BharatKosha
Back to the archive

कथासरित्सागर : प्रथम खण्ड (लम्बक १ से ५)

by महाकवि सोमदेव भट्ट

Source: कथासरित्सागर : प्रथम खण्ड (लम्बक १ से ५) · बिहार राष्ट्रभाषा परिषद्, पटना · 1960 (origin)

DevanagariHindipublished876 pages

पंचम लम्बक ५८९

Page 640Permalink

पंचम लम्बक ५८९ 'तुमने अकेले ही सारा मांस क्यों खा लिया मेरे लिए क्यों नहीं रखा ? —शक्तिदेव के इस प्रकार कहते हुए ही वह कुटिल जालपाद विद्याधर बनकर आकाश में उड़ गया ॥२३३॥ आकाश के समान नीले रंग की तलवार लिये हुए और हार, केयूर से सुशोभित जालपाद के उड़ जाने पर देवदत्त सोचने लगा ॥२३४॥ दुःख है कि उस दुष्ट बुद्धि ने मुझे ठगा। सच है अत्यन्त सरलता किसे अपमानित नहीं करती ? ॥२३५॥ तो अब उसके इस अपकार का बदला मैं कैसे लूँ। विद्याधर बने हुए भी इसे किस प्रकार पकड़ लूँ ॥२३६॥ अब इसके लिए बेताल-साधना के अतिरिक्त और कोई मार्ग नहीं है यह मानकर वह रात को श्मशान में गया ॥२३७॥ यहाँ पर एक वृक्ष की जड़ में जाकर मनुष्य के मुख में नरमांस की बलि तथा तर्पण आदि करके उसने बेताल का आवाहन किया ॥२३८॥ उससे भी बेताल को तृप्त होते न देखकर उसकी तृप्ति के लिए वह अपना मांस काटने लगा। तब बेताल उस महान् आत्मावाले देवदत्त से कहने लगा—मैं तुम्हारे इतने ही साहस से प्रसन्न हूँ अब अधिक साहस न करो। तुम अपना अभीष्ट कार्य बताओ मैं उसे तुम्हारे लिए सिद्ध करूँ। बेताल के ऐसा कहने पर वह वीर देवदत्त बोला—विश्वासी व्यक्ति को ठगनेवाला मायक जालपाद जहाँ भी हो उस विद्याधरों के निवास-स्थान में तुम आज के लिए मुझे ले चलो ॥२३९-२४२॥ देवदत्त के ऐसा कहने पर वह बेताल उसी क्षण उसे कन्धे पर चढ़ाकर आकाश-मार्ग से विद्याधरों के लोक को ले गया ॥२४३॥ विद्याधरलोक के राजभवन में रत्न-सिंहासन पर बैठे हुए, विद्याधर-पद प्राप्त करके अभिमान से अन्ध एवं विद्याधरी पद को प्राप्त पत्नी विद्यन्माला को, उसके न चाहते हुए भी विविध प्रकार की बातों से उसे सुखी बनाने की चेष्टा करते हुए उसने जालपाद को देखा ॥२४४-२४५॥

५९२ कथासरित्सागर

Page 641Permalink

यहाँ पृष्ठ का संपूर्ण पाठ प्रस्तुत है:

५९२ कथासरित्सागर इति दिव्यां गिरं श्रुत्वा पाटितोदरमाशु स। गर्भं तस्या समाकृष्य पाणिना पृष्ठतोऽग्रहीत् ॥२६०॥ गृहीतमात्रो जज्ञे च स खड्गस्तस्य हस्तगः। आकृष्टः सत्वतः सिद्धेः केशपाश इवायतः ॥२६१॥ ततो विद्याधरः क्षिप्रात्स विप्रः समजायत। बिन्दुरेखा च तत्काळमदर्शनमियाय सा॥२६२॥ तद्दृष्ट्वा च स गत्वैव दाशपुत्र्यै न्यवेदयत्। बिन्दुमत्यै द्वितीयायै पत्न्यै सर्वं तथाविधः ॥२६३॥ सा समाह वयं नाथ ! विद्याधरपतेः सुताः। तिस्रो भगिन्यः कनकपुरीत' शापतश्च्युता॥२६४॥ एका कनकरेखा सा वर्धमानपुरे त्वया। यस्या दृष्टः स शापान्तः सा च तां स्वां पुरीं गता ॥२६५॥ शापान्तो हीदृशस्तस्या विचित्रो विधियोगतः। अहमेव तृतीया च शापान्तस्त्वत्कृतेनैव मे॥२६६॥ मया चाद्यैव गन्तव्या नगरी सा निजा प्रिया। विद्याधरशरीराणि तत्रैवास्माकमासते ॥२६७॥ चन्द्रप्रभा च भगिनी ज्यायसी हि स्थिताऽत्र न। तदायाहि त्वमप्याशु खड्गसिद्धिप्रभावतः ॥२६८॥ तत्र ह्यस्मांश्चतस्रोऽपि भार्याः सम्प्राप्य चाधिकाः। वनस्थेनार्पिताः पित्रा पुरि राज्यं करिष्यसि ॥२६९॥ इति निजपरमार्थमुक्तवत्या सममनया पुनरेव बिन्दुमत्या। अथ कनकपुरीं स शक्तिदेवो गगनपथेन' तथेति तां जगाम ॥ २७० ॥ तस्यां च यानि योषिद्वपूंषि पर्यङ्कतल्यवर्त्तीनि। निर्जीवितान्यपश्यत्पूर्वं त्रिषु मण्डपेषु दिव्यानि ॥२७१॥ तानि यथावत् स्वात्मभिरनुप्रविष्टा स कनकरेखाद्या। प्राप्तो भूयः प्रणता मन्नाशीता निजप्रियास्तिस्र ॥२७२॥ तां च चतुर्थीमैक्षत तज्ज्येष्ठां रचितमङ्गलां तत्र। चन्द्रप्रभां पिबन्तीं चिरदर्शोत्कण्ठा दृष्ट्या ॥२७३॥


