युक्तिकल्पतरु (महाराज भोज - नौका-निर्माण, जलयान-विज्ञान, शस्त्र, दुर्ग एवं राजधर्म सटीक)

१६६ युक्तिकल्पतरौ— रेखाकारं यदारिष्टमूर्द्ध्वं वा तिर्य्यगेव वा । रेखारिष्टमिदं विद्धि भर्तुर्वीर्य्यवलापहम् ॥ ८७ ॥ भिन्नभ्रान्तिकरं पापं भिन्नारिष्टमिदं विदुः । भर्त्तुः कुलं यशो राष्ट्रं नाहत्वा(द्धा) न ब्रजेत् स्वयम् ॥ ८८ ॥ यदा भेक शिरोरूपमरिष्टं दृश्यते क्वचित् । भेकारिष्टमिदं नाम्ना संग्रामे भयदायकम् ॥ ८६ ॥ अरिष्टे मूषिकाकारे मूषिकारिष्टमुच्यते । अयं खङ्गाधमः कुर्य्यात् पत्युः पातालसङ्गमम् ॥ ९० ॥ विड़ालनयनाकारो विन्दुरेकोऽतिविस्तरः । विड़ालारिष्टमेतत् स्यात् भर्तुः सर्व्वार्थनाशनम् ॥ ९१ ॥ अरिष्टं शर्कराकारं यदा स्पर्धेन बुध्यते । शर्करारिष्टमेतत् स्याज्जनवृद्धि विनाशनम् ॥ ९२ ॥ यदा नौलोरसभासमरिष्टं दृश्यते क्वचित् । नौलारिष्टमिदं (१) ज्ञेयं यशो लक्ष्मो-विनाशनम् ॥ ९३ ॥ अरिष्टे मशकाकारे मशकारिष्टमुच्यते । भर्त्तुः कुलं यशो बुद्धिं धृतिं प्रोतिञ्च नाशयेत् ॥ ९४ ॥ भृङ्गमाप्रतिमो विन्दुरेकोऽनेकोऽथवा यदा । भृङ्गामारिष्ट इत्येष धृतिस्मृति विनाशनः ॥ ९५ ॥ सूचौरूपमरिष्टं चेदूर्द्ध्वं वा तिर्य्यगेव वा । सूच्यरिष्टमिदं नाम भर्त्तुः कुलविनाशनम् ॥ ९६ ॥ त्रयश्चेदिन्दवो राजन् पङ्क्तयो विषमेण (२) वा । उपर्य्युपरि वाधोऽधस्त्रिविन्दाख्यमरिष्टकम् । ( १ ) नोलारिष्टमिदं इति (क) पुस्तक पाठः । ( २ ) वैधमेन इति (ख) पुस्तक पाठः ।

अस्त्रयुक्तिः । १६७ तस्य स्पर्शनमात्रेण सचेलं स्नानमाचरेत् ॥ ९७ ॥ कालिकारिष्टमित्येतद् धोधृति स्मृति नाशनम् ॥ ९८ ॥ एकत्र यदि न ह्येष प्रयत्नेनापि संवृतः । दारो नाम महारिष्टं सर्व्वाभीष्ट-विनाशनम् । अनेकगुण-सम्पन्नः खड्गो लोकैर्न गृह्यते ॥ ९९ ॥ कपोतपक्षप्रतिममरिष्टं चेत् तदाह्वयम् । भर्त्तुः कुलं यशो विद्यां बलं बुद्धिश्च नाशयेत् ॥ १०० ॥ काकाकृति र्यदारिष्टं काकारिष्टं तदोच्यते । अनेन भर्त्तुः संग्रामे भङ्ग एवोपजायते ॥ १ ॥ अरिष्टे खर्पराकारि खर्परारिष्टमुच्यते । भर्त्तुर्यशो बलं वीर्यं बुद्धिं प्रीतिञ्च नाशयेत् ॥ २ ॥ यदान्यल्लोहशकलं (१) लग्नं स्यादिव लक्ष्यते । शकलोति स वै खड्गः सर्व्वाभीष्ट-निसूदनः ॥ ३ ॥ (क्रोड़ोकुशपत्रयोर्लक्षणे पतिते) । यस्मिन् निम्नमिवाभाति मध्ये वा दृश्यते क्वचित् । जालारिष्ट(२)मिदं नाम भर्त्तुः कुलधनापहम् ॥ ४ ॥ एकैकरेखा दीर्घाग्रा यदा पल्लविनौ भवेत् । स्पर्शे वाथ करेणाथ कराला(३)रिष्टमुच्यते ॥ ५ ॥ अयं हि क्षितिपालानां दृष्टियोग्यो भवेन्नहि । दर्शनादेव नश्यन्ति यशो लक्ष्मी-जयादयः ॥ ६ ॥ ( १ ) सकलं इति (क) पुस्तक पाठः । ( २ ) जलारिष्ट इति (ख) पुस्तक पाठः । ( ३ ) करीलोऽ इति (ग) पुस्तक पाठः ।

