भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
| ३०८ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. २ सू. २१ |
|---|
भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति' (मु० १।१।३) इति चैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानापेक्षणं सर्वात्मके ब्रह्मणि विवक्ष्यमाणेऽवकल्प्यते, नाचेतनमात्रैकायतन प्रधाने, भोग्यव्यतिरिक्ते वा भोक्तरि। अपि च 'स ब्रह्मविद्यां सर्वविद्याप्रतिष्ठामथर्वाय ज्येष्ठपुत्राय प्राह' (मुण्ड० १।१।१) इति ब्रह्मविद्यां प्राधान्येनोपक्रम्य परापरविभागेन परां विद्यामक्षराधिगमनीं दर्शयंस्तस्या ब्रह्मविद्यात्वं दर्शयति। सा च ब्रह्मविद्यासमाख्या तदधिगम्यस्याक्षरस्याब्रह्मत्वे बाधिता स्यात्। अपरर्ग्वेदादिलक्षणा कर्मविद्या ब्रह्मविद्योपक्रम उपन्यस्यते ब्रह्मविद्याप्रशंसार्थै। 'प्लवा होते अदृढा यज्ञरूपा अष्टादशोक्त-
भामती
विद्य इति ॐ। लिङ्गान्तरमाह “कस्मिन् नु भगवः” इति। भोगा भोग्यास्तेभ्यो व्यतिरिक्ते भोक्तरि। अवच्छिन्नो हि जीवात्मा भोग्येभ्यो विषयेभ्यो व्यतिरिक्त इति तज्ज्ञानेन न सर्वं ज्ञातं भवति । समाख्यान्तरमाह ॐ अपि च स ब्रह्मविद्यां सर्वविद्याप्रतिष्ठाम् इति ॐ। ॐ प्लवा होतेऽदृढा यज्ञरूपा अष्टादश इति ॐ। प्लवन्ते गच्छन्ति अस्थायिन इति प्लवाः। अत एवादृढाः। के ते यज्ञरूपाः। रूप्यन्तेऽनेनेति रूपं, यज्ञो रूपमुपाधिर्येषां ते यज्ञरूपाः। तत्र षोडशर्त्विजः। ऋतुयजनेनोपाधिना ऋत्विक्शब्दः प्रवृत्त इति यज्ञोपाधय ऋत्विजः। एवं यजमानोऽपि यज्ञोपाधिरेव। एवं पत्नी, 'पत्युर्नो यज्ञसंयोगेः' इति स्मरणात्। त एतेऽष्टादश यज्ञरूपाः, येष्वृत्विगादिषूक्तं कर्म यज्ञः, यदाश्रयो यज्ञ इत्यर्थः। तच्च कर्मावरं, स्वर्गाद्य-
भामती-व्याख्या
उसके प्रतिपादक होने के कारण अङ्गभूत श्रुति-वाक्य का सम्बन्ध प्रतीत होता है। यौगिक शब्द को समाख्या कहते हैं। 'परा विद्या' शब्द भी वैसा ही है, क्योंकि "परस्य परमात्मनः प्रतिपाद्यमानत्वात्" अर्थात् जिस विद्या में पर ब्रह्म का प्रतिपादन है, उसे परा विद्या कहते हैं, इस लिए भी उक्त श्रुति की प्रतिपाद्य वस्तु ब्रह्म ही है।
"कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति” (मुण्ड. १।१।३) इस प्रकार जिस एक तत्त्व के ज्ञान से समस्त प्रपञ्च का ज्ञान हो जाता है, वह एकमात्र ब्रह्म ही है, प्रधान या जीव नहीं, क्योंकि प्रधान केवल जड़-वर्ग का आश्रय है समस्त जगत् का आश्रय या सर्वात्मक नहीं और जीव भी शब्दादि भोग्य पदार्थों से भिन्न होने से सर्वात्मक नहीं, अतः प्रधान और जीव का ज्ञान हो जाने पर भी सर्व प्रपञ्च का ज्ञान सम्भव नहीं।
अन्य समाख्या प्रमाण दिखाते हैं- अपि च "स ब्रह्मविद्यां सर्वविद्याप्रतिष्ठामथर्वाय ज्येष्ठपुत्राय प्राह" (मुण्ड. १।१।१)। इस श्रुति में 'ब्रह्मविद्या' पद 'ब्रह्मणो विद्या'- इस प्रकार के षष्ठी तत्पुरुष समास के आधार पर ब्रह्मविषयिणी विद्या का वाचक है, प्रधानादि का ग्रहण करने पर उस ब्रह्मविद्या कहना बाधित हो जायगा - "ब्रह्मविद्या समाख्या तदधिगम्यस्याब्रह्मत्वे बाधिता स्यात्"। ब्रह्मविद्या की प्रशंसा के लिए ही ऋग्वेदादि रूप कर्मविद्या का उपन्यास किया गया है, क्योंकि “प्लवा ह्येते अदृढा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवरं येषु कर्म। एतच्छ्रेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा जरां मृत्युं ते पुनरेवापियन्ति ॥ (मुण्ड. १।२।७)। इस श्रुति में कर्मविद्या की निन्दा की गई है कि कर्म के कर्त्ता अधिक से अधिक अठारह ऋत्विक् हैं, वे 'ऋतुषु याजयन्ति' - इस व्युत्पत्ति के अनुसार यज्ञ कराने के कारण यज्ञरूपाः (यज्ञोपाधिकाः) कहे जाते हैं। इन्हें 'अदृढा प्लवाः' इसलिए कहा जाता है कि ये जीर्ण शीर्ण प्लव (नौका) के समान संसार सागर के पार नहीं ले जा सकते, मोक्षरूप नित्य फल कर्मों के द्वारा नहीं दिला सकते। अध्वर्युमण्डल के चार, होतृमण्डल के चार, उद्गातृमण्डल के चार और ब्रह्ममण्डल के चार को मिलाकर सोलह ऋत्विक् हैं। ये जैसे यज्ञोपाधिक हैं, वैसे ही यजमान भी है, क्योंकि 'यजति' - इस व्युत्पत्ति से उसके साथ यज्ञ का स्पष्ट सम्बन्ध है। इसी प्रकार यजमान
भूतयोनेः ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतोसंवलितम् ३०९
मवरं येषु कर्म । एतच्छ्रेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा जरामृत्युं ते पुनरेवापियन्ति' (मुण्ड० १।२।७) इत्येवमादिनिन्दावचनात् । निन्दित्वा चापरां विद्यां ततो विरक्तस्य परविद्या- धिकारं दर्शयति—'परीक्ष्य लोकान्कर्मचितान्ब्राह्मणो निर्वेदमायान्नास्त्यकृतः कृतेन । तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत्सम्तिपाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्' (मुण्ड० १।२।१२) इति । यत्तूक्तम्—अचेतनानां पृथिव्यादीनां दृष्टान्तत्वेनोपादानाद्दार्ष्टान्तिकेनाप्यचेतनेन भूतयोनिना भवितव्यमिति—तदयुक्तम्, न हि दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोरत्यन्तसाम्येन भवितव्यमिति नियमोऽस्ति । अपि च स्थूलाः पृथिव्यादयो दृष्टान्तत्वेनोपात्ता इति न स्थूल एव दार्ष्टान्तिको भूतयोनिरभ्युपगम्यते । तस्माददृश्यत्वादिगुणको भूतयोनिः परमेश्वर एव ॥ २१ ॥
विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ ॥ २२ ॥
इतश्च परमेश्वर एव भूतयोनिर्नैतरौ—शारीरः प्रधानं वा । कस्मात् ? विशेषण- भेदव्यपदेशाभ्याम् । विशिनष्टि हि प्रकृतं भूतयोनिं शारीराद्विलक्षणत्वेन—'दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः सबाह्याभ्यन्तरो ह्यजः । अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रः' (मुण्ड० २।१।२) इति । न ह्येतद्दिव्यत्वादिविशेषणमविद्याप्रत्युपस्थापितनामरूपपरिच्छेदाभिमानिनस्तद्धर्मांस्वा- त्मनि कल्पयतः शारीरस्योपपद्यते । तस्मात्साक्षादौपनिषदः पुरुष इहोच्यते । तथा प्रधानादपि प्रकृतं भूतयोनिं भेदेन व्यपदिशति—'अक्षरात्परतः परः' इति । अक्षर- मव्याकृतं नामरूपबीजशक्तिरूपं भूतसूक्ष्ममीश्वराश्रयं तस्यैवोपाधिभूतं सर्वस्माद्वि- कारात्परो योऽविकारस्तस्मात्परतः पर इति भेदेन व्यपदेशात्परमात्मानमिह विवक्षितं
भामती
वरफलत्वात् । अपियन्ति प्राप्नुवन्ति । ॐ न हि दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोः ॐ इत्युकाभिप्रायम् ॥ २१ ॥ विशेषणं हेतुं व्याचष्टे ॐ विशिनष्टि हि इति ॐ । शारीरादित्यूपलक्षणं, प्रधानादित्यपि द्रष्टव्यम् । भेदव्यपदेशं व्याचष्टे ॐ तथा प्रधानादपि इति ॐ । स्यादेतत्—किमागमिकं सांख्याभिमतं प्रधानम् ?
भामती-व्याख्या
की पत्नी भी यज्ञरूप या यज्ञोपधिक है, क्योंकि "पत्युर्नो यज्ञसंयोगे" (पा. सू. ४।१।३३) इस सूत्र के द्वारा पति' शब्द की इकार को नकार का आदेश यज्ञ के सम्बन्ध से ही होकर 'पत्नी' शब्द निष्पन्न होता है। इस प्रकार सोलह ऋत्विजों, यजमान और उसकी पत्नी को मिलाकर सब अष्टादश (अठारह) सदस्य 'यज्ञरूपाः' कहे जाते हैं। उनमें रहनेवाला अर्थात् उनके आश्रित कर्म यज्ञ है। वह कर्म अवर (निकृष्ट) इस लिए कहा जाता है कि वह केवल स्वर्गादि अनित्य फलों का ही जनक है, मोक्षरूप नित्य फल का प्रापक नहीं। जो लोग उन कर्मों का अभिनन्दन और अनुष्ठान करते हैं, वे जरा और मृत्यु के चक्कर में अपियन्ति (पड़े रहते हैं)। भाष्यकार ने जो कहा है—'न हि दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोरत्यन्तसाम्येन भवितव्यम्' । उसका भी अभिप्राय यही है कि विवर्तवाद में पृथिव्यादि कार्य और उसके कारण का सारूप्य अपेक्षित नहीं ॥ २१ ॥
जीव-व्यावर्तक विशेषण एवं प्रधान से भिन्नता के निर्देश से जीव और प्रधान तत्त्व को जगत् का कारण नहीं कहा जा सकता । इस सूत्र में निर्दिष्ट विशेषण और भेद-व्यपदेश—इन दो हेतुओं में से प्रथम (विशेषण) हेतु की व्याख्या करते हैं—"विशिनष्टि हि प्रकृतं भूतयोनिं शारीराद् विलक्षणत्वेन—'दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः" (मुण्ड. २।१।२) ।" भाष्यकार ने जो कहा है—"शारीराद् विलक्षणत्वेन"। वहाँ 'शारीर' पद प्रधान तत्त्व का भी उपलक्षक है अर्थात् दिव्यत्वादि (स्वयंप्रकाशत्वादि) गुण जैसे जीव के व्यावर्तक हैं, वैसे ही प्रधान या
३१० ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. २ सू. २३
दर्शयति। नात्र प्रधानं नाम किंचित्स्वतन्त्रं तत्त्वमभ्युपगम्य तस्माद् भेदव्यपदेश उच्यते। किं तर्हि? यदि प्रधानमपि कल्प्यमानं श्रुत्यविरोधेनाव्याकृतादिशब्दवाच्यं भूतसूक्ष्मं परिकल्प्येत, परिकल्प्यताम्। तस्माद् भेदव्यपदेशात्परमेश्वरो भूतयोनिरित्येतदिह प्रतिपाद्यते ॥ २२ ॥
कुतश्च परमेश्वरो भूतयोनिः—
रूपोपन्यासाच्च ॥ २३ ॥
अपि च 'अक्षरात्परतः परः' इत्यस्यानन्तरम् 'एतस्माज्जायते प्राणः' इति प्राणप्रभृतीनां पृथिवीपर्यन्तानां तत्त्वानां सर्गमुक्त्वा तस्यैव भूतयोनेः सर्वविकारात्मकं रूपमुपन्यस्यमानं पश्यामः — 'अग्निर्मूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ दिशः श्रोत्रे वाग्विवृताश्च वेदाः। वायुः प्राणो हृदयं विश्वमस्य पद्भ्यां पृथिवी ह्येष सर्वभूतान्तरात्मा' (मुण्ड० २।१।४ इति)। तच्च परमेश्वरस्यैवोचितं, सर्वविकारकारणत्वात्। न शारीरस्य तनु- महिम्नः। नापि प्रधानस्यायं रूपोपन्यासः संभवति, सर्वभूतान्तरात्मत्वासंभवात्। तस्मात्परमेश्वर एव भूतयोनिर्ननेतरादिति गम्यते। कथं पुनर्भूतयोनेरेयं रूपोपन्यास इति गम्यते? प्रकरणात्, 'एषः' इति च प्रकृतानुकर्षणात्। भूतयोनिं हि प्रकृत्य 'एतस्माज्जायते प्राणः', 'एष सर्वभूतान्तरात्मा' इति वचनं भूतयोनिविषयमेव भवति। यथोपाध्यायं प्रकृत्यैतस्मादधीत्यैष वेदवेदाङ्गपारग इति वचनमुपाध्यायविषयं भवति, तद्वत्। कथं पुनरदृश्यत्वादिगुणकस्य भूतयोनेर्विग्रहवद्रूपं संभवति? सर्वात्मत्वविव- क्षयेदमुच्यते, न तु विग्रहवत्त्वविवक्षयेत्यदोषः। 'अहमन्नमहमन्नादः' (तै० ३।१०।६) इत्यादिवत्। अन्ये पुनर्मन्यन्ते—नायं भूतयोने रूपोपन्यासः, जायमानत्वेनोपन्यासात्।
