तर्कसंग्रह एवं न्यायबोधिनी (अन्नम्भट्ट - पं. केदारनाथ त्रिपाठी सान्वय सटीक)

न्यायबोधिनी-संस्कृत-कला ८७

न्या.बो.गौरिति' तस्माद् गौर्लक्ष्यः । अत्रापि गन्धेन लक्षणेन पृथिवी ज्ञायते 'इयं पृथिवीति' पृ.१. तस्मात् पृथिवी लक्ष्या । एवमेवान्यत्रापि लक्ष्यलक्षणव्यवस्था ज्ञेया । वर्तमानत्व- स्मिन्नर्थे निष्ठशब्दो नव्यनैयायिकैर्व्यवह्रियते । लक्ष्यस्य भावो लक्ष्यता । सा च लक्ष्यता पृथिवीरूपे लक्ष्ये वर्ततेऽतो वक्तव्यं 'लक्ष्यता पृथिवीनिष्ठेति । एवमेव ब्राह्मणत्वं यज्ञदत्तेऽस्ति चेत् यज्ञदत्तनिष्ठब्राह्मणत्वमिति वक्तव्यम् । एवमन्यत्रापि । पृथिवीनिष्ठा या लक्ष्यता तस्या अवच्छेदकं पृथिवीत्वम् । तदेतोपपादयति बोधिनीकारः—यद्धर्मावच्छिन्नमिति । अर्थात् लक्ष्यं पृथिव्यादिकं येन धर्मेणावच्छिन्नं ( विशिष्टं ) स धर्मो लक्ष्य- वच्छेदकः । प्रकृते लक्ष्या पृथिवी पृथिवीत्वेन धर्मेण अवच्छिन्ना अस्ति, तस्मात् पृथिवीनिष्ठलक्ष्यतावच्छेदकं पृथिवीत्वम् । अयमत्र सारसारः—लक्ष्यता सर्वेष्वेव पदार्थेष्वस्ति । न हि जगति कोऽपि पदार्थोऽस्ति यो लक्ष्यो न भवेत् । तथा सर्वोऽपि पदार्थो यदि लक्ष्योऽस्ति तदा लक्ष्यताऽपि पृथिवीजलादिसकलनिष्ठाऽस्ति । अवच्छिनत्ति—विशिनष्टि—व्याव- र्तयतीत्यवच्छेदकम् । तथा च प्रकृते पृथिवीत्वं धर्मः पृथिवीनिष्ठां लक्ष्यतां जलादिनिष्ठलक्ष्यताभ्यो व्यावर्तयति । तस्मात् पृथिवीत्वं पृथिवीनिष्ठलक्ष्यताव- च्छेदकं भवति । अश्वत्वम् अश्वनिष्ठलक्ष्यतावच्छेदकं भवतीति । निष्ठपदार्थो न विस्मरणीयः, अन्यथाऽसामञ्जस्यमुत्पद्येत । एवं पृथिवीनिष्ठा लक्ष्यता पृथिवीत्वावच्छिन्ना । अत्र नियममाह—यो धर्मो यस्यावच्छेदकः स तद्धर्मावच्छिन्न इति । प्रकृते पृथिवीत्वं लक्ष्यताया अव- च्छेदकं विद्यतेऽतो लक्ष्यता पृथिवीत्वावच्छिन्ना । अत एव पृथिवीत्वावच्छिन्न- पृथिवीनिष्ठलक्ष्यतानिरूपितेत्यादिरीत्या योजयित्वा लम्बायमानं वाक्यं रचयन्ति नव्याः । एतच्चाग्रे स्फुटीभविष्यति । लक्ष्यतावत् प्रतियोगिता—अनुयोगिता— विधेयता—उद्देश्यता—आधेयता—अधिकरणता—कार्यता— कारणता-पक्षता- साध्यता—हेतुता—प्रतिबध्यता—प्रतिबन्धकता—शक्यता— शक्तता—इत्यादी- न्यपि भवन्ति । लक्ष्यतावच्छेदकवच्च प्रतियोगितावच्छेदकम्—अनुयोगितावच्छे- दकं—विधेयतावच्छेदकमित्यादीनि भवन्ति । स्थाने स्थाने सर्वाणि विविच्य दर्शयिष्यन्ते । अत्र तावदेषां नाममात्रं स्मरणीयम् । ननु यदि गन्धवत्त्वं पृथिव्या लक्षणं तदोत्पत्तिकालिनो घटः पृथिवी न स्यात्, तदानीं तत्र घटे गन्धवत्त्वलक्षणाभावात् । यतो हि नैयायिका मन्यन्ते— उत्पन्नं द्रव्यं क्षणमगुणं निष्क्रियञ्च तिष्ठतीति । तथा चोक्तलक्षणस्योत्पत्तिका- लीने घटेऽव्याप्तिरिति शङ्कायां लक्षणान्तरमाह—गन्धसमानाधिकरणेति । गन्धेन समानमधिकरणं यस्याः सा गन्धसमानाधिकरणा, सा चासौ द्रव्यत्वव्या- प्यजातिश्चेति गन्धसमानाधिकरणद्रव्यत्वव्याप्यजातिरिति समस्तं पदम् ।

९० तर्कसंग्रहे [ प्रत्यक्षपरिच्छेदः

नाधिकरणस्य लक्ष्यतावच्छेदकसमानाधिकरणत्वस्य च पूर्वार्धस्य शृङ्गत्वे सत्त्वात् शृङ्गत्वं न गोलक्षणम्, अतिव्याप्तिदोषेण ग्रस्तत्वादिति भावः । अव्याप्तेर्निष्कृष्टलक्षणमाह - लक्ष्यतावच्छेदकसमानाधिकरणात्यन्ता- भावप्रतियोगित्वमिति । अयमर्थः - लक्ष्यतावच्छेदकसमानाधिकरणो योऽ- त्यन्ताभावस्तत्प्रतियोगित्वमव्याप्तिरिति । यथा गोर्यदि नीलरूपवत्त्वं लक्षणं कृतं स्यात् तदा तदव्याप्तिदोषेण ग्रस्तं स्यात् । यतो हि लक्ष्यतावच्छेदकं गोत्वं, तत्समानाधिकरणोऽर्थात् गोत्वाधिकरणे वर्तमानोऽत्यन्ताभावो नीलरूपवत्त्वाभाव एव, गोत्वाधिकरणे श्वेतगवि नीलरूपवत्त्वाभावात् । तादृशात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं नीलरूपवत्त्वेऽस्ति । एवञ्च लक्ष्यतावच्छेदकगोत्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियो- गित्वात् इदं लक्षणमव्याप्तिदोषयुक्तम् । असंभवस्य निष्कृष्टलक्षणमाह-लक्ष्यतावच्छेदकव्यापकीभूताभाव- प्रतियोगित्वमिति । लक्ष्यतावच्छेदकव्यापकीभूतो योऽभावस्तत्प्रतियोगित्व- मित्यर्थः । यथा गोरेकशफवत्त्वं लक्षणं कृतं स्यात् तदा तल्लक्षणमसंभव- दोषग्रस्तम् । लक्ष्यतावच्छेदकं गोत्वम्, तद्व्यापकीभूतोऽभावः एकशफ- वत्त्वाभावः, तत्प्रतियोगिताया एकशफवत्त्वे सत्त्वात् । यथा यत्र यत्र धूमो वर्तते तत्र तत्र वह्नेः सत्त्वात् धूमस्य वह्निर्व्यापको भवति, तथैव गोत्वं सर्वत्र गवि वर्तते तत्र चैकशफवत्त्वाभावस्यापि सत्त्वात् एकशफवत्त्वाभावो गोत्वव्यापकः । तथा च लक्ष्यतावच्छेदकव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वात् एकशफवत्त्वमपि न गोलक्षणम् । किन्तु एतत्त्रितयदोषरहितत्वात् सास्नावत्त्वमेवादुष्टं गोलक्षणं मन्तव्यम् । एवं रीत्यैव रूपरहितत्वे सति स्पर्शवत्त्वमेव वायोरदुष्टं लक्षणम् । न्या.बो. मूलकृता कृतमाकाशलक्षणं व्याख्यातुमाह-आकाशं लक्षयतीति । "शब्द- पृ.६. गुणकमिति" इत्यत्रेतिशब्देन शब्दगुणकत्वमाकाशलक्षणमिति निर्दिश्यते । शब्दो गुणो यस्य तदाकाशमित्यर्थः । ननु शब्दोऽस्यास्तीति शब्दवत् तस्य भावः शब्दवत्त्वम् । तथा च समवायेन सम्बन्धेन शब्दवत्त्वमात्रस्याकाशलक्षणस्य सम्यक्त्वे गुणपदं किमर्थमत आह-गुणपदमिति । पृथिव्यादौ रूपरसादयोऽनेके विशेष- गुणाः ❀ सन्ति आकाशे तु केवलः शब्द एव विशेषगुणोऽस्तीति सूचनाय गुणपदं दत्तमिति भावः । न्यायबोधिन्यां द्योतनायेति पदं द्योतनार्थैवेत्यर्थकम् । तथा चैतेन यद् व्यवच्छेद्यं तदाह-न त्वतिव्याप्तिवारणायेति । विशेषणानामितरव्यावर्तक- त्वात् अन्यत्र अतिव्याप्तिवारणप्रयोजनकत्वेऽपि अत्र तथाविधप्रयोजनासंभवादिति भावः ।

* रूपं गन्धो रसः स्पर्शः स्नेहः सांसिद्धिको द्रवः । बुद्ध्यादिभावनान्ताश्च शब्दो वैशेषिका गुणाः ॥ इति विशेषगुणाः ।