१ खड्गसिद्धेरवात्तस्य विद्याधरत्वं खेचरत्वञ्च सम्प्राप्तम्।

पंचम लम्बक ५९३

Page 642Permalink

पंचम लम्बक ५९३ इस प्रकार दिव्यवाणी सुनकर शक्तिदेव ने उसका पेट फाड़कर गर्भ को गले से पकड़ा॥२१४॥ बिन्दुरेखा उसी समय अदृश्य हो गई और गर्भ को पकड़ते ही वह आत्मबल से प्राप्त सिद्धि के लम्बे केशपाश के समान तलवार बनकर उसके हाथ में रह गया। इस प्रकार, हाथ में तलवार के आते ही वह ब्राह्मण शक्तिदेव भी तुरन्त विद्याधर बन गया। यह सब दृश्य शक्तिदेव न पाकर अपनी दूसरी पत्नी धीवर कन्या बिन्दुमती से कहा। तब वह रहस्योद्घाटन करती हुई बताने लगी—'हे स्वामिन्! हम तीनों विद्याधरों के राजा की कन्याएँ तीन बहिनें हैं, जो शाप के कारण कनकपुरी से पतित हुई हैं॥२१५१-२१४॥ एक कन्या कनकरेखा नाम से वर्धमान नगर में राजकन्या हुई, जिसके शाप का अन्त तुमने स्वयं किया। वह अपनी नगरी को चली गई। दैवयोग से उसके शाप का अन्त ही ऐसा विचित्र था। मैं तीसरी बहिन हूँ। आज मेरे शाप का भी अन्त हो गया। आज ही मैं अपनी प्रिय नगरी को चली जाऊँगी। वहीं पर हमारे विद्याधर-शरीर सुरक्षित हैं॥२१५-२१७॥ हमारी बड़ी बहिन चन्द्रप्रभा भी वहीं है। अब तुम भी खड्गसिद्धि के प्रभाव से शीघ्र वहीं आओ॥२१८॥ तुम वहाँ हम चारों बहिनों को पत्नी-रूप में प्राप्त करके और बलशाली हमारे पिता का राज्य भी प्राप्त करके कनकपुरी का राज्य करोगे॥२१९॥ इस प्रकार अपनी वास्तविक स्थिति बतलानेवाली बिन्दुमती के साथ ही वह शक्तिदेव आकाश-मार्ग से कनकपुरी को गया॥२२०॥ उसने पहली बार उस राजभवन के तीनों मंदरों के भीतर पर्यंकों पर पड़े जो तीन निर्जीव शरीर देखे थे, अब वहाँ पहुँचने पर उनमें अपने-अपने जीवों के प्रवेश करने पर उनसे प्रणाम करती हुई तीनों पत्नियों को देखा॥२२१-२२२॥ तदुपरान्त उसने उनकी बड़ी बहिन चन्द्रप्रभा को भी देखा, जो चिरकाल के पश्चात् दर्शन मिलने के कारण उत्सुकतापूर्ण दृष्टि से आत्म-रचना स्पष्ट देख रही थी॥२२३॥ ७५

५१ कथासरित्सागर

Page 643Permalink

५१ कथासरित्सागर दृष्ट्वैव च सवेतालोऽप्यभ्यधावत्स तं रुषा। हृप्यद्विद्युत्प्रभानेत्रचकोरामृतचन्द्रमाः ॥२४६॥ जासपादोऽपि सोऽकस्मातं दृष्ट्वैवागतं तथा। वित्रासाद् भ्रष्टनिस्त्रिंशो' निपपातासनाद् भुवि ॥२४७॥ देवदत्तोऽपि सखड्गं स लब्ध्वाप्यवधीन्न तम्। रिपुष्वपि हि भीतेषु सानुकम्पा महाशयाः ॥२४८॥ जिघांसन्तं च वेताल तं जगाद स तारयन्। पाखण्डिना किमेतेन कृपणेन हतेन नः॥२४९॥ स्थाप्यतां भुवि नीत्वाय सस्मारस्वनिलये त्वया। आस्तां तत्रैव भूयोऽपि याथ कापालिको वरम् ॥२५० ॥ इत्येव वदतस्तस्य देवदत्तस्य तत्क्षणम्। दिवोऽवतीर्य शर्वाणी देवी प्रत्यक्षतां ययौ ॥२५१॥ सा जगाद च तं प्रह्व पुत्र तुष्टास्मि तेऽधुना। अनन्यसदृशेनेह सत्त्वोत्कर्षेण सम्प्रति ॥२५२॥ तद्विद्याधरराज्यञ्च मया दत्तमिहैव ते। इत्युक्त्वापितविद्या सा देवी सद्यस्तिरोऽभवत् ॥२५३॥ जासपादश्च नीत्वैव वेतालेन स भूतले। विभ्रष्टसिद्धिर्निदधे नाशर्मस्थिरमुद्धये ॥२५४॥ देवदत्तोऽपि सहित स विद्युत्प्रभया तया। विद्याधराधिराज्यं तत्प्राप्य तत्र व्यजृम्भत ॥२५५॥ इत्याख्याय कथां पत्ये शक्तिदेवाय सत्वरा। सा बिन्दुरेखा भूयस्तं बभाषे मृदुभाषिणी ॥२५६॥ इतीदृशि भवन्त्येव कार्याणि तदिव मम। बिन्दुप्रत्युदितं गर्भं मुक्तशोकं विपाटय ॥२५७॥ शक्तिदेवस्य विद्याधरत्वप्राप्तिः इत्येव बिन्दुरेखायां वदन्त्यां पापशङ्किते। शक्तिदेवे च गगनादुदभूत्तत्र भारती ॥२५८॥ 'भो शक्तिदेव ! निश्शङ्कं गर्भोऽस्याः कृप्यतां त्वया। कष्ठे मुष्ट्या गृहीतो हि खड्गोऽसौ ते भविष्यति' ॥२५९॥ १ हस्तच्युत खङ्गः ।

पंचम लम्बक ५११

Page 644Permalink

पंचम लम्बक ५११ उसे देखते ही मन्त्रमाता विद्युत्प्रभा के नेत्र-चकोरों के लिए चन्द्रमा के समान वह युवक देवदत्त वेताल के सहित जालपाद की ओर दौड़ पड़ा। जालपाद ने भी उसे अकस्मात् आये हुए देखकर, भय और व्याकुलता के कारण उसके हाथ से तलवार के गिर जाने पर वह सिंहासन से भूमि पर गिर पड़ा ॥ २४६-२४७॥ देवदत्त ने उसकी गिरी हुई तलवार को पाकर भी उसे मारा नहीं उदार पुरुष डरे हुए शत्रुओं पर भी दयालु होते हैं॥२४८॥ जालपाद को मारते हुए वेताल को भी उसने रोक कर कहा—'इस बेचारे पाखण्डी को मारने से क्या लाभ? इसे पृथ्वी पर ले जाकर इसी के घर में रख दो। यह पापी फिर यहाँ कापालिक-व्रत करता रहे तो ठीक है।॥२४९-२५०॥ इस प्रकार की घटना होने पर उसी क्षण देवी पार्वती स्वर्ग से उतरकर आई और देवदत्त से प्रेमपूर्वक कहने लगीं—'बेटा तेरे इस असाधारण भार्योत्कर्ष से मैं प्रसन्न हूँ। इसलिए अब मैं तुझे स्वयं विद्याधरराज्यपद और विद्याप्रदान करती हूँ' ॥२५१-२५२॥ इतना कहकर और देवदत्त को विद्या प्रदान कर देवी अन्तर्धान हो गई ॥२५३॥ जालपाद को वेताल ने लाकर भूमि पर पटक दिया और उसकी सिद्धि भ्रष्ट हो गई। सच है अधर्म की सम्पत्ति चिरकाल तक नहीं रह सकती ॥२५४॥ तदनन्तर देवदत्त विद्युत्प्रभा के साथ विद्याधर-राज्य प्राप्त करके सुखपूर्वक वहाँ रहने लगा और उन्नति करने लगा ॥२५५॥ मधुरभाषिणी बिन्दुलेखा इस प्रकार अपने पति शक्तिदेव को कथा सुनाकर फिर बोली— 'ये कार्य इस प्रकार के होते हैं। इसलिए, तुम भी बिन्दुमती के कहने के अनुसार मेरे चर्म को पेट फाड़कर निकाल लो' ॥२५६-२५७॥ शक्तिदेव द्वारा विद्याधरत्व की प्राप्ति बिन्दुमती के इस प्रकार कहने पर भी पाप की शंका करते हुए शक्तिदेव ने आकाशवाणी सुनी—'हे शक्तिदेव ! तुम बिना किसी शंका के चर्म को निकाल लो। उस चर्म के शिशु की गर्दन को मुट्ठी से पकड़ोगे तो वह खड्ग बन जायगा'॥२५८-२५९॥