१६८ युक्तिकल्पतरौ- अरिष्टे कङ्कपत्रामे कङ्कारिष्टं तदुच्यते । अस्य स्पर्शन-मात्रेण नश्यत्यायुर्यशो वलम् ॥ ७ ॥ खर्जूरत्वक्-प्रतिमं यदारिष्टन्तु लक्ष्यते । खर्जूरारिष्टमेतत् स्याद्भर्तुः कुलधनापहम् ॥ ८ ॥ गोशृङ्गाभमरिष्टं चेत् शृङ्गारिष्टं तदुच्यते । अनेन भर्तुर्नश्यन्ति लक्ष्मोवल-कुलादयः ॥ ६ ॥ गोपुच्छाकृति चेत् खड्गे अरिष्टं संप्रतौच्यते । पुच्छारिष्टमिदं नाम भर्तुः सर्व्वार्थ-नाशनम् ॥ १० ॥ खनित्राभमरिष्टं चेत् खनित्रारिष्टमुच्यते । शूराणामपि संग्रामे भङ्गमतेत् प्रयच्छति ॥ ११ ॥ अरिष्टे लाङ्गलाकारे लाङ्गलारिष्टमुच्यते । अयं पापान् पापतरः प्रेक्षणीयो न भूभुजा । अयमायुः श्रियं हन्ति विद्यां वलमशेषतः ॥ १२ ॥ (वडिशारिष्टस्य लक्षणं पतितं ।) इत्यरिष्टानि प्रोक्तानि नानातन्त्रात् प्रयत्नतः । विचार्यैतानि मतिमान् खड्गं कोशे निधापयेत् ॥ १३ ॥ दिक्मात्रमिदमुद्दिष्टमरिष्टानां हितात्मनाम् (१) । अमङ्गलानां मन्दानां दर्शनञ्चाशुभावहम् ॥ १४ ॥ अरिष्टमेकमेवस्याद् द्विररिष्टं शुभावहम् । अन्यान्यमशुभं हन्याद्विषस्य हि विषं यथा ॥ १५ ॥ एकमात्रम्य (२) सप्तान्तमरिष्टं प्राह नान्यथा । यथोत्तरं द्विगुशितं फलमाहुर्मनीषिणः ॥ १६ ॥ इति खड्गपरीक्षामरिष्टाध्यायः षष्ठः ॥ (१) हृतात्मनाम् इति (क) पुस्तक पाठः । (२) एकादारभ्य इति (ख) पुस्तक पाठः ।

अस्त्रयुक्तिः । १६९ अथ द्विविधा भूमिः । दिव्यभौमविभागेन भूमिर्या द्विविधा मता । दिव्या दिवि समुद्भूता भौमा भूमिसमुद्भवा ॥ १७ ॥ तल्लक्षणमशेषेण लिख्यते तन्निबोधत । देवदानवयोर्मध्ये खड्गसृष्टिरभूत् पुरा । ते खड्गाः पुण्यदेशेषु केषु केषु प्रतिष्ठिताः ॥ १८ ॥ दिव्य-लक्षणं यथा । ये खड्गाः स्थूलधारा भृशमतिलघवो निर्मलाङ्गाः सुनेत्राः, ये रिष्टाश्वास्वरूपाः सुविमलतनव(१)श्चाप्यसंस्कारयोगात् । दुर्भेद्या दुर्घटाश्च ध्वनिगुणगुरवो यत्क्षते दाहपाकौ ; ते दिव्याः कुर्व्वतेऽमी कुलधन-विजयश्रीयशोवृद्धिमाग्र्या (२) ॥१९॥ अथ भौमलक्षणम् । बृहद्धारीते,― पूर्व्वं महेशेन विषाणि यानि, भुक्तानि तेषां पतितास्तु विन्दवः । यस्मिन् प्रदेशे स स एव देशः ; कालायसामाकरतां जगाम ॥ २० ॥ पुरामृतं चौरसमुद्रमध्यादुत्पाद्य संगृह्य ययुः सुरेन्द्राः । तद्विन्दवो यत्र निपेतुरीश शुद्धायसामाकरतां जगाम ॥ २१ ॥ ये विषोत्था भृशं कालाः खराङ्गाः सम्भवन्ति हि । मूर्च्छादाहज्वरानाह-शोक हिक्कावमीकराः ॥ २२ ॥ ( १ ) लघव इति (क) पुस्तक पाठः । ( २ ) वृद्धिमेते इति (ख) पुस्तक पाठः । २२

१७० युक्तिकल्पतरौ— येऽमृतोत्याः (१) कर्पूराङ्गाः मन्दाङ्गाः सम्भवन्ति च । वलीपलितमालिन्य ज्वराव्याधि विनाशनाः । यत्रैव पतितं यत् तु तत्तदाकरतां गताः (२) ॥ २३ ॥ तद्यथा । वाराणसौमगधसिंहल-भूमिभागे, नेपालभूमिषु तथाङ्ग महोप्रदेशे । सौराष्ट्रिकेऽन्यतरधन्य महोविभागे ; शुद्धाद्यसां कृतिवराः प्रवदन्ति जन्म ॥ २४ ॥ तद्यथा । वाराणसेयाः सुस्निग्धास्तीक्ष्णधाराः सदङ्गिनः । लघवः सुखसंनेया ज्ञेयाश्चाभेद्यशालिनः ॥ २५ ॥ मागधाः कर्कशाः स्थूलधारा गूढ़तराङ्गिणः । गुरवो दुःससंनेयाः खङ्गा ज्ञेया विचक्षणैः ॥ २६ ॥ नेपालदेश-प्रभवा निरङ्गा निश्चलाश्च ये । ज्ञेयाः (३) सदङ्गा मलिना लघवः स्थूलधारिणः ॥ २७ ॥ कलिङ्गा गुरवः स्वच्छा व्यक्ताङ्गास्तनुहेतवः । सौराष्ट्रा निर्मलाः स्निग्धाः सुव्यक्ताङ्गा भृशं खराः ॥ २८ ॥ सिंहलद्वीपजातानां चतुर्द्धा भेद उच्यते । केचित् सदङ्गा गुरवः कर्कशाः स्निग्धधारिणः ॥ २९ ॥ केचित् सदङ्ग लघवः सुस्निग्धाः स्थूलधारिणः । एषां रूपेण मिश्रेण ज्ञेया हि द्विजजातयः ॥ ३० ॥ ( १ ) येऽमृतोया इति (क) पुस्तक पाठः । ( २ ) तत्तदाकरतां गतं इति (ख) पुस्तक पाठः । ( ३ ) अङ्गा इति (ग) पुस्तक पाठः ।