न्यायबोधिनी-संस्कृत-कला ९९ तच्चैकमिति मूलोक्ते प्रमाणमाह—अनेकत्वे मानाभावादिति । आकाशं विभ्विति मूले प्रोक्तम्, तत्र किं विभुत्वमिति जिज्ञासायामाह—सर्वेति । सर्वैः मूर्तैः द्रव्यैः संयोगोऽस्यास्तीति सर्वमूर्तद्रव्यसंयोगी, तस्य भावः सर्वमूर्तद्रव्यसंयो- गित्वम् । इदमेव विभुत्वमिति भावः । ननु किं मूर्तत्वं ? तत्राह—मूर्तत्वञ्चेति । तथा च क्रियावत्वात् पृथिव्यप्तेजोवायुमनांसि मूर्तानि कथ्यन्ते । पृथिव्यप्ते- जोवाय्वाकाशानि पञ्च लक्षितानि, एतान्येव पञ्च भूतानि सन्तीत्याह—भूतपद- वाच्यमिति । भूतलक्षणमाह—भूतत्वं नामेति । बहिरिन्द्रियग्राह्यविशेषगुण- वत्त्वमिति । बहिरिन्द्रियैः—चक्षूरसनघ्राणत्वक्श्रोत्रैः ग्राह्या ये विशेषगुणाः— रूपरसगन्धस्पर्शशब्दास्तद्वत्त्वमित्यर्थः । न्या.बो. अतीतादिव्यवहारहेतुत्वं मूलकारकृतं काललक्षणम् । अत्रादिपदेन वर्तमान- पृ.१०. भविष्यतोर्ग्रहण्म् । अत्रैव लक्षणेऽतीतादीति विशेषणस्य फलमाह बोधिनीकारः— व्यवहारहेतुत्वस्येति । अयं भावः—यदि व्यवहारहेतुत्वमात्रं लक्षणं स्यात् तदा 'अयं घट' इत्यस्य वाक्यप्रयोगस्यापि व्यवहारत्वात्, तत्र च विषयविधया घटस्यापि हेतुत्वात्, घटेऽतिव्याप्तिरतोऽतीतादीति पदम् । तथा चातीतमिति व्यवहारहेतुत्वस्य काले एव सत्त्वान्न घटेऽतिव्याप्तिरिति भावः । न्या.बो. मूलकारकृतं दिग्लक्षणं व्याख्यातुमाह—दिशो लक्षणमाहेति । प्राच्या- पृ.११. दिसंज्ञायां हेतुमाह—उदयाचलेति । एतत् सुस्पष्टम् । मूलकृता कृतमात्मनिरूपणं व्याख्यातुमाह—आत्मानं निरूपयतीति । ज्ञानाधिकरणमितीति । अत्र ज्ञानाधिकरणमिति कथनेनात्मनि प्रमाणमपि दर्शितं भवति । तथा हि—गुणा गुणिनमाश्रित्य तिष्ठन्तीत्यस्ति नियमः । ज्ञान- मपि गुण एवास्ति । तस्याप्यवश्यं केनचिदाश्रयेण भवितव्यम् । तत्र पृथिव्यप्ते- जोवाय्वाकाशकालदिङ्मनसां ज्ञानाश्रयत्वासंभवेन आत्मैव तदधिकरणत्वेन निश्चीयते । ननु ज्ञानवानात्मेत्येव वक्तव्यम् लाघवात्, अधिकरणपदन्तु किमर्थं दत्त- मित्यत आह—अधिकरणपदमिति । अयं भावः—पदार्था हि विभिन्नसम्बन्धेन विभिन्नस्थाने तिष्ठन्ति । सम्बन्धास्तावत् न्यायनये संयोगसमवायकालिक- स्वरूपाख्याः मुख्याः । तादात्म्य, विषयित्व, विषयत्वादयस्त्वमुख्याः । तत्र संयोगसम्बन्धः पृथक्सिद्धद्रव्ययोरेव भवति । यथा घटः संयोगेन भूतले वर्तत इति । समवायसम्बन्धश्च गुणगुणिनोरवयवावयविनोः, क्रियाक्रियावतोः, जातिजाति- मतोः, नित्यद्रव्यविशेषयोश्च भवति । गुणगुणिनोर्यथा-नीलरूपं घटे समवायेन वर्तते । अवयवावयविनोर्यथा-घटः कपालयोः पटश्च तन्तुषु समवायसम्बन्धेन वर्तते । क्रियाक्रियावतोर्यथा—गमनक्रिया वाजिनि समवायेन वर्तते । जातिजाति-

९२ तर्कसंग्रहे [ प्रत्यक्षपरिच्छेदः मतोर्या—घटत्वं जातिः समवायेन घटेऽस्तीति । एवं षष्ठः पदार्थो विशेषः समवायेनैव सम्बन्धेन नित्यद्रव्येषु वर्तते । कालिकसम्बन्धेन घटादयः काले कालो- पाधिषु च वर्तन्ते, कालस्य सर्वाधारत्वात् । जन्यपदार्था एव कालोपाधय उच्यन्ते । कालोपाधयश्च काल एवेति ज्ञेयम् । येन सम्बन्धेनाभावो भूतलादौ तिष्ठति स स्वरूपसम्बन्धः । अर्थात् घटाभाववद्भूतलमित्यत्र घटाभावो भूतले स्वरूपसम्बन्धेन तिष्ठति । तदात्मनो भावः तादात्म्यम् । तेन सम्बन्धेन घटो घटे एव वर्तते । तादात्म्येन सर्वं वस्तु स्वस्मिन् सम्बद्धं भवति । ज्ञानं विषयतासम्बन्धेन विषये तिष्ठति । विषयश्च विषयितासम्बन्धेन ज्ञाने तिष्ठतीति । एवं प्रदर्शितरीत्या गुणगुणिनोः समवायात् ज्ञानमात्मनि समवायेन सम्बन्धेन स्थास्यति । तदेव च ज्ञानम् विषयतासंबन्धेन विषये वर्तते । तथा च यद्यधिकरणपदं न स्यात् किन्तु ज्ञानवानात्मा इत्येव कथ्येत, तदा विषयतासम्बन्धेन घटादिविषयस्यापि ज्ञानवत्त्वात् तत्रात्मलक्षणस्यातिव्याप्तिः स्यात्, अतोऽधिकरणपदं दत्तम् । तथा च तेन समवायसम्बन्धेन ज्ञानाश्रयत्वलाभात् समवायेन आत्मन्येव ज्ञानस्य सत्त्वात् न कोऽपि दोषः पदमादधाति । उपरिष्टादुक्ततः सम्बन्धविवेकः सदा स्मृतो रक्षणीयो येन नाग्रेऽपि काठिन्यनुभूयेत । मनोलक्षणं व्याख्यातुमारभते— मनो निरूपयतीत्यादिना । सुखाद्युप- लब्धिसाधनमिन्द्रियं मन इत्यत्रोपलब्धिपदेन साक्षात्कार एव ग्रहीतव्योऽन्यथा सुखादीनां स्मृत्यात्मकोपलब्धि प्रति चक्षुरादेरप्युद्बोधकज्ञापकतया साधनत्वात्त- त्रातिव्याप्तिः प्रसज्ज्येतेति भावः । पर्यवसितं लक्षणमाह-तथाचेति । मनसि सुखदुःखादिसाक्षात्कारकारणत्वस्येन्द्रियत्वस्य च सत्त्वाल्लक्षणसमन्वयः । अत्र यदीन्द्रियत्वमेव मनसो लक्षणं स्यात् तदा चक्षुरादेरपीन्द्रियत्वात् तत्रातिव्याप्तिः स्यात्, अतः सुखादिसाक्षात्कारकारणत्वविशेषणम् । तथा च चक्षुरादेः सुखादि- साक्षात्कारेऽकारणत्वान्नातिव्याप्तिः । एतत्सर्वमाह - इन्द्रियत्वमात्रोक्तावित्या- दिना विशेषणमित्यन्तेन । विशेष्यस्येन्द्रियत्वस्य फलमाह - विशेष्यानुपादाने इति । आत्मन्यतिव्याप्तिरिति । अत्र हेतुमाह--आत्मन इति । सुखादिकं प्रति—सुखादिसाक्षात्कारं प्रति । समवायिकारणत्वादिति । विशेष्योपादानम्- इन्द्रियत्वस्य लक्षणे प्रवेश इत्यर्थः । एवञ्चात्मन इन्द्रियत्वाभावान्न तत्र मनो- लक्षणातिव्याप्तिरिति भावः । न्या.बो. पूर्वं सर्वाणि द्रव्याणि लक्षितानि, इतो गुणान् लक्षयितुमारभमाणस्य पृ.१२. मूलकारस्य 'चक्षुर्मात्रग्राह्यो गुणो रूपमिति' रूपलक्षणं व्याख्यातुमाह-रूपं लक्षयतीति । मूलवाक्यतो लक्षणांशं पृथक्कृत्य दर्शयति-चक्षुर्मात्रग्राह्यत्व- विशिष्टगुणत्वमिति । रूपं हि केवलेन चक्षुषा ग्राह्यमर्थात् ज्ञेयमस्ति गुणश्चा- स्तीति तत्र लक्षणसमन्वयः । अत्र लक्षणे चक्षुर्मात्रग्राह्यत्वं विशेषण, गुणत्वञ्च

न्या.बो. विशेष्यमस्ति । विशेष्यस्य गुणत्वमात्रस्य लक्षणत्वे दोषमाह — विशेष्यमात्रो- पृ.१२. पादान इति । रसादावतिव्याप्तिरिति । तस्यापि गुणत्वादिति शेषः । चक्षुर्मात्रग्राह्यत्वविशेषणदाने तु नातिव्याप्तिः, रसादेः रसनादिग्राह्यत्वेन चक्षुर्ग्र्रा- ह्यत्वाभावात् । चक्षुर्मात्रग्राह्यत्वमात्रस्योपादाने गुणत्वस्य चानुपादाने दोषमाह- रूपत्वेऽतिव्याप्तिरिति । यथा रूपं चक्षुर्मात्रग्राह्यं तथा रूपत्वस्यापि चक्षुर्मात्र- ग्राह्यत्वादित्यर्थः । कथं रूपवत् रूपत्वमपि चक्षुर्मात्रग्राह्यमित्यत्र हेतुं नियममाह— यो गुण इति । रूपादिचतुर्विंशतिगुणमध्ये यो गुणो येनेन्द्रियेण गृह्यते तद्गुण- निष्ठा या रूपत्वादिजातिः सापि तेनैवेन्द्रियेण गृह्यते इति नियमार्थः । तथा च रूपत्वेऽतिव्याप्तिवारणाय गुणत्वेति विशेष्योपादानम् । एवं सति रूपत्वं सामान्यं (जातिः) न तु गुण इति नातिव्याप्तिः । चक्षुर्मात्रग्राह्यत्वमित्यस्यार्थमाह—चक्षुर्मात्रग्राह्यत्वं नामेति । चक्षु- र्भिन्नानि यानि रसनादीनीन्द्रियाणि तैरग्राह्यत्वे सति चक्षुर्ग्राह्यत्वमित्यर्थः । ननु चक्षुर्ग्राह्यत्वे सति गुणत्वमित्येवं रूपलक्षणमस्तु मात्रपदं किमर्थमत आह— मात्रपदानुपादान इति । अयमेको घट इत्यत्र संख्यायास्त्वचा घटस्पर्शे कृते यथा ज्ञानं भवति तथा चक्षुषाऽपि भवतीति तस्या अपि चक्षुर्ग्राह्यगुणत्वादति- व्याप्तिरिति भावः । तदेवाह—तत्रापीति । मात्रपददाने तु नातिव्याप्तिरित्याह— संख्यादेरिति । अत्र लक्षणे ग्राह्यत्वं प्रत्यक्षविषयत्वम्, चक्षुर्ग्राह्यत्वं चक्षुर्जिन्य- प्रत्यक्षविषयत्वम् इत्यनुपदं वक्ष्यति बोधिनीकारः । तथाचैतादृशचक्षुर्ग्राह्यत्वानु- पादानेऽतीन्द्रियगुरुत्वादावतिव्याप्तिः स्यादतस्तद्वाररणाय चक्षुर्ग्राह्यत्वोपादानम् । तथा सति नातिव्याप्तिः, तस्यातीन्द्रियत्वेन चक्षुषाऽग्राह्यत्वात् इत्याशनेनाह— अतीन्द्रियेति । ग्राह्यत्वार्थं उक्तः । अग्राह्यत्वस्यार्थमाह—अग्राह्यत्वं नामेति । तदविषयत्वम् — प्रत्यक्षाविषयत्वमित्यर्थः । मात्रपदार्थसहकृतमुक्त- लक्षणस्य फलितार्थमाह — तथा चेति । स्पष्टोऽस्यार्थः । एवं फलितार्थेऽपि दिवसे सूर्यस्य रात्रौ चन्द्रस्य दीपस्य वा प्रभया सह घटस्य यः संयोगस्तत्रातिव्याप्तिरित्याशङ्कते—नन्विति । अतिव्याप्तौ हेतुमाह—चक्षुर्मात्रग्राह्यगुणत्वादिति । चक्षुर्भिन्नेन्द्रिय- जन्यप्रत्यक्षाविषयत्वे सति चक्षुर्जन्यप्रत्यक्षविषयत्वे च सति गुणत्वात् इत्यर्थः । अतिव्याप्तिवारणोपायमाह—गुणपदस्येति । तथा चात्र गुणपदस्य ‘रूपं गन्धो रसः स्पर्शः’ इति श्लोके उक्ता ये विशेषगुणास्तत्परत्वात्, संयोगस्य च पठितविशेषगुणानन्तर्गतत्वात् नातिव्याप्तिरित्याशयः । ननु यदि गुणपदं विशेष- गुणपरं तदा संख्यादावतिव्याप्तिवारणाय दत्तं मात्रपदं व्यर्थमेव, संख्याया विशेषगुणत्वाभावादेव तत्रातिव्याप्तेरभावादिति शङ्कते—न चैवमिति । मात्र- पदस्य अन्यप्रयोजनप्रदर्शनेनोत्तरयति—जलमात्रेति । तथा च सांसिद्धिकद्रवत्वस्य चक्षुर्ग्राह्यविशेषगुणत्वात् तत्रैवातिव्याप्तिवारणाय मात्रपदसार्थक्यादिति भावः ।