Page 645Permalink

इति दिव्यां गिरं श्रुत्वा पाटितोदरमाशु सः। गर्भं तस्याः समाकृष्य पाणिना कच्छपोऽग्रहीत् ॥२६०॥ गृहीतमात्रो जज्ञे च स खड्गस्तस्य हस्तगः। आकृष्टः सत्वरं सिद्धेः केशपाश इवायतः ॥२६१॥ ततो विद्याधरः क्षिप्रात्स विप्रः समजायत। बिन्दुरेखा च तत्कालमदर्शनमियाय सा ॥२६२॥ तद्दृष्ट्वा च स गत्वैव वाणपुत्रीं न्यवेदयत्। बिन्दुमत्यै द्वितीयस्यै पत्न्यै सर्वं यथाविध ॥२६३॥ सा तमाह वयं नाथ विद्याधरपतेः सुताः। तिस्रो भगिन्यः कनकपुर्याः शापवशच्युताः ॥२६४॥ एका कनकरेखा सा वर्धमानपुरे त्वया। यस्या दृष्टः स शापान्तः सा च तां स्वां पुरीं गता ॥२६५॥ शापान्तो हीदृशस्तस्या विचित्रो विधियोगतः। अहमेव तृतीया च शापान्तश्चाधुनैव मे ॥२६६॥ मया चाद्यैव गन्तव्या नगरी सा निजा प्रिया। विद्याधरशरीराणि तत्रैवास्माकमासते ॥२६७॥ चन्द्रप्रभा च भगिनी ज्यायसी हि स्थिताऽत्र नः। तदायाहि त्वमप्यद्य खड्गसिद्धिप्रभावतः ॥२६८॥ तत्र ह्यस्मांश्चतस्रोऽपि भार्याः सम्प्राप्य चार्थिकाः। अनन्येनापिताः पित्रा पुरि राज्यं करिष्यसि ॥२६९॥ इति निजपरमार्थमुक्तवत्या सममनया पुनरेव बिन्दुमत्या। अथ कनकपुरीं स शक्तिदेवो गगनपथेन तथेति सो जगाम ॥२७०॥ तस्यां च यानि योषिद्वपुषि पर्यङ्कतलवर्त्तीनि। निर्जीवितान्यपश्यत्पूर्वं त्रिषु मण्डपेषु दिव्यानि ॥२७१॥ तानि यथामत् स्वानमभित्रन्प्रविष्टा स कनकरेखाद्याः। प्राप्तो भूयः प्रणता अद्वादीता निजप्रियान्निस्त्र ॥२७२॥ तां च चतुर्थीमैक्षत तज्ज्येष्ठां रुचितमङ्गसां तत्र। चन्द्रप्रभां पिबन्तीं चिरदर्शनमोत्कया दृष्ट्या ॥२७३॥


१ तद्बुद्धिदर्शनान्न विद्याधरत्वं खेचरत्वञ्च सम्प्राप्तम्।

पञ्चम लम्बक १९३

Page 646Permalink

पञ्चम लम्बक १९३ इस प्रकार दिव्यवाणी सुनकर शक्तिदेव ने उसका पेट फाड़कर गर्भ को गले से पकड़ा॥२६०॥ बिन्दुरेखा उसी समय अदृश्य हो गई और गर्भ को पकड़ते ही वह आत्मबल से प्राप्त सिद्धि के लम्बे केशपाश के समान तलवार बनकर उसके हाथ में रह गया। इस प्रकार, हाथ में तलवार के आते ही वह ब्राह्मण शक्तिदेव भी तुरन्त विद्याधर बन गया। यह सब दृश्य शक्तिदेव ने आकर अपनी दूसरी पत्नी धीवर-कन्या बिन्दुमती से कहा। तब वह रहस्योद्घाटन करती हुई बताने लगी—'हे स्वामिन् ! हम तीनों विद्याधरों के राजा की कन्याएँ तीन बहिनें हैं, जो शाप के कारण कनकपुरी से पतित हुई हैं॥२६१-२६४॥ एक कन्या कनकरेखा नाम से वर्धमान नगर में राजकन्या हुई, जिसके शाप का अन्त तुमने स्वयं देखा। वह अपनी नगरी को चली गई। दैवयोग से उसके शाप का अन्त ही ऐसा विचित्र था। मैं तीसरी बहिन हूँ। अब मेरे शाप का भी अन्त हो गया। आज ही मैं अपनी प्रिय नगरी को चली जाऊँगी। वहीं पर हमारे विद्याधर-शरीर सुरक्षित हैं॥२६५-२६७॥ हमारी बड़ी बहिन चन्द्रप्रभा भी वहीं है। अब तुम भी खड्गसिद्धि के प्रभाव से शीघ्र वहीं आओ॥२६८॥ तुम वहाँ हम चारों बहिनों को पत्नी-रूप में प्राप्त करके और चक्रवर्ती हमारे पिता का राज्य भी प्राप्त करके कनकपुरी का राज्य करिये॥२६९॥ इस प्रकार अपनी वास्तविक स्थिति बतलानेवाली बिन्दुमती के साथ ही वह शक्तिदेव आकाश-मार्ग से कनकपुरी को गया॥२७०॥ उसने पहली बार उस राजभवन में तीनों महलों के भीतर पलंगों पर पड़े जो तीन निर्जीव शरीर देखे थे अब वहाँ पहुँचने पर उनमें अपने-अपने जीवों के प्रवेश करने पर उसने प्रणाम करती हुई तीनों पत्नियों को देखा॥२७१-२७२॥ तदुपरान्त उसने उनकी बड़ी बहिन चन्द्रप्रभा को भी देखा, जो चिरकाल के पश्चात् दर्शन मिलने के कारण उत्सुकतापूर्ण दृष्टि से मंगल-रचना करके देख रही थी॥२७३॥ ७५