शस्त्रयुक्तिः । १७१ सामान्याद् द्विगुणञ्चोक्तं(द्रं) कलिर्दशगुणस्ततः । कलेः शतगुणं भद्रं भद्राद्वज्रं सहस्रधा ॥ ३१ ॥ वज्रात् षष्टिगुणः पाण्डिर्निर्विद्भिर्गुणिगुणैः । ततः कोटिसहस्रेण ह्यायस्कान्तः प्रशस्यते ॥ ३२ ॥ [ इत्यादिकं रसायनोपयोगिकमेव नतु खड्गे दृष्टफलम् । ] यदाह । एषां तु लौहजातीनां वज्रं खड्गाय युज्यते ॥ ३३ ॥ तथा च । ये खङ्गास्तीक्ष्णधारा भृशमतिगुरवः षड्गुणाढ्याः सुभेद्याः, केचित् साङ्गा निरङ्गाः कतिचन समला निर्मलाः केचिदेव । ते भौमाः कुर्व्वतेऽमी धनविजयबलं षड्गुणा निर्गुणा वा ; ते दुःखं स्तोकमुग्रं दधति वलकुलस्त्रीयशोनाशनास्ते ॥ ३४ ॥ इति खङ्ग परीक्षायां भूम्यध्यायः सप्तमः ॥ अथाष्टधा ध्वनिः । ध्वनिरष्टविधः प्रोक्तो यः पूर्व्वं सूत्रसंग्रहे । तेषामपि लिखाम्यत्र सगुणं लक्षणाष्टकम् ॥ ३५ ॥ तद्यथा । हंस कांस्ये तथा मेघः ढक्का काकश्च तन्विका । गर्द्दभः प्रस्तरश्चैव ध्वनिरष्टविधः स्मृतः ॥ ३६ ॥ पूर्व्वे चत्वारः शुभदाः परे निन्दास्पदा स्तथा । विचार्य्य खङ्गमानञ्च कर्त्तव्यं खङ्गकोविदैः ॥ ३७ ॥ घोरस्तार इति ख्यातो द्विविधः खङ्गकोविदैः । घोरः स्यात् सुखसम्पत्त्यै तार उच्चाटने मतः ॥ ३८ ॥

१७२ युक्तिकल्पतरौ— यत्र हंसरवस्येव खङ्गे नखहत (१) ध्वनिः । हंसध्वनिरयं खङ्गः सकलार्थ प्रसाधनः ॥ ३९ ॥ कांस्यशब्द इवाभाति यस्मिन् खङ्गे हते ध्वनिः । कांस्यध्वनिरयं खङ्गः प्राह नागार्ज्जुने मुनिः ॥ ४० ॥ अभ्रस्य लक्षणं पतितम् । ढकाशब्द इवाभाति यस्मिन् खङ्गे हते ध्वनिः । ढकाध्वनिरयं खङ्गः सर्व्वशत्रुनिसूदनः ॥ ४१ ॥ काकस्वर इवाभाति यस्मिन् खड्गे हते ध्वनिः । काकस्वरोऽयं खङ्गः स्यात् स्त्रीयशः कुलनाशनः ॥ ४२ ॥ तन्त्रीस्वरसमो यस्मिन् भवेत् खङ्गे हते ध्वनिः । तन्त्रीध्वनिरयं खङ्गः कुलस्त्रीधननाशनः ॥ ४३ ॥ खरस्येव ध्वनिर्यस्मिन् खरध्वनिरयं मतः । स्त्रीयशो-ज्ञान-विज्ञान-जयतेजो विनाशनः ॥ ४४ ॥ प्रस्तरस्येव यः खङ्गः स निन्द्यः खङ्ग लक्षणे ॥ ४५ ॥ गभीरतार ध्वनिता खङ्गस्य शुभलक्षणम् । उत्तानमन्द्रध्वनिता खङ्गस्याशुभलक्षणम् ॥ ४६ ॥ अपाङ्ग नेत्रहीनोऽपि खङ्गः सुध्वनिरुत्तमः (२) । अन्धः कुरूपो मनुजो यथा भुवि सुगायनः (३) ॥ ४७ ॥ सर्व्वलक्षणसम्पन्नः खङ्गो यो ध्वनि-वर्ज्जितः । स निन्द्यः सुन्दराङ्गोऽपि यथा वाक्यविवर्ज्जितः ॥ ४८ ॥ ( १ ) खड्गेन खहते इति (क) पुस्तकपाठः । ( २ ) खड्गेषु ध्वनिरुच्यते इति (ख) पुस्तक पाठः । ( ३ ) यदा भुवि युगायनः इति (ग) पुस्तक पाठः

