥ गणिकां ये प्रयच्छंति
नृत्यगीतविशारदाम् ॥ सर्वदुःखविनिर्मुक्तास्ते प्रयान्त्यमरावतीम् ॥१२०॥ दुन्दुभिं ये प्रयच्छन्ति कीर्त्तिमन्तो भवन्ति ते ॥ राजा भवति लोके-
स्मिञ्छत्रं दत्त्वा द्विजोत्तमाः ॥१२१॥ नाप्नोति रिपुजं दुःखं संग्रामे रिपुजिद्भवेत् ॥ तालवृन्तप्रदानेन निर्वृतिं प्राप्नुयात्पराम् ॥१२२॥
तथाचमनदानेन श्रीमान्भवति भूतले ॥ मुच्यते च तथा पापैः स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ १२३ ॥ उपानत्संग्रहदानेन विमानमधिगच्छति ॥
यथेष्टं तेन लोकेषु विचरत्यमरप्रभः ॥ १२४ ॥ यथादेशं यथाकालं रत्नलिङ्गं सुरालये ॥ दत्त्वा भवति राजेव नात्र कार्या विचारणा ॥
॥ १२५ ॥ धारणोपयोग्यानि दत्त्वात्यन्तं सुखी भवेत् ॥ माल्याधारं तथा दत्त्वा धूपाधारं तथैव च ॥ १२६ ॥ गन्धाधारं तथा पात्रं कामा-
नां पात्रतां व्रजेत् ॥ समुद्गजानि पात्राणि दत्त्वा वै तैजसानि वा ॥ १२७ ॥ पात्रं भवति कामानां विधानां च धनस्य च ॥ यत्किञ्चिद्देवदेवाय
द्वादशिक्समन्वितः ॥ १२८ ॥ तद्देवाख्यमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ विस्मापनीयं यत्किञ्चित्कृत्वात्यन्तं सुखी भवेत् ॥ १२९ ॥
स्नानशाटकदानेन वह्निष्टोमफलं लभेत् ॥ तैलेन स्नपनं कृत्वा सौभाग्यमधिगच्छति ॥ १३० ॥ गन्धतैलेन दिव्यानि सुगन्धीनि
शुचीनि च ॥ केशवाय नरो दत्त्वा गन्धर्वैः सह मोदते ॥ १३१ ॥ घृतेन स्नपनं कृत्वा [सर्वपापान्व्यपोहति ॥ १३२ ॥ घृतमज्ज्येन देवेशं पौष्पपुण्यान्विते
नरः ॥ १३२ ॥ स्नापयित्वाश्वमेधस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम् ॥ एतदेव फलं प्रोक्तमुत्तरायणवासरे ॥ १३३ ॥ घृतं पवित्रममृतलं
घृतममृतमुत्तमम् ॥ तेन गव्येन संस्नाप्य प्रतिमां वैष्णवीं नरः ॥ १३४ ॥ सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते ॥ गवां लोकम-
वाप्नोति क्षीरोदमथ वा पुनः ॥ १३५ ॥ रोगार्त्तो मुच्यते रोगाद्वद्धो मुच्येत बन्धनात् ॥ भयान्मुच्येत भीतश्च घृतेन स्नपयेद्धरिम् ॥ १३६ ॥
सर्वान्कामानवाप्नोति सर्वानर्थविवर्जितः ॥ मधुना स्नापनं कृत्वा सौभाग्यमधिगच्छति ॥ १३७ ॥ लोके मित्राण्यवाप्नोति नरश्चैश्वर्येण च ॥
दध्नैवं स्नपनं ज्ञेयमंगल्यविनाशनम् ॥ १३८ ॥ क्षीरेण स्नपनं विप्राः क्षीराम्भोधिप्रदं तथा ॥ देयानि देवदेवाय दधिक्षीरघृतान्यथ ॥ १३९॥
गोधूमयवचूर्णैस्तु तोषयित्वा जनार्दनम् ॥ रोध्रवर्णकसकीर्णैर्वरूपं तथाप्नुयात् ॥ १४० ॥ स्नपनं माषचूर्णेन वह्निष्टोमफलप्रदम् ॥ मसूरचूर्णं
दानं च तथा सौभाग्यवर्धनम् ॥ १४१ ॥ मसूरमाषपूर्णं तु कुंकुमाक्षतसंयुतम् ॥ निवेद्य देवदेवाय गन्धर्वैः सह मोदते ॥ १४२ ॥ तद्वत् कलश

वि० ध०
॥४६॥

तृ० खं०
अ० ३४१

दानेन प्रियामाप्नोत्यनुत्तमाम् ॥ १४२ ॥ शैवालानप्रदानेन¹ वर्णं शुभमवाप्नुयात् ॥ १४३ ॥ कालीयकप्रदानेन परां निर्वृतिमाप्नुयात् ॥ दोपूरकप्रदानेन
सर्वानग्नीन्व्यपोहति ॥ १४४ ॥ तथा वर्णकदानेन सर्वमेव शुभं वदेत् ॥ तगरस्नानदानेन सौभाग्यमधिगच्छति ॥ १४५ ॥ प्रियत्वमाप्नुया-
ल्लोके प्रियङ्गुस्नानदो नरः ॥ सदा भवति सिद्धार्थः सिद्धार्थकस्नानदस्तथा ॥ १४६ ॥ सर्वौषधिप्रदानेन वाजिमेधफलं लभेत् ॥ स्नानार्थं देवदेवस्य
यस्तु गन्धान्प्रयच्छति ॥ १४७ ॥ भवन्ति वशगास्तस्य नार्यः सर्वत्र सर्वदा ॥ दत्त्वा जातीफलं मुख्यं सफलं विन्दते श्रियम् ॥ १४८ ॥
शमीपत्रप्रदानेन सौभाग्यमधिगच्छति ॥ त्वक्प्रदानात्तथा लोके भवतीह बलान्वितः ॥ १४९ ॥ दत्त्वा मृगमदस्नानं सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥
रत्नोदकप्रदानेन श्रियमाप्नोत्यनुत्तमाम् ॥ १५० ॥ बीजपूरकमदानेन क्रियासाफल्यमाप्नुयात् ॥ पुष्पतोयप्रदानेन श्रीमान्भवति मानवः ॥
॥ १५१ ॥ फलोतोयप्रदानेन सफलां विन्दते क्रियाम् ॥ पुन्नामवारिभिर्युक्तं कलशं पूजितं नरः ॥ १५२ ॥ सोपवासो हरेद्दत्त्वा पुत्रमाप्नोत्य-
संशयम् ॥ क्षीरप्रह्लवसँयुक्तान्कलशान्सुविभूषितान् ॥ १५३ ॥ दत्त्वैव देवदेवाय वाजपेयमवाप्नुयात् ॥ जयकारं नरो यस्तु करोति द्विजपुङ्ग-
वः ॥ १५४ ॥ वन्दिनां स भवेद्वन्द्य सदा स्तुत्यो नरोत्तमः ॥ तीर्थोदकानि पुण्यानि स्वयमानीथ मानवः ॥ १५५ ॥ देवस्य स्नपनं दत्त्वा
सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ अर्चितान्कलशान्कृत्वा परिक्राम्य तथैव च ॥ १५६ ॥ यस्नपयेत्सलिले तत्र तस्य पुष्टिः सदा भवेत् ॥ तीर्थतोयं
तथा दत्त्वा देवस्याचमनं पुनः ॥ १५७ ॥ स्वर्गलोकमवाप्नोति सर्वपापविवर्जितः ॥ उत्सादनमथाभ्यङ्गं स्नानं कृत्वा स्वयं हरेः ॥ १५८ ॥
गाणपत्यमवाप्नोति तथा लोके सुखी भवेत् ॥ निष्पुंसनाथं देवस्य यस्तु वस्त्रं प्रयच्छति ॥ १५९ ॥ चन्द्रलोकमवाप्नोति सुखं प्राप्नोति
चोत्तमम् ॥ चन्दनेनानुलेप्यैनं चन्द्रलोकमवाप्नुयात् ॥ १६० ॥ शारीरमानसैर्दुःखैस्तथा चैव विमुच्यते ॥ कुंकुमेनानुलेप्यैनं
सूर्यलोके महीयते ॥ १६१ ॥ सौभाग्ययुक्तं लोके तथा प्राप्नोति मानवः ॥ कूर्पणेनानुलेप्यैनं वारुणं लोकमाप्नुयात् ॥
॥ १६२ ॥ शारीरैर्मानसैर्दुःखैस्तथैव च विमुच्यते ॥ भवन्ति वशगास्तस्य तथैव सततं स्त्रियः ॥ १६३ ॥ दत्त्वा मृगमदं मुख्यं यशसा
भुवि राजते ॥ दत्त्वा जातीफलक्षोदं क्रियासाफल्यमश्नुते ॥ १६४ ॥ रक्षोघ्नागुरुसारेण त्वनुलेप्य जनार्दनम् ॥ सौभाग्ययुक्तं लोके
बलं प्राप्नोति चोत्तमम् ॥ १६५ ॥ तथा बकुलनिर्य्यासैर्विद्याधरफलं लभेत् ॥ वकुलागुरुमिश्रेण चन्दनेन सुगन्धिना ॥ १६६ ॥ समालभ्य
॥४६॥