५९४ कथासरित्सागर

Page 647Permalink

५९४ कथासरित्सागर स्वस्वनियोगव्यापृतपरिजनवनिनामिनन्दितागमम् । वासगृहान्तं प्राप्तश्चन्द्रप्रभया तया जगदे ॥२७४॥ या तत्र कनकरेखा राजसुता सुभग ! वर्धमानपुरे । दृष्टा भवता सायं भगिनी मे चन्द्ररेखेति ॥२७५॥ या दाधाधिपपुत्री विन्दुमती प्रथममुत्सङ्गरद्वीपे । परिणीताभूद्भवता शशिरेखा मत्सखी सेयम् ॥२७६॥ या तदनु बिन्दुरेखा राजसुता तत्र दानवानीता । शक्तिदेवस्य विद्याधरीभिः सह विवाहः भार्या च ते तदामूच्छशिखाप्रभा सेयमनुजा मे ॥२७७॥ तदिदानीमेहि वृतिभस्मत्पितुरन्तिकं सहास्माभिः । तेन प्रदत्ताश्चैता द्रुतमखिलाः परिणयस्वास्मान् ॥२७८॥ इति कुसुमशराज्ञासप्रगल्भं च तस्यां त्वरितमुदितवत्यामत्र चन्द्रप्रभायाम् । अपि चतसृभिरामैः साकमेतत्पितुस्त- न्तिकमनुजनन्तं शक्तिदेवो जगाम ॥२७९॥ स च चरणनताभिस्ताभिरभ्यथितोऽसौ दुहितृभिरखिलाभिर्दिव्यवाक्प्रेरितश्च । युगपदथ ददौ ताः शक्तिदेवाय तस्मै मुदितमविरलोपास्तत्र विद्याधरेन्द्रः ॥२८०॥ तदनु कनकपुर्यामृद्धमस्यां स्वराज्यं सपदि स विततार ख्याञ्च विद्याः समस्ताः । अपि च कृतिनमेनं शक्तिवर्म स्वनाम्ना व्यधित समुचितेन स्वेषु विद्याधरेषु ॥२८१॥ धन्यो न जेष्यति भवत्प्रभृतिप्रभावाद् वत्सेश्वरात् पुनरुदेष्यति चक्रवर्ती । युष्मासु योऽत्र नरवाहनदत्तनामा भावी विभुः स तव तस्य मतिं विदध्याः ॥२८२॥ इत्युपिबादन विससर्ज महाप्रभावो विद्याधराधिपतिरारमतपोबनात्तम् । सत्वरय मप्रियतमं निजराजधानीं जामातरं स शशिखण्डपशभिधानः ॥२८३॥

पञ्चम लम्बक ५१५

Page 648Permalink

पञ्चम लम्बक ५१५ अपनी-अपनी ओर से चन्द्रप्रभा की सेवा में लगी हुई उसकी सेविकाओं द्वारा शक्तिदेव के आगमन पर प्रसन्नता प्रकट किये जाने के पश्चात् वह शक्तिदेव चन्द्रप्रभा के साथ उसके शयनागार में गया। वहाँ जाकर चन्द्रप्रभा ने उससे इस प्रकार कहा—'हे सौभाग्यशालिन् ! तुमने वर्धमान नगर में कनकरेखा नाम की जो राजकुमारी देखी थी वह चन्द्ररेखा नाम की मेरी बहिन है॥२७४-२७५॥ उत्स्थल द्वीप में तुमने जिस धीवर-कन्या बिन्दुमत्ती से विवाह किया था वह मेरी शशि- रेखा नाम की बहिन है॥२७६॥ उसके पश्चात् दानव द्वारा ले जाई गई बिन्दुरेखा नाम की जिस कन्या से तुमने विवाह किया था वह मेरी शशिप्रभा नाम की चौथी और छोटी बहिन है॥२७७॥ शक्तिदेव का विद्याधरियों के साथ विवाह अब तुम हम लोगों के साथ हमारे पिताजी के पास चलो और उनसे दी हुई हम चारों का विवाह अपने साथ कर लो॥२७८॥ इस प्रकार कामदेव की आज्ञा के समान गम्भीरतापूर्वक चन्द्रप्रभा के कहने पर उन चारों प्रियतमाओं के साथ वह शक्तिदेव शीघ्र ही वन के मध्य में स्थित उनके पिता के पास गया॥२७९॥ उनके पिता के चरणों पर प्रणाम करती हुई उन चारों कन्याओं द्वारा समस्त वृत्तान्त जानकर और आकाशवाणी से प्रेरित होकर एक साथ ही चारों कन्याओं को शक्तिदेव के लिए दे दिया॥२८०॥ तदुपरान्त विद्याधरों के उस राजा ने कनकपुरी में समस्त अपने राज्य को और अपनी सभी विद्याओं को भी उसे देकर, उस खड्ग और शक्तिदेव को अपना शक्तिवेग नाम भी देकर अपनी विद्याधर जाति में समुचित स्थान प्रदान किया॥२८१॥ और कहा—'तुम्हारा इतना अधिक प्रभाव होगा कि तुम्हें कोई जीत न सकेगा। वत्स- राज उदयन से नरवाहनदत्त नाम का जो पुत्र होगा वह तुम विद्याधरों का चक्रवर्ती राजा होगा। वह तुम्हारा भावी स्वामी है। इसलिए तुम उसे प्रणाम करना'॥२८२॥ ऐसा कहकर उस महाप्रभावशाली शशिध्वज नामक विद्याधरों के अधिपति ने शक्तिवेग (शक्तिदेव) का सत्कार करके उसकी चारों पत्नियों के साथ उस जामाता को संजोग से विदा करके राजधानी कनकपुरी को भेज दिया॥२८३॥

५९६ कथासरित्सागरे

Page 649Permalink

५९६ कथासरित्सागरे अथ सोऽपि शक्तिवेगो राजा भूत्वा विवेश कनकपुरीम्। स्ववधूभिः सह गत्वा विद्याधरलोकवैजयन्तीं ताम्॥२८४॥ तस्यां तिष्ठन् कनकरचनाविस्फुरन्मन्दिराया- मत्योन्नत्याविष पदुपतत्पिण्डितार्कप्रभायाम्। वामाक्षीभिश्चतसृभिरसौ रत्नसोपानवापी हृद्योद्यानेष्वरभतरा निर्वृतिं प्रेयसीभिः॥२८५॥ इति कथित्वा चरितं निजमेव विचित्रमेष तत्कासम्। निजगाद शक्तिवेगो वाग्मी वत्सेश्वरं भूयः॥२८६॥ तं मां शशाङ्ककुलभूषण! शक्तिवेगं जानीह्युपागतमिमं खलु वत्सराज। उत्पन्नभाविनिज नूतनचक्रवर्ति युष्मत्सुताङ्घ्रियुगदर्शनसाभिलाषम् ॥२८७॥ इत्थं मयेह मनुजेन सतापि लब्धा विद्याधराधिपतिता पुरजित्प्रसादात्। गच्छामि चाहमधुना नृपते स्वधाम दृष्टं प्रभुर्भवतु भद्रमभङ्गुरं वः॥२८८॥ इत्युक्त्वा रचिताञ्जलौ च वदति प्राप्ताभ्यनुज्ञे तत स्तस्मिन्नुत्पतिते मृगाङ्कमहसि द्यो शक्तिवेगे क्षणात्। देवीभ्यां सहितः सबालतनयो वत्सेश्वरो मन्त्रिभि सार्धं कामपि तत्र संमदमयीं भेजे तदानीं दशाम्॥२८९॥ इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे चतुर्दारिकालम्बके तृतीयस्तरङ्गः। समाप्तोऽयं चतुर्दारिकालम्बकः पञ्चमः।