खङ्गयुक्तिः । १७३ नखेन वाथ दण्डेन तथा लोहशलाकया । लोष्ट्रेन शर्कराभिर्वा ध्वनि विज्ञानमुच्यते ॥ ४९ ॥ इति खङ्ग परीक्षायां ध्वन्यध्यायोऽष्टमः ॥ अथ द्विविधं मानम् । यन्मानं द्विविधं प्रोक्तं तस्य लक्षणमुच्यते । उत्तमाधमभेदेन भेदोहि हि द्विविधो मतः ॥ ५० ॥ उत्तमं यदििशालं स्याल्लघुमानं प्रकीर्त्तितम् । अधमं तच्च यत् खर्व्वं (१) गुरुमानं प्रकीर्त्तितम् ॥ ५१ ॥ तत्पुन स्त्रिविधं प्रोक्तमादिमध्यान्तभेदतः ॥ ५५२ ॥ यो मुष्टि विंशति समायततीव्रधारो, भर्त्तुर्भवेत् प्रसरतोऽपि षडङ्गुलोभिः । मानेन चाष्ट पलिकः स हि खङ्गमध्ये; नाति प्रकृष्ट न विकृष्टफलप्रदः स्यात् ॥ ५३ ॥ यो द्वादशाष्ट नवमुष्टिभिरायतः स्यात्, मन्दो भवेत् प्रसरतोऽपि चतुर्थभागः । तावत् पलैः परिमितस्तु ततोऽधिको वा; खङ्गाधमो धनयशः कुलनाशनाय ॥ ५४ ॥ नागाजुर्जुनोऽपि,— यावत्यो मुष्टयो दैर्घ्ये तदर्द्धाङ्गुलयो यदा । प्रसरे तच्चतुर्थांशमिति वै मानमुत्तमम् ॥ ५५ ॥ यावत्यो मुष्टयो दैर्घ्ये प्रसरेत्तन्त्रिभागिकः । पलैस्तदर्द्धैस्तुलितः स खङ्गो मध्य उच्यते ॥ ५६ ॥ यावत्यो मुष्टयो दैर्घ्ये तुल्यांशः प्रसरे तु तत् ।

( १ ) यच्च खरवं इति (क) पुस्तक पाठः ।

१७४ युक्तिकल्पतरौ— अधमः (१) कीर्त्तितः खड्गस्तत्समो वाधिकः पलैः ॥ ५७ ॥ भौमानामिदमुद्दिष्टं दिव्यास्तु लघवो मताः ॥ ५८ ॥ इति खड्ग परीक्षायां मानाध्यायः । भोजस्तु,— दीर्घता लघुता चैव खरविस्तीर्णता तथा । दुर्भेद्यता सुघटता खङ्गानां गुणसंग्रहः ॥ ५९ ॥ खर्व्वता गुरुता चैव मन्दता तनुता तथा । सुभेद्यता दुर्घटता खङ्गानां दोषसंग्रहः ॥ ६० ॥ इति निखिलमुदारमुक्तमत्र बहुतन्त्रेषु निकष्य खड्ग यष्टेः । नृपतिरिति विचिन्त्य यो विधत्ते स चिरतरां श्रियमुच्छ्रितां लभेत ॥ ६१ ॥ इति श्रीभोजराजीये युक्तिकल्पतरौ खड्ग परीक्षा ॥ अथ चर्म-लक्षणम् । शरीरावरकं शस्त्रं चर्म इत्यभिधीयते । तत् पुनर्द्विविधं काष्ठं चर्मसम्भवभेदतः ॥ ६२ ॥ शरीरावरकत्वञ्च लघुता दृढता तथा । दुर्भेद्यतेति कथिता चर्मणां गुणसंग्रहः ॥ ६३ ॥ स्वल्पता गुरुता (२) चैव मृदुता सुखभेद्यता । विरुद्धवर्णता (३) चेति चर्मणां दोष संग्रह ॥ ६४ ॥ (१) अधमे इति (क) पुस्तक पाठः । (२) लघुता इति (ख) पुस्तक पाठः । (३) वस्तुता इति (ग) पुस्तक पाठः ।

अस्त्रशस्त्र-युक्तिः । १७५ सितो रक्तस्तथा पीतः कृष्ण इत्यभिशब्दितः । ब्रह्मादिजाति भेदेन चर्मणां वर्णनिर्णयः ॥ ६५ ॥ चित्रवर्णस्तु सर्वेषां सर्व्वदैवोपपद्यते ॥ ६६ ॥ इति श्रीभोजराजीये युक्तिकल्पतरौ चर्मपरीक्षा ॥ अथ धनुर्लक्षणम् । धनुस्तु द्विविधं प्रोक्तं शार्ङ्गं वांशं(सं) तथैव च । कोमलं वर्णदृढ़ता तयोर्गुण उदाहृतः ॥ ६७ ॥ सुखसम्पत्तिकरणं सममुच्छ्रायतं धनुः । विपदो मुष्टिवैषम्ये तदङ्गे भङ्गमावहेत् ॥ ६८ ॥ इति श्रीभोजराजीये युक्तिकल्पतरौ धनुःपरीक्षा ॥ अथ बाण लक्षणम् । लघुता दृढ़ता चैव तथा खरतरास्यता । बाणानामिति निर्दिष्टो भूभुजां गुणसंग्रहः ॥ ६९ ॥ तन्मानं विदुषाकार्य्यमङ्गुलोभिर्यथोदितम् । अङ्गुली मान वैषम्ये विजयो जायते रणे । अङ्गुली मान साम्यतु भङ्ग एवोपजायते ॥ ७० ॥ इति श्रीभोजराजीये युक्तिकल्पतरौ बाणपरीक्षा ॥ शरभल्लौखरतरौ लघु दृढ़तरौमतौ । अर्धचन्द्रस्तुकथितो लघुतौव्रतराननः ॥ ७१ ॥ नाराचस्तुशिरालः स्यात्तीक्ष्णाग्रः कर्कशायकः । शक्तियष्ट्यादयोयेऽन्ये ते तीक्ष्णाग्राः प्रतिष्ठिताः ॥ ७२ ॥