---
¹ 'कमलान्' इति ख० ।

जगन्नाथं पौण्डरीकफलं लभेत् ॥ एकीकृत्य तु सर्वाणि समालभ्य जनार्दनम् ॥ १६७ ॥ अश्वमेधस्य मुख्यस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम् ॥ कामगः सर्वलोकेषु विचरत्यमरोपमः ॥ १६८ ॥ षोडशुलिप्येत देवेशं कीर्तितैर्वरुलेपनैः ॥ पार्थिवानि च यानि स्युः परमाणूनि तत्र वै ॥ १६९ ॥ तावत्यब्दानि लोकेषु कामचारी भवेत्तसौ ॥ न दातव्यं द्विजश्रेष्ठाः अतोऽन्यदुपलेपनम् ॥ १७० ॥ अनुलेपनमुख्यं च चन्दनं परिकीर्तितम् ॥ अनुलिप्य जगन्नाथं तालवृन्तेन वीजयेत् ॥ १७१ ॥ वायुलोकमवाप्नोति पुरुषस्तेन कर्मणा ॥ केशांसो गन्धव्यञ्जनं दत्त्वा सुभ मदो नरः ॥ १७२ ॥ सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते ॥ यच्छेते यस्तु गन्धानि गन्धयुक्तिकृतानि तु ॥ १७३ ॥ गन्धर्वत्वं स्मृतं तस्य सौभाग्यं च त्पयोत्तमम् ॥ चामरैर्वीजयेद्यस्तु देवदेवं जनार्दनम् ॥ १७४ ॥ तिलप्रस्थप्रदानस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम् ॥ एकवस्त्रप्रदानेन सर्वान्कामानवाप्नुयात्॥ १७५॥ कार्पासिकं वस्त्रयुग्मं यः प्रदद्याज्जनार्दने ॥ यावन्ति तस्य तन्तूिन हस्तमात्रामितानि तु ॥ १७६ ॥ तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥ महार्घता तथा तस्य साधुवेशोद्भवो यथा ॥ १७७॥ सूक्ष्मता च तथा विप्रास्तथा प्रोक्तं फलं महत् ॥ स्वर्गोग्रहस्य वक्ष्यामि वस्त्रदस्य फलायतः ॥ १७८ ॥ शुक्लवस्त्रप्रदानेन श्रियमाप्नोत्यनुत्तमाम् ॥ महारजतदत्तेन सौभाग्यं महदश्नुते ॥ १७९ ॥ नीलरक्तं विना रक्तं शेषं रक्तैर्द्विजोत्तमाः ॥ दत्त्वा भवति धर्मात्मा सर्वव्याधिविवर्जितः ॥ १८० ॥ नीलरक्तं तथा जीर्णं वस्त्रमन्यधृतं तथा ॥ देवदेवाय यो दद्यात्सर्वपापैर्विमुच्यते ॥ १८१॥ दुकूलप्रदानेन वह्निष्टोमफलं लभेत् ॥ कौशेयानि च वस्त्राणि सुसृष्टानि लघूनि च ॥ १८२ ॥ यः प्रयच्छति देवाय सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥ सलोमानि च वस्त्राणि यः प्रयच्छति धर्मवित् ॥ १८३ ॥ कृतानि वारवाणानि सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥ राङ्क वा मुगलोमाश्च कदल्यश्च तथा शुभाः ॥ १८४ ॥ यो दद्याद्देवदेवाय सौक्ष्म्यमफलं लभेत् ॥ नानाभक्तिविचित्राणि चीनजानि नवानि च ॥ ॥ १८५ ॥ दत्त्वा वासांसि शुभ्राणि राजसूयफलं लभेत् ॥ दत्त्वा निर्विशङ्कं सद्यः शत्रुभिर्नाभिभूयते ॥ १८६ ॥ दत्त्वा तद्वद्वंशुयुग्ममभि मेधफलं लभेत् ॥ यज्ञोपवीतदानेन ब्रह्मदानफलं लभेत् ॥ १८७ ॥ कर्णपूरप्रदानेन श्रुतिं विन्दति सर्वतः ॥ दत्त्वा चापराम् मुख्यं न भूतै रभिभूयते ॥ १८८ ॥ कूर्चप्रसाधनं दत्त्वा सुखमत्यन्तमश्नुते ॥ कङ्कतस्य प्रदानेन विरोगस्त्वभिभायते ॥ १८९ ॥ रूपवांश्च सुवेशश्च सुभगस्स र्वभागपि ॥ वस्त्रप्रदानाद्भवति सर्वकामसमन्वितः ॥ १९० ॥ विभूषणप्रदानेन राजा भवति भूतले ॥ रम्याणि रत्नचित्राणि सौवर्णानि द्विजोत्तमाः ॥ १९१ ॥ दत्त्वाभरणजातानि राजसूयमवाप्नुयात् ॥ प्रतिरूपकरत्नानि न देयानि कदाचन ॥ १९२ ॥

वि० ध० ॥४६०॥ बृ० सं० अ० ३४ ॥४६०॥

पादाङ्गुलीयदानेन गृह्याधिपतिर्भवेत् ॥ पादाभरणदानेन स्थानं सर्वत्र विन्दति ॥ १९३ ॥ श्रोणीसूत्रप्रदानेन महीं सागरमे खलाम् ॥ प्रशास्ति निहतामित्रो नात्र कार्या विचारणा ॥ १९४ ॥ हस्ताङ्गुलीयदानेन परं सौभाग्यमाप्नुयात् ॥ तथैवाङ्गद दानेन राजा भवति भूतले ॥ १९५ ॥ केयूरदानाद्भवति शत्रुपक्षक्षयङ्करः ॥ ग्रैवेयकानि दत्त्वा च सर्वशास्त्राधिपोद्भवेत् ॥ १९६ ॥ नार्यः सुभगशीलाश्च भवन्ति द्विजपुङ्गवाः ॥ श्रियमाप्नोति परमां राजसूयं च विन्दति ॥ १९७ ॥ कर्णाभरणदानेन भवच्छ्रुतिधरो नरः ॥ अश्वमेधमवाप्नोति सौभाग्यं चैव विन्दति ॥ १९८ ॥ मूर्द्धाभरणदानेन राजसूयफलं लभेत् ॥ मुकुटस्य प्रदानेन सूर्य्येणो भूतले भवेत् ॥१९९॥ चतुःसमुद्रवलयां प्रशास्ति च वसुन्धराम् ॥ अनुक्तान्यपि विप्रेन्द्रा वासांस्याभरणानि च ॥ २०० ॥ दत्त्वैव देवदेवाय विहितोद्यमफलं लभेत् ॥ दानं सुमनसां श्रेष्ठं तथैव परिकीर्तितम् ॥ २०१ ॥ अलक्ष्म्याः शमनं मुख्यं परं लक्ष्मीविवर्द्धनम् ॥ धन्यं यशस्यमायुष्यं मङ्गल्यं बुद्धिवर्द्धनम् ॥ २०२ ॥ स्वर्गे च तथा प्रीतिं वह्निष्टोमफलप्रदम् ॥ पुष्पाणामेपि यो दद्यादपि दूर्वाङ्कुराणि च ॥ २०३ ॥ सोपि पुण्यमवाप्नोति हेम दानस्य वै द्विजाः ॥ पुष्पाणामेऽपि देयानि पत्राण्यपि जनार्द्दने ॥२०४॥ पत्राणामे जलं दद्यात्तेन पुण्यसुपाश्नुते ॥ पत्रं पुष्पं फलं तोयं भक्त्या देयं जनार्दने ॥ २०५ ॥ तेन लोकानवाप्नोति भक्तिरेवात्र कारणम् ॥ भृङ्गराजस्य बिल्वस्य चक्रपुष्पस्य च द्विजाः ॥ २०६ ॥ तथैव बीज पूराणि पत्राणि तु निवेदयेत् ॥ एतेषामपि चैकस्य प्रदानान् महाफलम् ॥२०७॥ पत्राणि तु सुगन्धीनि पल्लवानि मृदूनि च ॥ तेन पुण्यमवा प्नोति पुष्पदानसमुद्भवम् ॥ २०८ ॥ उग्रगन्धीन्यगन्धीनि कुसुमानि न दापयेत् ॥ अन्यायतनलजातानि कण्टकीनि तथैव च ॥ २०९ ॥ उक्तानि यानि धर्मज्ञैश्चैत्यवृक्षोद्भवानि च ॥ तथा श्मशानजातानि यानि चाकालजानि च ॥२१०॥ दानं विवर्जयेत्तात्सुपुष्पाणामसुगन्धि नाम् ॥ सुगन्धीनि मनोज्ञानि कुसुमानि द्विजोत्तमाः ॥ २११ ॥ कृत्रिमेनोपपद्यानि गन्धितानि सुगन्धिना ॥ धूपेन एव वासेन चंदनाद्यैश्च लेपनैः ॥ २१२ ॥ कण्टकीन्यापि देयानि शुकानि सुरभीणि च ॥ तथा रक्तानि देयानि जलजानि विशेषतः ॥ २१३ ॥ कुङ्कुमस्य च पुष्पाणि बन्धुजीवस्य चाप्यथ ॥ चम्पकस्य च देयानि तथा भूचम्पकस्य च ॥ २१४ ॥ पीतयूथिकजान्‍येव माधवमाल्यजान्यपि ॥ मञ्जर्यः सहकारस्य तथा देया जनार्द्दने ॥ २१५ ॥ मल्लिकाकुन्दमुत्तमातिमुक्तमेव च ॥ सर्व्वाश्च यूथिकाजात्यो मल्लिकाजात्य एव च ॥ २१६ ॥ याश्च कुब्जकजा ताश्च कदम्बकुसुमानि च ॥ केतकीपाटलं पुष्पं बाणपुष्पं तथैव च ॥ २१७ ॥ एवमादीनि देयानि गन्धवन्ति शुभानि चा॥ करवीरस्य पुष्पाणि