[Header] पंचम लम्बक ५९७

Page 650Permalink

[Header] पंचम लम्बक ५९७

वह शक्तिवेग भी अब राजा बनकर अपनी प्रियतमाओं के साथ विद्याधर-लोक की पताका के समान कनकपुरी में आ गया॥२८४॥ विद्याधराधिप वह शक्तिवेग मानों अत्यन्त ऊँची होने से नीचे गिरती हुई सूर्य-किरणों के समान सोने की रचना से चमचमाती हुई प्रासाद श्रृंखलाओंवाली कनकपुरी में उन चारों प्रियतमाओं के साथ रत्नजड़ित सीढ़ियोंवाली उद्यान-वावलियों में अत्यन्त मुग्ध और आनन्द लेने लगा॥२८५॥ वाक्पटु शक्तिवेग इस प्रकार अपना विचित्र चरित्र वत्सराज को सुनाकर फिर बोला-॥२८६॥ हे वत्स्य भूपाल वत्सराज तुम मुझ उसी शक्तिवेग को उत्पन्न हुए अपने नये चक्रवर्ती पुत्र के चरणकमलों के दर्शन का अधिकारी समझो॥२८७॥ इस प्रकार मनुष्य होकर भी मैंने शिवजी की कृपा से विद्याधरों की प्रभुता प्राप्त की है। अब मैं अपने स्थान को जाता हूँ। बाल-रामा का रक्षण कर लिया। आपका सर्वदा मंगल हो॥२८८॥ इस प्रकार प्रणाम कर जाने की आज्ञा प्राप्त करके चन्द्रमा के समान तेजस्वी शक्तिदेव के आकाश में उड़ जाने पर महारानियों मन्त्रियों और पिता के साथ वत्सराज ने अत्यन्त आनन्द का अनुभव किया॥२८९॥ तृतीय तरङ्ग समाप्त चतुर्दारिका नामक पंचम लम्बक समाप्त

मदनमञ्चुका नाम षष्ठो लम्बक

Page 651Permalink

मदनमञ्चुका नाम षष्ठो लम्बक इदं गुरुगिरीन्द्रजाप्रणयमन्वरान्दोलना- त्पुरा किल कथामृतं हरमुखाम्बुधेरुद्गतम्। प्रसङ्ग रसयन्ति ये विगतविघ्नलब्धर्द्धयो धुरं दधति वैबुधीं भुवि भवप्रसादेन ते॥ प्रथमस्तरङ्ग तर्जयन्निव विघ्नौघानमितोन्नमितेन यः। मुहुर्विभाति शिरसा स पायाद् वो गजाननः ॥१॥ नमः कामाय यद्बाणपातैरिव निरन्तरम्। भाति कण्टकितं शम्भोरप्याश्लिङ्गितं वपुः ॥२॥ इत्यादि दिव्यचरितं कृत्वात्मानं किसान्यवत्। प्राप्तविद्याधरैश्वर्यो यदा मरुत् स्वयं जगौ ॥३॥ नरवाहनदत्तोऽत्र सपत्नीकैर्महर्षिभिः। पृष्टः प्रसङ्गे कुत्रापि तदिदं शृणुताधुना ॥४॥ नरवाहनदत्तस्य युवावस्था अथ संवर्ध्यमानोऽत्र पित्रा वत्सेश्वरेण सः। नरवाहनदत्तोऽभूद्व्युत्क्रान्ताष्टमवत्सरः ॥५॥ विनीयमानो विद्यासु क्रीडन्नुपवनेषु च। सह मन्त्रिसुतैरासीद्राजपुत्रस्तदा न सः॥६॥ देवी वासवदत्ता च राज्ञी पद्मावती तथा। आस्तामेकतमस्नेहात्तदेवाग्रे दिवानिशम् ॥७॥ आरोहद्गुणभङ्गेण रेजे सद्‌वंशजन्मना। आनीरापूर्यमाणेन वपुषा धनुषा च सः ॥८॥ पिता वत्सेश्वरश्चास्य विवाहादिमनोरथैः। आसन्नफलसम्पत्तिकामैः कालं निनाय तम् ॥९॥

मदनमञ्चुका नामक छठा लम्बक

Page 652Permalink

मदनमञ्चुका नामक छठा लम्बक (मंगला-श्लोक का अर्थ प्रथम लम्बक के प्रथम तरंग के प्रारम्भ में देखें।) प्रथम तरंग ऊपर उठने और नीचे झुकते हुए मस्तक से विघ्नों के समूह को मानो दूर करते हुए गजानन आपकी रक्षा करें ॥१॥ उस कामदेव को नमस्कार है, जिसके बाणों के प्रहार से पार्वती द्वारा निरन्तर आलिङ्गित रहने पर भी शिवजी का शरीर सदा रोमाञ्चित रहता है ॥२॥ विद्याधरों का चक्रवर्ती साम्राज्य प्राप्त करके अपने को एक स्तम्भ व्यक्ति बनाकर नर वाहनदत्त ने वार्तालाप के प्रसंग में मरुभूति महर्षियों के पूछने पर प्रारम्भ से लेकर जिस प्रकार अपना चरित्र वर्णन किया अब उसे सुनो ॥३॥ पिता वत्सराज द्वारा पालन-पोषण करते हुए नरवाहनदत्त ने अपनी बाल्यावस्था के आठ वर्ष व्यतीत किये ॥४॥ नरवाहनदत्त की युवावस्था उस समय वह राजकुमार नरवाहनदत्त मन्त्रियों के पुत्रों के साथ विद्याओं की शिक्षा ग्रहण करता हुआ और उद्यानों में खेलता हुआ समय व्यतीत कर रहा था ॥५॥ रानी वासवदत्ता और रानी पद्मावती दोनों समान स्नेह से रात-दिन उसकी देखभाल करती रहती थीं ॥६॥ वह राजकुमार जन्म में प्राप्त होने हुए गुणों से तथा उच्च कुल में जन्म लेने के कारण उत्तरोत्तर गौरवान्वित और धीरे-धीरे शरीर से तथा (धनुःपक्ष में) चढ़ाई हुई प्रत्यञ्चा (गुण) से तथा श्रेष्ठ बाँस से निर्मित और धीरे-धीरे चढ़ाये जाते हुए धनुष से शोभित होने लगा ॥७-८॥ कुमार का पिता वत्सराज उदयन भी शीघ्र ही फल देने के कारण मनोहर और आकर्षक उसके विवाह आदि मनोरथों से अपना समय व्यतीत कर रहा था ॥ ९॥