१७६ युत्तिकल्पतरौ— इत्यादिशस्त्रजातानां लक्षणं भोजभूभुजा । प्रोक्तमत्यन्त संक्षेपाल्लिखितं मयकाचतु ॥ ७३ ॥ तीक्ष्णता लघुताचैव तथैव दृढतापि च । सर्वेषामस्त्र जातीनां लक्षणं समुदाहृतम् ॥ ७४ ॥ यत् किञ्चिद्दलमणिरुक्तमति प्रकाश, शस्त्रस्य लक्षणमिहस्वयमेव बुद्ध्या । विज्ञाय तन्निखिलशस्त्र(१)विदाजनेन, शस्त्रं विधेयमरिपक्ष-विनाशनाय ॥ ७५ ॥ अस्त्रेण तु विना सैन्यमभवत्प्रतिजायते । तस्मादस्त्रं विशेषेण रक्षणीयं महीभूजा ॥ ७६ ॥ इति श्रीभोजराजीये युक्तिकल्पतरौ अस्त्र परीक्षा ॥ — अथ यात्रायुक्तिस्तवसमयः । यात्रायां द्विविधः कालो वैकालः (२) सहजस्तथा । प्रोक्तमात्ययिके कार्ये वि(धि)कारो नात्र निर्णयः ॥ ७७ ॥ सहज स्वेच्छया राज्ञां तस्य निर्णय उच्यते । यात्रान्न सिंह मध्द्या शनैश्चर बुधोशनसां गृहेषु ॥ ७८ ॥ भानौ कुलीरवृषवृश्चिकगोभिर्दीर्घा शस्तस्तुदेवलमतेऽध्वनि पृष्ठतोऽर्कः (३) ॥ ७९ ॥ ( १ ) मस्त्र इति (क) पुस्तक पाठः । ( २ ) वैकारः इति (ख) पुस्तक पाठः । ( ३ ) कर्क इति (ग) पुस्तकपाठः ।

Digitized By Siddhanta eGangotri Gyaan Kosha यात्राव्यक्तिः । १७७ अश्विनौ रेवती ज्येष्ठा तथा पुष्या पुनर्व्वसु । मैत्रं मृगशिरो मूला यात्रायामुत्तमाः स्मृताः ॥ ८० ॥ भरणी कृत्तिकाश्लेषा विशाखा चोत्तरात्रयम् । मघा पशुपतिश्चैव यात्रायां मरणप्रदाः ॥ ८१ ॥ पूर्वे कुवेरे दहने निशाटे, यमे जलेशे पवने महेशे । त्याज्यं नरस्य प्रतिपत् क्रमेण ; युग्मं तिथौनां प्रवदन्ति तज्ज्ञाः । स्यात् सन्मुखे(१) यानमसुक्षयाय, पश्चाद्भवेत् सर्व्वशुभाय पुंसाम् ॥८२॥ सूर्य्यः शुक्रः कुजो राहुर्मन्दश्चन्द्रो गुरुर्बुधः । अग्रतः शोभना यात्रा पृष्ठतो मरणं ध्रुवम् ॥ ८३ ॥ पूर्व्वेणेन्द्रं दक्षिणे या(जा) नपा(प) दं, रोहिण्येत्तचार्य्यमाख्यञ्च(२) शूलम् । कामं यायान्नाम्परायेषु कार्य्ये-ष्वन्यदापि प्रेक्ष्य शूलानि भानि ॥ ८४ ॥ तत्र दिक्शूलम् । षष्ठ्यष्टमौ चतुर्थी च नवमी द्वादशी तथा । चतुर्दशी कुहूस्त्याज्या यात्रायामशुभप्रदाः ॥ ८५ ॥ प्रायो जगुः सहज शत्रुदशाय-संस्थाः, पापाः शुभाः सवितृजं (३) परिमुच्य खस्थम् । सर्व्वत्रगाः शुभफलं जनयन्ति सौम्या- स्त्यक्तारि-संस्थममरारि गुरुं जिगीषोः ॥ ८६ ॥ नाकालवर्ष विद्युत्स्तनितेष्विष्टं (४) कथञ्चिदपि यानम् । आ सप्ताहात् दिव्यानरीक्षभौमैस्तथोत्पातैः ॥ ८७ ॥ (१) समुत्थे इति (क) पुस्तक पाठः । (२) रोहिण्योत्तचार्य्यमाख्यञ्च इति (ख) पुस्तक पाठः । (३) सवितृजं इति (ग) पुस्तक पाठः । (४) विद्युत्स्तनितेष्विष्टं इति (घ) पुस्तक पाठः । २३ CC-0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar.

१७८ युक्तिकल्पतरौ— तत्र क्रमः । राज्ञां यात्राविधिं वक्ष्ये जिगोषूणां (१) परावनीम् । नौराजनविधिं कृत्वा सैनिकां(क)श्चानयेत् ततः । गजानन्यान् मृगानन्यानिति यात्राक्रमो मतः ॥ ८८ ॥ अथ तत्र नौराजनविधिः । वर्षान्तेऽभ्युदिते शुक्रे चन्द्रे पूर्णे शुभक्षणे । अश्व-नौराजनं कुर्याद् यथोक्तमृषिसत्तमैः ॥ ८९ ॥ उदीचीं प्रस्थिते भानौ संक्रान्त्यां वा शुभे दिने । गज-नौराजनं कुर्यान् महीपालो जिगोषिवान् ॥ ९० ॥ वृश्चिकस्थे रवौ कुर्यात् पत्तिनौराजना-विधिम् । नौका-नौराजनं कुर्याद् दक्षिणाशां प्रतिष्ठते ॥ ९१ ॥ अन्येषाञ्चैव (२) यानानां विजयादशमीतिथिम् । ध्वजादीनाञ्च सर्वेषां शक्रोत्थाने नौराजनम् ॥ ९२ ॥ छत्रस्य नवदण्डस्य तथा सिंहासनस्य च । गृहस्य नगरस्यापि महाविषुव-संक्रमे ॥ ९३ ॥ आत्मनो युवराजस्य महिष्या मन्त्रिणां तथा । स्वजन्मदिवसे राजा कुर्यान्नौराजना-विधिम् ॥ अभिषेक-दिनं प्रोक्तमेषां जन्मदिनं मया (३) ॥ ९४ ॥ तद्यथा । अश्वानां भास्करो देवो रेवन्तमिति संज्ञया । गजानां देवता शक्रः पत्तीनां कालिकामता (४) ॥ ९५ ॥ ( १ ) जिगीषाणां इति (क) पुस्तकपाठः । ( २ ) अन्यासाञ्चैव इति (ख) पुस्तकपाठः । ( ३ ) जन्मदिनाख्या इति (ग) पुस्तकपाठः । ( ४ ) शत्रुः पत्तीनां कालिका मता इति (घ) पुस्तकपाठः ।