तथा धत्तूरकस्य च ॥ २१८ ॥ कृष्णकुब्जकं नार्कं नैव देयं जनार्दने ॥ सर्वासां पुष्पजातीनां जातिः श्रेष्ठा तथा स्मृता ॥ २१९ ॥ जातीनामपि सर्वासां शुक्लाजातिः प्रशस्यते ॥ केचिद्धर्षणगुणा देयाः केचिद्गन्धगुणास्तथा ॥ २२० ॥ अनुक्तान्यपि नामानि तथा देयानि कानिचित् ॥ देशे देशे यथा काले यानि पुष्पाण्यनेकंशः ॥ २२१ ॥ गन्धवर्णोपपन्नानि तथा देयानि नित्यशः ॥ सुगन्धिपुष्पैः कुर्यात्पूजां मधुरैर्नागरैः ॥ २२२ ॥ तस्य प्रसीदमाद्यति देवश्चक्रगदाधरः ॥ अन्याश्चोत्पिण्डमंजर्यो दयितास्तस्य नित्यशः ॥ २२३ ॥ पुरन्धिपुष्पं यो दद्यादेकमभ्यर्च्य पण्डितः ॥ तिलप्रस्थप्रदानस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम् ॥ २२४ ॥ पुरन्ध्रिमञ्जरीपुष्पसहस्रेणार्चयेद्धरिम् ॥ अभिष्टामथवाप्नोति कुलमुद्धरते तथा ॥ २२५ ॥ कर्पूरपटवासेन पुरन्ध्रमथ वासिताम् ॥ महाराजतरंगेन तथा सूत्रे निवेशिताम् ॥ २२६ ॥ माल्यपुष्पसहस्रेण यः प्रयच्छति भक्तितः ॥ अश्वमेधफलं तस्य नात्र कार्या विचारणा ॥ १२७ ॥ शतेन वाजपेयस्य फलमाप्नोत्यसंशयम् ॥ लक्षपूजां तथा कृत्वा सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ २२८ ॥ नन्दनादिषु मुख्येषु देवोद्यानेषु चाप्यथ ॥ क्रीडते देवरामाभिर्देवदुन्दुभिनिस्स्वनैः ॥ २२९ ॥ दत्त्वा नीलोत्पलयुतं कुङ्कुमस्य च ॥ तुल्यं फलमवाप्नोति बंधुजीवस्य च द्विजाः ॥ २३० ॥ सुवर्णचम्पकदानस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ दत्त्वा नीलोत्पलं विष्णोर्नात्र कार्या विचारणा ॥ २३१ ॥ नीलोत्पलशतं दत्त्वा वह्निष्टोमफलं लभेत् ॥ नीलोत्पलसहस्रेण पुण्डरीकमवाप्नुयात् ॥ २३२ ॥ लक्षपूजां तथा कृत्वा राजसूयफलं लभेत् ॥ रूप्यमाषप्रदानेन फलं कुंकुमदो लभेत् ॥ २३३ ॥ कुमुदानां शतं दत्त्वा चंद्रलोके महीयते ॥ सहस्रं च तथा दत्त्वा यथेष्टां गतिमाप्नुयात् ॥ २३४ ॥ अश्वमेधमवाप्नोति लक्षपूजाविधायकः ॥ स्वयं चैनं तथा लक्ष्मीर्भजते नात्र संशयः ॥ २३५ ॥ रक्तपद्मप्रदानेन रूप्यमाषप्रदो भवेत् ॥ लतां दत्त्वा च धर्मात्मा वह्निष्टोमफलं लभेत् ॥ २३६ ॥ सहस्रं च तथा दत्त्वा सूर्यलोके महीयते ॥ विष्णुलोकमवाप्नोति लक्षपूजाविधायकः ॥ २३७ ॥ स्वयमेनं तथा लक्ष्मीर्भजते नात्र संशयः ॥ रक्तपद्मप्रदो विष्णोस्तस्य स्याद्विगुणं फलम् ॥ २३८ ॥ नीलोत्पलसमं दानं चम्पकस्य प्रकीर्तितम् ॥ मल्लिकापुष्पजातीनां यूथिकायास्तथैव च ॥ २३९ ॥ तथा कुप्यकजातीनां फलस्यार्धं प्रकीर्तितम् ॥ जातीपुष्पप्रदानेन गन्धर्वैः सह मोदते ॥ २४० ॥ जातीपुष्पार्कं दत्त्वा वह्निष्टोमफलं लभेत् ॥ जातीपुष्पसहस्रेण यथेष्टाङ्गतिमाप्नुयात् ॥ २४१ ॥ श्वेतद्वीपमवाप्नोति लक्षपूजाविधायकः ॥ जातीपुष्पयुतां मालां कर्पूरपटवासिताम् ॥ २४२ ॥ निवेद्य देवदेवाय यत्फलं प्राप्नुयान्नरः ॥ श्वेतैः पुष्पैः समभ्यर्च्य सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ २४३ ॥ आश्चर्यान्मानुषाल्लोके पीतदेवं समर्चयन् ॥ शत्रूणामभिभावेषु तथा कृष्ण समर्चयेत् ॥ २४४ ॥ सुवर्णपुष्पैरभ्यर्च्य

वि० ध० ॥४६३॥ तृ० खं० अ० २४१

र्च्य राजसूयफलं लभेत ॥ रत्नैर्देवमथामर्च्य राजा भवति भूतले ॥ २४५ ॥ कृत्वा पुष्पगृहं विष्णोः पुष्पैर्वाथ वितानकम् ॥ फलेन योगमा
प्नोति राजसूयाश्वमेधयोः ॥ २४६ ॥ किङ्किणीजालसंयुक्तं देवरूमाणमण्डलम् ॥ वीणासुरजगीताढ्यं विमानमधिगेहति ॥ २४७ ॥ पुष्पप्रदानं
मङ्गल्यमलक्ष्मीविप्रणाशनम् ॥ लक्ष्मीवृद्धिकरं ज्ञेयं सोमनस्यविवर्द्धनम् ॥ २४८ ॥ सौभाग्यजननं चैव तेजोलक्ष्मीविवृद्धिदम् ॥ न रत्नैर्न
सुवर्णेन न च वित्तेन भूरिणा ॥ २४९ ॥ तथा प्रसादमायाति यथा पुष्पैर्जनार्द्दनः ॥ वासन्तीमल्लिकापुष्पं तथा च वापिकं च वा ॥ २५० ॥
कुब्जकं यूथिका चैव तथा चैवातिमुक्तकम् ॥ केतकं चम्पकं चैव माधवप्रणकमेव च ॥ २५१ ॥ कुरैण्डमञ्जरीपुष्पं वृतपुष्पं तथैव च ॥
बन्धुजीवकपुष्पं च कुसुमं कुङ्कुमस्य च ॥ २५२ ॥ जातीपुष्पाणि सर्वाणि कुन्दपुष्पं तथैव च ॥ पाटलीं च तथा वृत्तांतोलिमन्दीवरं तथा
॥ २५३ ॥ कुमुदं श्वेतार्कं च श्वेतक्तौ तथा शुभौ ॥ एवमादीनि पुष्पाणि दातव्यानि सदा हरेः ॥ २५४ ॥ स्वयमाहृत्य यो दद्यादारण्यकुसु
मानि च ॥ स राज्यं स्फीतमाप्नोति लोके निहतकण्टकम् ॥ २५५॥ पत्रं रम्यं फलं रम्यं पल्लवं वा द्विजोत्तमाः ॥ भक्त्या निवेद्य देवाय फलस्या
न्तन्त्यमश्नुते ॥ २५६ ॥ कर्पूरबोधितैर्नानाव धिद्ववासांसि यो नरः ॥ ददाति देवदेवाय सौक्ष्मधेयफलं लभेत् ॥ २५७ ॥ धृष्टवासांसि मुख्यानि
दत्त्वा स्वर्गेमपास्यते ॥ यशश्चामोति विपुले नाकपृष्ठे महीयते ॥ २५८ ॥ तथा सौभाग्यमाप्नोति धृष्टवासप्रदो नरः ॥ धूपेनाभ्यर्च्य देशं स्वर्ग
लोके महीयते॥२५९॥धूपनानुसतं धूपं गुग्गुलं क्षौद्रसर्पिषमता॥ दत्त्वा गुग्गुलुलं धूपं नाकपृष्ठे महीयते ॥२६०॥ मधुनर्पिःसमायुक्तं द्वादशाहान्तफलै
लभेत ॥ दत्त्वा चन्दनसारेण सौभाग्यं परमाप्नुयात् ॥२६१॥ तथैवागुरुसारेण परां सिद्धिमवाप्नुयात् ॥ धूपानाञ्चुतंतं तद्वत्सर्वकामफलप्रदम् ॥
॥२६२॥ धूपं तूरुष्ककं दत्त्वा वह्निष्टोमफलं लभेत् ॥ दत्त्वा च कृत्रिमं मुख्यं सर्वान्कामानावाप्नुयात् ॥२६३॥ गन्धधूलीकृतं दत्त्वा यज्ञं गोसवमा
प्नुयात् ॥ दत्त्वा कर्पूरनिर्यासं वाजिमेधफलं लभेत् ॥ २६४ ॥ वसन्ते गुग्गुलं दत्त्वा वह्निष्टोममवाप्नुयात् ॥ ग्रीष्मे चन्दनसारेण द्वादशाहा
त्फलं लभेत् ॥२६५॥ तुरूष्कदानेन तथा प्रावृष्यमृतां व्रजेत् ॥ कर्पूरदानाच्छरदि राजसूयमवाप्नुयात् ॥ २६६ ॥ हेमन्ते सुगन्धेण वाजिमेधफलं
लभेत ॥ शिशिरेऽगुरुसारेण सर्वमेधमवाप्नुयात् ॥ २६७ ॥ विना सुगम्दाद्धूपं जीवजातं विवर्जयेत् ॥ धूपदः स्वर्गमाप्नोति धूपदः पुष्टिमश्नुते
॥२६८॥ धूपलेखोपथैवोर्ध्वं नित्यमेव प्रसर्पति ॥ तथैवोर्ध्वंगतिं नित्यं धूपदाता भवेन्नरः ॥२६९॥ धूपराजिर्यधोर्ध्वं स्यादेकादीनां द्विजोत्तमाः ॥
सन्निधानं तथा विद्याद्देवदेवस्य चक्रिणः ॥२७०॥ दीपं चक्षुःप्रदं दद्यात्तथैवोर्ध्वंगतिमप्रम् ॥ ऊर्ध्वं यथा धूपशिखा दाता चोर्ध्वगतिस्तथा ॥२७१॥