६ कथासरित्सागर

Page 653Permalink

६ कथासरित्सागर राज्ञः कलिङ्गदत्तस्य कथा अत्रान्तरे कथासन्धौ यद्वृत्तं तन्निशम्यताम्। आसीत्तक्षशिला¹ नाम वितस्तापुलिने पुरी ॥११०॥ तदम्भसि बभौ यस्याः प्रतिमा सौधसन्ततेः। पातालनगरीबाधस्तच्छामालोकनागता ॥१११॥ तस्यां कलिङ्गदत्ताख्यो राजा परमकौगतः²। अभूत्तारावरस्फीतजिनभक्ताखिलप्रजः³ ॥११२॥ रराज सा पुरी यस्य चैत्यरत्नैर्निरन्तरे। मत्तुल्या नाम नास्तीति मङ्क्ष्वङ्गैरिबोदिते ॥११३॥ प्रजानां न परं चक्रे यः पितेवानुपालनम्। यावद्गुरुरिव ज्ञानमपि स्वयमुपादिशत् ॥११४॥ तथा च तस्यां कोऽप्यासीन्नगर्यां सौगतो⁴ वणिक। धनी वितस्तादत्ताख्यो भिक्षुपूजैकतत्परः ॥११५॥ रत्नदत्ताभिधानश्च तस्याभूत्तनयो युवा। स च तं पितरं शश्वत्पापं कृत्याजुगुप्सत ॥११६॥ पुत्र निन्दसि कस्मान्मामिति पित्रा च तेन सः। पृच्छ्यमानो वणिक्पुत्रः सामर्षयूयमभाषत ॥११७॥ तात त्यक्तत्रयीधर्मेस्त्वमधर्मं निषेवसे। यद् ब्राह्मणान् परित्यज्य श्रमणांश्चाप्सदर्चसि ॥११८॥ स्नानादियन्त्रणाहीना स्वच्छालाधनलोलुपाः। अपास्तसन्धिस्याशेपकेशकौपीमसुस्थिताः ॥११९॥ विहारास्पदलोभाय सर्वेऽप्यधमजातयः। यमाधमन्ति धि तेन सौगतेन मयेन ते ॥१२०॥


१ पश्चिमोत्तरसीमाप्रान्ते प्रसिद्धा तक्षशिला नगरी साम्प्रतं पाकिस्तानप्रदेशे वर्तते Taxila नाम्ना प्रसिद्धा। अस्या विषये परिशिष्टे विस्तरं विवक्षितम्। २ तक्षशिलायां कदाचित् बौद्धधर्मस्य जैनधर्मस्य च प्रचुरः प्रचार आसीदित्यैति- हासिकानां मतम् तत् परिशिष्टे द्रष्टव्यम्। ३ जिनधर्मानुयायीत्यर्थः, ४ त्रयी-वेदत्रयी तत्प्रतिपादितो वैदिकधर्मः।

षष्ठ लम्बक ६१

Page 654Permalink

षष्ठ लम्बक ६१ राजा कलिङ्गदत्त की कथा इसी बीच कथा की सन्धि में जो कुछ हुआ उसे सुनो। वितस्ता (झेलम) नदी के किनारे तक्षशिला नाम की नगरी थी। उस नगरी के भवनों की छाया वितस्ता के जल में प्रति बिम्बित होती थी॥१ ॥ उस प्रतिबिम्ब से ऐसा प्रतीत होता था कि मानो तक्षशिला पुरी की शोभा निरखने के लिए पातालपुरी ऊपर उठकर आ रही हो॥११॥ उस नगरी में सुगत (बुद्ध) का परम भक्त कलिङ्गदत्त नाम का राजा था जिसकी सारी प्रजा जिनभक्त (जैन) थी॥१२॥ वह नगरी ऊँचे-ऊँचे अनेक विहारों से ऐसी प्रतीत होती थी मानों ऊँचे शृंगों से यह घोषणा कर रही हो कि मेरे समान दूसरी नगरी संसार में नहीं है॥१३॥ राजा कलिङ्गदत्त पिता के समान प्रजा का केवल पालन ही नहीं करता था प्रत्युत गुरु के समान स्वयं ज्ञान का उपदेश भी करता था॥१४॥ उस नगरी में बौद्ध भिक्षुओं की पूजा में तत्पर वितस्तादत्त नाम का एक धनी वैश्य रहता था। उसका रत्नदत्त नामक एक युवा पुत्र था जो अपने पिता को पापी कहकर उससे चिढ़ता रहता था॥१५-१६॥ 'बेटा मेरी निन्दा क्यों करते हो'—इस प्रकार पिता के पूछने पर पुत्र उस पर आक्षेप करता हुआ बोला—॥१७॥ 'पिता तुम वैदिक धर्म को छोड़कर अधर्म का सेवन करते हो। ब्राह्मणों को छोड़कर भिक्षुओं की सदा पूजा किया करते हो॥१८॥ स्नान शौच आदि से हीन और अपने समय पर भोजन के लोभी शिखा और केशों को मुड़वाकर केवल कौपीन पहिननेवाले तथा विहारों (मठों) में स्थान मिलने के लोभ से सभी नीच जाति के व्यक्ति जिस बौद्धधर्म का ग्रहण करते हैं, उससे हमारा क्या प्रयोजन ?॥१९-२ ॥ ७६