... यथा च गुणपदं विशेषगुणपरमिति मन्तव्यमपि न भवेत्, एवं प्रभाघट- संयोगेऽतिव्याप्तिरपि न स्यात्तथा लक्षणमाह—अथवेति । चक्षुर्मात्रग्राह्या या जातिः रूपत्वजातिस्तादृशजातिमत्त्वं रूपे वर्तत इति लक्षणसमन्वयः । एवं सति प्रभाघटसंयोगेऽपि नातिव्याप्तिः, संयोगत्वजातेश्चक्षुर्मात्रग्राह्यत्वाभावात् । यतो हि घटपटसंयोगो यथा चक्षुषा गृह्यते तथा त्वचाऽपि गृह्यते । अतस्तन्निष्ठा संयोगत्वजातिरपि चक्षुष्ट्वग्भ्यां द्वाभ्यामेव गृह्यते, यो गुणो यदिन्द्रियग्राह्य इति न्यायात् । प्रभाघटसंयोगे चैकैव संयोगत्वजातिरस्ति । तथा च संयोगत्व- जातेश्चक्षुर्मात्रग्राह्यत्वाभावात्, चक्षुर्मात्रग्राह्यजातिमद्गुणत्वस्य प्रभाघटसंयोगेऽ- भावान्नातिव्याप्तिरिति भावः । जातिघटितलक्षणे गुणत्वोपादानस्य फलमाह— अन्नेति । अयं भावः—सुवर्णमिदमिति ज्ञानं चक्षुषैव भवति, चक्षुर्निमीलने केवलस्पर्शेन सुवर्णस्यापरिचयात् । तथा सुवर्णगतसुवर्णत्वजातिरपि चक्षुर्मात्र- ग्राह्या इति तादृशजातिमत्त्वस्य सुवर्णे सत्त्वादतिव्याप्तिरतस्तद्वारणाय गुणत्वोपादानमिति भावः । अग्रे रसादिलक्षणेऽपि विशेष्यविशेषणयोः प्रयोजनं सूचयति—एवमिति । न्या.बो. मूलकृत्कृतं स्पर्शलक्षणं व्याख्यातुमाह—स्पर्शं लक्षयतीति । अत्रापि पृ.१५. त्वग्भिन्नेन्द्रियाग्राह्यत्वे सति त्वगिन्द्रियग्राह्यत्वमिति स्पर्शलक्षणनिष्कर्षः । अत्र लक्षणे त्वग्भिन्नेन्द्रियाग्राह्यत्वार्थकमात्रपदस्य प्रयोजनमाह—अत्रापीति । यथा रूपलक्षणे तथा स्पर्शलक्षणेऽपीति भावः । संख्यादिसामान्येति । अयं भावः—स्पर्शलक्षणे यदि मात्रपदं न स्यात् तदा त्वगिन्द्रियग्राह्यगुणत्वमेव लक्षणं स्यात् । तथा च संख्याया अपि त्वगिन्द्रियग्राह्यगुणत्वमस्ति, यतो हि चक्षुषी पिधायापि स्पृष्ट्वैव द्वौ त्रयो वा घटा इति ज्ञानं जायत एव । तस्मात् संख्यायामुक्तलक्षणातिव्याप्तिरतो मात्रपदं देयम् । तथा सति नातिव्याप्तिः, तस्याः चक्षुषापि ग्राह्यत्वेन त्वगिन्द्रियमात्रग्राह्यत्वाभावात् । अन्यविशेषण- कृत्यम्—त्वगिन्द्रियग्राह्यत्वपदस्य गुणत्वपदस्य च प्रयोजनमित्यर्थः । पूर्ववत् रूपलक्षणे इवेत्यर्थः । अर्थात् अतीन्द्रियगुरुत्वादौ स्पर्शत्वे चातिव्याप्तिवारणं क्रमेण प्रयोजनमिति भावः । ग्राह्यत्वपदार्थोऽपि स एवेत्याह—ग्राह्यत्व- पदार्थोऽपीति । रूपरसगन्धस्पर्शाः पृथिव्यां पाकजा अत एवानित्या इति मूलकारोक्तं व्याख्यातुमाह—रूपादिचतुष्टयमिति । एतत्तत्त्वनिर्णयः—रूपादीनां पृथिव्यां पाकजत्वनिर्णय इत्यर्थः । इत्थम्—अव्यवहितोत्तरवक्ष्यमाणप्रकारेणेत्यर्थः । पाक- शब्दस्यार्थमाह—पाको नामेति । विजातीयः—विलक्षणः । एवंविधः पाकः किं करोतीत्याह—स चेति । नानाजातीयरूपजनकः—नानाप्रकाररूपोत्पादक इत्यर्थः । रूपजनको यो विजातीयस्तेजःसंयोगः, तदपेक्षया रसजनकस्तेजःसंयोगो विलक्षण

न्यायबोधिनी-संस्कृत-कला ९५ एवेत्याह—तदपेक्षयेति । रूपरसजनकविजातीयतेजःसंयोगापेक्षया गन्धजनकः, स्पर्शजनकश्च विजातीय एव तेजःसंयोग इत्याह — एवं गन्धजनकोऽपीति, एवं स्पर्शजनकोऽपीति चेति । एवं प्रकारेणेति । स्पष्टोऽस्यार्थः । उदाहरति—यथेति । तृणपुञ्जनिक्षिप्ते, धान्याद्यन्नेषु च निक्षिप्ते, आम्रादौ फले । उष्मनामकविलक्षणतेजःसंयोगात्, पूर्वरूपनाशेन अर्थात् आम्रे यत् पूर्वं हरितरूपमभूत् तस्य नाशेनेत्यर्थः, रूपान्तरस्य पीतादेरुत्पत्तिर्भवति, किन्तु रसस्तु स एवाम्लस्तिष्ठति । एतस्यैतदेव कारणं यदाम्रे एतादृशस्तेजः- संयोगो जातो येन केवलं रूपमेव परिवर्तितम्, रसस्तु अम्ल एव स्थितः । केवल- रसजनकं विलक्षणं तेजःसंयोगमुदाहरति —क्वचिदिति । रसपरावृत्तिः रसपरि- वर्तनम् । रूपं तु हरितमेव तिष्ठतीत्याशयः । एतदेवोपपादयति —विजातीय इति । निष्कर्षं ब्रूते—तस्मादिति । उक्तमनुभवं गन्धेऽपि विज्ञापयति—एवं गन्धजनक इति । रूपरस- योरिति । अपरावृत्तावपि —हरिताम्लौ एव रूपरसौ तिष्ठत इत्यर्थः । केवलो गन्ध एव सुरभिर्जायते । अत्रापि रूपादिजनकतेजःसंयोगापेक्षया विलक्षण एवायं गन्धजनकस्तेजःसंयोग इति तात्पर्यार्थम् । एतदेव स्पर्शेऽपि बोधयति—एवं स्पर्श- जनक इति । उपपादयति — पाकवशादिति । उपसंहरति—तस्मादिति । विलक्षणविलक्षणपाकस्यैवायं महिमा यत् समानेभ्यः परमाणुभ्यो जातान्यपि द्रव्याणि घट, पट, वृक्ष, पशु, मनुष्यादिनानारूपेणानुभूयन्ते इत्याह-अतएवेति । यथाकार्यं विलक्षणपाकस्वीकारादेवेत्यर्थः । पाकवशाद् विजातीयद्रव्यान्तरोत्पत्ति- मप्युदाहरति —यथेति । गोभिर्भुक्तानां खादितानां तृणानाम् । आपरमाण्वन्त- भङ्ग इति । न्यायमते परमाणूनां नित्यत्वात् तेषां नाशरूपभङ्गासंभवात्, तान् न्या.बो. विहाय द्व्यणुकपर्यन्तनाशे इत्यर्थः । तृणारम्भका ये परमाणवस्तेषु विजातीयतेजः- पृ. १६. संयोगात् पूर्वरूपादिश्चतुष्टयस्य तृणेषु ये हरितरूपादिविलक्षणरूपरसगन्धस्पर्शास्ते- षामित्यर्थः । तदनन्तरम् पूर्वरूपादिनाशानन्तरम् । दुग्धे यादृशं रूपं भवति, रसो भवति, गन्धो भवति, स्पर्शो भवति, तादृशरूपरसगन्धस्पर्शजनका विलक्षण- तेजःसंयोगाः जायन्ते, उत्पद्यन्ते इत्यर्थः । तदुत्तरं—दुग्धे यादृशं रूपादिकं भवति, तादृशरूपादिजनकविलक्षणतेजःसंयोगोत्पत्त्यनन्तरमित्यर्थः । तैरेव विलक्षणतेजः- संयोगैरेव । तादृशरूपरसादयः—दुग्धे यादृशा भवन्ति तादृशा इत्यर्थ । तादृश- रूपरसगन्धस्पर्शविशिष्टा ये दुग्धपरमाणवस्तैर्दुग्धद्व्यणुकमारभ्यते —उत्पाद्यते इत्यर्थः ! ततस्त्र्यणुकं ततो महादुग्धारम्भका अवयवाः उत्पद्यन्ते, ततो महादुग्धो- त्पत्तिर्भवतीति भावः । एवं रीत्यैव पाकमहिम्ना दुग्धस्य रूपादिनाशानन्तरं दध्युत्पाद्यते