याला-नीराजन-युक्तिः । १७६ नौकानां वरुणो देवो यानानान्तु जयन्तकः । अस्त्राणां देवता रामो यमः खड्गस्य पूज्यते ॥ ६६ ॥ ध्वजानां हनुमान् पूज्यो वृहस्पतिरिति क्रमात् । तान् पूजयित्वा विधिवदेतान् नीराजयेन्नृपः ॥ ६७ ॥ द्वादश महिषैः पुष्टश्चामर-घण्टास्वनादिभूषाढ्यैः । छागलैर्महिषद्दिगुणैः छागलद्दिगुणैर्वृषैः ख पुष्टाङ्गैः ॥ ६८ ॥ वृषभद्दिगुणैः पुरुषैस्तद्दिगुणैश्चारुदीपिकाभिः । भव्यं वा सहस्रं शुभदिने नीराजयेद्राजा ॥ ६९ ॥ द्वादश-वाहै रुचिरैः साङ्गोपाङ्गैरतोऽर्द्धतयोष्ट्रैः । तस्यार्द्धतो व्याघ्रैर्गजशत-नीराजनं सम्भवति ॥ १०० ॥ छागलशतं वृषभशतं शतञ्च मेषाणाम् । तुरगा दश हृष्टाङ्गा व्याघ्राः पञ्च द्विपश्चैकः ॥ १ ॥ भल्लूका हि कुक्कुराश्चैकैकाः पत्तिलक्षणस्य । नौका शतकं साङ्गं नवदशकं काञ्चनादिभिर्घटितम् ॥ २ ॥ बहुशतमपि जन्तूनां नौका नीराजने राज्ञाम् । यद्वा द्विपदं यानं सर्वेषामिष्यते तुरगैः ॥ ३ ॥ स्वदशा (१) वत्सरवसितै योग्याङ्गैर्यो ग्यवर्णैश्च । अष्टाभिर्धातुभिः कुर्यादस्त्र-नीराजना-विधिम् ॥ ४ ॥ गजाश्च नर नौकाभि र्द्विगुणाभिर्यथोत्तरम् । रत्नैर्नानाविधैरस्त्रैर्धातुभिर्वसनैस्तथा ॥ ५ ॥ सिंहासनैश्च योग्यैश्च कुर्यान्नीराजना-विधिम् । गृहनीराजनाप्येवं नरस्याथ निगद्यते ॥ ६ ॥ श्वभिः खरैः शृगालैश्च व्याघ्रै रुष्टैस्तथोद्धतैः । पुरं नीराजयेद्राजा चिरसम्पत्ति-हेतवे ॥ ७ ॥ ( १ ) सु दशा इति (क) पुस्तक पाठः ।

१८० युक्तिकल्पतरौ— श्वा दशाश्वस्तदर्द्धेन नरश्चैव तदर्द्धतः । व्याघ्रादीनां तथैकैकं रत्नं नानाविधं तथा ॥ ८ ॥ अस्त्राणि धातवश्चैव वस्त्राणि च फलानि च । वनजाः स्थलजाश्चैव जलजाश्चैव जन्तवः ॥ ९ ॥ नवग्रहाश्च सूर्याद्याः शैलाः सप्तघटास्तथा । योग्यधातु-समुद्भूता नौकाखण्डत्रयं तथा ॥ १० ॥ एकैकं द्विपदं यानं खट्वा शय्याशनं तथा । निज-देहमितं स्वर्णं रजतं ताम्रमेव वा ॥ ११ ॥ आत्म-नीराजने दद्याद् यदिच्छेच्चिर-संस्थितिम् । अस्त्रैर्नानाविधैः कुर्याद् युवराज-निराजनम् ॥ १२ ॥ अलङ्कारैश्च विविधैर्देवी-नीराजनं मतम् । मन्त्रि-नीराजनं राजा हयेनैव समाचरेत् ॥ १३ ॥ अमात्यानां सैनिकानां विप्राणां धनिनां तथा । वस्त्रैर्नीराजनं कुर्यादिति भोजस्य सम्मतम् ॥ १४ ॥ नीराजनाया वस्तूनि न पश्येन्न पुनः स्पृशेत् । सप्तकृत्वः परिभ्राम्य कुर्यान्नीराजनाविधिम् ॥ १५ ॥ न्यसेद्वा परराष्ट्रेषु गहने वा जलेऽपि वा । दैवज्ञ-वैद्य-दीनेभ्य प्रयच्छेद्वा यथायथम् ॥ १६ ॥ इति संक्षेपतः प्रोक्तो मया नीराजनाविधिः । अनेन विधिना राजा सुचिरं सुखमश्नुते ॥ १७ ॥ तथाहि गर्गः । नीराजना महेन्द्राणां निहन्ति विपदोऽखिलाः । सैव सन्नहनं (१) राज्ञां कञ्चुकेनेव संयतः ॥ १८ ॥ ( १ ) सन्दहनम् इति (क) पुस्तक पाठः ।