भामती
तथा च बहुसमञ्जसं स्यादित्यत आह ॐ नात्र प्रधानं नाम किञ्चित् इति ॐ ॥ २२ ॥
तदेतत् परमतेनाक्षेपसमाधानाभ्यां व्याख्याय स्वमतेन व्याचष्टे ॐ अन्ये पुनर्मन्यन्ते इति ॐ। पुनःशब्दोऽपि पूर्वस्माद्विशेषं द्योतयन्स्वेष्टतां सूचयति। जायमानवर्गमध्यपतितस्याग्निमूर्धादिरूपवतः सति
भामती-व्याख्या
अव्याकृत के भी व्यावर्तक हैं। भेद-व्यपदेशरूप द्वितीय हेतु की व्याख्या करते है—"तथा प्रधानादपि प्रकृतं भूतयोनिं भेदेन व्यपदिशति —'अक्षरात्परतः परः' (मुण्ड. २।१।२) इति"। अव्याकृत या प्रधान तत्त्व की संज्ञा 'अक्षर' है, जगत् का कारण पदार्थ उस अक्षर से परे है।
शङ्का—जिस प्रधान तत्त्व से भेद का निर्देश किया गया है, वह क्या आगम-सिद्ध सांख्याभिमत प्रधान (प्रकृति) विवक्षित है? यदि ऐसा ही है, तब दो प्रधान रूप कारण और समस्त विकारात्मक प्रपञ्च में कार्य-कारणभाव के नियामक सारूप्यादि धर्मों का सामञ्जस्य हो जाता है।
समाधान—सांख्य-सम्मत प्रधान तत्त्व को वेदान्त-सिद्धान्त में कोई स्वतन्त्र पदार्थ नहीं माना जाता। यदि अव्याकृत (सूक्ष्मभूत शक्ति) को ही सांख्याचार्य प्रधान मानते हैं, तब के लिए प्रधानप्रतियोगिक भेदवत्ता का निर्देश किया गया है ॥ २२ ॥
"रूपोपन्यासाच्च"—इस सूत्र की पराभिमत व्याख्या की गई कि "अग्निर्मूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ दिशः श्रोत्रे वाग् विवृताश्च वेदाः" (मुण्ड. २।१।२) इत्यादि वाक्यों के द्वारा निर्दिष्ट स्वरूप परमेश्वर में ही घटता है, अन्यत्र नहीं। अब भाष्यकार स्वाभिमत व्याख्या अन्यमुखतः प्रस्तुत करते हैं—"अन्ये पुनर्मन्यन्ते"। यहाँ प्रयुक्त 'पुनः' शब्द के द्वारा पहली व्याख्या की अपेक्षा विशेष वैलक्षण्य दिखाते हुए इस व्याख्या की स्वाभीष्टता सूचित की है। पहली व्याख्या
भूतयोनेः ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३११
‘एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी’ इति हि पूर्वत्र प्राणादि पृथिव्यन्तं तत्त्वजातं जायमानत्वेन निरदिक्षत् । उत्तरत्रापि च ‘तस्मादग्निः समिधो यस्य सूर्यः’ इत्येवमादि ‘अतश्च सर्वा ओषधयो रसाश्च’ इत्येवमन्तं जायमानत्वेनैव निर्देक्ष्यति । इहैव कथम कस्मादन्तराले भूतयोने रूपमुपन्यसेत् ? सर्वात्मत्वमपि सृष्टिं परिसमाप्योपदेक्ष्यति ‘पुरुष एवेदं विश्वं कर्म’ (मुण्ड० २।१।१०) इत्यादिना । श्रुतिस्मृत्योश्च त्रैलोक्यशरीरस्य प्रजापतेर्जन्मादि निर्दिश्यमानमुपलभामहे — ‘हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत् । स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम’ (ऋ० सं० १०।१२१।१)
भामती
जायमानत्वसम्भवे नाकस्माज्जनकत्वकल्पनं युक्तम् । प्रकरणं त्वेतद्विश्वयोनेः, सन्निधिश्च जायमानानां, सन्निधेश्च प्रकरणं बलीय इति जायमानपरित्यागेन विश्वयोनेरेव प्रकरणिनो रूपाभिधानमिति चेत् । न, प्रकरणिनः शरीरेन्द्रियविरहितस्य विग्रहवत्त्वविरोधात् । न चैतावता मूर्धादिश्रुतयः प्रकरणविरोधात् स्वार्थत्यागेन सर्वात्मतामात्रपरा इति युक्तम्, श्रुतेरत्यन्तविप्रकृष्टार्थात्प्रकरणाद्बलीयस्त्वात् । सिद्धे च
भामती-व्याख्या
में जो कहा गया है कि “अग्निर्मूर्धा”—इत्यादि स्वरूप का अभिधान विश्व के कारणीभूत परमेश्वर का है, वह कहना उचित नहीं, क्योंकि इस वाक्य से पूर्व “एतस्माज्जायते प्राणो मनः” (मुण्ड. २।१।२) और इस वाक्य के पश्चात् भी “तस्मादग्निः समिधो यस्य सूर्यः” (मुण्ड. २।१।५) इत्यादि वाक्यों के द्वारा जायमान विश्व के स्वरूप का निर्देश किया गया है, तब मध्य में “अग्निर्मूर्धा”—इत्यादि से परमेश्वर के स्वरूप का प्रसङ्ग अकस्मात् क्योंकर आ जायगा ? अतः जायमान प्रपञ्च के मध्य में चर्चित “अग्निर्मूर्धा”—इत्यादि स्वरूप जायमान जगत् का है, उसके जनक परमेश्वर का नहीं ।
शङ्का—‘‘अग्निर्मूर्धा’’—इत्यादि स्वरूप का प्रतिपादन जायमान जगत् का नहीं, अपितु उसके जनकीभूत परमात्मा का है, क्योंकि यह प्रकरण विश्व-स्रष्टा का है और सन्निधिरूप स्थान प्रमाण से जायमान जगत् का निर्देश किया जाता है, स्थान की अपेक्षा प्रकरण प्रमाण प्रबल होता है, जैसा कि माधवाचार्य का कहना है—“तस्मात्प्रकरणेन सन्निधिबाधात् सर्वेषां विदेवनादयः” (न्या. मा. वि. ३।३।१०) ।
समाधान—यहाँ सन्निधिरूप स्थान प्रमाण का प्रकरण से बाध नहीं हो सकता, क्योंकि यहाँ स्थान प्रमाण का सहायक सामर्थ्यात्मक लिङ्ग प्रमाण है कि जो शरीरवान् है, वही कार्य का जनक हो सकता है, अतः अग्निर्मूर्धा आदि वाक्य के द्वारा विश्व-स्रष्टा के विग्रह (शरीर) का प्रतिपादन किया गया है, शरीर-रहित पुरुष विश्वयोनि नहीं हो सकता ।
शङ्का—यहाँ लिङ्ग प्रमाण का तात्पर्य शरीरवत्त्व के बोधन में नहीं, अपितु सर्वात्मत्व के प्रतिपादन में है, क्योंकि “अग्निर्मूर्धा”—इत्यादि श्रुति-वाक्य प्रकरण से विरुद्ध होने के कारण अपने वाच्यार्थ का परित्याग करके परमात्मा की सर्वात्मता का प्रतिपादन करते हैं ।
समाधान—(१) श्रुति, (२) लिङ्ग, (३) वाक्य (४) प्रकरण, (५) स्थान और (६) समाख्या—इन छः प्रमाणों में श्रुतिप्रमाण सबसे प्रबल माना गया है, द्र. जै. सू. ३।३।१४) । अतः परमेश्वर के विग्रह (शरीर) का अभिधान करनेवाले श्रुतिवाक्य अन्यार्थपरता की कल्पना में बाधित हो जाते हैं, निरपेक्ष शब्दात्मक श्रुति प्रमाण की रक्षा करने के लिए परमेश्वर के विग्रह-प्रतिपादन में उक्त वाक्य का तात्पर्य मानना आवश्यक है । प्रकरण प्रमाण अत्यन्त विप्रकृष्ट अर्थ का गमक होता है और श्रुतिप्रमाण अन्तरङ्ग अर्थ का बोधक, अतः
३१२ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. २ सू. २४
इति । समवर्ततेत्यजायतेत्यर्थः । तथा 'स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते । आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माऽग्रे समवर्तत' इति च । विकारपुरुषस्यापि सर्वभूतान्तरा-त्मत्वं संभवति, प्राणात्मना सर्वभूतानामध्यात्ममवस्थानात् । अस्मिन्पक्षे 'पुरुष एवेदं विश्वं कर्म' इत्यादिसर्वरूपोपन्यासः परमेश्वरप्रतिपत्तिहेतुरिति व्याख्येयम् ॥ २३ ॥
( ७ वैश्वानराधिकरणम् । सू० २४-३२ ) वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात् ॥ २४ ॥ 'को न आत्मा किं ब्रह्म' इति, 'आत्मानमेवेमं वैश्वानरं संप्रत्यध्येषि तमेव नो ब्रूहि' (छा० ५।११।१, ६) इति चोपक्रम्य द्युसूर्यवायुवाकाशवारिपृथिवीनां सुतेजस्त्वादि-
भामती प्रकरणाणाऽसम्बन्धे जायमानमध्यपातित्वं जायमानग्रहणे कारणमुपन्यस्तं भाष्यकृता । तस्माद्धिरण्मगर्भ एव भगवान् प्राणात्मना सर्वभूतान्तरः कार्यो निर्दिष्ट इतत साम्प्रतम् । तत्किकमिदानीं सूत्रमनवधेयमेव ? नेत्याह ॐ अस्मिन् पक्षे इति ॐ प्रकरणात् ।
प्राचीनशालसत्ययज्ञेन्द्वद्युम्नजनकबुडिलाः समेत्य मीमांसां चक्रुः ॐ को न आत्मा किं ब्रह्म इति ॐ । आत्मत्युक्ते जीवात्मनि प्रत्ययो मा भूद् , अत उक्तं किं ब्रह्मेति । ते च मीमांसमाना निश्चयमनधिगच्छन्तः कैकेयराजं वैश्वानरविद्याविदमूपसेदुः । उपसद्य चोचुः ॐ आत्मानमेवेमं वैश्वानरं संप्रत्यध्येषि ॐ ।
भामती-व्याख्या प्रकरण की अपेक्षा श्रुति प्रबलतम है । जायमान विश्व-प्रतिपादन के प्रकरण में विश्वस्रष्टा का प्रतिपादन असम्बद्ध क्यों नहीं ? इस प्रश्न का उत्तर देते हुए भाष्यकारने जायमान पदार्थों के निर्देश को उसके कारण ( जनक ) का उपलक्षण माना है । फलतः यहाँ प्राण तत्त्व के आश्रयीभूत भगवान् हिरण्यगर्भ का सर्वभूत-कारणत्वेन निर्देश सिद्ध होता है । यदि 'अग्निर्मूर्धा' – इत्यादि से परमेश्वर के स्वरूप का प्रतिपादन नहीं, तब "रूपोपन्यासाच्च" – इस सूत्र का सामञ्जस्य कैसे होगा ? इस प्रश्न का उत्तर भाष्यकार देते हैं—"अस्मिन् पक्षे पुरुष एवेदं विश्वं कर्म" (मुण्ड. २।१।१०) इत्यादि सर्वरूपोपन्यासः परमेश्वरप्रतिपत्तिहेतुरिति व्याख्येयम्" । यह प्रकरण प्रमाण किसी अन्य प्रमाण से बाधित नहीं, अतः उसके द्वारा परमेश्वर के स्वरूप का ही उपन्यास माना जाता है ॥ २३ ॥
विषय—(१) उपमन्यु के पुत्र प्राचीनशाल, (२) पुलुष के पुत्र सत्ययज्ञ, (३) भाल्लवि के पुत्र इन्द्रद्युम्न, ( ४ ) शर्कराक्ष के पुत्र जनक और ( ५ ) अश्वतराश्व के पुत्र बुडिल—इन पाँचों ने मिल कर विचार किया – "को न आत्मा किं ब्रह्म" ( छां. ५।११।१ ) । केवल आत्मा की जिज्ञासा करने पर जीवात्मा प्रसक्त होता है, उसकी व्यावृत्ति करने के लिए कहा है—किं ब्रह्म ? वे प्राचीनशालादि विचार करते-करते किसी निश्चय पर न पहुँच कर वैश्वानर-विद्या के ज्ञाता उद्दालक के पास गए । उसे भी विशेष ज्ञान नहीं था, अतः वह भी छठा जिज्ञासु बन गया, वे छहों उस विद्या के विशेषज्ञ कैकेयराज अश्वपति के पास गए और बोले—आप ही इस समय वैश्वानर का स्मरण ( ज्ञान ) रखते हैं, उसका उपदेश हम लोगों को करें। अश्वपति ने उन छहों ऋषि कुमारों से पृथक्-पृथक् पूछा कि आप लोग अभी तक