९६ तर्कसंग्रहे [ प्रत्यक्षपरिच्छेदः इत्याह— एवं दुग्धाम्भकैरिति । एवं रीत्यैव नवनीतादिकमपीत्याह— एवं पाकमहिम्नेति । न्या.बो. विभागलक्षणं व्याख्यातुमाह— विभागं लक्षयतीति । निष्कृष्टलक्षणमाह— पृ.१७.संयोगेति । अत्र लक्षणे संयोगनाशकत्वं विशेषणम्, गुणत्वं विशेष्यम् । विशेषणा- नुपादाने गुणत्वमात्रोक्तौ रसादावतिव्याप्तिः, तद्वारणाय विशेषणोपादानम् । विशेष्यस्य स्वयं फलमाह— विशेषणमात्रोपादाने इति । यदि संयोगनाशकत्वं विभागत्वमित्युच्येत, तदा क्रियापि संयोगनाशिकाऽस्ति, नहि क्रियामन्तरा संयोगो नश्यति । तथा च क्रियायां विभागलक्षणातिव्याप्तिरतो गुणत्वमिति विशेष्योपादानम् । क्रियाया गुणभिन्नत्वात् नातिव्याप्तिरित्याशयः । न्या.बो. गुरुत्वलक्षणव्याख्यानायाह— गुरुत्वं लक्षयतीति । आद्यपतनासमवायि- पृ.१८.कारणत्वं गुरुत्वस्य लक्षणम् । समवायिकारणत्वासमवायिकारणत्वे त्वग्रे विस्तरेण प्रतिपादयिष्येते । अत्रैतावदेव ज्ञेयं यत् आद्यपतनं प्रति असमवायिकारणं गुरुत्वं, द्वितीयपतनं प्रति तु वेगोऽसमवायिकारणम् । अयं भावः— यदा लोष्ठमुपरि उत्क्षिप्यते तदा तल्लोष्ठं निमेषमात्रमाकाशे एवावस्थाय शनैः पतितुमारभते, तत्रैवारम्भिकपतने गुरुत्वमसमवायिकारणम् । यदि गुरुत्वं न स्यात्तदा लोष्ठं नभस्येवावरुद्धं स्यात्, न त्ववपतेत् । अतस्तत्र गुरुत्वमसमवायिकारणम्, किन्तु प्रारम्भिकपतनानन्तरम् शीघ्रतया यत् पतनं दृश्यते तत्र वेग एवासमवायिकारण- मित्यर्थं । तथा चाद्यपदादाने द्वितीयपतनासमवायिकारणे वेगेऽतिव्याप्तिरत आद्येति । तदेवाह— द्वितीयेति । उत्तरत्र द्रवत्वलक्षणे मूलकारेणाद्यपदं न दत्तम्, किन्तु वेगेऽतिव्याप्तिवारणाय तत्राप्याद्यपदमावश्यकमित्याह—उत्तरत्रेति । तथा चाद्यपदयोजनया आद्यस्यन्दनासमवायिकारणत्वं द्रवत्वस्य लक्षणं निष्पन्नं भवति । न्या.बो. स्नेहं लक्षणं व्याख्यातुं प्रक्रमते— स्नेहं लक्षयतीति । लक्षणस्य निष्कर्ष- पृ. १८. माह— चूर्णादीति । चूर्णशब्दस्य स्फुटार्थत्वात् पिण्डीभावशब्दार्थमाह— पिण्डी- भावो नामेति चूर्णादिर्धारणाकर्षणहेतुभूत इति । यतश्चूर्णा।दधार्यन्ते, आकृष्यते वा, स विलक्षणः संयोग एव पिण्डीभावः । ननु तादृशविलक्षणसंयोगात्मके पिण्डीभावे स्नेह एव हेतुः सिद्धान्तिना भवताऽभ्युपगम्यते, परन्तु जलादिगत- द्रवत्वमेव कारणं किं न स्यात् ? तथा चोक्तलक्षणं न युक्तमत आह— तादृश- संयोग इति । न तु जलादिगतद्रवत्वस्येति । अत्र युक्तिमाह-- तथा सतीति । तीव्राग्निसंयोगेन द्रुतं यत् सुवर्णं तत्संयोगेनापि सक्तूनां धूलीनां वा पिण्डीभावः स्यात्, किन्तु नैवं भव।त । उपसंहरति— अत इति । लक्षणे गुणपदोपादानफलमाह— विशेषणेति । कालस्य जन्यमात्रं प्रति हेतुत्वेन पिण्डीभावं प्रत्यपि हेतुत्वादिति भावः । अक्षरार्थः स्पष्टः । चूर्णादिपिण्डी-

भावं प्रति स्वमतेन यो हेतुस्तमाह बोधिनीकारः—वस्तुतस्त्विति । तत्र हेतु- माह--मानाभावादिति । अयं भावः—यदि स्नेहः पिण्डीभावहेतुः स्यात्, तदा अद्रुतं यत् करकादिरूपं जलं, तेनापि सक्तवादयः पिण्डीभावमापद्येरन्, न चैवं, तस्मात् द्रुतजलसंयोग एव पिण्डीभावे हेतुरिति । शेषं स्पष्टम् । न्या.बो. शब्दलक्षणं व्याख्यातुमाह—शब्दं लक्षयतीति । श्रोत्रग्राह्यत्वे सति पृ.१८. गुणत्वं शब्दस्य लक्षणम् । विशेष्यदलस्य फलमाह—शब्द इति । यः गुणो यदिन्द्रियग्राह्यस्तन्निष्ठा जातिरपि तदिन्द्रियग्राह्येति नियमात् शब्दत्वस्यापि श्रोत्रग्राह्यत्वादित्याशयः । श्रोत्रेति पदप्रयोजनमाह—रूपादाविति । रूपादेर्गुण- त्वेऽपि श्रोत्रग्राह्यत्वान्नातिव्याप्तिरिति भावः । शब्दानां त्रैविध्यमाह— स इति । न्या.बो. संयोगाज्जायते इति संयोगजः, विभागाज्जायते इति विभागजः, शब्दा- पृ.२०. ज्जायते इति शब्दजः । संयोगजमुदाहरति—यथेति । विभागजमुदाहरति— वंशे इति । शब्दजं शब्दमुदाहरति शब्दोत्पत्तिदेशमिति । यत्र काष्ठादौ टङ्कादिप्रतिघातेन शब्द उत्पद्यते स शब्दोत्पत्तिदेशः, तमारभ्य श्रोत्रदेशपर्यन्तम्— कर्णपर्यन्तमित्यर्थः । निमित्तपवनेन—वायुद्वारा शब्दधारा जायन्ते उत्पद्यन्त इत्यर्थः । कथङ्कारं शब्दधारा जायन्ते ? इति जिज्ञासायामाह—वीचीतरङ्ग- न्यायेन, कदम्बमुकुलन्यायेन वेति । यद्यपि वीचीतरङ्गशब्दौ पर्यायौ तथापि वीचीशब्दस्य लघुत्वद्योतकत्वात्, तरङ्गशब्दस्य च महत्त्वमाशयेन प्रयुक्तंतदान्न पुनरुक्तिदोषः । यथा हि सरसि प्रस्तरादौ प्रक्षिप्ते सति तत्रैकस्तरङ्गः पूर्वं जायते, तस्मात्तरङ्गान्तरं, ततोऽपि तरङ्गान्तरमिति रीत्या तटपर्यन्तं तरङ्गा जायन्ते; यथा वा कदम्बमुकुलं भवति, तथा शब्दानां धाराः श्रोत्रदेशपर्यन्तं जायन्ते शब्दाश्च कर्णाभ्यां श्रूयन्ते इत्याशयः । तत्रोत्तरशब्दे पूर्वपूर्वशब्दः कारणम् भवतीत्याह— तत्रेति । न्या.बो. बुद्धिलक्षणं व्याख्यातुमाह—बुद्धेरिति । सर्वव्यवहारहेतुत्वे सति गुणत्वं पृ.२१. बुद्धेर्लक्षणम् । व्यवहारपदेन घटमानय पटमानयेत्यादिशब्दप्रयोग एव ग्राह्यः । स च शब्दप्रयोगात्मको व्यवहारो ज्ञानं विना न सम्भवति । नहि घटज्ञानं विना 'घटमानय' इति कश्चिदपि व्यवहर्तुं शक्नोतीति बुद्धौ सर्वव्यवहारहेतुत्वं सिद्धम् । स्मृतिलक्षणं व्याख्यातुमाह—स्मृतिं लक्षयतीति । संस्कारमात्रेति । संस्कारमात्रजन्यत्वमित्यस्य बहिरिन्द्रियाद्यजन्यत्वे सति संस्कारजन्यत्वमर्थः । यज्ज्ञानं चक्षुरादिबहिरिन्द्रियादिभिः जन्यं न स्यादथ च संस्कारेण जन्यं स्यात्त- ज्ज्ञानं स्मृतिरिति भावः । यथा कश्चित् काश्यां कमपि पुरुषं पश्यति, तदानीं दर्शनानन्तरमेव तस्यात्मनि पुरुषविषयकः संस्कार उत्पद्यते । तत्संस्कारबलादेवा- ७

९८ तर्कसंग्रहे [ प्रत्यक्षपरिच्छेदः यस्मिन् स्थाने उद्बोधकसमवधाने सति तेन पुरुषेण साकमिन्द्रियसन्निकर्षाभावेऽपि तस्य ज्ञानं जायते, तदेव स्मृतिः । तत्र संस्कार एव कारणं भवतीति सुतरां लक्षणं समन्वेति । लक्षणे विशेषणकृत्यमाह — विशेषणानुपादाने इति । बहिरिन्द्रियाद्य- जन्यत्वविशिष्टसंस्कारजन्यत्वार्थकं 'संस्कारमात्रजन्येति' पदानुपादाने इत्यर्थः । प्रत्यक्षानुभवेऽतिव्याप्तिरिति । तस्यापि ज्ञानत्वादिति शेषः । तद्वारणाय विशेषणोपादानमिति । तथा च प्रत्यक्षानुभवस्य बहिरिन्द्रियजन्यत्वेन संस्कार- मात्रजन्यत्वाभावान्नातिव्याप्तिरिति भावः । विशेष्यस्य फलमाह — संस्कारेति । अयं भावः — संस्कारमात्र- जन्यत्वमात्रं लक्षणं स्यात् ज्ञानत्वञ्च नोपादीयेत तदा संस्कार- ध्वंसस्यापि संस्कारजन्यत्वेन तत्र स्मृतिलक्षणातिव्याप्तिः । ज्ञानत्वोपादाने तु ध्वंसस्याभावत्वान्नातिव्याप्तिः । ननु कथं संस्कारध्वंसः संस्कारजन्यस्तत्राह — ध्वंसं प्रतीति । अयमाशयः —यस्याभावः स प्रतियोगी । ध्वंसोऽपि अभाव एवेति संस्कारध्वंसस्य संस्कारः प्रतियोगी । एवं घटध्वंसं प्रति घटः प्रतियोगी भवतीत्यनयैव रीत्या अन्यत्रापि बोध्यम् । एवं यदि पूर्वं संस्कार एव न स्यात्तदा कस्य ध्वंसः स्यात् । यथा पूर्वं यदि घटो न स्यात्तदा दण्डेन कस्य ध्वंसो भवेत् । तस्मादेतन्मन्तव्यं यत् ध्वंसं प्रति प्रतियोगी कारणं भवतीति । तथा च संस्कार- ध्वंसेऽपि संस्कारजन्यत्वसिद्धौ तत्रातिव्याप्तिवारणाय ज्ञानत्वोपादानमावश्यक- मिति । यदा कश्चित् पुरुषः पूर्वमन्यत्र दृष्टः पुनरन्यत्र दृश्यते, तत्र 'सोऽयमिति' यज्ज्ञानं भवति, तदेव प्रत्यभिज्ञापदार्थः । तत्रातिव्याप्तिवारणाय मात्रपदम् । तथा सति नातिव्याप्तिः, तत्र प्रत्यभिज्ञायां तत्तांशे संस्कारजन्यत्वस्य सत्त्वेऽपि इदन्त्वांशे बहिरिन्द्रियजन्यत्वेन संस्कारमात्रजन्यत्वाभावात् । अनुभवलक्षणं व्याख्यातुमाह — अनुभवं लक्षयतीति । मूलस्थतद्द्भिन्नमित्य- स्यार्थमाह — तद्भिन्नत्वं नामेति । लक्षण य पर्यवसितं रूपमाह — तथा चेति । स्मृतिभिन्नत्वविशेषणस्य फलमाह तत्रेति । स्मृतावतिव्याप्तिरिति । तस्या अपि ज्ञानत्वादिति शेषः । विशेष्योपादानफलमाह — विशेष्यानुपादाने इति । घटादावतिव्याप्तिरिति । घटादेरपि स्मृतिभिन्नत्वादिति शेषः । घटस्य स्मृतिभिन्नत्वेऽपि ज्ञानत्वाभावान्नातिव्याप्तिरित्याशयः । न्या.बो. यथार्थानुभवलक्षणं व्याख्यातुमाह — यथार्थानुभवमिति । तद्वति तत्प्रकार- पृ.१२.कानुभवत्वं यथार्थानुभवस्य लक्षणम् । तद्वतीत्यत्र तच्छब्दार्थमाह तद्वती- त्यत्रेति । लक्षणस्य स्वयं स्वरूपमाह — तथाचेति ।

