चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 297

స్థాప్యం దినత్రయం. 44. విచూర్ణ్య ద్విగుణేనైవ గుడేన సువిమర్దితం,
భోజన స్యాదిమధ్యాన్తే భక్ష్యం కర్షం త్రిభాగతః 45. తక్రానుపానం
వర్జ్యంచ వార్త్య మమ్లక మత్ర తు, ఆమ్లపిత్తేచ శూలే చ హిత
మేత ద్యథామృతం. 46.

చవ్యము తెల్ల నుత్తువుపులగము ముల్లంగి మయూరకము తండులీయము వీటిని ఆరయరతులఁక్రిందను మీదను పోసి పురాణమండూరమును గోమూత్రములో రెండురోజులు పక్వము చేయవలయును. కంచుపాత్రములో నిట్లుచేసిన తగులవడదు. ఇట్టులు మూడురోజులుంచి చూర్ణమును రెండురెట్ల బెల్లముకలిపి మర్దన చేసి గుటికలు చేసి భోజనమునకు ఆదిమధ్యాంతముల భక్షింపవలయును. మజ్జిగను అనుపానముగాచేసికొని చింతపండు మొ॥ పులుపును వదలవలయును. ఇయ్యది ఆమ్లపిత్తము శూలముల యందు హితకరము.

---

రసమండూరము.

శ్లో. పథ్యాచూర్ణం ద్విపలం గంధకసారం చ, లోహకిట్టం చ
శుద్ధరసస్యార్ధపలం భృంగస్య రసం చ కేశరాజస్య. 47. ప్రస్థాన్వితం చ
దత్త్వా లోహే పాత్రేఽథ దండసంఘృష్టం, శుష్కం ఘృత మధు
యుక్తం మృదితం స్థాప్యం చ భాండకే స్నిగ్ధే. 48. ఉపయుక్త మేత
దచిరా న్నిహన్తి కఫపిత్తజా న్రోగాన్, శూలం తథామ్లపి త్తం గ్రహ
ణీమపి కామలా ముగ్రామ్. 49.

కరక్కాయలపొడి గంధకము మండూరము వీటిని రెండుపలములు, శుద్ధిచేసిన పాదరసము అర్ధఫలము గుంటగలగర నల్లగుంటగలగర రసము 16 పలములు పోసి ఇనుప పాత్రములో కొయ్యతో మర్దనచేసి ఎండిన పిమ్మట మరల నేయి తేనె చేర్చి చమురు పాత్రములోపోసి యుంచి యుపయోగించినచో నిది కఫపిత్తజనితరోగములను శూల లను ఆమ్లపిత్తములను గ్రహణులను కామెరలను నశింపఁజేయును.

---

త్రిఫలలోహము.

శ్లో. అక్షామలకశివానాం స్వరసైః పక్త్వా సులోహజం
చూర్ణమ్, సగుడం యద్యుపభుజ్కే ముంచతి సద్యః త్రిదోషజం
శూలమ్. 50.

త్రిఫలములకషాయములో లోహచూర్ణమును పక్వముచేసి బెల్లము చేర్చి సేవించిన త్రిదోషజములగు శూలలు నశించును.

38

298 చక్రదత్త — ౨౭. పరిణామశూలాధికారము.

లోహగుటిక.

శ్లో. లోహస్యరజసోభాగః త్రిఫలాయాః తథా త్రయః, గుడ
స్యాష్టౌ తథా భాగా గుడాన్మూత్రం చతుర్గుణమ్. 51. ఏత త్సర్వం చ
విపచేత్ గుడపాకవిధానవిత్, లిహ్యా చ్చ త ద్యథాశక్తి క్షయే
శూలే చపాకజే. 52.

లోహచూర్ణము 1 భాగము త్రిఫలములు 3 భాగములు బెల్లము 8 భాగములు నాలుగురెట్లు గోమూత్రము వీటిని బెల్లమును పాకుపట్టెడి విధమున పక్వముచేసి శక్తి ననుసరించి భక్షించినచో శూలలును క్షయరోగములును నశించును.

---

ధాత్రీలోహము.