वैश्वानरस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंचलितम् ३१३ गुणयोगमेकैकोपासननिन्दया च वैश्वानरं प्रत्येषां मूर्द्धादिभावमुपदिश्याम्नायते- यस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रमभिविमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते स सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मस्वन्नमत्ति तस्य ह वा एतस्यात्मनो वैश्वानरस्य मूर्धैव सुतेजाश्चक्षुर्वि- श्वरूपः प्राणः पृथग्वर्त्मात्मा संदेहो बहुलो वस्तिरेव रयिः पृथिव्येव पादावुर एव वेदिर्लोमानि बर्हिर्हृदयं गार्हपत्यो मनोऽन्वाहार्यपचन आस्यमाहवनीयः' ( छा० ५।१८।२ ) इत्यादि । भामती स्मरसि ॐ तमेव नो ब्रूहीत्युपक्रम्य द्युसूर्य्यंवावाकाशावारिपृथिवीनाम् इति ॐ । अयमर्थः-वैश्वानरस्य भगवतो द्यौः ॐ मूर्धा सुतेजाः ॐ । ॐ चक्षुर्विश्वरूपः सूर्यः ॐ । ॐ प्राणः वायुः ॐ । ॐ पृथग्वर्त्मात्मा ॐ । पृथक् वर्त्म यस्य वायोः स पृथग्वर्त्मा, स एवात्मा स्वभावो यस्य स पृथग्वर्त्मात्मा । सन्देहः देहस्य मध्यभागः स आकाशो ॐ बहुलः ॐ सर्वगतत्वात् । ॐ वस्तिरेव रयिः ॐ आपः, यतोऽद्भ्योऽन्नमन्नाच्च रयिर्धनं तस्मादापो रयिरुक्तास्तासाञ्च मूत्रीभूतानां वस्तिः स्थानमिति वस्तिरेव रयिरित्युक्तम् । "पादौ" "पृथिवी" तत्र प्रतिष्ठानात् । तदेवं वैश्वानरावयवेषु द्युसूर्यानिलाकाशजलावनिषु मूर्धचक्षुःप्राणसन्देहवस्ति- पादेष्वेकैकस्मिन् वैश्वानरबुद्ध्या विपरीततयोपासकानां प्राचीनशालादीनां मूर्द्धपातान्धत्वाप्राणोत्क्रमण- मदेहशीर्णतावस्तिभेदपादश्रथीभावदूषणैरुपासनानां निन्दया मूर्धादिसमस्तभावमुपदिश्याम्नायते ॐयस्त्वे- तमेवं प्रादेशमात्रमभिविमानम् इति ॐ । स सर्वेषु लोकेषु द्युप्रभृतिषु भूतेषु स्थावरजङ्गमेषु सर्वेष्वात्मसु देहेन्द्रियमनोबुद्धिजीवेष्वन्नमत्ति सर्वसम्बन्धिफलमाप्नोतीत्यर्थः । अथास्य वैश्वानरस्य भोक्तुर्भोजनस्याग्नि- होत्रतासम्पादपयिषयाऽऽह श्रुतिः-'उर एव वेदिः" वेदिमारूप्यात् । "लोमानि बर्हिः" आस्तीर्णबर्हिः- भामती-व्याख्या वैश्वानर का स्वरूप क्या जान पाए हैं, उन लोगों ने क्रमशः ( १ ) द्युलोक, ( २ ) आदित्य, ( ३ ) वायु, ( ४ ) आकाश, ( ५ ) जल और ( ६ ) पृथिवी को वैश्वानर बताया । सब अश्वपति ने कहा-'तस्य ह वा एतस्यात्मनो वैश्वानरस्य द्यौर्मूर्धैव सुतेजाश्चक्षुर्विश्वरूपः प्राणः पृथग्वर्त्मात्मा सन्देहो बहुलो वस्तिरेव रयिः पृथिव्येव पादावुर एव वेदिर्लोमानि बर्हिर्हृदयं गार्हपत्यो मनोऽन्वाहार्यपचन आस्यमाहवीयः" ( छां. ५।१८।२ ) । इसका अर्थ यह है कि उस भगवान् वैश्वानर का द्युलोक तेजस्वी मस्तक है, विश्व-व्याप्त सूर्य चक्षु है, वायु प्राण है, वायु को पृथग्वर्त्मा इस लिए कहा गया है कि वह विविध दिशाओं में गतिशील है । बहुल ( व्यापक ) आकाश उसके शरीर का मध्य भाग, रयि ( जल ) उसका वस्ति-स्थान है, जल से अन्न, अन्न से रयि ( धन ) होने के कारण जल को धनरूप कहा गया है । मूत्ररूप में परिणत जल का स्थान वस्ति कहा जाता है, इस प्रकार वस्ति को रयि कहा गया है । पृथिवी उस वैश्वानर के पाद ( पैर ) हैं, क्योंकि उस पर वह प्रतिष्ठित है । वैश्वानर के अवयवभूत मस्तक, चक्षु, प्राण, देह, वस्ति और पाद के स्थानापन्न द्यु, सूर्य, वायु, आकाश, जल और पृथिवी में पूर्ण वैश्वानर की विपरीत बुद्धि से उपासना करनेवाले प्राचीनशालादि छहों पुरुषों में शिरःपात, अन्धत्व, प्राणोत्क्रमण, देह-जीर्णता और वस्ति-भेदरूप दोष दिखा कर प्रत्येक उपासन की निन्दा के द्वारा समस्त पदार्थों में वैश्वानरभाव का उपदेश किया जाता है- "यस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रमभिविमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते" ( छा. ५।१८।२ ) । ऐसा उपासक सभी द्युलोकादि, सभी स्थावर-जङ्गमात्मक प्राणियों में एवं सभी देह, इन्द्रिय, मन, बुद्धि और जीवरूप गौण-मुख्यरूप आत्मपदार्थों में व्याप्त होकर अन्न खाता अर्थात् सभी के फलों का भोक्ता होता है । वैश्वानर के इस उपासकरूप भोक्ता के भोजन में अग्निहोत्ररूपता का सम्पादन करने के लिए श्रुति कहती है- "उर एव वेदिः" । वक्षःस्थल में ४०
३१४ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. २ सू. २४
तत्र संशयः—किं वैश्वानरशब्देन जाठरोऽग्निरुपदिश्यते, उत भूताग्निः, अथ तदभिमानिनी देवता, अथवा शारीरः, आहोस्वित् परमेश्वर इति । किं पुनरत्र संशयकारणम् ? वैश्वानर इति जाठरभूताग्निदेवतानां साधारणशब्दप्रयोगादात्मेति च शारीरपरमेश्वरयोः । तत्र कस्योपादानं न्याय्यं, कस्य वा हानमिति भवति संशयः ।
किं तावत्प्राप्तम् ? जाठरोऽग्निरिति, कुतः ? तत्र हि विशेषेण कचित्प्रयोगो दृश्यते—'अयम्ग्निवैश्वानरो योऽयमन्तः पुरुषे येनेदमन्नं पच्यते यदिदमद्यते' (बृह० ५।९) इत्यादौ । अग्निमात्रं वा स्यात् , सामान्येनापि प्रयोगदर्शनात्—'विश्वस्मा अग्निं भुवनाय देवा वैश्वानरं केतुमह्नामकृण्वन्' (ऋ० सं० १०।८८।१२) इत्यादौ । अग्निशरीरा वा देवता स्यात्, तस्यामपि प्रयोगदर्शनात्—'वैश्वानरस्य सुमतौ स्याम राजा हि कं भुवनानामभिश्रीः' (ऋ० सं० १।९८।१) इत्येवमाद्यायाः श्रुतेर्देवतायामैश्वर्याद्युपेततायां संभवात् । अथात्मशब्दसामानाधिकरण्यादुपक्रमे च 'को न आत्मा किं ब्रह्म' इति केवलात्मशब्दप्रयोगादात्मशब्दवशेन च वैश्वानरशब्दः परिणेय इत्युच्यते, तथापि शारीर आत्मा स्यात् , तस्य भोक्तृत्वेन वैश्वानरसन्निकर्षात् । प्रादेशमात्रमिति च विशेषणस्य तस्मिन्नुपाधिपरिच्छिन्ने संभवात् । तस्मान्नेश्वरो वैश्वानर इत्येवं प्राप्ते तत इदमुच्यते—वैश्वानरः परमात्मा भवितुमर्हतीति, कुतः ? साधारणशब्दविशेषात् । साधारणशब्दयोर्विशेषः साधारणशब्दविशेषः । यद्यप्येतावुभावप्यात्मवैश्वानरशब्दौ साधारणशब्दौ, वैश्वानरशब्दस्तु त्रयस्य साधारणः, आत्मशब्दश्च द्वयस्य, तथापि विशेषो दृश्यते, येन परमेश्वरपरत्वं तयोरभ्युपगम्यते, तस्य ह वा एतस्यात्मनो वैश्वानरस्य मूर्धैव सुतेजाः' इत्यादि । अत्र हि परमेश्वर एव द्युमूर्धत्वादिविशिष्टोऽवस्थान्तरगतः प्रत्यगात्मत्वेनोपन्यस्त आधानायेति गम्यते, कारणत्वात् । कारणस्य हि सर्वाभिः कार्यगताभिरवस्थाभिरवस्थावत्त्वाद् द्युलोकाद्यवयवत्वमुपपद्यते । 'स सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मस्वन्नमत्ति' इति च सर्वलोकाद्याश्रयं फलं श्रूयमाणं परमकारणपरिग्रहे संभवति । 'एवं हाऽस्य सर्वे पाप्मानः प्रद्यूयन्ते' (छा० ५।२४।३) इति च तद्विदः सर्वपाप्मप्रदाहश्रवणम् । 'को न आत्मा किं ब्रह्म' इति चात्मब्रह्मशब्दाभ्यामुपक्रम इत्येवमेतानि लिङ्गानि परमेश्वरमेवावगमयन्ति । तस्मात्परमेश्वर एव वैश्वानरः ॥ २४ ॥
भामती
सारूप्यात् । “हृदयं गार्हपत्यः” । हृदयान्तरं “मनोऽन्वाहार्यपचनः” । “आस्यमाहवनीयः” । तत्र हि तदन्नं हूयते ॥ २४ ॥
भामती-व्याख्या
वेदि की समानाकारता होने के कारण उरस्थल को वेदि कह दिया गया है । बिछे हुए बर्हिः (कुशा) में रोमों की समानता होने के कारण बर्हिः को रोम कहा है। हृदय में गृहपति (जीव) का विशेष निवास होने के कारण हृदय को गार्हपत्य अग्नि और हृदय के अनन्तर मन को अन्वाहार्यपचन (दक्षिणाग्नि) कह दिया है [ 'अनु' अर्थात् दर्शपूर्णमास कर्म का अनुष्ठान करने के अनन्तर जो आहार्यते (ऋत्विजो को दक्षिणा के रूप में दिया जाता है), उस चरु द्रव्य को अन्वाहार्य कहते हैं और वह चरु जिस दक्षिणाग्नि में पकाया जाता है, उस अग्नि को अन्वाहार्यपचन कहते हैं]। आस्य (मुख) को आहवनीय अग्नि इस लिए कहा गया है कि उसमें अन्न की आहुति दी जाती है ॥ २४ ॥
वैश्वानरस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३१५
स्मर्यमाणमनुमानं स्यादिति ॥ २५ ॥
इतश्च परमेश्वर एव वैश्वानरः, यस्मात्परमेश्वरस्यैवाग्निरास्यं द्यौर्मूर्धेतीदृशं त्रैलोक्यात्मकं रूपं स्मर्यते - 'यस्याग्निरास्यं द्यौर्मूर्धा खं नाभिश्चरणौ क्षितिः । सूर्य-श्चक्षुर्दिशः श्रोत्रं तस्मै लोकात्मने नमः ।' इति । एतत्स्मर्यमाणं रूपं मूलभूतां श्रुतिमनु-मापयदस्य वैश्वानरशब्दस्य परमेश्वरपरत्वेऽनुमानं लिङ्गं गमकं स्यादित्यर्थः । इति-शब्दो हेत्वर्थः । यस्मादिदं गमकं तस्मादपि वैश्वानरः परमात्मैवेत्यर्थः । यद्यपि स्तुतिरियं 'तस्मै लोकात्मने नमः' इति । स्तुतित्वमपि नासति मूलभूते वेदवाक्ये सम्यगीदृशेन रूपेण सम्भवति । 'द्यां मूर्धानं यस्य विप्रा वदन्ति खं वै नाभिं चन्द्रसूर्यौ च नेत्रे । दिशः श्रोत्रे विद्धि पादौ क्षितिं च सोऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता ॥' इत्येवं-जातीयका च स्मृतिरिहोदाहर्तव्या ॥ २५ ॥
शब्दादिभ्योऽन्तःप्रतिष्ठानाच्च नेति चेन्न, तथादृष्ट्युपदेशादसम्भवात्पुरुषमपि चैनमधीयते ॥ २६ ॥
अत्राह - न परमेश्वरो वैश्वानरो भवितुमर्हति, कुतः ? शब्दादिभ्योऽन्तःप्रति-ष्ठानाच्च । शब्दस्तावद्वैश्वानरशब्दो न परमेश्वरे संभवति, अर्थान्तरे रूढत्वात् । तथाऽ-ग्निशब्दः 'स एषोऽग्निर्वैश्वानरः' इति । आदिशब्दात् 'हृदयं गार्हपत्यः' (छा० ५।१८।२) इत्याद्यग्नित्रेताप्रकल्पनम् । 'तद्यद्भक्तं प्रथममागच्छेत्तद्धोमीयम्' (छा० ५।२०।१) इत्यादिना च प्राणाहुत्यधिकरणतासङ्कीर्तनम् । एतेभ्यो हेतुभ्यो जाठरो वैश्वानरः प्रत्येयव्यः । तथाऽन्तःप्रतिष्ठानमपि श्रूयते - 'पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितं वेद' इति । तच्च जाठरे सम्भवति । तदप्युक्तं मूर्धेव सुतेजा इत्यादेर्विशेषात्कारणात्परमात्मा वैश्वानर इति । अत्र ब्रूमः - कुतो ह्येष निर्णयः ? यदुभयथापि विशेषप्रतिभाने सति परमेश्वरविषय एव विशेष आश्रयणीयो न जाठरविषय इति । अथवा भूताग्नेरन्तर्ब-
भामती
ननु को न आत्मा किं ब्रह्मेत्युपक्रमे आत्मब्रह्मशब्दयोः परमात्मनि रूढत्वेन तदुपपरक्तायां बुद्धौ वैश्वानराग्न्यादयः शब्दास्तदनुरोधेन परमात्मन्येव कथञ्चिन्नेतुं युज्यन्ते, न तु प्रथमावगतौ ब्रह्मात्मशब्दौ चरमावगतवैश्वानरादिपदानुरोधेनान्यथयितुं युज्येते । यद्यपि च वाजसनेयिनां वैश्वानरविद्योपक्रमे वैश्वानरं ह वै भगवान् सम्प्रति वेत्थ तं नो ब्रूहीत्यत्र नात्मब्रह्मशब्दौ स्तस्तथापि तत्समानार्थं छान्दोग्यवाक्यं तदुप-क्रममिति तेन निश्चिताथेन तद्विरोधेन वाजसनेयिवाक्यार्थो निश्चीयते । निश्चिताथेन ह्यनिश्चिताथं
भामती-व्याख्या
संशय - 'वैश्वानर' शब्द के द्वारा क्या जाठर अग्नि विवक्षित है ? या भूताग्नि ? या अग्न्यभिमान देवता ? या जीव ? अथवा परमेश्वर ?