न्यायबोधिनी-संस्कृत-कला अयमाशयः- लक्ष्यताविवेचनावसरे विशेष्यता, प्रकारता, इत्युभे नाममात्रेण प्रदर्शिता । ते एवात्र विस्तरेणोच्येते । तथाहि-सर्वस्मिन्नपि सविकल्पके ज्ञाने एकं विशेष्यं भवति एकश्च प्रकारः । विशेषणमेव प्रकार इत्युच्यते । यथा 'अयं घट' इति ज्ञाने घटांशे घटत्वं प्रकारो घटश्च विशेष्योऽस्ति । घटत्वं प्रकारो यत्र तत् घटत्वप्रकारकम्, अत्र बहुव्रीहौ कप्रत्ययः । एवं घटो विशेष्यो यत्र तत् घटविशेष्यकं भवति । तथा चायं घट इति ज्ञानं घटत्वप्रकारकं घटविशेष्यकञ्चास्ति । एवं घटवद्भूतलमिति ज्ञाने घटस्य विशेषणत्वात् घट एव प्रकारः, भूतलञ्च विशेष्यमस्ति । तथाऽत्रापि घटः प्रकारो यत्रेति बहुव्रीहौ कप्रत्ययः । एवं भूतं विशेष्यं यत्रेत्यत्रापि बहुव्रीहौ कप्रत्ययः । तथा च घटवद्भूतलमिति ज्ञानं घटप्रकारकं भूतलविशेष्यकञ्चास्तीति नैयायिकानां पन्थाः । एतद्रीत्या प्रकृते तद्वतीति सप्तम्या विशेष्यत्वार्थकत्वेन तद्वद्विशेष्यकत्वे सति तत्प्रकारकानुभवत्वं यथार्थानुभवस्य लक्षणं भवति । यथा-यत्र भूतले घटो वर्तते तद् भूतं घटवद् भवति । तत्र यदि 'इदं भूतं घटवदिति, ज्ञानं क्रियते तदा इदं ज्ञानं यथार्थम् । यतो हि इदं ज्ञानं तद्वद्- विशेष्यकं तत्प्रकारकञ्चास्ति । तत्पदेन प्रकारीभूतो ( विशेषणीभूतः ) घटरूप- धर्मोऽत्र ग्रहीतव्यः । तथा च घटवद् ( भूतल ) विशेष्यकं घटप्रकारकम् ( घट- विशेषणकं ) चेदं ज्ञानमतो यथार्थम् । एवंविधमेव चान्यदपि ज्ञानं यथार्थं भवति । अत्रायं सारः- तत्प्रकारके ज्ञाने यद् विशेष्यमस्ति, तद् यदि तद्वत् स्यात् अर्थात् तस्य प्रकारस्याधिकरणं स्यात्, तदा तज्ज्ञानं यथार्थं भविष्यति, विशेष्यं यदि तद्वत् न स्यात्तदा तज्ज्ञानमयथार्थम् भविष्यति । एवमेव पटवद्गृहमिति ज्ञानं पटप्रकारकमस्ति, तस्य विशेष्यं गृहमपि पटवद् विद्यते । तस्मादिदं ज्ञानं यथार्थम्, तद्वद्विशेष्यकत्वे सति तत्प्रकारकत्वस्य यथार्थलक्षणस्य सत्त्वात् । बोधिनीकारः स्वममप्युदाहरति - रजते इदं रजतमिति ज्ञानमिति । अयमाशयः- अत्रेदंपदेन पुरोवर्ती पदार्थो ज्ञेयः । तथा च इदं पुरोवर्ती पदार्थो रजतमस्तीति ज्ञानाकारः । अत्र ज्ञाने पुरो विद्यमानं रजतमेव विशेष्यं रजतत्वञ्च प्रकारः । अर्थात् इदं ज्ञानं रजतत्वप्रकारकं रजतविशेष्यकं विद्यते । विशेष्यीभूतं रजतञ्च रजतत्वरूपप्रकारवदस्ति । अतः तद्वद् ( रजतत्ववदरजत ) विशेष्यकत्वे सति तत् ( रजतत्व ) प्रकारकत्वस्य सत्त्वाद् रजते 'इदं रजत'मिति ज्ञानं यथार्थम् ! तदेवाह- अत्रेति प्रमायथार्थशब्दयोः पर्यायत्वात् मूले उक्तम्- सैवेति । अतिप्रसङ्गवारणाय लक्षणस्य निष्कर्षमाह- तद्वदिति । तद्वन्निष्ठा या विशेष्यता, तादृशविशेष्यतानिरूपिता या तन्निष्ठा प्रकारता, तादृशप्रकारताशालित्वं

यथार्थत्वमित्यर्थः । प्रकारता हि विशेष्यतानिरूपिता भवति । अर्थात् विशेष्यता प्रकारताया निरूपिका भवति । यतो हि, यदि विशेष्यं रजतं न स्यात् तर्हि किम- पेक्ष्य रजतत्वं प्रकारः स्यात् ! एवं, यदि रजतत्वं प्रकार एव न स्यात् तदा रजतं कस्य विशेष्यं कथ्येत । तस्माद् विज्ञायते यत् प्रकारता विशेष्यनिष्ठविशेष्यतारूप- धर्मनिरूपिता भवति, एवं विशेष्यताऽपि प्रकारनिष्ठप्रकारतारूपधर्मनिरूपिता भवति । प्रकारताविशेष्यतयोः परस्परं निरूप्यनिरूपकभावो भवतीत्याशयः । एतदाशयेनैव चोक्तनिष्कर्षे तद्वन्निष्ठविशेष्यतानिरूपिततन्निष्ठप्रकारतेत्युक्तम् । तत्पदेन प्रकारीभूतं रजतत्वं धर्तव्यम् । तथा च, रजतत्ववद्रजतनिष्ठा या विशेष्यता, तन्निरूपिता या रजतत्वनिष्ठा प्रकारता, तादृशप्रकारताशालित्वम् 'इदं रजतम'ति ज्ञाने वर्तत इति लक्षणसमन्वयः । एवंविधनिष्कृष्टलक्षणस्य फलमाह- अन्यथेति । यत्र क्रमेण रङ्गरजते स्थापिते विद्येते, किन्तु भ्रमात् रङ्गस्थाने रजतं रजतस्थाने च रङ्गञ्जानाति 'इमे रजतरङ्गे' इति तत्रोक्तयथाश्रुतलक्षणस्याति- व्याप्तिरतस्तद्वारणमेव निष्कर्षस्य फलमित्याशयः । अतिव्याप्तिप्रकारं पूर्वं दर्शयति - तत्रापीति । अयं भावः- रङ्गरजतस्थाने रजतरङ्गे इति समूहालम्बनं यत् ज्ञानमस्ति, तत्र रजतत्वं रङ्गत्वञ्च प्रकारौ स्तः । अर्थात् इदं ज्ञानं रजतत्वप्रकारकं रङ्गत्वप्रकार- कञ्चास्ते । ज्ञानमिदं तदा यथार्थमेव भविष्यति यदा पूर्वोक्तप्रकारकं सत् रजतत्व- वद्विशेष्यकं रङ्गत्ववद्विशेष्यकञ्च स्यात् । इदं ज्ञानं तथा वर्ततेऽपि । यतोहि एतस्य रजतत्वरङ्गत्वप्रकारकसमूहालम्बनज्ञानस्य विशेष्यीभूते पुरोविद्यमाने रङ्ग- रजते एव विद्येते, ते च रजतत्वद् रङ्गत्ववच्चापि स्तः । तस्माद् रजतत्ववद्- विशेष्यकत्वरजतत्वप्रकारकत्वयोः, रङ्गत्ववद्विशेष्यकत्वरङ्गत्वप्रकारकत्वयो- श्चोक्तसमूहालम्बने ज्ञाने सत्त्वात् यथार्थानुभवलक्षणस्य तत्रातिव्याप्तिः । उक्त- निष्कर्षे तु नातिव्याप्तिरिति समाधत्ते - उक्तेति । अयमाशयः- पुरः क्रमेण रङ्गरजते स्तः, किन्तु वैपरीत्येन रजनरङ्गे इति जानाति । अर्थात् रङ्गं रजतं जानाति, रजतञ्च रङ्गं जानाति । रङ्गांशे रजतत्व- मवगाहते, रजतांशे च रङ्गत्वमवगाहते इति तु रहस्यम् । तथा च तदा रङ्गांशे रजतत्वमवगाहते तदा रजतत्वं प्रकारः रङ्गञ्च विशेष्यम् । प्रकारता रजतत्व- निष्ठा, विशेष्यता तु रङ्गनिष्ठा । रङ्गञ्च वस्तुतो रङ्गत्वधर्मवदस्ति न तु रजत- त्वधर्मवदिति । एवञ्च रजतत्वनिष्ठा प्रकारता यदा रजतत्ववन्निष्ठविशेष्यतानिरू- पिता स्यात् तदा तज्ज्ञानं यथार्थं भविष्यति । अत्र तु रजतत्वनिष्ठप्रकारता रङ्गत्ववन्निष्ठविशेष्यतानिरूपिता विद्यते । एवं यदा रजतांशे रङ्गत्वमवगाहते तदा रङ्गत्व प्रकारः रजतञ्च विशेष्यम् । प्रकारता रङ्गत्वनिष्ठा विशेष्यता च रजतनिष्ठा । रजतञ्च वस्तुतो रजतत्वधर्मवदस्ति न तु रङ्गत्वधर्मवदिति ।