॥४६३॥

ख्यातो भवति लोकेषु स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ यावदक्षिनिमेषाणि दीपो देवालये ज्वलेत् ॥ २७२ ॥ तावद्वर्षसहस्राणि धर्मात्मा लोकमश्नुते ॥ महाविर्तिप्रदानेन कुले देशे तथैव च ॥ २७३ ॥ श्रेष्ठ्यमाप्नोति सर्वत्र यथा सूर्य विराजते ॥ मधुपर्कप्रदानेन परं पदमिहाश्नुते ॥२७४॥ घृतं दधि तथा क्षौद्रं मधुपर्कं विजानता ॥ ततस्त्वर्हणदानेन सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ २७५ ॥ तथैवाचमनीयस्य दानाद्ब्राह्मणसत्तमाः ॥ अनन्ततृप्तिमा प्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ २७६ ॥ दत्त्वा चासंविभागाय तथैवान्नममर्तिदन्तः ॥ त्रैलोक्यतर्पिते पुण्ये तत्क्षणात्समवाप्नुयात् ॥ २७७ ॥ अक्षय्यमन्नदानं च पितृस्तस्योपतिष्ठते ॥ ओदनं व्यञ्जनोपेतं दत्त्वा स्वर्गमवाप्नुयात् ॥ २७८ ॥ परमान्नप्रदानेन तृप्तिं विन्दति शाश्वतीम् ॥ विष्णुलोकमवाप्नोति कुलमुद्धरति स्वकम् ॥ २७९ ॥ घृतौदनप्रदानेन दीर्घमायुरवाप्नुयात् ॥ दध्योदनप्रदानेन श्रियमग्र्योत्तमोत्तमाम् ॥ २८०॥ क्षीरौदनप्रदानेन दीर्घं जीवितमाप्नुयात् ॥ इक्षूणां चैव दानेन परं सौभाग्यमाप्नुयात् ॥ २८१॥ रसानां चैव भागी स्यात्स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ सर्वान्कामानवाप्नोति क्षौद्रं यस्तु प्रयच्छति ॥ २८२ ॥ तदेव दधिनोपेतं राज्यमुग्रमवाप्नुयात् ॥ फाणितस्य प्रदानेन बह्वादायं फलं लभेत् ॥ २८३ ॥ तथा गुडप्रदानेन दशगोदो भवेन्नरः ॥ मुख्यं दण्डं तथा दत्त्वा मैत्रीं सर्वण विन्दति ॥ २८४ ॥ क्षौडू वल्लभतामेति दत्त्वा च गुडिकां तथा ॥ सितायाश्च प्रदानेन सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ २८५ ॥ निवेद्येक्षुरसं भक्त्या परं सौभाग्यमाप्नुयात् ॥ वह्निष्टोममवाप्नोति यावक स्य निवेदकः ॥ २८६ ॥ अतिरात्रमवाप्नोति तथा धूपनिवेदकः ॥ वैदलानां च भक्ष्याणां दातान्ताकाममवाप्नुयात् ॥ २८७ ॥ दीर्घजीवितमा प्नोति घृतपूरनिवेदकः ॥ मोदकानां प्रदानेन कामानाप्नोत्यभीप्सितान् ॥ २८८॥ नानाविधानां भक्ष्याणां दानात्स्वर्गमवाप्नुयात् ॥ गणगंड प्रदानेन पौण्डरीकमवाप्नुयात् ॥ २८९ ॥ भोजनप्रदानेन तृप्तिमाप्नोत्यनुत्तमाम् ॥ तथा लेह्यप्रदानेन सौभाग्यमधिगच्छति ॥ २९० ॥ बलवर्णमवाप्नोति चोश्याणां विनिवेदकः ॥ पेयानां च प्रदानेन तृप्तिमाप्नोत्यनुत्तमाम् ॥२९१॥ पानकानि सुगन्धीनि शीतनानि विशेषतः ॥ निवेद्य देवदेवाय वाजिमेधमवाप्नुयात् ॥ २९२ ॥ त्वगेला नागकुसुमकर्पूरसितसंयुतैः ॥ सिताक्षौद्रगुडोपेतैर्गन्धवर्णसमन्वितैः ॥ २९३ ॥ राज सूयमवाप्नोति पानकैर्विनिवेदितैः ॥ निवेद्य नालिकेराम्बु वह्निष्टोमफलं लभेत् ॥ २९४ ॥ धान्यानां क्षोद्रयुक्तानां लाजानां च निवेदकः ॥ मुख्यानां चैव सक्तूनां वह्निष्टोममवाप्नुयात् ॥ २९५ ॥ वानप्रस्थाश्रितं पुण्यं लभेच्छक्तिकनिवेदकः ॥ दत्त्वा हरितकं चैव तदेव फलमाप्नुयात् ॥ २९६ ॥ सुकुले प्राप्नुयाज्जन्म कन्दमूलनिवेदकः ॥ नीलोत्पलविदार्‍याणां तरूटस्य तथा द्विजाः ॥ २९७ ॥ कंददानादवाप्नोति वानप्रस्थ

वि० ध० दृ० खं० अ० ३४१ ॥४६२॥

फलं लभेत् ॥ प्रभुश्च चारुकं दत्त्वा पुण्डरीकफलं लभेत् ॥ २९८ ॥ कर्कन्धूबदरौ दत्त्वा तथा पालेवतं धवम् ॥ पारूषकं तथा प्रोक्तं पनसं नारिकेलकम् ॥ २९९ ॥ भव्यं मोचं तथा चोंचं खर्जूरमथ दाडिमम् ॥ आम्राक्रादिषु चाक्षोटमाम्लानालिवियालुजम् ॥ ३०० ॥ जाम्बू बिल्वमथा- चैव जात्यश्रीनागरूकस्तथा ॥ नारङ्गबीजपूरौ च राजफल्यफलान्यपि ॥ ३०१ ॥ तथा फलानि मुख्यानि देवदेवाय भक्तितः ॥ एवमादीनि चान्यानि यः फलानि प्रयच्छति ॥३०२॥ क्रियासाफल्यमाप्नोति स्वर्गलोकं तथैव च ॥ उदुम्बरं कपित्थं च तथा दुन्तरुहं च यत् ॥ ३०३ ॥ एवमादीनि देवाय न देयानि कदाचन ॥ प्राप्नोति बलमारोग्यं मुद्वीकाविनिवेदकः ॥३०४॥ रसान्सुकल्याणवाप्नोति सौभाग्यमपि चोत्तमम् ॥ आश्वत्थञ्च देवेशमश्वमेधफलं लभेता ॥ ३०५ ॥ प्रजातिफले दत्त्वा जातीपत्रं तथैव च ॥ लब्धक्ष्म्य कङ्कोलमेलां कटुफलं तथा ॥ ३०६ ॥ ताम्बूलीनां किसलयं स्वर्गलोकमवाप्नुयात् ॥ सौभाग्यसुभगं लोके तथा रूपमनुत्तमम् ॥ ३०७॥ मुखवासप्रदानेन स्त्रीणां वल्लभतां व्रजेत् ॥ मात्राणां च प्रदानेन नरकं नैव गच्छति ॥ ३०८ ॥ मात्राभिः पूरयेद्भोक्त्यांस्तथा भक्ष्यानसंशयः ॥ भक्तिश्रद्धान्वितैर्युक्तो देवदेवं प्रयच्छति ॥ ३०९ ॥ तद्वाक्यमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ न देवतोपघातायाति प्रभूतेर्चनसञ्चयैः ॥ ३१० ॥ यथा तोषमवाप्नोति भक्त्या भक्तजनाप्रियः ॥ भक्त्या कामानवाप्नोति भक्त्या स्वर्गं च गच्छति ॥ ३११ ॥ भक्त्या तत्पदमाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति ॥ सामान्यभक्त्या यद्दत्तं तद्धि पद्मभ्यां प्रयच्छति ॥ ३१२ ॥ एकान्तभावापगतैर्गणेन्द्रैना द्विजवरोत्तमाः ॥ श्वेतेन वस्त्रयुग्मेन तथा शुक्लफलैः शुभैः ॥ ॥ ३१३ ॥ सुरुक्चकर्पूरधूंपेन पयसा पायसेन च ॥ पद्मसूत्रस्य वर्त्या च घृतधूपेन चाप्यथ ॥ ३१४ ॥ पूजयन्सर्वशुद्धा स्मात्सवेकाममदा हिताः ॥ कृतैवां मुच्यते रोगी रोगाच्छीघ्रमसंशयम् ॥३१५॥ दुःस्वप्नतो मुच्यते दुःखाद्बद्धो मुच्येत बन्धनात् ॥ राजभ्रस्तश्च लभ्येत तथा राज्यमथापरः ॥ ॥३१६॥ क्षेमेण गच्छेदध्वानं तथाऽनर्थविवर्जितः ॥ तैलेन स्नापितं देवं कुङ्कुमेनानुलेपयेत् ॥ ३१७ ॥ रक्तैर्वस्त्रैः समभ्यर्च्य पिष्टलेपं तथा नरः ॥ बन्धुजीवकपुष्पैश्च धूपेनागुरुजेन च ॥ ३१८ ॥ तैलदीपेन वर्त्या च महाराजतरक्तया ॥ द्राक्षापानकयुक्तेन वटकैः कृसरेण च ॥ ३१९ ॥ पूज येत्सर्वतश्चा स्याच्चक्षुरक्षयवृद्धये ॥ सौभाग्यजननौ लोके धनधान्यविवर्द्धनौ ॥ ३२० ॥ स्वर्गदा फलदा चैव नरणामविनाङ्गिनी ॥ एवं दानफलं प्रोक्तं राजसानं मया द्विजाः॥३२१॥ अकामः सात्त्विके लोके यत्किंचिद्विनिवेदयेत् ॥ तेनैव स्थानमाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति ॥३२२॥ धर्म वाचनिका मूढाः फलकामा नराधमाः ॥ वेर्चयन्ति जगन्नाथं ते कामान्प्राप्नुवन्त्यथ ॥ ३२३ ॥ अन्तवत् फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् ॥ अका