पूर्वपक्ष - 'वैश्वानर' शब्द की शक्ति परमेश्वर में नहीं, अतः जाठराग्नि आदि में से किसी एक का ग्रहण किया जा सकता है।
शङ्का - "को न आत्मा किं ब्रह्म" - ऐसे उपक्रम वाक्य में 'आत्मा' और 'ब्रह्म' ये दोनों शब्द परमात्मा में रूढ होने के कारण पश्चात् उपस्थित 'वैश्वानर' शब्द में परमात्मपरता ही निश्चित होती है। प्रथमावगत 'ब्रह्म' और 'आत्मा' शब्द पश्चादुपस्थित वैश्वानरादि शब्दों के अनुरोध पर अन्य अर्थ (जाठराग्नि) के बोधक नहीं हो सकते। यद्यपि वाजसनेयी वृहदारण्यकोपनिषत् में वैश्वानर-विद्या का उपक्रम करते हुए कहा है - "वैश्वानरं ह वै भगवान्, सम्प्रति वेद तं नो ब्रूहि।" यहाँ न 'आत्म' शब्द है और न 'ब्रह्म' शब्द। तथापि उसके समानार्थक छान्दोग्योपनिषत् में वे दोनों शब्द प्रयुक्त हैं, अतः निश्चिताथंक वाक्य के
३१६ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. २ सू. २६
द्विष्ठावतिष्ठमानस्यैष निर्देशो भविष्यति, तस्यापि हि द्युलोकादिसंबन्धो मन्त्रवर्णादवगम्यते—'यो भानुना पृथिवीं द्यामुतेमामाततान रोदसी अन्तरिक्षम्' (ऋ० सं० १०।८८।३) इत्यादौ। अथवा तच्छरीराया देवताया ऐश्वर्ययोगाद् द्युलोकाद्यवयवत्वं भविष्यति। तस्मान्न परमेश्वरो वैश्वानर इति। अत्रोच्यते ॐ न तथादृष्ट्युपदेशादिति ॐ ॥
भामती व्यवस्थाप्यते, नानिश्चिताथेन निश्चितार्थम्। कर्मवच्च ब्रह्मापि सर्वशाखाप्रत्ययमेकमेव। न च द्युमूर्द्धत्वादिकं जाठरभूताग्निदेवताजीवात्मनामम्यतमस्यापि सम्भवति? न च सर्वलोकाश्रयफलभागिता। न च सर्वपाप्मप्रदाह इति परिशेष्यात्परमात्मैव वैश्वानर इति निश्चिते कुतः पुनरयमाशङ्कः—शब्दादिभ्योऽन्तःप्रतिष्ठानान्नेति चेत् इति? उच्यते—तदेवोपक्रमानुरोधेनान्यथा नीयते, यन्नेतुं शक्यम्। अशक्यो च वैश्वानराग्निशब्दावम्यथा नेतुमिति शङ्कितुरभिमानः। अपि चान्तःप्रतिष्ठितत्वं प्रादेशमात्रत्वं च न सर्वव्यापिनोऽपरिमाणस्य च परब्रह्मणः सम्भवतः। न च प्राणाहुत्यधिकरणताऽम्यत्र जठराग्नेर्युज्यते। न च गार्हपत्याविहृदयाविता ब्रह्मणः सम्भविनो। तस्मात् यथायोगं जाठरभूताग्निदेवताजीवानामन्यतमो वैश्वानरः, न तु ब्रह्म। तथा च ब्रह्मात्मशब्दावुपक्रमगतावप्यन्यथा नेतव्यौ। द्युमूर्द्धत्वादयश्च स्तुतिमात्रम्। अथ वा अग्निशरीराया देवताया ऐश्वर्ययोगाद् द्युमूर्द्धत्वादय उपपद्यन्त इति शङ्कितुरभिसन्धिः।
अत्रोत्तरम्—न, कुतः? तथा दृष्ट्युपदेशात्। अद्धा चरममन्यथा सिद्धं प्रथमावगतमन्यथयति। न
भामती-व्याख्या अनुरोध पर वाजसनेयी बृहदारण्यक का वाक्यार्थ निश्चित हो जाता है, क्योंकि यह अत्यन्त प्रसिद्ध न्याय है कि "निश्चिताथेन ह्यनिश्चिताथं व्यवस्थाप्यते, न त्वनिश्चिताथेन निश्चितार्थम्"। जैसे कर्म अन्यान्य शाखाओं में प्रतिपादित होने पर भी एक ही माना जाता है, वैसे ही ब्रह्म भी विभिन्न शाखाओं से अवगत एकरूप ही माना जाता है। द्युलोक जिसका मस्तक है, ऐसा पदार्थ जाठराग्नि, भूताग्नि, देवता और जीव—इनमें से कोई भी नहीं, न सर्वलोक-फल का भोक्ता और न सर्व पाप का प्रदाहक है, परिशेषतः परमात्मा ही वैश्वानर निश्चित होता है, अतः यह पूर्वपक्ष कैसे उठ सकता है कि "शब्दादिभ्योऽन्तःप्रतिष्ठानान्न"। अर्थात् 'वैश्वानर' शब्द ऐसी जाठराग्नि में रूढ है, जो केवल उदर के अन्दर अवस्थित है, अतः 'वैश्वानर' शब्द ब्रह्म का बोधक नहीं हो सकता।
समाधान—उपसंहार-वाक्य के अनुरोध पर वहाँ ही उपक्रम का अन्यथा नयन होता है, जहाँ वैसा करना सम्भव हो। 'वैश्वानर' और 'अग्नि'—इन दोनों शब्दों का अन्यथा नयन (अग्नि से भिन्न ब्रह्म का बोधकत्व) सम्भव नहीं—ऐसी पूर्वपक्षी की धारणा है। दूसरी बात यह भी है कि श्रुति में जो वैश्वानर के लिए अन्तःप्रतिष्ठितत्व (उदर में रहना) और प्रादेशमात्र में परिमित [अंगूठा और तर्जनी को पूरी तरह फैला देने से जो लम्बाई निकलती है, उसे प्रदेश कहते हैं, उसमें रहनेवाले पदार्थ को प्रादेशमात्र कहते हैं, ऐसा] कहा गया है, वह कहना सर्व-व्यापक और अपरिमित पर ब्रह्म के लिए कभी सम्भव नहीं हो सकता। शरीर में अवस्थित प्राणों की आहुति जाठराग्नि में ही सम्भव है, ब्रह्म में नहीं। हृदयादि में निहित गार्हपत्यादि अग्नियों की रूपकता भी ब्रह्म में समञ्जस नहीं होती। अतः जाठराग्नि, भूताग्नि, देवता और जीव—इनमें से कोई एक ही वैश्वानरास्पद हो सकता है, ब्रह्म नहीं। ऐसा निश्चय हो जाने पर उपक्रम वाक्य में जो 'ब्रह्म' और 'आत्मा' शब्द उपात्त हुए हैं, उनमें गौणी वृत्ति के द्वारा जाठराग्नि आदि की बोधकता पर्यवसित होती है। द्युलोकादि में मस्तकादिरूपता का प्रतिपादन केवल स्तुतिपरक है। अथवा अग्नि के अधिष्ठातृ देव में सर्वैश्वर्य के योग से उक्त कथन उपपन्न हो जाता है—ऐसा पूर्वपक्षी का आशय है।
सिद्धान्त—कथित पूर्वपक्ष का निराकरण करने के लिए कहा गया है—"न",
वैश्वानरस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३१७
न शब्दादिभ्यः कारणेभ्यः परमेश्वरस्य प्रत्याख्यानं युक्तम्, कुतः ? तथा जाठरापरित्यागेन दृष्ट्युपदेशात् । परमेश्वरदृष्टिर्हि जाठरे वैश्वानर इहोपदिश्यते - 'मनो ब्रह्मेत्युपासीत' ( छा० ३।१८।१ ) इत्यादिवत् । अथवा जाठरवैश्वानरोपाधिः परमेश्वर इह द्रष्टव्यत्वेनोपदिश्यते - 'मनोमयः प्राणशरीरो भारूपः' ( छा० ३।१४।२ ) इत्यादिवत् । यदि चेह परमेश्वरो न विवक्ष्येत, केवल एव जाठरोऽग्निर्विवक्ष्येत, ततो मूर्धैव सुतेजा इत्यादेर्विशेषस्यासंभव एव स्यात् । यथा तु देवताभूताग्निव्यपाश्रयेणाप्ययं विशेष उपपादयितुं न शक्यते, तथोत्तरसूत्रे वक्ष्यामः । यदि च केवल एव जाठरो विवक्ष्येत, पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितत्वं केवलं तस्य स्यान्न तु पुरुषत्वम् । पुरुषमपि चैनमधीयते वाजसनेयिनः- 'स एषोऽग्निर्वैश्वानरो यत्पुरुषः स यो हैतमेवमग्निं वैश्वानरं पुरुषं पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितं वेद' ( श० ब्रा० १०।६।१।११ ) इति । परमेश्वरस्य तु सर्वा-
भामती
तत्र चरमस्यानान्यथासिद्धिः प्रतीकोपदेशेन वा मनो ब्रह्मेतिवत् । तदुपाध्युपदेशेन वा मनोमयः प्राणशरीरो भारूप इतिवद् उपपत्तेः । व्युत्पत्त्या वा वैश्वानराग्निशब्दयोर्ब्रह्मवचनत्वान्नवान्यथासिद्धिः । तथा च ब्रह्माश्रयस्य प्रत्ययस्याध्यासन्तरे जाठरवैश्वानराह्वये क्षेपेण वा जाठरवैश्वानरोपाधिनि वा ब्रह्मण्युपास्ये वैश्वानरधर्माणां ब्रह्मधर्माणां च समावेश उपपद्यते । असम्भवादिति सूत्रावयवं व्याचष्टे ॐ यदि चेह परमेश्वरो न विवक्ष्येत इति ॐ । पुरुषमपि चैनमधीयत इति सूत्रावयवं व्याचष्टे ॐ यदि केवल एव इति ॐ । ब्रह्मोपाधितया नापि प्रतीकतयेत्यर्थः । न केवलमन्तःप्रतिष्ठं पुरुषमपीत्यपेरर्थः । अत एव यत् पुरुष इति पुरुषमनूद्य न वैश्वानरो विधीयते । तथा सति पुरुषे वैश्वानरदृष्टिरुपदिश्येत । एवं च परमेश्वरदृष्टिर्हि जाठरे वैश्वानर इहोपदिश्यत इति भाष्यं विरुध्येत । श्रुतिविरोधश्च - "स यो हैतमेवमग्निं वैश्वानरं पुरुषं पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितं वेद" इति वैश्वानरस्य हि पुरुषत्ववेदनमत्रानूद्यते, न तु पुरुषस्य वैश्वानरत्ववेदनम् ।
भामती-व्याख्या
क्योंकि 'तथादृष्ट्युपदेशात्' [ जाठराग्नि आदि में केवल ब्रह्म की दृष्टि या भावना का ही विधान किया गया है, अतः 'वैश्वानर' पद के वाच्यार्थ का बाध नहीं होता, उसमें अन्य पदार्थ का केवल ध्यान किया जाता है ]। आशय यह है कि वही अन्तिम वाक्य उपक्रम का अन्यथा नयन कर सकता है, जो अन्यथा सिद्ध ( उपपन्न ) न हो सके, प्रकृत में जाठराग्नि को प्रतीक मान कर वैसे ही ब्रह्म का उपदेश हो सकता है, जैसे मन में ब्रह्म की भावना का विधान होता है। अथवा 'वैश्वानर' और 'अग्नि' शब्द के द्वारा उपस्थित जाठराग्निरूप उपाधि के द्वारा पर ब्रह्म की वैसे ही उपासना प्रतिपादित है, जैसे "मनोमयः प्राणशरीरो भारूपः" ( छां. ३।१४।२ ) इत्यादि वाक्यों में मन और प्राणादिरूप उपाधियों के द्वारा आत्मा की प्रवृत्ति, निवृत्ति और संसरणादि अभिहित हैं। अथवा "विश्वश्चायं नरश्च, विश्वेषां वाऽयं नरः विश्वे नरा अस्य" - इत्यादि व्युत्पत्ति के द्वारा वैश्वानरादि शब्द ब्रह्म के वाचक हैं, अतः वे अन्यथा सिद्ध नहीं हो सकते । सारांश यह है कि ब्रह्मविषयिणी प्रतीति का जाठर वैश्वानर में प्रक्षेप करके ( जाठराग्नि को प्रतीक मानकर ) या जाठर वैश्वानररूप उपाधि के द्वारा उपास्यमान ब्रह्म में ब्रह्म के द्युमूर्धत्वादि धर्मों का अन्वय उपपन्न हो जाता है।
सूत्रगत 'असम्भवात्' - इस पद की व्याख्या करते हैं- "यदि चेह परमेश्वरो न विवक्ष्येत केवल एव जाठरोऽग्निर्विवक्ष्येत, ततो मूर्धैव सुतेजाः इत्यादेर्विशेषस्यासम्भव एव स्यात्" । "पुरुषमपि चैनमधीयते" - इस सौत्र वाक्य की व्याख्या की जाती है- "यदि च केवल एव जाठरो विवक्ष्येत, पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितत्वं केवलं तस्य स्यान्न तु पुरुषत्वम् ।" अर्थात् यदि ब्रह्म की उपाधि या प्रतीक के रूप में जाठराग्नि का निर्देश न होकर केवल जाठराग्नि