एवंचात्रापि रङ्गत्वनिष्ठा प्रकारता यदा रङ्गत्ववन्निष्ठविशेष्यतानिरूपिता स्यात् तदैवैतज्ज्ञानं यथार्थं स्यात् । अत्र तु रङ्गत्वनिष्ठा प्रकारता रजतत्ववन्निष्ठविशेषे- ष्यातानिरूपिता विद्यते । तस्मात् रङ्गरजतयोः स्थाने इमे रजतरङ्गे इति समूहा- लम्बनज्ञानस्य न याथार्थ्यापत्तिः, रजतत्ववन्निष्ठविशेष्यतानिरूपितरजतत्वनिष्ठ- प्रकारताशालित्वस्य, रङ्गत्ववन्निष्ठविशेष्यतानिरूपितरङ्गत्वनिष्ठप्रकारताशालि- त्वस्य च निष्कृष्टलक्षणलब्धस्य प्रकृतसमूहालम्बनभ्रमेऽभावादिति । न्या.बो. एतदेव सर्वमाह बोधिनीकारः - तज्ज्ञानस्येति । उक्तसमूहालम्बनभ्रमस्ये- पृ.२३.त्यर्थः । रङ्गांशे रजतत्वावगाहित्वेन रजतत्वप्रकारताया रङ्गत्ववन्निष्ठविशेष्यता- निरूपितत्वेऽपि रजतत्ववन्निष्ठविशेष्यतानिरूपितत्वाभावात् इति, रजतांशे रङ्गत्ववावगाहित्वेन रङ्गत्वप्रकारताया रजतत्ववन्निष्ठविशेष्यतानिरूतितत्वेऽपि रङ्गत्ववन्निष्ठविशेष्यतानिरूपितत्वाभावादिति च रीत्यान्वयः । अत्रत्या सर्वापि रीतिः पूर्ण स्मरणीया यथाऽग्रे अयथार्थानुभवलक्षणव्याख्या न कठिना प्रतीयेत, परं सरला सती मनोमोदमुत्पादयेदिति । समूहालम्बनज्ञानस्य स्वरूपमाह— नानेति । उदाहरणन्तूक्तमेवेति । अयथार्थानुभवलक्षणं व्याख्यातुमारभते-अयथार्थानुभवं लक्षयतीति । मूले तदभाववतीति । अत्रापि लक्षणे तत्पदेन प्रकारीभूतो ( विशेषणीभूतः ) धर्मो धर्त्तव्यः । सप्तम्याश्च विशेष्यत्वमर्थो ज्ञेयः । तथा च पूर्वररीत्या तदभाववान् विशेष्यो यत्र ज्ञाने तत् तदभाववद्विशेष्यकं ज्ञानम्, एवं तत् प्रकारो यत्र ज्ञाने तत् तत्प्रकारकमित्युच्यते । तथा च तदभाववद्विशेष्यकत्वे सति तत्प्रकारकानुभवत्वम् अयथार्थानुभवस्य लक्षणम् । यथा पुरोविद्यमानायां स्वच्छतरायां शुक्तौ 'इदं रजत'मिति ज्ञानमयथार्थम् । यतो रजतं नास्ति किन्तु शुक्तिमेव रजतं जानाति । शुक्तौ शुक्तित्वमनवगाह्य रजतत्वमेवावगाहते इति तात्पर्यम् । अत्र ज्ञाने रजतत्वं प्रकारो विद्यते, शुक्तिश्च विशेष्यभूताऽस्ति । सा प्रकारीभूतरजतत्वधर्मवती नास्ति किन्तु रजतत्वाभाववती विद्यते । तथा च रजतत्वाभाववद्विशेष्यकत्वे सति रजतत्वप्रकारकत्वस्योक्तज्ञाने सत्त्वात् तज्ज्ञानमयथार्थम् । अतिप्रसङ्गवारणाय पूर्वरीत्याऽत्रापि तदभाववन्निष्ठविशेष्यतानिरूपिततन्निष्ठप्रकारताशालित्व ( शालि- ज्ञानत्वं ) निष्कृष्टलक्षणं करणीयम् इत्याह-अत्रापीति । निष्कर्षाभावे योऽति- प्रसङ्गस्तमाह - अन्यथेति । अयं भावः यत्र क्रमेण रङ्गरजते स्थापिते स्तः, तत्र च तेनैव क्रमेण "इमे रङ्गरजते, इति समूहालम्बनं ज्ञानं जायते, तज्ज्ञानं यथार्थमस्ति किन्तु निष्कृष्ट- लक्षणाभावे यथाश्रुतस्य मूलोक्तस्यायथार्थानुभवलक्षणस्य तत्रातिव्याप्तिः । यतो हि अत्र रङ्गत्वरजतत्वे प्रकारौ स्तः, रङ्गरजते च द्वे विशेष्ये स्तः । रङ्गरूपं

१०२ तर्कसंग्रहे [ प्रत्यक्षपरिच्छेदः विशेष्यं रजतत्वाभाववदस्ति, रजतरूपं विशेष्यञ्च रङ्गत्वभाववदस्तीत्यपि निर्वि- वादम् । यथा चात्र रङ्गरजतयोर्द्वयोरपि विशेष्यतया, तयोविशेष्ययोः रङ्गत्व- रजतरूपप्रकारौ प्रति वैपरीत्येन सम्बन्धमभिप्रेत्य इदं समूहालम्बनं ज्ञानं रजतत्वाभाववद्रङ्गविशेष्यकत्वे सति रजतत्वप्रकारकमस्ति, एवं रङ्गत्वभाववद्- रजतविशेष्यकत्वे सति रङ्गत्वप्रकारकमस्ति, अतोऽतिव्याप्तिरिति । तदेवाह— एतत्समूहालम्बनस्येत्यादिना सत्त्वादित्यन्तेन । न्या.बो. निष्कृष्टलक्षणस्य तु नातिव्याप्तिरित्याह—उक्तनिष्कर्ष इति । उक्त- पृ.२४.प्रमात्मकसमूहालम्बनं ज्ञानं रङ्गे रङ्गत्वमवगाहते, एवं रजते रजतत्वमवगाहते । अतोऽत्र विशेष्यवैपरीत्याभिप्रायोऽशक्यः । अर्थात् रङ्गत्वप्रकारस्य रङ्गमेवात्र विशेष्यम् एवं रजतत्वप्रकारस्य रजतमेव विशेष्यम् । तथा च रङ्गत्वनिष्ठा प्रकारता रङ्गनिष्ठविशेष्यता निरूपिताऽस्ति, रङ्गश्च रङ्गत्वभाववान्नास्ति । एवञ्च रङ्गत्वाभाववन्निष्ठविशेष्यता निरूपिता रङ्गत्वनिष्ठा प्रकारता नास्ति । तथा रजतत्वनिष्ठा प्रकारता रजतनिष्ठविशेष्यता निरूपिता अस्ति । रजतञ्च रजतत्वा- भाववन्नास्ति । एवञ्च रजतत्वनिष्ठा प्रकारताऽपि रजतत्वाभाववन्निष्ठविशेष्यता- निरूपिता नास्ति । तस्मात् तदभाववन्निष्ठविशेष्यता निरूपिततन्निष्ठप्रकारता- कत्वस्य अयथार्थानुभव लक्षणस्य रङ्गरजतयोः स्थले जायमाने 'इमे रङ्गरजते' इति समूहालम्बने प्रमात्मकज्ञानेऽसत्त्वात् नातिव्याप्तिरिति भावः । तदेतत् सर्वमाह—तादृशप्रमाया इति । उदाहृतयथार्थज्ञानस्येत्यर्थः । रजतांशे रजतत्वावगाहित्वेन रजतत्वप्रकारताया रजतत्वाभाववद्रङ्गविशेष्यता- निरूपितत्वाभावात्, एवं रङ्गांशे रङ्गत्वत्वावगाहित्वेन च रङ्गत्वप्रकारताया रङ्गत्व- भाववद्रजतनिष्ठविशेष्यतानिरूपितत्वाभावान्नातिव्याप्तिरित्यन्वयः । अयथार्थानुभवस्य स्वयमप्युदाहरणमाह—यथेति । सुव्याख्यातमेतत् । सर्वत्र द्वैविध्यत्रैविध्याद्युक्तेः विभागपरतया मूलेऽपि चतुर्विधत्वोक्तिः यथार्थानुभवविभागपरैवेत्याह—यथार्थानुभवं विभजते इति । विपूर्वकभज्- धातोर्थः —स्वसमभिव्याहृतपदार्थतावच्छेदकव्याप्यमिथोविरुद्धयावद्धर्मप्रकारक- बोधानुकूलव्यापाररूपः पूर्वमेव प्रतिपादितः । अत्रापि तत्समन्वयो यथा—स्वं विपूर्वकभज्धातुः, तत्समभिव्याहृतं पदं—यथार्थानुभवपदं, तदर्थतावच्छेदकं— यथार्थानुभवत्वम्, तद्व्याप्या मिथो विरुद्धाश्च यावन्तो धर्माः—प्रत्यक्षत्वानुमितित्वो- पमितित्वशाब्दत्वधर्माः, तावद्धर्मप्रकारकोबोधाः—इदं प्रत्यक्षम्, इयमनुमितिः, इयमु- पमितिरियं शाब्दबोध इति बोधाः, तादृशबोधानुकूलो व्यापारः—प्रत्यक्षानुमित्यु- पमितिशाब्दभेदादिति वाक्यप्रयोगरूपः । स एवात्र विभागपदार्थ इत्यर्थः ।

न्यायबोधिनी-संस्कृत-कला १०३ न्या.बो. 'तत्करणम्'ति मूलस्थं पदं व्याख्यातुमाह—तत्करणमितीति । फलीभूता पृ.२५. ये प्रत्यक्षानुमित्युपमितिशाब्दास्तेषां करणमित्यर्थः । प्रत्यक्षादीनां चतुर्णां फलत्वोक्तिश्च इन्द्रिय, व्याप्तिज्ञान, सादृश्यज्ञान, पदज्ञानरूपसाधनजन्यत्वात् सङ्गच्छते । यथार्थानुभवकरणानि प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः । तान्येव न्याये चत्वारि प्रमाणान्युच्यन्ते । तेषां सामान्यलक्षणमाह—प्रत्यक्षादीति । विशेष- लक्षणमत्र कथं नोक्तमत आह—एकैकेति । मूलोक्तकरणलक्षणं व्याख्यातुमाह—करणलक्षणमाहेति । मूललक्षणे न्यूनतां परिजिहीर्षुः व्यापारवदिति निवेश्य व्याचष्टे—व्यापारवदिति । व्यापारवत्त्वे सति असाधारणत्वे च सति कारणत्वं करणलक्षणमित्यर्थः । यथा- दण्डो घटं प्रति असाधारणकारणत्वात् भ्रमणरूपव्यापारवत्त्वाच्च करणं भवति । असाधारणत्वं किमित्याह—असाधारणत्वञ्चेति । कार्यताकारणे अपि लक्ष्यता- विवेचनावसरे नाममात्रेण सङ्केतिते । कार्यं घटादिकं, कारणं दण्डादिकम्, कार्यता घटनिष्ठा कारणता दण्डनिष्ठा । यथा पृथिवीनिष्ठाया लक्ष्यताया अवच्छेदकं पृथिवीत्वं भवति तथा घटनिष्ठायाः कार्यताया अवच्छेदकं घटत्वं, दण्डनिष्ठायाः कारणतायाश्चावच्छेदकं दण्डत्वं भवति । पूर्वोक्तप्रकारताविशेष्यतावत् कार्यता- कारणतयोरपि निरूप्यनिरूपकभावो भवति । अर्थात् कार्यतानिरूपिता कारणता भवति, कारणतानिरूपिता च कार्यता भवति । यदि कारणं न स्यात् तर्हि कस्य कार्यं कथ्यते ? एवं यदि कार्यं न स्यात् तदा किं प्रति कारणं भवेत् ! तस्मात् तयोरेकतरान्यतरनिरूपिता भवतीति युक्तम् । एवं यो धर्मो यस्या अवच्छेदकः सा तद्धर्मावच्छिन्नेति पूर्वन्यायात् घटत्वं कार्यतायाः अवच्छेदकमतो घटनिष्ठा कार्यता घटत्वावच्छिन्ना । तथा कार्यत्वातिरिक्तः—कार्यत्वभिन्नो यो घटत्वादि- धर्मस्तदवच्छिन्ना या घटादिनिष्ठा कार्यता, तन्निरूपिता या कारणता, तच्छा- लित्वस्य दण्डे सत्त्वात् घटं प्रति दण्डोऽसाधारणं कारणम् । तदेवोदाहरति— यथेति । लक्षणं सङ्गमयति—कार्यत्वेति । दण्डेऽसाधारणं कारणत्वं वर्तत एव, भ्रमणादिरूपव्यापारवत्त्वमपि वर्तते, तस्माद् दण्डः करणमित्याह—भ्रम्येति । असाधारणकारणलक्षणे कार्यत्वातिरिक्तेति विशेषणं दत्तम्, तत्रातिरिक्तपदा- दानेन घटत्वादिपदादानेन च तदेव साधारणकारणस्य लक्षणं भवतीत्याह— साधारणत्वमिति । कार्यत्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणताशालित्वमिति तल्लक्षणम् । अस्यायमाशयः—कार्यता विशेषरूपेण यथा घटे वर्तते तथा सामान्यरूपेण कार्यमात्रे विद्यते । घटमात्रनिष्ठायाः कार्यताया अवच्छेदकं यथा घटत्वं तथा कार्यमात्रनिष्ठायाः कार्यताया अवच्छेदकं कार्यत्वं वर्तते । तथा च कार्यत्वाव- च्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणताशालित्वं साधारणकारणत्वम् । ईश्वरोऽदृष्टम्