॥४६२॥

श्वापि देवैः सर्वैः समागतैः ॥ ९ ॥ एवं स देवं हि भक्तियुक्तो रसातलस्थो वसुधाधिपेश्चः ॥ भयात्सुघोरात्प्रविमुच्य युक्तो राज्येन गत्वा नमस्तस्मैव ॥ १० ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे वसुपाख्यानं नामाष्टचत्वारिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः ॥३४८॥ ॥ ॥ वज्र उवाच ॥ ॥ विश्वरूपं समाचक्ष्व देवदेवस्य चक्रिणः ॥ कस्य तद्दर्शितं तेन भृगुवंशविवर्धन ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ एकान्तभावनामद्भिर्हृद्यानि बहुशः पुरा ॥ विश्वरूपाणि देवस्य यान्यसंख्यानि भाषितम् ॥ २ ॥ वासुदेवप्रसादेन न भवेद्वीक्ष्यदर्शनः ॥ विश्व रूपधरं द्रष्टुं तावच्छक्तिर्न विद्यते ॥ ३॥ तत्र यद्दर्शितं चैव नारदस्य पुरातनम् ॥ तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि विश्वदेवेन विष्णुना ॥ ४ ॥ नारदः सुमद्भूतं नरनारायणाश्रमम् ॥ बदर्याश्रममित्युक्तं जगामातिमनोहरम् ॥ ५ ॥ चतुरात्मा हरिर्यत्र धर्मपुत्रत्वमागतः॥ हरिः कृष्णो नरश्चैव तथा नारायणः प्रभुः ॥ ६ ॥ हरिः कृष्णः स्थितौ वृत्ते तदा लोकान्तरे किल ॥ नरनारायणौ देवौ तपस्युग्रे तथा रतौ ॥ ७ ॥ अष्टचक्रे स्थितौ याने भ्रातृयुक्ते मनोहरे ॥ एकपादौ निरालम्बौ तथैवोर्ध्वभुजावुभौ ॥ ८ ॥ ददर्श नारदस्तत्र तावुभौ दीप्ततेजसौ ॥ अभिवाद्य गतौ देवौ तयोस्तु पुरतः स्थितः ॥ ९ ॥ पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यैः पूजितः संस्तदा द्विजः ॥ ननारायणाभ्यान्तु तत्रोवास तदाश्रमे ॥ १० ॥ आश्रमस्थः स विप्रेन्द्रः कदाचिद्देवसत्तमौ ॥ ददर्श विप्रं कुर्वाणौ देवकर्म तथानयो ॥ ११॥ ततः कृताह्निको प्राह नारदस्तौ जगद्गुरू ॥ भवन्तौ जगतां नाथौ भवन्तौ परमेश्वरौ ॥ १२॥ आराधनायं कस्येह तपस्यभिरतावुभौ ॥ भवद्भ्यामर्च्यते कश्च देवं पित्र्ये च कल्पिते ॥ १३॥ (प्रकृति र्या परास्माकं यतः सर्वस्य संभवः ॥ मर्यादामीक्षनार्थाय नवं तमपराजितम् ॥ १४ ॥ पूजयामः सदा ब्रह्मन्दैवे पित्र्ये च कल्पिते ॥ ) विप्रान्देव गुरून्द्वाश्च पितृंश्चैव जगत्त्रये ॥ १५॥ येऽन्यन्त्यर्चयन्त्येवं तं देवं परमेश्वरम् ॥ गौऽयमप्यर्चयेद्देवं तेन स्यात्पूजितो हरिः ॥ १६॥ विधिहीनं महा भाग स हि सर्वगतो यतः ॥ देवस्यान्यस्य यश्चाचं कर्तुकामोऽथचेद्धरिम् ॥ १७ ॥ तेन तस्य कृतार्चा स्याद्दिजश्रेष्ठ विधानतः ॥ दैवे यस्या त्सुराः सर्वं त्रैलोक्यमपि यद्गतम् ॥१८॥ कृता त्रैलोक्यपूजा स्याद्विष्णुपूजाविधायिना ॥ नास्ति लोकेषु तद्ब्रह्म यन्न नास्ति जनार्दनः ॥१९॥ न तदप्यस्ति लोकेषु यन्न विष्णौ प्रतिष्ठितम् ॥ यस्मिन्सर्वं यतः सर्वं सर्वत्रैष यः॥२०॥पश्य सर्वमयो नित्यं तस्मै सर्वात्मने नमः ॥ क्षीरोद मध्ये द्वीपोऽस्ति बहुयोजनविस्तृतः ॥२१॥ तत्र ते पुरुषाः श्वेताः शशाङ्कसमतेजसः ॥ उपेताश्च तथा सर्वं चक्रवत्पुलक्षणैः ॥ २२॥अपञ्चरात्रवि धानज्ञाः पूजयन्ति सदा हरिम् ॥ मायादेहमुपास्थाय देवोऽपि मधुसूदनः ॥२३॥ तात्पूजां प्रतिगृह्णाति शिरसा सततं हरिः ॥ तैस्सार्धं रमते नित्यं

तुष्टाव ततस्तस्य तदा हरिः ॥ ६ ॥ प्रसन्नः पुत्रतामेत्य देवो वामनरूपधृक् ॥ त्रिभिर्क्रान्तैस्त्रिभुवनं सर्वमाक्रम्य विश्वधृक् ॥ ७ ॥ प्रादाच्छक्राय राजेन्द्र बद्ध्वा दैत्येश्वरं बलिम् ॥ कश्यपेन स्तुतस्त्वेवं तस्य पुत्रत्वमागतः ॥ ८ ॥ वज्र उवाच ॥ स्तवेन येन तुष्टाव कश्यपो मधुसूदनम् ॥ तं स्तवं त्वं समाचक्ष्व सर्वपापहरं शिवम् ॥ ९ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ शृणु राजंस्तवं पुण्यं कश्यपेन प्रकीर्तितम् ॥ क्षीरोदशयनाद्यद्धा देवदेवं समुत्थि- तम् ॥ १० ॥ कश्यप उवाच ॥ ॐ नमोऽस्तु ते देवदेव एकशृङ्ग वृषाचित सिन्धुवृक्ष वृषाकपे सुरप अनिन्दित भद्र कपिल विष्वक्सेन ध्रुव धर्म धर्मध्वज वैकुण्ठ वृषावर्त अनादिमध्यनिधन जनाप्रिय वृष्णिज अमृतेशय सनातन त्रिधाम तर्पित डुन्दुभे महालोक महोलोक लोकनाभे पद्मनाभ विरिञ्च बहुरूप अक्षणादक्षय हयमुख खण्डपरशो चक्र पुण्डरीकेश हंस महादक्षिण हृषीकेश सूक्ष्म महासुनिस्तोम विरज स्तम सर्वलोकप्रतिष्ठ शिपिविष्ट अतपा अग्रज धर्मज धर्मनाम गभस्तिनाम चन्द्ररथ अपामपन् समुद्वास अज एकपाद सहस्ररश्मित महार्शीष सहस्रदृक् सहस्रपाद अयोमुख महापुरुष सहस्रबाहो सहस्रमूर्ते सहस्राक्ष सहस्रप्रभव सहस्रशास्त्वामाहुर्वेदाविदो वेदविदम् ॥ सर्वेषामेव विश्वस्तमाहुः पुष्पहास परमार्चस्तमेव वौषट् वषट्कार स्वाहा मखेषु भागप्रशिनं शतशारं सहस्रारं च भुवो भुववां त्वमेव ब्रह्ममय ब्राह्मणेय ब्रह्मा दिशस्त्वमेव द्यौरसि पृथिव्यसि मातरिश्वासि होता पोता मन्ता नेता होम्यहेतुस्त्वमेवाग्र्य विश्वधाम्ना त्वमेव दिग्भिः सम्भाण्ड इज्योऽसि समाधासि संविचित्स्त्वमेव गतिर्मतिमत्तामसि योगोऽसि मोक्षोऽसि परर्मसि सुगसि धातासि यज्ञोऽसि सोमोऽसि धूमोऽसि दीक्षासि दक्षिणासि विश्वमसि स्थविर तृगपाह्र हिरण्यगर्भ नारायण अनंत वृणसभे आदित्यवर्ण आदित्यतेजाः महापुरुष पुरुषोत्तम आदिदेव पद्मनाभ पञ्चास पञ्चाश पञ्चाल हिरण्याद्यकेश शुक्ल विश्वामन्विन्वदेव विश्वतोमुख विश्वाय विश्वसम्भव विश्वमुखमेव शुक्विम अतियुः प्रभाकर शम्भुः भवःस्वयम्भू भूतादिः महाभूत विश्वग् विश्वं त्वमेव विश्वचोत्तालि पवित्रमसि हविः विश्वचात ऊर्ध्वकर्म अमृतत्वाग्र भुवःपात घृताक्त अग्रे द्रुहिण अनन्तकर्मन्वरं प्राग्यं विश्वपार्श्व पार्श्व त्वमेव विश्व वराथिनब्रह्माहीति ॥ स्तोत्रेण यः काश्यपनिर्मितेन स्तोत्रं सदा देववरस्य कर्ता ॥ काल्यं शुचिस्तद्गतमानसेन गन्ता स लोकान्पुरुषोत्तमस्य ॥ ११ ॥ इति श्रीविष्णु- धर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे कश्यपस्तोत्रवर्णनो नाम चतुरश्चत्वारिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः ॥ ३४४ ॥ छ ॥ ॥ ४६४ ॥ ॥ वज्र उवाच ॥ ॥ प्रसादं परमं तस्य केशवस्य महात्मनः ॥ ब्रूहि भक्तजने मह्यं देवदेवस्य चक्रिणः ॥ १ ॥ न हि तृप्याम्यहं तस्य शृण्वानः