| ३१८ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. २ सू. २७ |
|---|
त्मत्वान्पुरुषत्वं पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितत्वं चोभयमुपपद्यते। ये तु ‘पुरुषविधमपि चैनमधीयते’ इति सूत्रावयवं पठन्ति, तेषामेषोऽर्थः—केवलजाठरपरिग्रहे पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितत्वं केवलं स्यान्न पुरुषविधत्वम्। पुरुषविधमपि चैनमधीयते वाजसनेयिनः—‘पुरुषविधं पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितं वेद’ इति। पुरुषविधत्वं च प्रकरणाद्यदधिदैवतं द्युमूर्धत्वादि पृथिवीप्रतिष्ठितत्वान्तं, यच्चाध्यात्मं प्रसिद्धं मूर्धत्वादि चुबुकप्रतिष्ठितत्वान्तं तत्परिगृह्यते ॥ २६ ॥
अत एव न देवता भूतं च ॥ २७ ॥
यत्पुनरुक्तं भूताग्नेरपि मन्त्रवर्णे द्युलोकादिसंबन्धदर्शनान्मूर्धैव सुतेजा इत्याद्यवयवकल्पनं तस्यैव भविष्यतीति, तच्छारीराया देवताया वैश्वर्ययोगादिति। तत्परिहर्तव्यम्। अत्रोच्यते—अत एवोक्तेभ्यो हेतुभ्यो न देवता वैश्वानरः। तथा भूताग्निरपि न वैश्वानरः। नहि भूताग्नेरौष्ण्यप्रकाशमात्रत्मकस्य द्युमूर्धत्वादिकल्पनोपपद्यते; विकारस्य विकारान्तरात्मत्वासंभवात्। तथा देवतायाः सत्यप्यैश्वर्ययोगे न द्युमूर्धत्वादिकल्पना संभवति, अकारणत्वात्परमेश्वर्यत्वाच्च। आत्मशब्दासम्भवश्च सर्वेष्वेषु पक्षेषु स्थित एव ॥ २७ ॥
भामती
तस्मात् स एषोऽग्निर्वैश्वानरो यदिति यदः पूर्वेण सम्बन्धः, पुरुष इति तत्र पुरुषद्दष्टेरुपदेश इति युक्तम् ॥ २५, २६ ॥
अत एवैतेभ्यः श्रुतिस्मृत्यवगतद्युमूर्धत्वादिसम्बन्धसर्वलोकाश्रयफलभागित्वसर्वपाप्मप्रदाहात्मब्रह्मपदोपक्रमेभ्यो हेतुभ्य इत्यर्थः। ‘यो भानुना पृथिवीं द्यामुतेमाम्’ इति मन्त्रवर्णोऽपि न केवलोष्ण्यप्रकाशविभवमात्रस्य भूताग्नेरिममीदृशं महिमानमाहापि तु ब्रह्मविकारतया तद्रूप्येणेति भावः ॥ २७ ॥
भामती-व्याख्या
का ही प्रतिपादन अपेक्षित होता, तब उस जाठराग्नि के लिए केवल अन्तःप्रतिष्ठितत्व ( शरीर के अन्दर रहना ) ही कहा जा सकता था, उसमें पुरुषत्व का विधान सम्भव नहीं होता, जैसा कि वाजसनेयी शाखा में कहा है—“स एषोऽग्निर्वैश्वानरो यत्पुरुषः” ( शत. ब्रा. १०.६।१।११ )। 'पुरुष' शब्द का अर्थ है—पूर्ण ( व्यापक )। जाठराग्नि व्यापक नहीं, अपितु उसके द्वारा उपलक्षित ब्रह्म ही पुरुष तत्त्व है। सूत्र में जो कहा है—“पुरुषमपि”, वहाँ प्रयुक्त 'अपि' शब्द का अर्थ यह है कि केवल अन्तःप्रतिष्ठितत्व का अभिधान न करके पुरुषत्व का भी विधान किया गया है। अत एव ( वैश्वानर में पुरुषत्व का विधान अपेक्षित होने के कारण ) पञ्चपादिकाकार का वह वक्तव्य भी निरस्त हो जाता है, जो कहा है कि 'उक्त श्रुति-वाक्य में पुरुष का अनुवाद करके वैश्वानरत्व का विधान किया गया है।' उस वक्तव्य को मान लेने पर पुरुष में वैश्वानर की भावना ( उपासना ) प्राप्त होगी। इतना ही नहीं “परमेश्वरदृष्टिर्हि जाठरे वैश्वानरे इहोपदिश्यते”—यह भाष्य भी विरुद्ध पड़ जाता है, अतः वैश्वानर में पुरुषत्व की भावना यहाँ अनुवादित है, पुरुष में वैश्वानरत्व की भावना नहीं। “स एषोऽग्निर्वैश्वानरो यत्”—यहाँ पर 'यत्' पद के द्वारा पूर्वोपस्थापित वैश्वानर का अनुवाद किया गया और ‘पुरुषः’—इस पद से पुरुषत्व का विधान किया जाता है॥ २५-२६ ॥
“अत एव न देवतां भूतं च”—इस सूत्र में 'अत एव' शब्द का अर्थ यह है कि ‘कथित श्रुति, स्मृति के द्वारा अवगत द्युमूर्धत्वादि का सम्बन्ध, सर्वलोकाश्रितफल-भोक्तृत्व, सर्वपाप-प्रदाह और आत्मा एवं ब्रह्म शब्द का उपक्रम’—इन हेतुओं से उक्त श्रुति में ‘वैश्वानर’ और ‘अग्नि’ पदों के द्वारा अग्नि के अभिमानी देव या भौतिक अग्नि का ग्रहण नहीं किया जा
[ वैश्वानरस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३१९
साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः ॥ २८ ॥
पूर्वं जाठराग्निप्रतीको जाठराग्न्युपाधिको वा परमेश्वर उपास्य इत्युक्तमन्तः- प्रतिष्ठितत्वाद्यनुरोधेन, इदानीं तु विनैव प्रतीकोपाधिकल्पनाभ्यां साक्षादपि परमेश्वरो- पासनपरिग्रहे न कश्चिद्विरोध इति जैमिनिराचार्यो मन्यते । ननु जाठराग्न्यपरिग्रहेऽ- न्तःप्रतिष्ठितत्ववचनं शब्दादीनि च कारणानि विरुध्येरन्निति । अत्रोच्यते--अन्तः- प्रतिष्ठितत्ववचनं तावन्न विरुध्यते । न हीह पुरुषविधं 'पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितं वेद' इति जाठराग्न्यभिप्रायेणेदमुच्यते, तस्याप्रकृतत्वादसंशब्दितत्वाच्च । कथं तर्हि ? यत्प्रकृतं मूर्द्धादिचुबुकानेषु पुरुषावयवेषु पुरुषविधत्वं कल्पितं तदभिप्रायेणेदमुच्यते-'पुरुष- विधं पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितं वेद' इति । यथा वृक्षे शाखां प्रतिष्ठितां पश्यतीति तद्वत् । अथवा यः प्रकृतः परमात्माऽध्यात्ममधिदैवतं च पुरुषविधत्वोपाधिस्तस्य यत्केवलं साक्षिरूपं तदभिप्रायेणेदमुच्यते-'पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितं वेद' इति । निश्चिते च पूर्वापरा- लोचनवशेन परमात्मपरिग्रहे तद्विषय एव वैश्वानरशब्दः केनचिद्योगेन वर्तिष्यते । विश्वश्चायं नरश्चेति, विश्वेषां वाऽयं नरः, विश्वे वा नरा अस्येति । वि वानरः पर- मात्मा, सर्वात्मत्वात् । विश्वानर एव वैश्वानरः, तद्धितोऽनन्यार्थः, राक्षसवायसा-
भामती
यदेतत्प्रकृतं मूर्द्धादिषु चुबुंकान्तेषु पुरुषावयवेषु द्युप्रभृतीन् पृथिवीपर्यन्तांस्त्रैलोक्यात्मनो वैश्वानरस्यावयवान् सम्पाद्य पुरुषविधत्वं तदभिप्रायेणेदमुच्यते ॐ पुरुषविधं पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितं वेद इति ॐ । अत्रावयवसम्पत्त्या पुरुषविधत्वं कार्यकारणसमुदायरूपपुरुषावयवमूर्द्धादिचुबुंकान्तः- प्रतिष्ठानाच्च पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितत्वं समुदायमध्यपतितत्वात्तदवयवानां समुदायिनाम् । अत्रैव निदर्शनमाह ॐ यथा वृक्षे शाखाम् इति ॐ । शाखाकाण्डमूलस्कन्धसमुदाये प्रतिष्ठिता शाखा तन्मध्यपतिता भवतीत्यर्थः । समाधानान्तरमाह ॐ अथवा इति ॐ । अन्तःप्रतिष्ठत्वं माध्यस्थ्यं तेन साक्षित्त्वं लक्षयति । एतदुक्तं भवति वैश्वानरः परमात्मा चराचरसाक्षीति । पूर्वपक्षोक्तोऽनुशयमुन्मूलयति ॐ निश्चिते च इति ॐ । विश्वात्मकत्वाद् वैश्वानरः प्रत्यगात्मा, विश्वेषां वाऽयं नरस्तद्विकारत्वात्प्रपञ्चस्य विश्वे नरा जीवा
भामती-व्याख्या
सकता । "यो भानुना पृथिवीं द्यामृतेमामाततान रोदसी अन्तरिक्षम्" ( ऋ. सं. १०।८८।३ ) अर्थात् जिसने अपने तेज के द्वारा पृथिवी और द्युलोक को व्याप्त कर रखा है, ऐसी अद्भुत महिमा से सम्पन्न यह भौतिक अग्नि कभी नहीं हो सकती, अपितु ब्रह्म ही ऐसा है-"तस्य भासा सर्वमिद विभाति" ( मुण्ड. २।२।१० ) । उस ब्रह्म का विकार होने के कारण भौतिक अग्नि को अपने मौलिक ब्रह्मतत्त्व के रूप में अवश्य प्रस्तुत किया जा सकता है ॥ २७ ॥
पुरुष के मूर्धा ( मस्तक ) से लेकर चुबुक ( ठोढ़ी ) तक के अवयवों में त्रैलोक्यात्मक वैश्वानर के द्युलोकादि अवयवरूपता का सम्पादन ( आरोप ) करके पुरुषविधत्व ( पुरुष- सदृशत्व ) की कल्पना की गई है - 'पुरुषविधं पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितम्' । उसके अभिप्राय से कहा गया है, अर्थात् जैसे वृक्ष के अवयव ( शाखादि ) में अवस्थित पक्षी को वृक्ष के अन्दर अवस्थित कहा जाता है, वैसे ही पुरुष के अवयवों में सम्पादित वैश्वानर को पुरुष के अन्दर अवस्थित कहा गया है, क्योंकि पुरुष अवयवी और मस्तकादि अवयव हैं, अवयवी में अवयव प्रतिष्ठित होते हैं, जैसे शाखा-काण्ड-मूल-स्कन्धादि वृक्ष में प्रतिष्ठित कहे जाते हैं । अन्तः प्रतिष्ठितत्व का उपपादन अन्य प्रकार से किया जाता है-'अथवा यः प्रकृतः परमात्मा" । अन्तः प्रतिष्ठितत्व का वाक्यार्थ है-मध्यस्थत्व, मध्यस्थत्व के द्वारा साक्षित्व उपलक्षित होता है । सारांश यह है कि वैश्वानरसंज्ञक परमात्मा समस्त चराचरात्मक प्रपञ्च के व्यवहार का
| ३२० | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. २ सू. ३१ |
|---|
दिवत् । अग्निशब्दोऽप्यग्रणीत्वादियोगाश्रयेण परमात्मविषय एव भविष्यति । गार्हपत्यादिकल्पनं प्राणाहुत्यधिकरणत्वं च परमात्मनोऽपि सर्वात्मत्वादुपपद्यते ॥ २८ ॥
कथं पुनः परमेश्वरपरिग्रहे प्रादेशमात्रश्रुतिरुपपद्यत इति तां व्याख्यातुमारभते —
अभिव्यक्तेरित्याश्मरथ्यः ॥ २९ ॥
अतिमात्रस्यापि परमेश्वरस्य प्रादेशमात्रत्वमभिव्यक्तिनिमित्तं स्यात् । अभिव्यज्यते किल प्रादेशमात्रपरिमाणः परमेश्वर उपासकानां कृते । प्रदेशविशेषेषु वा हृदयादिषूपलब्धिस्थानेषु विशेषेणाभिव्यज्यते । यतः परमेश्वरेऽपि प्रादेशमात्रश्रुतिरभिव्यक्तेरुपपद्यत इत्याश्मरथ्य आचार्यो मन्यते ॥ २९ ॥