६०२ कथासरित्सागर

Page 655Permalink

६०२ कथासरित्सागर

तच्छ्रुत्वा स वणिक्प्राह न धर्मस्यैकरूपता । अन्यो लोकोत्तरः पुत्र ! धर्मोऽन्यः सार्वलौकिकः ॥२१॥ ब्राह्मण्यमपि तत्राहुर्मेद्याद्यविविवर्जनम् । सत्यं दया च भूतेषु न मृषा जातिविग्रहः ॥२२॥ किं च दर्शनमेतत्त्वं सर्वसत्त्वाभयप्रदम् । प्रायः पुरुषदोषेण न दूषयितुमर्हसि ॥२३॥ उपकारस्य धर्मत्वे विवादो नास्ति कस्यचित् । भूतेष्वभयदानेन नान्या चोपकृतिर्मम ॥२४॥ सर्वहिंसाप्रधानेऽस्मिन्वत्स मोक्षप्रदायिनि । दर्शनेऽप्रतिरतिध्ये मे तद्धर्मो ममात्र कः ॥२५॥ इति सञ्चोदितः पित्रा वणिक्पुत्रः प्रसह्य सः । न तथा प्रतिपेदे तन्निन्द्याम्यधिके पुनः ॥२६॥ ततः स तत्पिता खेदाद् गत्वा धर्मानुशासितुः । राज्ञः कलिङ्गदत्तस्य पुरतः सर्वमब्रवीत् ॥२७॥ सोऽपि राजा सभास्थाने युक्त्यानाय्य वणिक्सुतम् । नृपारचितकोपः सन्नवं वत्सारमन्वित् ॥२८॥ श्रुतं मया वणिक्पुत्र पापोऽयमसिदुष्कृती । निर्विचारं तदेषोऽद्य हन्यतां दण्डपूकः ॥२९॥ इत्यूचिवांस्ततः पित्रा कृतविज्ञापने किल । नृपतिर्धर्मपर्यायं द्वौ मासौ वधनिग्रहम् ॥३०॥ विविधार्ये तदन्ते च पुनरानयनाय च । रम्यैव तत्पितुर्हस्ते न्यस्तवस्तं वणिक्पुतम् ॥३१॥ सोऽपि पित्रा गृहं नीतो वणिक्पुत्रो भयाकुलः । किं मयापकृतं राज्ञो भवदिति विचिन्तयन् ॥३२॥ अशरणं डिमानानो मरणं भावि भावयन् । मनिद्रोऽपिनोऽगण्वन्तन्मरणौ न्पानितम् ॥३३॥ गता मासद्वये याते राज्ञाग्रे धृतराष्टृरः । पुनः स्वर्पाता सेनागौ वणिक्पुतुरनीयत ॥३४॥

षष्ठ लम्बक १०३

Page 656Permalink

[Header] षष्ठ लम्बक १०३

यह सुनकर वह कहने लगा—'बेटा! धर्म का एक ही रूप नहीं है। सार्वलौकिक धर्म पृथक् है और पारलौकिक धर्म पृथक् ॥२१॥ ब्राह्मण-धर्म भी यही है कि रागद्वेषहीनता सत्य प्राणिमात्र पर दया करना और जाति पांति के झूठे झगड़ों से वह रहित हो ॥२२॥ सभी जीवों पर अभय प्रदान करनेवाले इस बौद्ध सिद्धान्त को तुम किसी एक पुरुष के दोष से दूषित नहीं कर सकते ॥२३॥ उपकार करना धर्म है इसमें किसी का मतभेद नहीं है। प्राणियों को अभय प्रदान करने के अतिरिक्त और दूसरा कोई उपकार नहीं है, यह मेरा अपना विचार है ॥२४॥ इसलिए अहिंसा-प्रधान मांगल्यदायक इस सिद्धान्त में मेरा प्रेम है तो यह कौन-सा अधर्म है' ॥२५॥ पिता के इस प्रकार कहने पर भी वैश्यपुत्र न उसे स्वीकार नहीं किया। प्रत्युत अधिक निन्दा करने लगा ॥२६॥ तब उसके पिता ने खिन्न होकर धर्म का उपदेश करनेवाले राजा के सामने सारी बातें कह दीं ॥२७॥ राजा ने भी किसी समय युक्ति से उस वैश्यपुत्र को सभा में बुलाकर झूठा क्रोध प्रदर्शित करते हुए आदेश दिया कि 'मैंने सुना है, यह बनिये का बालक पापी और अति कुकर्मी है। इस लिए इस देशद्रोही को बिना विचारे ही आज मार डालो' ॥२८-२९॥ ऐसा कहते हुए राजा से उसके पिता ने प्राणदान की प्रार्थना की और राजा ने दो मास तक उस धर्माचरण के लिए निश्चित करके कहा कि 'इसके पश्चात् इसे फिर मेरे सम्मुख लाना' ऐसा कहकर उसके पिता को सौंप दिया ॥३०-३१॥ पिता से घर में लाया गया वह वैश्यपुत्र प्राणों के भय से सोचने लगा कि 'मैंने राजा का कौन-सा अपराध किया है जो वह मुझे दो महीने बाद फाँसी पर चढ़ा देगा। वह रात-दिन इसी सोच में नींद और भूख को भूलकर कुछ ही दिनों में अत्यन्त दुर्बल हो गया। दो महीने बीतने पर अत्यन्त दुर्बल और पीले पड़ हुए पुत्र को लेकर पिता राजा के पास गया ॥३२-३४॥

आत्मापि विस्मृतो भीत्या मम का स्वशनं कथा॥३६॥

Page 657Permalink

राजा तं च तथाभूतं वीक्ष्यापन्नमभाषत। किमीदृक्त्वं कृशीभूतं किं रुद्धं ते मयाशनम्॥३५॥ तच्छ्रुत्वा स वणिक्पुत्रो राजानं तमभाषत। आत्मापि विस्मृतो भीत्या मम का स्वशनं कथा॥३६॥ युष्मदादिष्टनिधनश्रवणात् प्रभृति प्रभो!। मृत्युमायान्तमायान्तमन्वहं चिन्तयाम्यहम्॥३७॥ इत्युक्तवन्तं तं राजा स वणिक्पुत्रमब्रवीत्। बोधितोऽसि मया वत्स युक्त्या प्राणभयं स्वतः॥३८॥ ईदृगेव हि सर्वस्य जन्तोर्मृत्युभयं भवेत्। तद्रक्षणोपकाराच्च धर्मः कोऽभ्यधिको वद॥३९॥ तदेतत्तव धर्माय मुमुक्षायै च दर्शितम्। मृत्युभीतो हि यतते नरो मोक्षाय बुद्धिमान्॥४०॥ असौ न गर्हणीयोऽयमेतद्धर्मा पिता त्वया। इति राजवचः श्रुत्वा प्रह्वोऽवादीद् वणिक्सुतः॥४१॥ धर्मोपदेशाद्देवेन कृती तावदहं कृतः। मोक्षायेच्छा प्रजाता मे तमप्युपदिश प्रभो!॥४२॥ तच्छ्रुत्वा तं वणिक्पुत्रं प्राप्ते तत्र पुरोत्सवे। तैलपूर्णं करे पात्रं दत्त्वा राजा जगाद सः॥४३॥ इदं पात्रं गृहीत्वा त्वमेहि भ्रान्त्वा पुरीमिमाम्। तैलबिन्दुनिपातश्च रक्षणीयस्त्वया सुत!॥४४॥ निपतिष्यति यद्येकस्तैलबिन्दुरितस्तव। सद्यो निपातिष्यन्ति त्वामेते पुरुषास्ततः॥४५॥ एवं विलोक्त्वा व्यसृजत् भ्रमाय वणिक्सुतम्। उत्खातखड्गान् पुरुषान् दत्त्वा पश्चात्स भूपतिः॥४६॥ वणिक्पुत्रोऽपि स भयाद्ग्रंस्तैस्तत्सबन्धुभिर्। पुरीं तामभितो भ्रान्त्वा दृष्ट्वाहागादृपान्तिकम्॥४७॥ नृपोऽप्यन्यसितानीतं दृष्ट्वा तमम्यधात्। कच्चित्पुरभ्रमेऽप्यद्य दृष्टोऽत्र भ्रमता त्वया॥४८॥ तच्छ्रुत्वा स वणिक्पुत्रः प्रोवाच रचिताञ्जलिः। यत्सत्यं न मया देव दृष्टं किञ्चिन्न च श्रुतम्॥४९॥