अश्वयुक्तिः । १८१ नीराजना वन्दितानां नभयं विद्यते क्वचित् । नीराजना-विहीनानां नश्येयुः सर्व्वसम्पदः ॥ १८ ॥ तथा च वात्स्यः । ये भूमिपालाः प्रतिवत्सरान्ते, कुर्व्वन्ति नीराजन-कर्म्सम्यक् । तेषां न लक्ष्मोः क्षयतामुपैति, साम्राज्य लक्ष्मोः करगैव तेषाम् ॥ २० ॥ एवं नीराजनं कृत्वा ( १ ) राजा प्रस्थानमाचरेत् । प्रस्थानं यानतोयस्मात्तस्माद्यानं निरूप्यते ॥ २१ ॥ चतुष्पदं द्विपदञ्च अ(श्वा)पदञ्चेति तन्त्रिधा । यानेषु वाजिनो मुख्या निर्द्दिष्टाः सर्व्वसम्मताः । अतस्तेषां प्रवक्ष्यामि लक्षणत्वमतः परम् ॥ २२ ॥ इति श्रीभोजराजीये युक्तिकल्पतरौ नीराजनविधिः । अथाश्वपरीक्षा । सपक्षा वाजिनः पूर्व्वं संजाता व्योमचारिणः । गन्धर्व्वेभ्यो यथाकामं गच्छन्ति च समन्विताः ॥ २३ ॥ इन्द्रादेशाच्छाालिहोत्रस्तेषां पक्षमथाच्छिनत् । ततः प्रभृति निष्पक्षा स्तुरङ्गा धरणीं गताः ॥ २४ ॥ उत्तमा मध्यमा नीचाः कणीयांसस्तथा परे । चतुर्द्धा वाजिनो भूमौ जायन्ते देशसंश्रयात् ॥ २५ ॥ ( १ ) त्यक्ता इति ( क ) पुस्तक पाठः ।

१८२ युक्तिकल्पतरौ— ताजिताः खुरशालाश्च तुषाराश्चोत्तमा हयाः । गोजिकाणाश्च केकाणाः प्रौढाहाराश्च मध्यमाः ॥ २६ ॥ ताड़जा उत्तमाशाश्च राज-शूलाश्च मध्यमाः । गत्वराः साध्य (१) वासाश्च सिन्धुदाराः कणीयसः ॥ २७ ॥ अन्यदेशोद्भवा ये च ते वै नीचाः प्रकीर्त्तिताः । वाजिनो जलजाः केचिद्वह्निजातास्तथापरे ॥ २८ ॥ समीरप्रभवाश्चान्ये तुरगा मृगजाः परे । जलोद्भवा द्विजा ज्ञेयाः क्षत्रिया वह्नि-सम्भवाः ॥ २६ ॥ प्रभञ्जनभवा वैश्या मृगजाः शूद्रजातयः । पुष्पगन्धिर्भवेद्विप्रः क्षत्रियो गुरुगन्धिकः ॥ ३० ॥ घृतगन्धो भवेद्वैश्यो मीनामोदौ च शूद्रकः । विवेकी सदृशो विप्रस्तेजस्वी क्षत्रियो वली ॥ ३१ ॥ कोष्णाभावो (२) भवेद्वैश्यः शूद्रो निःसत्त्वको भवेत् । विप्राद्या वाजिनाः सर्व्वे त्रयो भूमिपतेः सदा । शूद्रजातिं तुरङ्गन्तु न स्पृशन्ति नरेश्वराः ॥ ३२ ॥ इत्यश्वोत्पत्तिः । अथाङ्गुल्याङ्ग-विभागः । सप्तविंशत्यङ्गुलोभिर्मुख-मानं विधीयते । कर्णौ षडङ्गुलौ प्रोक्तौ भालकं चतुरङ्गुलम् ॥ ३३ ॥ चत्वारिंशच्च सप्ताढ्यः (३) स्कन्धः संपरिकीर्त्तितः । पृष्ठवंशश्चतुर्विंशः सप्तविंशा तथा कटी ॥ ३४ ॥ (१) साध्यवासाश्च इति (क) पुस्तक पाठः । (२) कोष्णभावी इति (ख) पुस्तक पाठः । (३) सप्ताढ्या इति (ग) पुस्तक पाठः ।