अनुस्मृतेर्बादरिः ॥ ३० ॥
प्रादेशमात्रहृदयप्रतिष्ठेन वाऽयं मनसाऽनुस्मर्यते तेन प्रादेशमात्र इत्युच्यते । यथा प्रस्थमिता यवाः प्रस्था इत्युच्यन्ते, तद्वत् । यद्यपि च यवेषु स्वगतमेव परिमाणं प्रस्थसम्बन्धादुच्यते । तथापि प्रयुक्तायाः प्रादेशमात्रश्रुतेः सम्भवति यथाकथंचिदनुस्मरणमालम्बनमित्युच्यते । प्रादेशमात्रत्वेन वायमप्रादेशमात्रोऽप्यनुस्मरणीयः प्रादेशमात्रश्रुत्यर्थवत्त्वाय । एवमनुस्मृतिनिमित्ता परमेश्वरे प्रादेशमात्रश्रुतिरिति बादरिराचार्यो मन्यते ॥ ३० ॥
संपत्तेरिति जैमिनिस्तथा हि दर्शयति ॥ ३१ ॥
संपत्तिनिमित्ता वा स्यात्प्रादेशमात्रश्रुतिः । कुतः ? तथा हि — समानप्रकरणं वाजसनेयिब्राह्मणं द्युप्रभृतीन्पृथिवीपर्यन्तांस्त्रैलोक्यात्मनो वैश्वानरस्यावयवानध्यात्म-
भामती
वाऽऽत्मानोऽस्य तादात्म्येनेति ॥ २८ ॥
साकल्येनोपलब्धासम्भवादुपासकानामनुग्रहायानन्तोऽपि परमेश्वरः प्रादेशमात्रमात्मानमभिव्यनक्तीत्याह ॐ अतिमात्रस्यापि इति ॐ । अतिक्रान्तो मात्रां परिमाणमतिमात्रः । ॐ उपासकानां कृते ॐ उपासकार्थमिति यावत् । व्याख्यान्तरमाह ॐ प्रदेशविशेषेषु वा इति ॐ ॥ २९, ३० ॥
मूर्द्धानमुपक्रम्य चुबुकान्तो हि कायप्रदेशः प्रदेशमात्रः । तत्रैव त्रैलोक्यात्मनो वैश्वानरस्यावयवान् सम्पादयन् प्रादेशमात्रं वैश्वानरं दर्शयति ॥ ३१ ॥
भामती-व्याख्या
साक्षी है । अथवा 'विश्वे नरा जीवा आत्मानोऽस्य' इस व्युत्पत्ति के अनुसार 'वैश्वानर' शब्द का अर्थ सर्व जीव-तदात्म्यापन्न ब्रह्म ॥ २८ ॥
आचार्य आश्मरथ्य का कहना है कि ब्रह्म का साकल्येन उपलब्ध सम्भव नहीं, अतः वह अनन्त और अपरिमित होते हुए भी अपने उपासकों पर अनुग्रह करने के लिए अपने प्रादेशमात्र (प्रदेश के समान स्वल्प स्थान में रहने वाले) आंशिक स्वरूप को प्रकट कर देता है । 'अतिमात्र' शब्द का अर्थ अपरिमित या प्रमाणातीत है — 'अतिक्रान्तो मात्रामिति अतिमात्रः' । 'उपासकानां कृते' का अर्थ है — उपासकानुग्रहार्थम् । 'प्रादेशमात्र' शब्द की अन्य व्याख्या इस प्रकार की जा सकती है कि 'प्रदेशेषु हृदयादिषु अभिव्यज्यते' अर्थात् उस व्यापक अनन्त परमात्मा की अभिव्यक्ति हृदयादि रूप प्रदेशमात्र स्थानों में होती है, अतः उसे प्रादेशमात्र कह दिया गया है ॥ २९, ३० ॥
मस्तक से लेकर चुबुक-पर्यन्त यह काय-भाग प्रदेशमात्र है, इसी में त्रैलोक्यात्मक
वैश्वानरस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३२१
मूर्धप्रभृतिषु चुबुकपर्यन्तेषु देहावयवेषु संपादयत्प्रादेशमात्रसंपत्तिं परमैश्वरस्य दर्श- यति—'प्रादेशमात्रमिव ह वै देवाः सुविदिता अभिसंपन्नास्तथा नु व एतान्वक्ष्यामि यथा प्रादेशमात्रमेवाभिसंपादग्रिष्यामीति । स होवाच मूर्धानमुपदिशन्नुवाचैष वा अतिष्ठा वैश्वानर इति। चक्षुषी उपदिशन्नुवाचैष वै सुतेजा वैश्वानर इति । नासिके उपदिशन्नुवाचैष वै पृथग्वर्त्मात्मा वैश्वानर इति। मुख्यमाकाशमुपदिशन्नुवाचैष बहुलो वैश्वानर इति । मुख्या अप उपदिशन्नुवाचैष वै रयिर्वैश्वानर इति । चुबुकमुपदिशन्नु- वाचैष वै प्रतिष्ठा वैश्वानर इति' । चुबुकमित्यधरं मुखफलकमुच्यते । यद्यपि वाजस- नेयके द्यौरतिष्ठात्वगुणा समाम्नायत आदित्यश्च सुतेजस्त्वगुणः । छान्दोग्ये पुनद्यौः सुतेजस्त्वगुणा समाम्नायत आदित्यश्च विश्वरूपत्वगुणः । तथापि नैतावता विशेषेण किंचिद्धीयतं, प्रादेशमात्रश्रुतेरविशेषात् । सर्वशाखाप्रत्ययत्वाच्च । संपत्तिनिमित्तां प्रादेशमात्रश्रुतिं युक्ततरां जैमिनिराचार्यो मन्यते ॥ ३१ ॥
आमनन्ति चैनमस्मिन् ॥ ३२ ॥
आमनन्ति चैनं परमेश्वरमस्मिन् मूर्धचुबुकान्तराले जाबालाः—'य एषोऽनन्तोऽ- व्यक्त आत्मा सोऽविमुक्ते प्रतिष्ठित इति । सोऽविमुक्तः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति । वरणायां नास्यां च मध्ये प्रतिष्ठित इति । का वै वरणा का च नासीति' (जाबाल. १) । तत्र चेमामेव नासिकां या सर्वाणीन्द्रियकृतानि पापानि वारयतीति सा वरणा, सर्वाणीन्द्रियकृतानि पापानि नाशयतीति सा नासीति वरणा नासीति निरुच्य पुनरप्यामनन्ति—'कतमा चास्य स्थानं भवतीति । भ्रुवोर्ध्राणस्य च यः संधिः स एष द्युलोकस्य परस्य च संधिर्भवतीति' (जाबा. १) । तस्मादुपपन्ना परमेश्वरे प्रादेशमात्र- श्रुतिः । अभिविमानश्रुतिः प्रत्यगात्मत्वाभिप्रायो । प्रत्यगात्मतया सर्वैः प्राणिभिरभि- विमीयत इत्यभिविमानः । अभिगतो वाऽयं प्रत्यगात्मत्वाद्विमानश्च मानवियोगादित्य- भिविमानः । अभिविमिमीते वा सर्वं जगत्कारणत्वादित्यभिविमानः । तस्मात्परमेश्वरो
भामती
अत्रैव जाबालश्रुतिसंवादमाह सूत्रकारः — ॐ आमनन्ति चैनमस्मिन् अविमुक्ते ॐ अविद्योपाधिक- लिप्तावच्छेदे जीवात्मनि स खल्वविमुक्तः, तस्मिन् प्रतिष्ठितः परमात्मा तादात्म्यात् । अत एव हि श्रुतिः—अनेन जीवेनात्मनेति । अविद्याकल्पितत्वेन भेदमाश्रित्याधाराधेयभावः । वरणा भ्रूः । शेष-
भामती-व्याख्या
वैश्वानर के अवयवों का आरोप करके वैश्वानर में प्रादेशमात्रता का गौण व्यवहार महर्षि जैमिनि मानते हैं ॥ ३१ ॥
जाबालोपनिषत् में आए एक संवाद के द्वारा भी सूत्रकार प्रादेशमात्रता का उपपादन करते हैं—"आमनन्ति चैनमस्मिन्" । "एषोऽनन्तोऽव्यक्त आत्मा सोऽविमुक्ते प्रतिष्ठितः”—यहाँ जीव को अविमुक्त इस लिए कह दिया है कि वह अविद्यारूप उपाधि के द्वारा उपहित या परिच्छिन्न है । उस अविमुक्त ( जीव ) में तादात्म्येन परमात्मा अवस्थित है, इसी लिए परमेश्वर के वैसे ही संकल्प का प्रदर्शन श्रुति करती है—"अनेन जीवेनात्माननुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि" ( छां. ६।३।२ ) । यद्यपि जीव और ब्रह्म का वास्तविक भेद न होने के कारण 'एषोऽनन्तः अविमुक्ते प्रतिष्ठितः'—इस प्रकार का आधार-आधेयभाव सम्भव नहीं, तथापि अविद्या-कल्पित भेद को लेकर जीव को आधार और ब्रह्म को आधेय कह दिया गया है । उक्त श्रुति में आए 'वरणा' शब्द का सांकेतिक अर्थ भ्रू ( भौं ) है । शेष भाष्य सुगम और
४१
३२२ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. २ सू. ३२
वैश्वानर इति सिद्धम् ॥ ३२ ॥
इति श्रीमच्छङ्करभगवत्पादकृतौ शारीरकमीमांसाभाष्ये
प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ २ ॥
भामती
मतिरोहितार्थम् ॥ ३२ ॥
इति श्रीवाचस्पतिमिश्रविरचिते शारीरकमीमांसाभाष्यविभागे भामत्यां
प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः
भामती-व्याख्या
स्पष्टार्थक है ॥ ३२ ॥
भामतीव्याख्यायां प्रथमाध्यायस्य
द्वितीयः पादः समाप्तः
द्युभ्वाद्यायतनस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दोसहितभामतीसंवलितम् ३२३
प्रथमाध्याये तृतीयः पादः।
[ अत्रास्पष्टब्रह्मलिङ्गानां प्रायो ज्ञेयब्रह्मविषयाणां विचारः ]
( १ द्युभ्वाद्यधिकरणम्। सू० १-७ )
द्युभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात् ॥ १ ॥
इदं श्रूयते — ‘यस्मिन्द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं मनः सह प्राणैश्च सर्वैः। तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुञ्चथामृतस्यैष सेतुः’ (मुण्ड० २।२।५) इति। अत्र यदेतद् द्युप्रभृतीनामामोतत्ववचनादायतनं किंचिदवगम्यते, तत्किं परं ब्रह्म स्याद्, आहोस्विदर्थान्तरमिति संदिह्यते। तत्रार्थान्तरं किमप्यायतनं स्यादिति प्राप्तम्, कस्मात्? ‘अमृतस्यैष सेतुः’ इति श्रवणात्। पारवान्हि लोके सेतुः प्रख्यातः। न च परस्य ब्रह्मणः पारवत्त्वं शक्यमभ्युपगन्तुम्, ‘अनन्तमपारम्’ (बृह० २।४।१२) इति श्रवणात्।
भामती
इह ज्ञेयत्वेन ब्रह्मोपक्षिप्यते। तत्र
पारवत्त्वेन सेतुत्वाद्भेदे षष्ठ्याः प्रयोगतः।
द्युभ्वाद्यायतनं युक्तं नामृतं ब्रह्म कर्हिचित् ॥
पारावारमध्यपाती हि सेतुः ताभ्यामवच्छिद्यमानो जलविधारको लोके दृष्टः, न तु बन्धहेतुमात्रम्, हडिनिगडादिष्वपि प्रयोगप्रसङ्गात्। न चानवच्छिन्नं ब्रह्म सेतुभावमनुभवति। न चामृतं सद् ब्रह्मामृतस्य सेतुरिति युज्यते। न च ब्रह्मणोऽन्यदमृतमस्ति, यस्य तत्सेतुः, स्यात्। न चाभेदे षष्ठ्याः प्रयोगो दृष्टपूर्वः। तदिदमुक्तम् ॐ अमृतस्यैष सेतुरिति श्रवणाद् इति ॐ । अमृतस्येति श्रवणात्,
भामती-व्याख्या
इस पाद में ज्ञेय ब्रह्म का विचार प्रस्तुत है। इस अधिकरण के विषयादि इस प्रकार हैं—
विषय — “यस्मिन् द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं मनः सह प्राणैश्च सर्वैः। तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुञ्चथामृतस्यैष सेतुः॥ (मुण्ड. २।२।५) अर्थात् जिस परम तत्त्व में द्युलोक' पृथिवी, आकाश, मन और सब इन्द्रियाँ अवस्थित हैं। उसी आधार तत्त्व को आत्मा समझो और अनात्मा (अपर विद्या) के प्रतिपादक वचनों का परित्याग करो। इसी एक तत्त्व का ज्ञान अमृत (मोक्ष) का सेतु (संसार सागर का पारगामी बाँध) है।
संशय — उक्त श्रुति के द्वारा प्रतिपादित द्युलोकादि का आधार तत्त्व क्या ब्रह्म से भिन्न कोई अन्य पदार्थ है? अथवा ब्रह्म?