श्रवणामृतम् ॥ हस्तत्राणप्रदो लोके य एकः पततां नृणाम् ॥ २ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ देवाश्च ऋषयश्चैव विवदन्तः पुरातनाः ॥ बीजै र्यष्टव्यमित्येतद्विप्रर्षेपरमोधितैः ॥ ३ ॥ अजसंज्ञानि बीजानि छागं घ्नन्तुमथार्हसि ॥ पक्षोऽयमासीद्धर्मिष्ठ ऋषीणां भावितात्मनाम् ॥ ४ ॥ देवानां तु पशुः पक्षस्ततो मार्गांगतोमभवत् ॥ राजोपरिचरो नाम वसुर्वसुमतां वरः ॥ ५ ॥ देवाश्च ऋषयश्चैव पृच्छन्तस्तदा वसुम् ॥ यथोपनीतैर्यष्टव्य मित्युक्तं वसुना पुरा ॥ ६ ॥ गतेनानुतवाक्येन राजा हिंसाप्रवर्तिना ॥ नित्यमाकाशगो भूत्वा भूमीविवरगोभवत् ॥ ७ ॥ भूमौविवरगस्याथ देवपक्षार्थवादिनाः ॥ निधनार्थं मतिं चक्रुर्देवभक्तस्य दानवाः ॥ ८ ॥ तेषां चिकीर्षितं श्रुत्वा देवाः शीघ्रपराक्रमाः ॥ न्यवेदयँस्तथा चक्रं देवाचार्यं बृहस्पतौ ॥ ९ ॥ बृहस्पतिस्ततो गत्वा भूमीविवरगं नृपम् ॥ रक्षामध्यापयामास वैष्णवीमपराजिताम् ॥ १० ॥ भूतभव्यभविष्याणां कर्मणामनु कीर्तनैः ॥ निर्मिता ब्रह्मणा विद्या सर्वबाधाक्षयङ्करी ॥ अध्याप्य तं च राजानमिदमाह बृहस्पतिः ॥ ११ ॥ बृहस्पतिरुवाच ॥ इहस्थो मोक्ष्यसे राजन्वंशोध्दारं हुतां द्विजैः ॥ देवतानां प्रसादेन तथा चाप्यायितः सदा ॥ १२ ॥ विद्यया चानया राजन्वश्यत्वस्तं भविष्यसि ॥ भूमीविवरसं स्थोऽपि दैत्यदानवराक्षसान् ॥ एवमुक्त्वा स राजानं तत्रैवान्तरधीयत ॥ १३ ॥ वज्र उवाच ॥ रक्षां तु तां मे कथय द्विजेन्द्र कृता तु या देव पुरोहितेन ॥ राज्ञो वसोर्भूमिबिलस्थितस्य रक्षा हि साध्द्या परमा मता मे ॥ १४ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० खं० मार्कण्डेयवज्रसंवादे भूमिबिलस्थितराज्ञो रक्षार्थवर्णनो नाम पञ्चचत्वारिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः ॥ ३४५ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ ॐनमो भगवते वासुदेवाय नमोऽनन्ताय सहस्रशीर्षाय क्षीरोदार्णवशायिने शेषभोगपर्यङ्काय गरुडवाहनाय अजाय अजिताय पीतवाससे वासुदेव सङ्क र्षण प्रद्युम्न अनिरुद्ध हयशिरा वराह नरसिंह वामन त्रिविक्रम राम राम राम नमोऽस्तु ते नमोऽस्तु ते नमोऽस्तु ते ॥ असुररक्षोदैत्यदानवयक्ष राक्षसभूतप्रेतपिशाचकुम्भाण्डसिद्धयोगिनीडाकिनीस्कन्दपुरोग्रान्यान्यग्रहांश्चान्यान्हन हन पच पच मध मध विध्वंसय विध्वंसय विद्रा वय विद्रावय शंखेन चक्रेण वज्रेण गदया मुसलेन हलेन भस्मीकुरु सहस्रबाहो सहस्रप्रहरणापुध जय जय विजय विजय अपराजित अप्रतिहतेनेत्र ज्वल ज्वल प्रज्वल विश्वरूप बहुरूप मधुसूदन महावराह महापुरुष वैकुण्ठ नारायण पद्मनाम गोविन्द दामोदर हृषीकेश केशव सर्वास् त्रोत्सादन सर्वशत्रुंकर सर्वदुःखप्रभेदन सर्वयन्त्रप्रमञ्जन सर्वनागमर्दन सर्वदेवमहेश्वर सर्वबन्धविमोक्षण सर्वारिष्टमर्दन सर्वज्वरप्रणाशन सर्वग्रहनिवारण सर्वपापप्रशमन जनार्दन नमोऽस्तु ते स्वाहा ॥ य इमामपराजितां परमवैष्णवीं सिद्धां महाविद्यां जपति

तमः सर्व्वमिदं चराचरं गभस्तिभिर्भानु रिवावभासे ॥ समाक्षिपन्भानुसुतप्रभां मुहुस्त्वमन्तर्कः सर्व्वमिदं ध्रुवाध्रुवं ॥ ३१ ॥ दिवाकरः परिक्रमति
यथा दहन्प्रजास्तथा दहासि हुताशनप्रभ ॥ भयङ्करः प्रलय इवाग्निकल्पितो विनाशयत्युग्रगविर्पतान्ह्रंकृत ॥ ३२ ॥ खगेश्वरं शरणमुपागतो
स्म्यहं महौजसं वितिमिरमग्रगोचरम् ॥ महाबलं गरुडमुपेत्य खेचरं महौजसं वरदमजेयमक्रमम् ॥ ३३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख०
मार्कण्डेयवज्रसंवादे गरुडस्तोत्रं नाम षट्चत्वारिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः ॥ ३४६ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ स्तुतस्तु गरुडो राज्ञा पृष्ठमारोप्य
पार्थिवम् ॥ दर्शयामास देवस्य विष्णोरमिततेजसः ॥ १ ॥ स दृष्ट्वा देवदेवेशं प्रणतार्त्तिविनाशनम् ॥ तुष्टाव भक्त्या राजेन्द्र देवशमपरा
जितम् ॥ २ ॥ ॥ वसुख्वाच ॥ ॥ नमस्ते पुण्डरीकाक्ष शरणागतवत्सल ॥ दैत्यदानवदर्पघ्न प्रणतार्त्तिविनाशन ॥ ३ ॥ कामका
मद कामध विश्वयोने जगत्पते ॥ महामूर्त्तिनिशातेशस्य तमसः प्रविनाशन ॥ ४ ॥ न ते विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः ॥
आदिस्त्वं सर्व्वधर्म्माणामृषीणां च जगद्गुरो ॥ ५ ॥ सूक्ष्मस्त्वं सर्व्वभूतेभ्यो महद्द्भ्यश्च महत्तरः ॥ दूरगस्त्वं महाभाग सर्व्वेषामपि चागतः ॥ ६ ॥
सर्व्वभूतान्तरस्थोऽपि कर्म्मभिर्न च लिप्यसे ॥ अशरीरः शरीरस्थः सर्व्वभूतेष्ववस्थितः ॥ ७ ॥ पुरुषस्त्वं त्वमव्यक्तस्त्वामाहुर्बुद्धेव च ॥ महा
भूतानि भगवन्त्वं तथैवेन्द्रियाणि च ॥ ८ ॥ योगिभिर्मृग्यसे योगज्ञानज्ञेयपुरातन ॥ ये त्वां भजन्ति ते यान्ति भगवन्परमां गतिम् ॥ ९ ॥
जयमनघमजेयं विश्वगं देवदेवं त्रिदशरिपुविनाशे नित्यमुद्युक्तशक्तिम् ॥ द्विजसुरवरवन्द्यं नाशनं कल्मषाणां शरणमुपगतोऽहं वासुदेवं शरण्यम्
॥ १० ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे वासुदेवस्तोत्रं नाम सप्तचत्वारिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः ॥ ३४७ ॥
॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ वसुना वसुवेशेन वाग्मिना विष्णुरीडितः ॥ उवाच प्राञ्जलिं प्रह्रं पार्थिवं पुरतः स्थितम्॥१॥ वासुदेव उवाच ॥नानृतं नृप
वक्तव्यं प्राणैः कण्ठगतैरपि ॥ धर्मप्रश्नो न वक्तव्यस्त्वैकेन विशेषतः ॥ २ ॥ बहुज्ञेनापि धर्मज्ञ धर्मकामेन कर्हिचित् ॥ दुर्विज्ञेयास्तथा धर्माः
सूक्ष्मा राजनदुरन्वयाः ॥ ३ ॥ तस्माचैकेन वक्तव्याः कदाचिदपि जानता ॥ उक्तावृतं महन्नाशं त्वया कृच्छ्रं नराधिप ॥ ४ ॥ गतिर्भ्रंशस्तथै
वाता देवपक्षार्थवादिना ॥मम भक्तोऽसि सततं तेन ते निष्कृतिः कृता॥५॥ कालेनल्पेन कल्पेन या न शक्या सुरासुरैः ॥ गच्छ पालय राज्यं
त्वं तथैवाविचलो भव ॥ ६ ॥ नावमानं त्वया कार्यं ब्राह्मणानां कथञ्चन ॥ ब्राह्मणो हि महद्भूतं विश्वैयं दैवतं परम् ॥ ७ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥
एवमुक्त्वा वसुं विष्णुस्तत्रैवान्तर्द्दर्शनं गतः ॥ तार्क्ष्यण सहितो राजन्विस्मितश्चाभवद्वसुः॥८॥राज्यं चावाप भूयोऽपि खेचरत्वं तथैव चा।ततः सभाजित