अश्वयुक्तिः । १८३ इति सूक्ष्मं तथा निम्नं प्रतिपुच्छं द्वयाधिकम् । लिङ्गं हस्त-प्रमाणन्तु तथाण्डौ चतुरङ्गुलौ ॥ ३५ ॥ मध्य (१) स्थानं चतुर्विंशं हृदयं षोडशात्मकम् । कटिकुच्छ(कक्षा)न्तरं प्रोक्तं चत्वारिंशत् प्रमाणतः ॥ ३६ ॥ मणिबन्ध-द्वयञ्चैव खुराश्च चतुरङ्गुलाः । अशीत्यङ्गुलिकाः, पादा दीर्घा विंशाधिका मताः ॥ ३७ ॥ इत्यश्वाङ्गुलि-विभागः । अथ वर्णाः । यदाह नकुलः,— सप्तवर्णा भवन्तीह सर्वेषां वाजिनां ध्रुवम् । तानहं कीर्त्तयिष्यामि भेदैर्जाताननेकधा ॥ ३८ ॥ सितो रक्तस्तथा पीतः सारङ्गः पिङ्ग एव च । नीलः कृष्णोऽथ सर्वेषां श्वेतः श्रेष्ठतमो मतः ॥ ३९ ॥ श्वेतः कुन्देन्दुसङ्काशो रक्तः कौसुम्भ (२) सन्निभः । हरिद्रा-सदृशः पीतः सारङ्गः कर्बुरः स्मृतः ॥ ४० ॥ पिङ्ग(ष)ङ्गः कपिलाकारो नीलो दूर्वादल-प्रभः । कृष्णो जम्बुफलाकारः शास्त्रज्ञैः समुदाहृतः ॥ ४१ ॥ इत्यश्व-वर्णाः । अथ वयोविभागः । दन्तेषु व्यञ्जनं यद्वत् (३) तेन ज्ञेयो वयःक्रमः ॥ ४२ ॥ (१) माक इति (क) पुस्तक पाठः । (२) कुन्देन्दु इति (ख) पुस्तक पाठः । (३) यद् यत् इति (ग) पुस्तक पाठः ।

१८४ युक्तिकल्पतरौ— तद्यथा--- कालिका हरिणी शुक्ला काचा मक्षिकया सह । शङ्खो मूषलकञ्चैव दन्तानां चलतां(ता)तथा । इत्यष्टौ व्यञ्जनान्याहुरथैषां लक्षणं शृणु ॥ ४३ ॥ चतुर्भिर्व्वत्सरैर्द्दन्ताश्चत्वारः परिकीर्त्तिताः । पञ्चभिश्च षडित्येवं जायन्ते त्वथ कालिकाः ॥ ४४ ॥ षष्ठे संवत्सरे प्राप्ते कालिकान्या भवेत् तु हि । तथान्या सप्तमे वर्षे चतुर्थी (१) कालिका भवेत् ॥ ४५ ॥ अष्टमे वत्सरे प्राप्ते जायन्ते सर्व्वकालिकाः । नवमे त्वथ ताः सर्व्वा आपीताः सम्भवन्ति च ॥ ४६ ॥ केचिदेकादशे वर्षे तावत् पोतत्वमागताः । ततः श्वेताः प्रजायन्ते चतुर्द्दशसमावधि ॥ ४७ ॥ ततः काचप्रभाः सम्यग् यावत् संवत्सरास्त्रयः । ततः सप्तदशादूर्द्धं यावद्वर्षाणि विंशतिः ॥ ४८ ॥ मक्षिकाभां वदन्त्येषां (२) यावद्वर्षत्रयं पुनः । शङ्खाभासाः सर्व्वदन्ता भवन्ति वाजिनां ततः ॥ ४६ ॥ त्रयोविंशात् परे वर्षे दशमा मूषला मताः । षड्विंशात् परतो दन्ताः स्थानाच्चलनमाप्नुयुः ॥ ५० ॥ यावद्वर्षत्रयं पश्चान्निपतन्ति समात्रये । द्वात्रिंशद्वत्सरे वाजी नूनं निर्व्वाणमाप्नुयात् ॥ ५१ ॥ इत्यश्व-वयः स्थानम् । (१) चतुर्थ इति (क) पुस्तक पाठः । (२) मक्षिकाभावदन्तेषां इति (ख) पुस्तक पाठः ।

अश्वयुक्तिः । १८५ अथ अश्वस्य शुभलक्षणानि । दीर्घाः शुष्का विशालास्या ये भवन्ति तुरङ्गमाः । ते शस्ताः पार्थिवेन्द्रस्य यानवाहनकर्म्मणि ॥ ५२ ॥ आस्यं भुजौ चापि कृकाटिका च, दीर्घं चतुष्कं तुरगस्य शस्तम् । तथोन्नते घ्राणपुटे ललाटे ; शफश्च (१) वाजिप्रवरस्य वोध्यः ॥ ५३ ॥ श्रोत्रे च मणिवन्धश्च पुच्छं कोष्ठं लघूत्तमम् । पीताङ्गः श्वेतपादो यो यश्च स्यात् सितलोचनः (२) ॥ ५४ ॥ चक्रवाकः स विज्ञेयो राजार्हः प्रियसत्तमः । मुखे चन्द्रकसंवीतः पक्वजम्बूफलाकृतिः ॥ ५५ ॥ श्वेतपादः स विज्ञेयो मल्लिकाख्यः सुपूजितः (३) । सर्ब्बश्वेतो हयो यस्तु श्यामैकश्रवणो भवेत् ॥ ५६ ॥ स वाजी वाजिमेधार्हः श्यामकर्णः सुदुर्ल्लभः । यस्य पादाः सिताः सर्व्वे पुच्छो मुष्को मुखं तथा ॥ ५७ ॥ मूर्द्धजास्तु सिता यस्य तं विद्यादष्टमङ्गलम् । यस्य पादाः सिताः सर्व्वे चन्द्रकश्च ललाटके ॥ ५८ ॥ कल्याणपञ्चकः प्रोक्तो भर्त्तुः कल्याणकारकः । विमिश्रवर्णकाः सर्व्वे प्रशस्ता वाजिनो मताः ॥ ५९ ॥ यस्योत्कृष्टतरा वर्णा वृद्धिं यान्ति शनैः शनैः । नाशयन्ति तथा नीचान् करोति स वहन् हयान् ॥ ६० ॥ इत्यश्वस्य शुभलक्षणानि । ( १ ) कफश्च इति (क) पुस्तकपाठः । ( २ ) स्याच्छितलोचनः इति (ख) पुस्तकपाठः । ( ३ ) स पूजितः इति (ग) पुस्तकपाठः । २४