षष्ठ लम्बक ६५

Page 658Permalink

षष्ठ लम्बक ६५ राजा ने इस प्रकार पीड़ित और दुर्बल वैश्यपुत्र को देखकर कहा—'तू इतना दुर्बल क्यों हो गया ? मैंने तेरा भोजन तो बन्द नहीं किया था'॥३५॥ वैश्यपुत्र कहने लगा—'प्रभो ! आप द्वारा दी गई प्राणदण्ड की आज्ञा के समय से ही मैं भय के कारण अपनी आत्मा को भी भूल गया भोजन की तो बात ही क्या ? प्रतिक्षण सिर पर मंडराती हुई मृत्यु को ही देखता हूँ'॥३६-३७॥ ऐसा कहते हुए वैश्यपुत्र से राजा ने कहा—'बेटा मैंने प्राणदण्ड का भय देकर तुझे युक्ति पूर्वक ज्ञान कराया॥३८॥ इसी प्रकार समस्त प्राणियों को मृत्यु का भय होता है। उनकी रक्षा के लिए उपकार से बढ़कर और धर्म क्या है ? ॥३९॥ मैंने तुझे धर्म और मुक्ति का यही तत्त्व समझाने के लिए यह उपाय किया था क्योंकि मृत्यु से डरा हुआ बुद्धिमान् व्यक्ति मुक्ति के लिए यत्न करता है॥४०॥ इसलिए इसी प्रकार का धर्म करनेवाले अपने पिता की तुम निन्दा न करना। राजा की यह बात सुनकर नम्र वैश्यपुत्र ने कहा—॥४१॥ आपने धर्म का उपदेश देकर मुझे कृतार्थ किया। अब मेरी इच्छा मुक्ति के लिए हो रही है। अतः हे स्वामिन् उसका भी उपदेश दें'॥४२॥ यह सुनकर राजा ने उत्सव (मेले) के दिनों में वैश्यपुत्र के हाथ में तैल से भरा एक बरतन देकर कहा—॥४३॥ 'इस पात्र को लेकर तुम मेले के दिनों में सारी नगरी का भ्रमण करके आओ। लेकिन बेटा इस बात का ध्यान रखना कि तेल की एक बूँद भी न गिरने पावे॥४४॥ यदि इसमें से एक बूँद भी तेल गिरा तो मेरे ये सिपाही तुम्हें मार डालेंगे ॥४५॥ ऐसा कहकर राजा ने उसे नगरी का चक्कर लगाने के लिए छोड़ दिया और उसके पीछे नंगी तलवार लिये हुए सिपाही नियुक्त कर दिये॥४६॥ वह वैश्यपुत्र भयपूर्वक अत्यन्त सावधानी से तेल की रक्षा करता हुआ बड़े ही कष्ट से सारी नगरी की प्रदक्षिणा करके लौट आया॥४७॥ राजा ने भी बिना एक बूँद तेल गिराये तैलपात्र लेकर आए हुए वैश्यपुत्र से कहा— 'बेटा तुमने नगर में भ्रमण करते हुए किसी संगीत या वाद्य को सुना ? ॥४८॥ यह सुनकर वैश्यपुत्र ने हाथ जोड़कर कर कहा—'महाराज ! यह सच है कि भय से कांपते हुए मैंने न किसी को देखा और न कुछ सुना॥४९॥

६ ६ कथासरित्सागर

Page 659Permalink

६ ६ कथासरित्सागर अह ह्येकावधानेन तैलस्नेहपरिच्युतिम्। खड्गपातमयाद्राक्षंस्तदानीमभ्रमं पुरीम् ॥५०॥ एवं वणिक्सुतेनोक्ते स राजा निजगाद तम्। दृश्यतैरेकचित्तेन न त्वया किञ्चिदीक्षितम् ॥५१॥ तत्तेनैवावधानेन परानुध्यानमाचर। एकाग्रो हि बहिर्वृत्तिनिर्वृत्तस्तत्त्वमीक्षते ॥५२॥ दृष्टतत्त्वश्च न पुनः कर्मजालेन बध्यते। एष मोक्षोपदेशस्ते सक्षपात्कथितो मया ॥५३॥ इत्युक्त्वा प्रहितो राज्ञा पतित्वा तस्य पादयोः। कृतार्थः स वणिग्पुत्रो हृष्टः पितृगृहं ययौ ॥५४॥ एवं कलिङ्गदत्तस्य प्रजास्तस्यानुशासतः। तारादत्ताभिधानाऽभूद्राज्ञी राज्ञः पुरोषिता ॥५५॥ यथा स राजा शुशुभे रीतिमत्या सुवृत्तया। नानादृष्टान्तरसिको भार्यया सुकविर्यथा ॥५६॥ या प्रकाशगुणश्लाघ्या ज्योत्स्नेव शशलक्ष्मणः। तस्याममृतमस्याभूद्विबिम्बैरिव भूपतेः ॥५७॥ तया देव्या समं तत्र सुखिनस्तस्य तिष्ठतः। नृपस्य जग्मुर्दिवसा दाक्ष्येव दिवि वज्रिणः ॥५८॥ सुरभिदत्ताप्सरसः कथा अत्रान्तरे क्वचित्तस्मिन् कथासङ्गी क्षतत्रसः। कुतोऽपि हेतोस्त्रिदिवे वर्त्तते स्म महोत्सवः ॥५९॥ तत्राप्सरःसु सर्वासु नर्त्तितुं मिलितास्वपि। एका सुरभिदत्ताख्या नादृश्यत वराप्सराः ॥६०॥ प्रणिधानाऽथ शक्रस्तां ददर्श रहःस्थिताम्। विद्याधरेण केनापि सहितां नन्दनान्तरे ॥६१॥ सद्दृष्ट्वा जातकोपोऽन्त स वृत्रारिरचिन्तयत्। अहो एतौ दुराचारौ मदनान्धावुभावपि ॥६२॥ एका यदाचरत्येव विस्मृत्यात्मानं स्वतन्त्रवत्। करोत्यविनयं चान्यो देवभूमौ प्रविश्य यत् ॥६३॥ अथवास्य वराकस्य दोषो विद्याधरस्य कः। आकृष्टो हि वशीकृत्य रूपेणायमिहानया ॥६४॥