मानां मनुष्याणां सात्त्विकानां द्विजोत्तमाः ॥ ३२४ ॥ सर्वदुःखविमोक्षाय भवन्तीयमपि ध्रुवम् ॥ अनन्तो भगवान्विष्णुस्तस्य कामविवर्जितैः ॥ ॥ ३२५॥ यद्देव दीयते किंचित्तेदेवाक्षयमुच्यते ॥ पद्भ्यां प्रतीच्छते देवः सकामेन निवेदितम् ॥ ३२६ ॥ मूर्ध्ना प्रपद्यते दत्तमकामेन द्विजोत्तमाः ॥ नैवेद्यनाथ पुष्पौघा विविधैर्धनसंचयैः ॥ ३२७ ॥ नास्ति प्रयोजनं तस्य सर्वस्यास्यामितात्मनः ॥ भक्त्या प्रतीच्छते दत्तं भक्तानुकम्पकारणात् ॥ ॥ ३२८ ॥ तस्मात्सर्वास्ववस्थासु भक्तिरेवात्र कारणम् ॥ एकान्तभावोपगताः सर्वकामविवर्जिताः ॥३२९॥ वैष्णवं पदमासाद्य न निवर्त्तत कहिं- चित् ॥ न भयं नारकं तेषां न च व्याधिकृतं भयम्॥३३०॥ वृत्तिशत्रुजं वापि ये प्रपन्ना जनार्दनम्॥ ३३१॥निवेद्य भक्त्या मधुसूदनाय दुग्धन्दधूं वाप्यथ तत्प्रसूनम् ॥ दुर्वाङ्कुरं वा सलिलं द्विजेन्द्राः प्राप्नोति लोकानन्मनसा यथेष्टान् ॥ ३३२ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेय- वज्रसंवादे मुनीन्द्रां प्रति हंसगीतासु दानधर्मनिरूपणो नामैकचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ ३४१ ॥ ऋषय ऊचुः ॥ नमस्ते देवदेवेश वासु- देव जनार्दन ॥ भक्तानुकंप वरद पुण्डरीकाक्ष सुव्रत ॥ १ ॥ ब्रह्मण्य पुरुषाचिन्त्य सृष्टिसंहारकारक ॥ त्रैलोक्यनाथ गोविन्द शरणागतवत्सल ॥ ॥ २ ॥ सर्वेश सर्वगीर्वाण सर्वव्यापिन्नमोस्तु ते ॥ नमोस्तु ते जगन्नाथ जगतामीश्वरेश्वर ॥ ३ ॥ सुरारिहंस्तर देवेश पितामहहरस्तुत ॥ विष्णो जिष्णो हरे कृष्ण विभो सूर्येंदुलोचन ॥ ४ ॥ सहस्रसूर्यप्रतिम जगत्पालनतत्पर ॥ वराहनरसिंहाय वामनानंतविक्रम ॥ ५ ॥ त्रिविक्रम क्रमाक्रांतब्रह्माण्डतटमण्डल ॥ चक्रधाराहताशेषदेवशत्रुगणेश्वर ॥ ६ ॥ स्मृतिमात्रसमस्ताघविप्रनाशनकारक ॥ शास्त्रापदेशदस्माकं हरि- स्थिततमोन्तक ॥ ७ ॥ वैकुण्ठ कुण्ठितारोषदानवालकवलानघ ॥ जठरान्तरसंलीनसमस्तभुवनत्रय ॥८॥ शशाङ्कलेखासंकाशदंष्ट्रोद्धृतवसुंधर ॥ महावराह विध्वस्तहिरण्याक्षमहासुर ॥ ९ ॥ दैत्येन्द्रवक्षोरुधिररक्तीकृतनखाङ्कुर ॥ ज्वालामालापरिक्षिप्तनरसिंहवपुर्धर ॥ १० ॥ लक्ष्मीकटाक्षाविक्षे- पशबलीकृतविग्रह ॥ कौस्तुभोद्भासितोरस्क तथा चामीकरांबर ॥ ११ ॥ भोगिभोगानलासीन तार्क्ष्यप्रवरकेतन ॥ शशाङ्कशतसङ्काश सततकृन्धर- वेद्‌या॥१२॥ मधुकैटभविध्वंसमेदोवधितभूतल ॥ नाभीसरोजसंभूतचतुर्मुख नमोस्तु ते ॥ १३॥ सर्वतः पाणिपादान्त सर्वतोक्षिशिरोमुख ॥ सर्वोङ्ग्- यगुणोपेत सर्वत्र पुरुषोत्तम ॥१४॥ योगिनां त्वं परं चक्षुर्योगिनां त्वं गतिः परा ॥ योगिनस्त्वं च संप्राप्य निवर्त्तन्ते न कर्हिचित् ॥ १५॥ नमस्त पुरतो देव पृष्ठतश्च नमोस्तु ते ॥ तिर्यङ्नमोस्तु ते देव सर्वत्र च नमोस्तु ते ॥ १६॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ एवं स्तुतः स भगवानृषिभिस्तैस्तदानघः॥ दिव्यं चक्षुर्ददौ तेषामृषीणां भावितात्मनाम् ॥ १७॥ तेपश्यन्सकलं देहं तस्य त्रिभुवनं ततः ॥ हंसरूपधरस्याथ विष्णोरमिततेजसः ॥ १८ ॥

७८

वि० ध० । तृ० खं० ॥४६८॥ । अ० ३५१

नस, अग्निप्रोग, अभयपरिसंख्यान, युगादि, युगमध्य, युगनिधन, अखण्डले, प्राचीनगर्भ, कौशिक, पुरुहूत, पुरूहूत, विश्वहूत, विश्वहूत, विश्वरूप, अनन्तगते, अनन्तभोग, अनन्त, अनादिमध्य, अव्यक्तनिधन, व्रतवास, समुद्राधिवास, समवास, यशोवास, लक्ष्म्यावास, कीर्त्यावास, कन्यावास, श्रीवास, श्रीनिवास, सर्ववास, वासुदेव, सर्वच्छन्दोग, हरिश्य, हयमेध, यज्ञभागहर, वरप्रद, यम, नियम, महानियम, कृच्छ्रातिकृच्छ्र, महाकृच्छ्र, सर्वकृच्छ्र, नियमधर, निवृत्तधर्म, प्रवचनगते, प्रवृत्तवेदक्रिय, अज, सर्वगत, सर्वदर्शिन, अग्राह्य, अचर, महाविभूते, महात्म्यशरीर, पवित्र, महापवित्र, हिरण्मय, बृहत्, अप्रतर्क्य, अविज्ञेय, ब्रह्मन्निधे, प्रजासर्गकर, अजानिनचकर, महामायाधर, चित्रशिखण्ड, वरप्रद, पुरोडाशभागहर, गताध्वग, छिन्नतृष्ण, सर्वतो निर्वृत, ब्रह्मरूप, ब्रह्मचर, ब्राह्मणप्रिय, विश्वमूर्ते, महामूर्ते, बान्धव, भक्तवत्सले, ब्रह्मण्यदेव, भक्तोऽहं त्वां दिदृक्षुस्तेकान्तदर्शनायैत्यं नमः ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे श्वेतद्वीपे श्रीनारदस्तोत्रवर्णनो नाम पञ्चाशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः ॥ ३५० ॥

मार्कण्डेय उवाच ॥ स ददर्श तदा विष्णुं विश्वरूपधरं हरिम् ॥ युक्तं वर्णैः शुक्लरक्तैः पीतरक्तसितासितैः ॥ १ ॥ क्वचिन्मेचकसंयुतैः क्वचिन्मेचकरञ्जितैः ॥ क्वचिच्छशांकसंकाशं क्वचिद्विद्रुमसंनिभम् ॥ २ ॥ क्वचिन्नरकतप्रख्यं पद्मरागनिनं क्वचित् ॥ क्वचित्कनकसंकाशं क्वचिन्नोत्पलप्रभम् ॥ ३ ॥ क्वचित्पाटालपुष्पाभं क्वचिद्भस्मासनिभम् ॥ कुंकुमाक्षोदसंकाशं हारिद्राक्षोदसंनिभम् ॥ ४ ॥ क्वचिद्वैडूर्यपत्रप्रख्यमिन्द्रनीलनिभं क्वचित् ॥ अनिर्देश्यानि वर्णानि तथा बिभ्रत्क्वचित्क्वचित् ॥ ५ ॥ नानाविधानां सत्त्वानां वदनानि बहूनि च ॥ ब्रह्मशंकराशक्राणां यमस्य वरुणस्य च ॥ ६ ॥ धनदस्य हुताशस्य वायोर्निरृतितस्तथा ॥ ब्रह्माणाञ्च ऋक्षाणां रुद्राणां वसुभिः सह ॥ ७ ॥ आदित्यानां समर्थानां भृगूणां च तथा द्विज ॥ तथैवाङ्गिरसां राजन्साध्यानामश्विभिः सह ॥ ८ ॥ दैत्यानामथ नागानां गन्धर्वाप्सरसाम् ॥ पितृपन्नगयक्षाणां तथा च पिशिताशिनाम् ॥ ९ ॥ मनुष्यहयनागानां गजाश्वमृगपक्षिणाम् ॥ द्वीपिणां शार्दूलासिंहानां सर्वेषां प्राणिनामथ ॥ १० ॥ कानिचित्तस्य सौम्यानि कानिचिद्विषणानि च ॥ ददर्श तस्य वक्राणि शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ११ ॥ वक्रेषु तस्य रौद्रेषु प्राणिंसंधान्यनेकशः ॥ ददर्श सर्वतश्चामीन्ग्रस्यमानांश्च विष्णुना ॥ १२ ॥ सौम्यम्यस्तस्य वक्रेभ्यो निर्गच्छंस्त्यस्तथा प्रजाः ॥ बाहूश्च विविधांस्तस्य स ददर्शार्थ नारदः ॥ १३ ॥ हस्तैश्च विविधाकारानानायुधसमन्वितान् ॥ युक्तान्नानाविधैर्भाण्डैरगुवैश्च सहस्रशः ॥ १४ ॥ शङ्खकुन्देंदुवद्वदातैमसतुकृष्णाञ्जनानिगिभिः ॥ केचिच्च कलशं घण्टां शङ्खषोप्पलादिभिः ॥ १५ ॥ ॥४६८॥