कालादिकं च कार्यमात्रं प्रति कारणं भवति न तु घटमेव पटमेव वा प्रति । तथा च कार्यत्वावच्छिन्नकार्यता निरूपितकारणताशालित्वस्येश्वरादौ सत्त्वात् ईश्वरादिकं सर्वं जन्यपदार्थं प्रति साधारणकारणं भवतीत्याशयः । तदेवाह - ईश्वरेति । अदृष्टं-धर्माधर्मौ । कार्यमात्रं प्रति अदृष्टमपि कारणं भवति । स्वस्वाद्दृष्टवशादेव कश्चिद्धनी, कश्चिद्रङ्को, बधिरो, मूकः, काणो वा भवतीति भावः ।

न्या.बो. कारणलक्षणव्याख्यानायाह-कारणं लक्षयतीति । कार्यं प्रति नियतत्वे पृ.२६.सति पूर्ववृत्तित्वमिति लक्षणम् । कार्यं प्रति नियतत्वञ्च कार्यसत्त्वे निश्चितसत्ता- कत्वम् । अर्थात् यत्र कार्यं भवेत् तत्र पूर्वमवश्यं विद्यमानतयाऽपेक्षितं स्यादिति यावत् । अयमाशयः - कस्यचिद्रासभस्योपरि मृत्तिकामानीय कुम्भकारो घटं रचितवान् तर्हि रासभः पूर्वं विद्यमानोऽपि घटं प्रति कारणं न भवति । यतो हि नहि घटोत्पत्तिपूर्व सर्वत्र रासभस्तिष्ठत्येव, अन्यथापि मृत्तिकानयनस्य संभवात् । तस्माद् घटं प्रति नियतत्वाभावाद् रासभः तं प्रति कारणं न भवतीति ।

ननु घटं प्रति नियतत्वे सति पूर्ववृत्तित्वं दण्डरूपेऽपि वर्तते ऽ तो दण्डवद् दण्डरूपमपि घटं प्रति कारणं स्यादत आह नियतपूर्ववर्तिन इति । अनन्यथा- सिद्धपदमपि - अन्यथासिद्धा ये सन्ति, तद्भिन्नत्वं लक्षणे विशेषणीयमित्यर्थः । तथा च अन्यथासिद्धिभिन्नत्वे सति कार्यनियतपूर्ववृत्तित्वं कारणत्वमिति निष्कर्षः । दण्डरूपादीनामन्यथासिद्धत्वान्न तत्र कारणलक्षणातिव्याप्तिरित्याह - दण्ड- रूपादीनामिति । अन्यथासिद्धभेदा ग्रन्थान्तरतोऽनुसन्धेयाः ।

कार्यलक्षणं व्याख्यातुमाह - कार्यं लक्षयतीति । लक्षणस्वरूपमाह - प्राग्भावेति । उपपादयति - कार्योत्पत्तेरिति । घटादिकार्योत्पत्तेः पूर्वमित्यर्थः । इह घटो भविष्यतीति प्रतीतिर्या जायते, तस्यां प्रतीतौ घटोत्पत्तिप्राक्कालिको घटाभावो विषयीभूतो विद्यते स एव प्रागभावनाम्ना व्यवह्रियते । यस्याभावः स प्रतियोगीति नियमात् उक्तघटप्रागभावप्रतियोगित्वस्य घटे सत्त्वाद् घटः कार्य- मुच्यते इति भावः ।

न्या.बो. मूलकारकृतं कारणलक्षणविभागं किञ्चिद्विशिष्यानुवदति - समवायी- पृ.२७.त्यादि । समवायिकारणलक्षणं व्याख्यातुमाह - समवायिकारणं लक्षयतीति । मूलोक्तलक्षणस्यार्थमाह - यस्मिन्निति । यस्मिन् समवेतं सदित्यस्यार्थः समवायेन सम्बद्धं सदिति । अयं भावः - अवयवावयविनोः परस्परं समवायः सम्बन्ध इति पूर्वमस्माभिरुक्तम् । कपालद्वयमवयवभूतं घटश्चावयवी । तथा चावयवीभूतो घटः अवयवभूतयोः कपालयोः समवायसम्बन्धेन सम्बद्धः सन् उत्पद्यतेऽतो घटं प्रति

कपालद्वयं समवायिकारणम् । एवं गुणगुणिनोरपि समवाय एव सम्बन्ध इत्यप्युक्तम् । तथा च पटरूपात्मको गुणः समवायेन गुणिनि पटे सम्बद्धः सन् उत्पद्यतेऽतः पटरूपस्य समवायिकारणं पटः । तन्तुषु लक्षणं सङ्गमयति— तन्तुष्विति । सामान्यलक्षणमाह—सामान्यलक्षणन्विति । समवायसम्बन्धावच्छिन्ना या कार्यता, तन्निरूपितं यत् तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नं कारणत्वं, तदेव समवायि- कारणत्वमित्यर्थः । अस्यायामाशयः—यथा लक्ष्यताया अवच्छेदकं पृथिवीत्वादिकमुक्तम्, तथा कार्यताया अपि घटत्वादिकमवच्छेदकं भवतीत्यप्यसाधारणकारणत्वव्याख्यायां प्रत्यपादि । तत्रेदपि बोध्यं यत् अवच्छेदकं धर्मसम्बन्धभेदेन द्विविधं भवति । येन सम्बन्धेन कार्यं कारणे तिष्ठेत् स एव कार्यतावच्छेदकः सम्बन्धः । येन सम्बन्धेन कारणं तिष्ठेत् स एव सम्बन्धः कारणतावच्छेदकः सम्बन्धो भवति । एवं यत्र कार्यमुत्पादनीयं तत्रैव कारणस्यापि सत्ताऽऽवश्यकी, अन्यथा प्रयागस्थ- मृत्तिकातः काश्यां घट उत्पद्येत । तथा च समवायेन सम्बन्धेन घटः कपालयो- रुत्पद्यतेऽतो घटनिष्ठायाः कार्यताया अवच्छेदकः सम्बन्धः समवायः । यो धर्मो यस्या अवच्छेदक इति पूर्वनियमवत् यः सम्बन्धो यस्या अवच्छेदको भवति सा तत्सम्बन्धावच्छिन्ना भवति । तथा च घटनिष्ठा कार्यता समवायसम्बन्धावच्छिन्ना, घटत्वधर्मावच्छिन्ना चास्तीति सिद्धम् । तथा कार्यकारणयोः सामानाधिकरण्या- पेक्षणात् घटो यदि समवायेन कपाले उत्पद्यते तदा तत्रैव ( कपाले ) कारणीभूतं कपालमप्यपेक्ष्यते, कपाले च कपालं तादात्म्यसम्बन्धेन तिष्ठति, स्वस्मिन् स्वस्य तादात्म्यसम्बन्धाभ्युपगमात् । तथा च कपालनिष्ठकारणताया अवच्छेदकः सम्बन्ध- स्तादात्म्यम्, एवं तन्निष्ठकारणताया अवच्छेदको धर्मः कपालत्वम् । पूर्वरीत्या च कारणता तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्ना कपालत्वधर्मावच्छिन्ना च सिद्धा । एवं सर्वापि कार्यता सम्बन्धस्थाने समवायसम्बन्धावच्छिन्नाऽत्र ज्ञेया, धर्मस्थाने तु घटत्वपटत्वादिस्रस्वधर्मावच्छिन्ना । एवं कारणतापि सर्वा सम्बन्धस्थाने तादा- त्म्यसम्बन्धावच्छिन्नाऽत्र ज्ञेया; धर्मस्थाने तु कपालत्वतन्तुत्वादिस्रस्वधर्मावच्छिन्ना भवतीति । तथा चेदं लक्षणं घटं प्रति समवायिकारणे कपालयांः, पटं प्रति च समवायिकारणे तन्तुष्वेव घटतेऽतो घटादिकं प्रति कपालादिकमेव समवायिकारण- मिति । लक्षणं कपालरूपे लक्ष्ये संगमयति—समवायसम्बन्धेनेत्यादि । व्याख्यातप्रायमेतत् । न्या.बो. सप्तसु पदार्थेषु मध्ये द्रव्यमेव कस्यापि समवायिकारणं भवतीति रहस्यम् पृ.२८.उक्तलक्षणरूपया युक्त्या प्रकटयति—समवायेनेति । समवायसम्बन्धावच्छिन्न-