पूर्वपक्ष —
पारवत्त्वेन सेतुत्वाद् भेदे षष्ठ्याः प्रयोगतः।
द्युभ्वाद्यायतनं युक्तं नामृतं ब्रह्म कर्हिचित् ॥
अर्थात् द्युलोकादि का आधार ब्रह्म से भिन्न कोई अन्य पदार्थ ही होगा, क्योंकि लोक में ऐसे बन्धे को सेतु कहा जाता है, जो सागर, नदी या तालाब के मध्य में मिट्टी या पत्थर से बाँधा गया हो एवं इस पार और उस पार के दोनों तटों के बीच में अवस्थित हो। 'षिञ् बन्धने' धातु से निष्पन्न 'सेतु' शब्द का प्रयोग उक्त अर्थ को छोड़ कर केवल बन्धन के साधन में नहीं होता, अन्यथा हडि [प्राचीन कारागारों में जिस बड़े काठ में छेद करके चोरादि का पैर फँसा दिया जाता था, जिसके आधार पर 'काठ मारना', 'काठ में पैर देना' आदि कहावतें प्रचलित हैं, उस काठ की बेड़ी को हडि कहते हैं] और निगड़ (लोहे की साँकल या हथकड़ी) आदि बन्धन-साधनों में 'सेतु' शब्द का प्रयोग प्रसक्त होगा। अनवच्छिन्न ब्रह्म सर्वथा अवच्छेद-
| ३२४ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. ३ सू. १ |
|---|
अर्थान्तरे चायतने परिगृह्यमाणे स्मृतिप्रसिद्धं प्रधानं परिग्रहीतव्यं, तस्य कारणत्वा-
भामती
सेतुरिति श्रवणाद् - इति योजना । तत्रामृतस्येति श्रवणादपि विशदतया न व्याख्यातम् । सेतुरिति श्रवणादिति व्याचष्टे ॐ पारवान् इति ॐ । तथा च पारवत्यमृतव्यतिरिक्ते सेतावनुश्रीयमाणे प्रधानं वा सांख्यपरिकल्पितं भवेत् । तत् खलु स्वकार्योपहितमर्यादतया पुरुषं यावदगच्छद्भवति पारवत्, भवति च द्युभ्वाद्यायतनं तत्प्रकृतित्वात् , प्रकृत्यायतनास्तत्वाच्च विकाराणां भवति चात्माऽऽत्मशब्दस्य स्वभाववचनत्वात् , प्रकाशात्मा प्रदीप इतिवत् । भवति चास्य ज्ञानमपवर्गोपयोगि, तदभावे प्रधानाद्विवेकेन पुरुषस्यानवधारणादपवर्गानुपपत्तेः । यदि त्वस्मिन् प्रमाणाभावेन न परितुष्यति, अस्तु तर्हि नामरूपबीजशक्तिभूतमव्याकृतं भूतसूक्ष्मं द्युभ्वाद्यायतनं, तस्मिन् प्रामाणिके सर्वस्योक्तस्योपपत्तेः । एतदपि प्रधानोपन्यासेन
भामती-व्याख्या
विनिर्मुक्त होने के कारण सेतु नहीं कहा जा सकता, क्योकि अमृत का सेतु अमृत का प्रापक होता है, ब्रह्म स्वयं अमृतरूप है, किसी अन्य अमृत का प्रापक नहीं। ब्रह्म से भिन्न और कोई अमृत तत्त्व नहीं होता, जिसका प्रापक ब्रह्म हो सके। ब्रह्म से भिन्न यदि कोई अमृत नहीं, ब्रह्म ही अमृत है, तब उसके लिए जैसे 'ब्रह्म ब्रह्मणः सेतुः' - ऐसा प्रयोग नहीं होता, वैसे ही 'ब्रह्म अमृतस्य सेतुः'-ऐसा भी नहीं कहा जा सकता, क्योंकि षष्ठी विभक्ति का प्रयोग अभेद में नहीं, भेद में ही होता है। भाष्यकार यही कह रहे हैं- "अमृतस्यैष सेतुरिति श्रवणात्।" यहाँ 'अमृतस्येति श्रवणात्' और 'एष सेतुरिति श्रवणात्' - ऐसा अन्वय विवक्षित है, इस प्रकार पूर्व पक्षी अपने पक्ष की सिद्धि में दो हेतुओं का प्रदर्शन करना चाहता है-(१) भेदार्थक षष्ठी विभक्ति का प्रयोग और (२) परिच्छिन्नार्थ-बोधक 'सेतु' शब्द का ग्रहण। इन दो हेतुओं में प्रथम हेतु अत्यन्त स्पष्ट होने के कारण व्याख्या की अपेक्षा नहीं रखता, अतः द्वितीय हेतु 'सेतुरिति श्रवणात्' की व्याख्या की जा रही है- "पारवान् हि लोके सेतुः प्रख्यातः"। इस प्रकार परवान् [ जिस पदार्थ को पार किया जा सके, ऐसे देशतः परिच्छिन्न ] और अमृत ( ब्रह्म ) से भिन्न किसी सेतु पदार्थ का अनुसन्धान होने पर वह सांख्य-परिकल्पित प्रधान ( प्रकृति ) तत्त्व हो सकता है। वह यद्यपि सांख्य-मतानुसार नित्य ( कालतः अपरिच्छिन्न ) और व्यापक ( देशतः अपरिच्छिन्न ) माना गया है, तथापि वस्तु-परिच्छेद-रूप पार से युक्त ( पारवान् ) है, क्योंकि प्रकृति अपने प्राकृत कार्य-वर्ग से मर्यादित है अर्थात् वह अपने महदादि परिणाम को ही अपने आक्रोड ( तादात्म्य ) में ले सकती है, पुरुष-पर्यन्त नहीं जा सकती, पुरुष-तादात्म्यापत्ति को वस्तुतः प्राप्त नहीं कर सकती, जैसा कि श्रुति कहती है- "अव्यक्तात् पुरुषः परः, ( कठो. ३।११ ) । अत एव अमृत पुरुष से भिन्न और द्युभ्वादि का आयतन है, क्योंकि वह द्युभ्वादि की प्रकृति ( उपादान कारण ) है और समस्त विकार-वर्ग प्रकृत्यायतनेक ( प्रकृत्याश्रित ) होता है। "तमेव जानथ आत्मानम्" ( मुण्ड. २।२।५ ) इस वाक्य में कथित आत्मा भी प्रधान तत्त्व है, क्योंकि यहाँ 'आत्मा' शब्द स्वभाव का वाचक है, जैसे कहा जाता है- 'प्रकाशात्मा प्रदीपः', वैसे ही प्रधान भी त्रिगुणात्मा है। अमृत ( मोक्ष ) का सेतु ( प्रापक ) भी प्रधान है, क्योंकि उसका ज्ञान मोक्ष का उपयोगी है, प्रधान के ज्ञान का अभाव होने पर प्रधान और पुरुष का विवेक-ग्रह न हो सकेगा, तब अपवर्ग की प्राप्ति क्योंकर होगी? यदि सांख्य-सम्मत प्रधान की अशाब्दता ( अप्रामाणिकता ) के कारण प्रधान-पक्ष में परितोष नहीं, तब वेदान्त-सम्मत अव्यक्त ( भूतसूक्ष्म ) को द्युभ्वादि का आयतन माना जा सकता है, वह प्रामाणिक है, उसमें अपरतोष का कोई कारण नहीं। प्रधान-पक्ष-परिग्रह के द्वारा ही भाष्यकार ने अव्यक्त-पक्ष भी सूचित कर दिया है।
द्युभ्वाद्यायतनस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३२५
द्यायतनत्वोपपत्तेः। श्रुतिप्रसिद्धो वा वायुः स्यात्, ‘वायुर्वै गोतम तत्सूत्रं वायुना वै गौतम सूत्रेणायं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि संदृब्धानि भवन्ति' (बृह० ३।७।२ इति वायोरपि विधारणत्वश्रवणात्। शारीरो वा स्यात्, तस्यापि भोक्तृत्वाद्भोग्यं प्रपञ्चं प्रत्यायतनत्वोपपत्तेरित्येवं प्राप्त इदमाह-द्युभ्वाद्यायतन-मिति। द्यौश्च भूश्च द्युभुवौ, द्युभुवावादी यस्य तदिदं द्युभ्वादि। यदेतदस्मिन्वाक्ये
भामती
सूचितम्। अथ तु साक्षाच्छ्रुत्युक्तं द्युभ्वाद्यायतनमाद्रियसे, ततो वायुरेवास्तु। ‘वायुना वै गौतम सूत्रेणायं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि संदृब्धानि भवन्ति' इति श्रुतेः। यदि त्वात्मशब्दाभिधेयत्वं न विद्यत इति न परितुष्यसि, भवतु तर्हि शारीरस्तस्य भोक्तुर्भोग्यान् द्युप्रभृतीन् प्रत्यायतनत्वात्। यदि पुनरस्य द्युभ्वाद्यायतनस्य सर्वज्ञश्रुतेरत्रापि न परितुष्यसि, भवतु ततो हिरण्यगर्भ एव भगवान् सर्वज्ञः सूत्रात्मा द्युभ्वाद्यायतनम्। तस्य हि कार्यत्वेन पारवत्त्वं चामृतात्परब्रह्मणो भेदश्चेत्यादि सर्वमुपपद्यते। अयमपि वायुना वै गौतम सूत्रेणेति श्रुतिमुपन्यस्यता सूचितः। तस्मादयं द्युप्रभृतीनामायतनमिति।
एवं प्राप्तेऽभिधीयते। द्युभ्वाद्यायतनं परब्रह्मैव, न प्रधानाद्याकृतवायुशारीरहिरण्यगर्भाः। कुतः? स्वशब्दात्।
धारणाद्धामृतत्वस्य साधनाद्वाऽस्य सेतुता।
पूर्वपक्षेऽपि मुख्यर्थः सेतुशब्दो हि नेष्यते॥
नहि मृद्दारुमयो मूर्त्तः पारावारमध्यवर्ती पाथसां विधारको लोकसिद्धः सेतुः प्रधानं वाऽव्याकृतं
भामती-व्याख्या
यदि साक्षात् श्रुति-प्रतिपादित पदार्थ को ही द्युभ्वादि का आयतन मानना अभीष्ट है, तब वायु का ग्रहण किया जा सकता है, क्योंकि श्रुति स्पष्ट कहती है—"वायुना वै गौतम सूत्रेणायं च लोकः पारश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि संदृब्धानि भवन्ति” (बृह० उ० ३।७।१)। अर्थात् वायु ही वह एक सूत्र (धागा) है, जिसमें सभी लोक, और भूत गुंथे हुए हैं।
यदि वायु को 'आत्मा' शब्द का अभिधेय नहीं माना जा सकता, तब शारीर (जीवात्मा) को द्युभ्वादि का आयतन कहा जा सकता है, क्योंकि वह भोक्ता होने के कारण भोग्यरूप द्युलोकादि का आयतन हो सकता है। जीव अपने अदृष्टों के द्वारा जगत् का स्रष्टा (उपादान कारण) और ब्रह्म से भिन्न होने के कारण अमृत (ब्रह्म) का सेतु (प्रापक) भी है। यदि द्युभ्वादि के आयतन पदार्थ में “यः सर्वज्ञः सर्ववित्" (मुण्ड० २।२।७) इस प्रकार श्रुत सर्वज्ञत्व की जीव में उपपत्ति नहीं हो सकती, तब सर्वज्ञ भगवान् हिरण्यगर्भ को द्युभ्वादि का आयतन मान सकते हैं, क्योंकि वह विराट् शरीरावच्छिन्न होने के कारण कार्य (परिच्छिन्न) है, अतः पारवान् एवं अमृतरूप परब्रह्म से भिन्न होने के कारण अमृत का सेतु (प्रापक) है—इस प्रकार सभी विशेषणों का सामञ्जस्य हिरण्यगर्भ में हो जाता है। "वायुना वै गौतम सूत्रेण" (बृह० उ० ३।७।२) इस श्रुति का उल्लेख करके भाष्यकार ने यह सूत्रात्मा हिरण्यगर्भ का पक्ष भी सूचित किया है।