केचित्खड्गदाचक्रचर्मशूलपरश्वधैः ॥ केचित्पाशमहादण्डकृपाणशरा कार्मुकैः ॥ १६ ॥ केचिच्छुशुण्डीलगुडशक्तिवज्राश्मपट्टिशैः ॥ वीज-
पूर्णाक्षमालाश्च पूर्णपात्रेस्तथा परैः ॥ १७ ॥ एवं नानाविधैर्भाण्डैः करांस्तस्य समन्वितान् ॥ असंख्येयान्महातेजा ददर्श मुनिसत्तमः ॥ १८ ॥
वृत्तशास्त्राविनिर्दिष्टो वृत्तकर्माण चाप्यथ ॥ शिरांसि दृष्ट्वो हस्तांस्तस्य देवस्य दृष्टवान् ॥ १९ ॥ त्रैलोक्यं च तथा काये सकलं मुनिसत्तमः ॥
देवदानवगन्धर्वयक्षोरगराक्षसम् ॥ २० ॥ द्वीपाम्भोधिनिलोकेक्ष पातालैश्चैव संयुतम् ॥ जगत्समग्रं देवस्य दृष्ट्वन्दृष्टवान्मुनिः ॥ २१ ॥
स दृष्ट्वा परमं रूपं भीतो दृष्ट्व विस्मितः ॥ पपात पादयोस्तस्य शिरसा साश्रुलोचनः ॥ २२ ॥ स्तोत्रेण चैव तुष्टाव पूर्वोक्तेन जनार्दनम् ॥
तमुवाच ततो देवः प्रसन्नतृप्तिसत्तमम् ॥ २३ ॥ ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ ॥ उत्तिष्ठ भवेधर्मज्ञ वरं वृणु यथेप्सितम् ॥ ॥ श्रीनारद उवाच ॥
॥ नित्यमेकान्तिके देव भक्तिर्भवतु सा त्वयि ॥ नान्यं वरं कामयामि नराणामिदमुत्तमम् ॥ २४ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ तमुवाच ततो
देवः प्रणतातिहरो हरिः ॥ एतन्निसर्गसिद्धं ते येन त्वं दृष्टवान्मम ॥ २५ ॥ विश्वरूपमिदं ब्रह्मन्ब्रह्मज्ञेयं तथा त्वया ॥ तपस्तप्तं यतो विप्र ममापि
च ततस्तव ॥ २६ ॥ रूपमेतत्तमास्थाय रूपं स्वं द्विज दर्शितम् ॥ इच्छारूपणाहं कुर्यां शतशोऽथ सहस्रशः ॥ २७ ॥ त्रैलोक्ये यानि
रूपाणि देवादीनां द्विजोत्तम ॥ ममैव तानि जानीहि मत्तोऽन्यन्नास्ति किञ्चन ॥ २८ ॥ अहं भूतं च भव्यं च वर्तमानमहं तथा ॥ स्थावरं
जङ्गमं चैव सर्वमेवास्मि नारद ॥ २९ ॥ सञ्चाऽसञ्चाहमेवात्र तत्त्वमेतद्ब्रवीमि ते ॥ अशब्दमस्पर्श मस्पर्शगन्ध रूपविवर्जितम् ॥ ३० ॥ सर्वगं मां
विजानीहि परमार्थेन नारद ॥ यः करिष्यति मे स्तोत्रं स्तोत्रेण त्वत्कृतेन तु ॥ ३१ ॥ तस्य कामान्प्रिवास्यामि ये दिव्या ये च मानुषाः ॥
श्वेतद्वीपे गतिस्तस्य मृतस्य च भविष्यति ॥ ३२ ॥ श्वेतद्वीपमवाप्यापि नरः स्वस्थो भविष्यति ॥ वराहस्यास्य कल्पस्य यावत्कालोऽवशि-
ष्यते ॥ ३३ ॥ वाराहे तु गते कल्पे ततो मात्स्यो भविष्यति ॥ देवकार्याणि कार्याणि सुबहूनि यतस्त्वया ॥ ३४ ॥ प्रादुर्भावगतश्चाहमनुशास्य-
स्तथा त्वया ॥ प्रादुर्भावाणि मे ब्रह्मञ्छ्रौष्यसितानि सहस्रशः ॥ ३५ ॥ भविष्यन्ति तथान्यानि तत्र मे शृणु कानि चित् ॥ अहमेकार्णवे लोके
शेषपर्यङ्कशायिनः ॥ ३६ ॥ लक्ष्मीरूद्रसहायस्तिष्ठामि यदा सुतः पितामहः ॥ अहं मत्स्यस्तथा कूर्मो हंसोहमाप नारद ॥ ३७ ॥ क्रौड्रेण मया
विप्र वञ्चिता दैत्यदानवाः ॥ मयाश्वशिरसा वेदा दानवेभ्यस्तथा हृताः ॥ ३८ ॥ वाराहेण मया भूत्वा वसुंधयं समुद्धृता ॥ वाराहेण मया दैत्याः
पातालतलगा हताः ॥ ३९ ॥ त्वराहेण निहतो हिरण्याक्षो बलोत्कटः ॥ दानवाश्च हता युद्धे नरनारायणात्मना ॥ ४० ॥ लोकांतरे तथा मार्गे
हरिः कृष्णस्तथाप्यहम् ॥ नारसिंहेन रूपेण हिरण्यकशिपुर्हतः ॥ ४१ ॥ वामनेन मया भूत्वा बलिस्त्रिभुवनं हृतम् ॥ त्रिभिः क्रमैः पुरा ब्रह्मन्द्

७९

वानां हितकाम्यया ॥ ४२ ॥ वाडवोऽहं समुद्रस्थः पिबामि सलिलं सदा ॥ पृथ्वी वसुमती ब्रह्मन्पुथुना च मया कृता ॥ ४३ ॥ कपिलेन मया दुग्धा दग्धव्याः सगरात्मजाः ॥ दत्तात्रेयेण वसुधा देवा द्विजगणाः पुनः ॥ ४४ ॥ जामदग्न्येन रामेण लघ्वी वसुमती कृता ॥ त्रिःसप्त कृत्वः कर्तव्या क्षत्रभारप्रपीडिता ॥ ४५ ॥ दत्त्वा चतुर्धा पुत्रांश्च मया दशरथस्य च ॥ रामेण रावणवधः कर्तव्यो जनतासुखम् ॥ ४६ ॥ कार्यं गन्धर्वनिधनं तथैव भरतात्मना ॥ मेघनादवधः कार्यों लक्ष्मणेन तथा मया ॥४७॥ शत्रुघ्नेन च कर्त्तव्यो लवणस्य वधस्तथा॥ मया वाल्मी किना कार्यं काव्यं रामायणं तथा ॥४८॥ व्यासेन वेदा वक्तव्या आख्यानं भारतं महत् ॥ मया ब्राह्मणशार्दूल तथा द्वैपायनात्मना॥४९॥पाण्डोः पुत्रत्वमासाद्य पञ्चधा च तथा मया ॥ द्विधा च वसुदेवस्य लघ्वी कार्या वसुन्धरा ॥५०॥ नरलोके निहन्तव्या दैत्या मातृपरूपिणः ॥ बलभद्रेण च मया हन्तव्या यौष्ठिकादयः ॥ ५१ ॥ मया कृष्णेन हन्तव्याः कंसपूर्वा महाबलाः ॥ प्रद्युम्नेन निहन्तव्यः शम्बरश्च महाबलः ॥ ५२ ॥ हन्तव्याश्चानिरुद्धेन दैत्याः शतसहस्रशः ॥ सर्वेन युगधानेन मया भूत्वा तथैव च ॥५३॥ मया बुद्धेन वक्तव्या धर्माः कलियुगे पुनः ॥ हन्तव्या म्लेच्छराजानस्तथा विष्णुयशसात्मना ॥५४॥ ममांशेन विजानन्ति पृथिव्यां चक्रवर्त्तिनः ॥ ऋषयश्च तथा ज्ञेया ममैवांशसमुद्भवाः ॥५५॥ यद्यद्धि भूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव च ॥ तत्तदेवावगच्छेस्त्वं मम तेजोंशसम्भवम् ॥ ५६ ॥ अथ वा बहुनैतेन किं ज्ञानेन तवानघ ॥ विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेनस्थितो जगत् ॥ ५७॥ तद्गच्छ मानसीं सिद्धिः सदा तेऽस्तु द्विजोत्तम ॥ कल्पावसानमासाद्य मच्छरीरं प्रवेक्ष्यसि ॥ ५८ ॥ एता वदुक्त्वा वचनं तत्रैवान्तरधीयत ॥ भगवान्द्वारकेशेके पूजां तद्देशवासिनाम् ॥५९॥ तैश्च संपूजितो विप्रस्तानप्रणम्य यतव्रतः ॥ आजगाम ततः शीघ्रं नरनारायणाश्रमम् ॥ ६० ॥ पाद्यार्घ्याद्युपतस्तत्र स तयोर्मुनिपूज्योः ॥ ताभ्यां संपूजितो विप्रस्तत्रोवास तदाश्रम ॥ ६१ ॥ ततः कदाचित्तं विप्रमृचुस्तौ तपोधनौ ॥ आवाभ्यां त्वं तथा दृष्टः श्वेतद्वीपात्तडेऽच्युतः ॥ ६२ ॥ समीपं देवदेवस्य तदहस्त्वेथथासुखम् ॥ लोकैस्मिन्मुनि शार्दूल नास्ति धन्यतरस्त्वया ॥ ६३ ॥ दृष्टवानसि यद्ब्रह्मन्विश्वेश्वरं हरिम् ॥ त्रैलोक्यसारं विश्वेशं प्रणतार्तिविनाशनम् ॥ ६४ ॥ यतस्त्वं तुग्रहस्तेन कृतो देवेन विष्णुना ॥ ततो गुह्यं निबोधेमं तत्पूजाविधिसुत्तमम् ॥ ६५ ॥ सर्वकर्मकरं दिव्यं सकलार्थप्रदं शिवम् ॥ नाभक्त्याय च तद्देयं तया ब्राह्मणसत्तम ॥६६॥ एकान्तभावोपगतं जनार्दनं नरस्तु सम्पूज्य तथा विधानतः ॥ प्रयाति तद्धाममनुत्तमं शिवं न यत्र गत्वा विनि व र्त्तते पुनः ॥ ६७॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेय वज्रसंवादे विश्वरूपाख्यानं नामैकपञ्चाशदुत्तरेदिशततमोऽध्यायः॥३५१॥नरनारा यणावूचतुः ॥ आदावेव सरःसरित्प्रस्रवणसमीपगृहोपवनपर्वतमस्तकानामन्यतमे हृद्ये देशे सुसमे मनोहरं हस्तमात्रं मण्डलकमुपकल्पयेत् ॥