[१०६] तर्कसंग्रहे [ प्रत्यक्षपरिच्छेदः

जन्यभावत्वावच्छिन्नजन्यभावनिष्ठकार्यतानिरूपिततादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नकारण- ताया द्रव्ये एव सत्त्वादित्यर्थः । सामान्यादीनां नित्यतया तेषु कारणापेक्षैव नास्तीत्यत आह—द्रव्यगुणकर्मसु त्रिष्विति । गुणकर्माणि प्रति द्रव्यमेव समवायिकारणं द्रव्यं प्रति तु कपालादिरूपा द्रव्यावयवा एव समवायिकारण- म इत्याह—द्रव्येत्विति । पटरूपात्मकगुणं प्रति पटात्मकं द्रव्यं समवायिकारण- मित्यदाहृतं, तदेव प्रकटयति—गुणादावपीति । असमवायिकारणलक्षणं व्याख्यातुमाह—असमवायिकारणं लक्षयतीति । स्वरूपप्रदर्शनपुरःसरं तस्य द्वैविध्यमाह—कार्येणेत्यादिना । कार्येण पटादिना सहैकस्मिन्नर्थे तन्त्वादौ समवेतं सत्—समवायसम्बन्धेन सम्बद्धं सत् यत् कारणं तदेकमसमवायिकारणं भवति । यत्र कार्यं समवायसम्बन्धेन भवेत् तत्रैव समवाय- सम्बन्धेन यत् कारणं तिष्ठेत् तत्त प्रथममित्यर्थः । एवं यत् कारणेन—स्वकार्य- समवायिकारणेनेत्यर्थः, सह एकस्मिन्नर्थे तन्त्वादौ समवेतं सत्—समवायसम्बन्धेन सम्बद्धं सत् कारणं भवति तद्द्वितीयमसमवायिकारणमित्यर्थः । न्या.बो. प्रथमलक्षणानुसारेण प्रथमसमवायिकारणं सामान्यतः प्रदर्शयति–जन्यति । पृ.२६. यावन्ति जन्यद्रव्याणि, तेषु अवयवसंयोग एवासमवायिकारणम् । यतो हि जन्यद्रव्यं घटादिरूपकार्यं समवायसम्बन्धेन कपालादौ तिष्ठति तत्रैव च कपाल- द्वयसंयोगः समवायेन तिष्ठति, गुणगुणिनोः समवायात् । तस्मात् सर्वत्र जन्यद्रव्यं प्रत्यवयवसंयोगः असमवायिकारणं भवतीति सिद्धम् । यत्र सामान्ययोः कार्यकारण- भावस्तत्र विशेषयोरपि भवतीति सिद्धान्तात् मूलकृता प्रदर्शितं विशेषोदाहरणं स्पष्टयितुमाह–पटात्मकार्ये इति । स्पष्टार्थः । मूलकृता लक्षितस्य स्वयं व्याख्यातस्य च द्वितीयासमवायिकारणस्य मूलकृतप्रदर्शितमुदाहरणं स्पष्टयितुमाह– द्वितीयमिति । अयमाशयः — यत् कारणं स्वकार्यसमवायिकारणेन सह एकस्मिन्नर्थे समवायेन सम्बद्धं सत् कारणं भवति, तदसमवायिकारणं भवति । यथा पटरूपं प्रति तन्तुरूपमसमवायिकारणम् । यादृशं हि तन्तूनां रूपं भवति, तादृशमेव पटस्यापि रूपं भवतीति सर्वविदितम् । तत्र स्वं — तन्तुरूपं, तस्य कार्यं पटरूपम्, तस्य समवायिकारणं पट इति समवायिकारणव्याख्याने प्रतिपादितम् । तथा च तन्तुरूपकार्यपटरूपसमवायिकारणीभूतः पटः समवायसम्बन्धेन तन्तुषु तिष्ठति, अत्रैव च तन्तुरूपमपि समवायसम्बन्धेन तिष्ठतीति पटरूपं प्रति तन्तुरूप- मसमवायिकारणम् । एवमेव घटरूपं प्रति कपालरूपमसमवायिकारणम् । यतो हि कपालरूपस्य यत्कार्यं घटरूपं, तस्य यत् समवायिकारणं घटः, स समवायेन कपालयोस्तिष्ठति तत्रैव समवायेन कपालरूपस्यापि सत्त्वादिति भावः । समन्वय- प्रकारमेवाह--कारणेन सहेति । स्पष्टोऽर्थः ।

द्विविधासमवायिकारणसाधारणं लक्षणमाह — सामान्यलक्षणन्त्विति । समवायसम्बन्धावच्छिन्नकार्यता निरूपिता या समवायस्वसमवायिसमवेतत्वान्यतर- सम्बन्धावच्छिन्ना कारणता तदाश्रयत्वमसमवायिकारणत्वमिति । अयं भावः — येन सम्बन्धेन कार्यं भवेत् स कार्यतावच्छेदकसम्बन्धः । एवं येन सम्बन्धेन कारणं तिष्ठेत् स कारणतावच्छेदकसम्बन्धः । कार्यं यत्रोत्पादनीयं तत्रैव कारणेनापि भवितव्यमिति सर्वं पूर्वमुक्तम् । तथा चासमवायिकारणस्य द्विविधे उदाहरणे कार्यतावच्छेदकः समवाय एव सम्बन्धः, कारणतावच्छेदकस्तु प्रथमे समवायसम्बन्धः द्वितीये च स्वसमवायिसमवेतत्वसम्बन्धो भवति । कथमिति चेत् श्रूयताम् — प्रथमे पटं प्रति तन्तुसंयोगोऽसमवायिकारणम् । तत्र पटः समवायसम्बन्धेन तन्तुषूत्पद्यते, तत्रैव तन्तुसंयोगोऽपि विद्यमानः सन् कारणं भवत्यतोऽत्र कार्यताकारणे उभे अपि समवायसम्बन्धावच्छिन्ने भवतः । द्वितीये च पटरूपं प्रति तन्तरूपमसमवायिकारणं भवति । तत्र कार्यं पटरूपं समवायेन पटे भवति, तत्रैव पटे कारणीभूतं तन्तरूपं स्वसमवायिसमवेतत्वसम्बन्धेन वर्तते । यतोऽत्र स्वपदेन तन्तुरूपं गृह्यते, तत्समवायिकारणं तन्तवः, तत्र समवेतत्वं—समवाय- सम्बन्धेन विद्यमानत्वं पटेऽस्ति । अतोऽत्र कार्यता समवायसम्बन्धावच्छिन्ना, कारणता च स्वसमवायिसमवेतत्वरूपपरम्परासम्बन्धावच्छिन्नाऽस्ति । अन्यतर- शब्दस्य वाकारार्थे प्रयुक्तत्वात् समवायसम्बन्धावच्छिन्नकार्यता निरूपिता या समवायसम्बन्धावच्छिन्ना कारणता, तदाश्रयत्वस्य प्रथमकारणनामादाय तन्तुसंयोगे समन्वयः, तथा तादृशकार्यता निरूपितस्वसमवायिसमवेतत्वसम्बन्धावच्छिन्ना या कारणता, तदाश्रयत्वस्य च लक्षणस्य द्वितीयकारणतामादाय तन्तुरूपे समन्वयः । न्या.बो.समवायमाश्रित्य समन्वयमाह न्यायबोधिनीकारः—द्रव्यासमावायिकारणी- पृ.३०.भूतेति । व्याख्यातप्रायमेतत् । आद्यपतनासमवायिकारणं गुरुत्वम्, एवमाद्यस्यन्दनासमवायिकारणं द्रवत्वम् इति पूर्वमुक्तम्, तदेवात्र प्रसङ्गात् समर्थयति — एवमिति । आद्यपतनं-कार्यम्, तत् समवायेन लोष्टादावत्पद्यते, तत्रैव लोष्टे समवायेन विद्यमानं सद् गुरुत्वं कारणं भवति । तथा च समवायसम्बन्धावच्छिन्नाद्यपतननिष्ठकार्यता निरूपितसमवाय- सम्बन्धावच्छिन्नकारणताया गुरुत्वे सत्त्वाद् गुरुत्वमाद्यपतनस्यासमवायिकारणं भवति । एवमाद्यस्यन्दनं समवायेन जले उत्पद्यते, तत्रैव समवायेन विद्यमानस्य द्रवत्वस्य कारणत्वात् द्रवत्वमसमवायिकारणं भवतीति भावः । स्वसमवायिसमवेतत्वसम्बन्धमाश्रित्य सामान्यलक्षणस्य स्वयमपि समन्वय- माह टीकाकारः—अवयवीति । घटपटरूपं हि अवयविनो घटापटादेर्गुणभूतं कपालतन्तरूपं च अवयवस्य कपालतन्त्वादेर्गुणभूतं, तस्येत्यर्थः । कारणत्वादित्य-

ग्रेण सम्बन्धः । तत्सम्बन्धावच्छिन्ना-स्वसमवायिसमवेतत्वसम्बन्धावच्छिन्नेत्यर्थः । समन्वयप्रकारं स्वयं प्रदर्शयति — अवयवगुणकपालतन्तुरूपादेरिति । न्या.बो. निमित्तकारणलक्षण स्पष्टयितुमाह—निमित्तकारणं लक्षयतीति । पृ.३१. लक्षणन्तु टीकायामेवोक्तम् । त्रिविधकारणलक्षणानि व्याख्यातानि, सम्प्रत्युपसंहृतं करणलक्षणं व्याख्या- तुमाह—तदेतदितीति । त्रिविधकारणमध्ये यदसाधारणं कारणं तत् करणमिति लक्षणम् । नन्वेवस्य लक्षणस्य कपालद्वयसंयोगे तन्तुसंयोगे चातिव्याप्तिः । पूर्वोक्तस्य कार्यत्वातिरिक्तधर्मावच्छिन्नकार्यता निरूपित कारणताशालित्वस्यैवासाधारणलक्षण- त्वात् । प्रकृते कार्यत्वानतिरिक्तघटत्वपटत्वधर्मावच्छिन्नकार्यता निरूपितकारणता- शालित्वस्य कपालसंयोगे तन्तुसंयोगे च मत्त्वादिति चेदत्राह — व्यापारवत्त्वे सतीति । तथा चोक्तासाधारणकारणत्वस्य तादृशसंयोगे सत्त्वेऽपि तस्य व्यापार- वत्त्वाभावान्नातिव्याप्तिः । दण्डादौ तु असाधारणत्वं व्यापारवत्त्वञ्चास्तीति घटादिकं प्रति दण्डादेः करणत्वं सुपपन्नम् । अक्षरार्थन्तु व्याख्ययैव गतार्थः । ननु व्यापारवत्त्वे सतीति करणलक्षणे विशेषितं, तत्र व्यापारत्वमेव किमित्याह— व्यापारत्वञ्चेति । तज्जन्यत्वे सति तज्जन्यजनकत्वमिति व्यापारलक्षणम् । अत्र तत्पदेन करणत्वेनाभिप्रेतो दण्डादिर्गृह्यते । भ्रमिभ्रमणम् । स हि दण्डाज्जन्यो भवति, अथ च दण्डजन्यो यो घटस्तस्य जनकोऽपि भवति, तस्मात् भ्रम्यादिर्व्या- पारः कथ्यते । तद्वत्त्वाच्च दण्डः करणं भवति । एवं कपालसंयोगतन्तुसंयोगादि- रपि क्रमेण कपालतन्त्वोः व्यापारो भवति । कपालसंयोगस्य कपालजन्यत्वे मति कपालजन्यस्य घटस्य जनकत्वात्, एवं तन्तुसंयोगस्य तन्तुजन्यत्वे मति तन्तु- जन्यस्य पटस्य जनकत्वात् । एतदेवाह—भवति हीत्यादिना घटपटजनकत्वा- न्या.बो. दित्यन्तेन । असाधारणत्वविशेषणस्य फलमाह — करणलक्षणे इति । ईश्वरा- पृ.३२. दृष्टादेरपि व्यापारवत्कारणत्वात् करणत्वं स्यादतः कार्यत्वातिरिक्तधर्मावच्छिन्न- कार्यतानिरूपितकारणत्वरूपमसाधारणत्वं विशेषितम् ईश्वरादेस्तु कार्यत्वसा- मान्यावच्छिन्नं प्रति कारणत्वादिति भावः । चक्षूरसनात्वग्घ्राणश्रोत्रमनांसि षडिन्द्रियाण्येव प्रत्यक्षप्रमाणपदेनोच्यन्ते । तल्लक्षणं प्रत्यक्षज्ञानकरणत्वं मूलकारेणोक्तम्, तदेव व्याख्यातुमाह-षड्विधेति । प्रमाभूतेषु प्रत्यक्षादिषु, — इत्यादिपदेन अनुमित्युपमितिशाब्दाः पूर्वोक्ता गृह्यन्ते । तत्र प्रत्यक्षात्मकं यज्ज्ञानं चाक्षुष, रासन, घ्राणज, स्पर्शन, श्रावण, मानसप्रत्यक्षं, तत् प्रति असाधारणकारणत्वात् इन्द्रियसन्निकर्षरूपव्यापारवत्त्वाच्चेन्द्रियाण्येव करणानि भवन्तीति तेषां प्रत्यक्षप्रमाणत्व सिद्धम् । पर्यवसितमाह—अत इति ।