सिद्धान्त—द्युभ्वादि का आयतन परब्रह्म ही है, प्रधानादि (प्रधान, अव्याकृत, वायु, जीव और हिरण्यगर्भ) नहीं, क्योंकि स्वकीय (स्वोपस्थापक) आत्मादि शब्दों के द्वारा यहाँ पर ब्रह्म ही आयतनत्वेन उपस्थित है एवं
धारणाद्धामृतत्वस्य साधनाद्वाऽस्य सेतुता।
पूर्वपक्षेऽपि मुख्यार्थः सेतुशब्दो हि नेष्यते॥
'सेतु' शब्द का मुख्य अर्थ जो लोक में प्रसिद्ध है—'मिट्टी या लकड़ी का बाँध', वह तो
| ३२६ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. ३ सू. १ |
|---|
द्यौः पृथिव्यन्तरिक्षं मनः प्राणा इत्येवमात्मकं जगदोतत्वेन निर्दिष्टं तस्यायतनं परं ब्रह्म भवितुमर्हति । कुतः ? स्वशब्दाद्, आत्मशब्दादित्यर्थः । आत्मशब्दो हीह भवति — 'तमेवैकं जानथ आत्मानम्' इति । आत्मशब्दश्च परमात्मपरिग्रहे सम्यगवकल्पते, नार्थान्तरपरिग्रहे । क्वचिच्च स्वशब्देनैव ब्रह्मण आयतनत्वं श्रूयते — 'सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः' (छा० ६।८।४) इति । स्वशब्देनैव चेह पुरस्तादुपरिष्टाच्च ब्रह्म संकीर्त्यते — 'पुरुष एवेदं विश्वं कर्म तपो ब्रह्म परामृतम्' इति । 'ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्ताद् ब्रह्म पश्चाद्ब्रह्म दक्षिणतश्चोत्तरेण (मुण्ड० २।२।११) इति च ।
भामती
वा वायुर्वा जीवो वा सूत्रात्मा वाऽभ्युपेयते । किन्तु पारवत्तामात्रपरो लाक्षणिकः सेतुशब्दोऽभ्युपेयः । सोऽस्माकं पारवत्तावर्जं विधारणत्वमात्रेण योगमात्राद्रूढिं परित्यज्य प्रवर्त्स्यति । जीवानामामृतत्वपदप्राप्ति-साधनत्वं वाऽऽत्मज्ञानस्य पारवत एव लक्षयिष्यति । अमृतशब्दश्च भावप्रधानः, यथा 'द्व्येकयोर्द्विवचनैक-वचने' इत्यत्र द्वित्वैकत्वे द्व्येकशब्दार्थो, अन्यथा द्व्यकेष्विति स्यात् । तदिदमुक्तं भाष्यकृता ॐ अमृतत्व-साधनत्वाद् इति ॐ । तथा चामृतस्येति च सेतुरिति च ब्रह्मणि द्युभ्वाद्यायतन उपपत्स्येते । अत्र च स्वशब्दादिति तन्त्रोच्चरितगात्मशब्दादिति च सदायतना इति सच्छब्दादिति च ब्रह्मशब्दादिति च सूचयति । सर्वे ह्येतेऽस्य स्वशब्दाः ।
भामती-व्याख्या
पूर्वपक्ष में भी नहीं अपनाया जा सकता, क्योंकि वैसा पदार्थ प्रधान, अव्याकृत, वायु, जीव और हिरण्यगर्भ में से कोई भी नहीं। हाँ, पारवत्ता (परिच्छिन्नता) मात्र में 'सेतु' शब्द की लक्षणा अवश्य की जा सकती है, वैसा तो हमारे (सिद्धान्ती के) पक्ष में भी सम्भव है अर्थात् पारवत्ता (परिच्छिन्नता) को छोड़ कर विधारणत्वमात्र की विवक्षा की जा सकती, अतः 'षिञ् बन्धने' धातु से निष्पन्न 'सेतु' शब्द अपने लोक-प्रसिद्ध रूढ अर्थ का परित्याग करके धारणरूप (बन्धनात्मक) योगार्थ को लेकर प्रवृत्त हो जायगा, अतः 'अमृतस्य सेतुः' का अर्थ 'अमृतत्वस्य धारकं ब्रह्म' — ऐसा अर्थ सम्पन्न हो जायगा । अथवा 'अमृतत्वस्य (जीवानां मोक्षस्य) साधनं ब्रह्मज्ञानम्' — ऐसे अर्थ में लक्षणा की जा सकती है । 'अमृत' शब्द अमृतत्वरूप भावार्थपरक वैसे ही माना जा सकता है, जैसे "द्व्येकयोर्द्विवचनैकवचने" (पा० सू० १।४।२२) यहाँ 'द्वि' और 'एक' शब्द से द्वित्व और एकत्व विवक्षित होता है, अत एव द्वित्व और एकत्व पदार्थों के दो होने के कारण 'द्व्यकयोः' यहाँ द्विवचन सम्पन्न हो जाता है, अन्यथा दो और एक को मिलाने पर बहुत संख्या हो जाती है, अतः 'द्व्यकेषु' — इस प्रकार का प्रयोग होना चाहिए । इस वस्तु-स्थिति को ध्यान में रख कर भाष्यकार ने कहा है — "अमृतत्वसाधनत्वात्" । इस प्रकार 'अमृतस्य' और 'सेतु' — ये दोनों निर्देश ब्रह्म को द्युभ्वादि का आयतन मान लेने पर उपपन्न हो जाते हैं। यहाँ 'स्वशब्दात्' — यह तन्त्रोच्चरित 'स्वशब्द' का एक वार उच्चारण किया गया है [तन्त्र और प्रसङ्ग का लक्षण श्री भाष्यकार ने किया है—
साधारणं भवेत् तन्त्रं परार्थे त्वप्रयोजकः ।
एवमेव प्रसङ्गः स्याद् विद्यमाने स्वके विधौ ॥ (शा० भा० पृ० २०१६)
अनेक प्रधान कर्मों का उपकार जिस अङ्ग कर्म के एक वार के अनुष्ठान से ही सम्पन्न हो जाता है, उस अङ्ग कर्म को तन्त्रानुष्ठित और अनेक अर्थों का बोध कराने के लिए सकृत् उच्चरित शब्द को तन्त्रोच्चरित कहा जाता है । अन्यार्थ-प्रयुक्त कर्म का प्रसङ्गतः अन्यार्थ-साधन प्रसङ्ग कहलाता है, जैसे आभिक्षा की निष्पत्ति के लिए तपे दूध में दधि डालना
द्युभ्वाद्यायतनस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३२७
तत्र त्वायतनायतनवद्भावश्रवणात् । सर्वं ब्रह्मेति च सामानाधिकरण्यात् । यथानेका- त्मको वृक्षः शाखा स्कन्धो मूलं चेत्येवं नानारसो विचित्र आत्मेत्याशङ्का सम्भवति, तां निवर्तयितुं सावधारणमाह ‘तमेवैकं जानथ आत्मानम्’ इति । एतदुक्तं भवति — न कार्यप्रपञ्चविशिष्टो विचित्र आत्मा विज्ञेयः । किं तर्हि ? अविद्याकृतं कार्यप्रपञ्चं विद्यया प्रविलापयन्तस्तमेवैकमायतनभूतमात्मानं जानथैकरसमिति । यथा यस्मि- न्नास्ते देवदत्तस्तदानयेत्युक्त आसनमेवानयति न देवदत्तम् , तद्वदायतनभूतस्यैवैकर- सस्यात्मनो विज्ञेयत्वमुपदिश्यते । विकारानृताभिसन्धस्य चापवादः श्रूयते—‘मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति (का० २।४।११) इति । सर्वं ब्रह्मेति तु सामा- नाधिकरण्यं प्रपञ्चविलापनार्थं, नानेकरसताप्रतिपादनार्थम् । ‘स यथा सैन्धवघनोऽ- नन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नो रसघन एवैवं वा अरेऽयमात्मानन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानघन एव’ (बृह० ४।५।१३) इत्येकरसताश्रवणात् । तस्माद् द्युभ्वाद्यायतनं परं ब्रह्म । यच्चोक्तं—सेतुश्रुतेः सेतोश्च पारवत्त्वोपपत्तेर्ब्रह्मणोऽर्थान्तरेण द्युभ्वाद्यायतनेन भवि-
भामती
स्यादेतत् — आयतनायतनवद्भावः सर्वं ब्रह्मेति च सामानाधिकरण्यं हिरण्यगर्भेऽप्युपपद्यते । तथा च स एवात्रास्त्वमृतत्वस्य सेतुरित्याशङ्क्य श्रुतिवाक्येन सावधारणेनोत्तरमाह ꣸ तत्रायतनायतन- वद्भावश्रवणाद् इति ꣸ । विकाररूपेऽनृतेऽनिर्वच्येऽभिसन्धोऽभिसन्धानं यस्य स तथोक्तः । भेदप्रपञ्चं सत्यमभिमन्यमान इति यावत् । तस्यापवादो दोषः श्रूयते — “मृत्योः” इति । “सर्वं ब्रह्मेति तु” इति । यत्सर्वमविद्यारोपितं तत्सर्वं परमार्थतो ब्रह्म , न तु यद् ब्रह्म तत्सर्वमित्यर्थः ।
भामती-व्याख्या
प्रसङ्गतः वाजिन द्रव्य का भी निष्पादक माना जाता है ] । जिन अनेक शब्दों का बोध कराने के लिए 'स्वशब्द' तन्त्रोच्चरित है, वे हैं—आत्मशब्द, 'सत् शब्द' और 'ब्रह्म शब्द' । “तमेवैकं जानथ आत्मानम्” ( मुण्ड० २।२।५ ), “सन्मूला सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः” ( छां० ६।८।४ ), “ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्तात्” ( मुण्ड० २।२।११ ) इत्यादि वाक्यों में प्रयुक्त आत्मादि शब्द साक्षात् ब्रह्म के जगदायतनत्वेन उपस्थापक हैं । आत्मादि सभी शब्द ब्रह्म के स्वशब्द ( स्वकीय शब्द ) हैं ।
यह जो शङ्का होती है कि “यस्मिन् द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षम्” ( मुण्ड० २।२।५ ) इत्यादि वाक्यों में जगत् और आत्मा का आयतन-आयतनभाव ( आधाराधेयभाव ) एवं “ब्रह्मैवेदं विश्वम्” ( मुण्ड० २।२।११ ) इस प्रकार सामानाधिकरण्य श्रुत है, वह हिरण्यगर्भ में भी उपपन्न हो जाता है, अतः वह यहाँ अमृतत्व का सेतु क्यों नहीं माना जा सकता ? उस शङ्का को दूर करने के लिए भाष्यकार ने श्रुतिगत अवधारण को प्रस्तुत किया है—‘तां निवर्तयितुं सावधारणमाह—तमेवैकं जानथ आत्मानम्’ । एवकाररूप अवधारण के द्वारा अन्य-योग ( कार्य-प्रपञ्च का वैशिष्ट्य ) हटा कर शुद्ध ब्रह्म को ज्ञेय माना गया है, वह सकल भेद-रहित एक मात्र ब्रह्मतत्त्व ही है । “विकारानृताभिसन्धस्य चापवादः श्रूयते”—इस भाष्य का अर्थ यह है कि विकाररूप अनृत प्रपञ्च में जिस ( अज्ञानी का अभिसन्ध ( अभिमान ) है अर्थात् मिथ्या भेद-प्रपञ्च में जो सत्यत्व का अभिमान करता है, उसके लिए अपवाद ( दोष ) का अभिधान किया गया है—“मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति” । जो शाखा, स्कन्ध, मूलाद्यात्मक नानारूप वृक्ष के समान जगत् के आयतन को नानारस मानता है, वह जन्म-मरण के प्रवाह में ही पड़ा रहता है । “सर्वं ब्रह्मेति तु सामानाधिकरण्यं प्रपञ्च प्रविलापनार्थम्” । “यश्चौरः, स स्थाणुः”—इस प्रकार बाधित-सामानाधिकरण्य के समान ही