శ్లో. ధాత్రీ చూర్ణా స్యాష్టౌ పలాని చత్వారి లోహచూర్ణస్య,
యష్టీమధుకరజ శ్చ ద్విపలం దద్యా త్సదోపలే ఘృష్టమ్. 53. అమృ
తాక్వాథే నైత చ్చూర్ణ్యం భావ్యం చ సప్తాహమ్, చండాతపేశు
శుష్కం భూయః పిష్ట్వా నవేఘటే స్థాప్యం. 54. ఘృత మధునా
సహాయుక్తం భక్త్యాదౌ మధ్యత స్తథాన్తే చ, త్రీ నపి వారా న్ఖాదే
త్పథ్యం దోషానుబంధేన. 55. భుక్తస్యాదౌ నాశయతి వ్యాధీ న్పిత్తా
నిలోద్భవా న్సద్యః, మధ్యేన్న విష్టంభం జయతి నృణాం సంపిదహ్యతే
నాన్నమ్. 56. పానా న్నకృతా ద్రోగా న్భుక్తస్యాన్తే శీలితం జయతి,
ఏవం జీర్యతి చాన్నే నిహన్తి శూలం నృణాం సుకష్ట మపి. 57.
హరతి సహసా యుక్తో యోగశ్చాయం జరత్పిత్తం, చక్షుష్యః ఫలి
తఘ్నః కఫపిత్తసముద్భవాం జయే ద్రోగాన్. 58. ప్రసాదయ త్యపి
రక్తం పాండుత్వం కామలాం జయతి.

ఉసిరికకాయచూర్ణము 8 పలములు లోహచూర్ణము 4 పలములు యష్టిమధుకము 2 పలములు శొంఠి వీటిని పొడిచేసి ఏడురోజులు తిప్పతీగెక షాయములో భావనచేసి కఱకు టెండలో నెండించి మఱలన నూరి క్రొత్తకుండలో నుంచి నేయి తేనెలతో చేర్చి భోజనమునకుఆదిమధ్యావసానముల ముమ్మారును సేవించి దోషానుసారమగు పథ్యము నొనర్చునది. ఇది భోజనాదిని భక్షించిన పిత్తవాతరోగములను నడుమునైనచో అన్నవిష్టంభములను పోగొట్టును. చివఱ నన్నజములగు రోగములను నశింపఁజేయును. ఇట్లుభక్షించినయన్నము జీర్ణమయ్యేనేని ఆమనుష్యునికి కష్టతరమగు శూలనైనను హరించును. పిత్తమును యోగబలమున క్షీణింపఁజేయును. నేత్రములకు హితము. వెంట్రుకలు నెఱి

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 299

యుట మానును. కఫపిత్తజములగు రోగములను నశింపఁజేయును. రక్తమును శుభ్రపఱచును. పాండురోగమును కామెలను పోఁగొట్టును.

లోహామృతము.

శ్లో. తనూని లోహతేత్రాణి తిలోత్సేధసమాని చ. 59.
కాశికామూలకల్కేన సంలిప్య సర్పిషా వా, విశోష్య సూర్యకిరణైః పున రేవాలలేపయేత్. 60.
త్రిఫలాయా జలే ధాతం వాపయే చ్చ పునఃపునః, తతః సంచూర్ణితం కృత్వా కర్పటేన తు ఛానయేత్. 61.
భక్షయే న్మధుసర్పిర్భ్యాం యథాగ్న్యేతత్ప్రయోగతః, మాషకం త్రిగుణం వాథ చతుర్గుణ మథాపి వా. 62.
ఛాగస్య పయసః కుర్యాదనుపాన మభావతః, గవాం ఘృతేన దుగ్ధేన చతుష్షష్టిగుణేన చ. 63.
పంక్తిశూలం నిహ న్త్యేత న్మాసే నైకేన నిశ్చితమ్, లోహామృతమిదం శ్రేష్ఠం బ్రహ్మణా నిర్మితం పురా. 64.
కకారపూర్వకం యచ్చ యచ్చామ్లం పరికీర్తితం, సేవ్యం త న్న భవే త్తత్ర మాంసం చానూపసంభవం. 65.

నువ్వులంతంత లోహపత్రములను కాశీకామూలకల్కముతో పూసి ఎండకు ఎండించి మఱలపూసి నిప్పులలో నెండించి త్రిఫలముల కషాయములో మాటిమాటికి ముంచవలయును. పిమ్మటచూర్ణముచేసి వస్త్రగాళితముచేసి నేయి తేనెఁ జేర్చుకొని జఠరాగ్ని ననుసరించి భక్షింపవలయును. ఇట్లు ఒక నెలగాని రెండు నెలలుగాని నాలుగు నెలలుగాని ఈయౌషధమునుభక్షించి మేక పాలను అనుపానముగా గ్రహింపవలయును. 64 రెట్ల ఆవునేతితోగాని ఆవుపాలతోగాని ఈయోగమును చేయవలయు. దీనిని ఒక నెల సేవించినపరిణామశూలలు నశించును. దీనిని బ్రహ్మ సృజించెను. క కారమాదిగలపదార్థములను పులుపువస్తువులును నీటిపట్టులలోని జంతువులమాంసమును దీని సేవనకాలమునందు రోగి వర్జింపవలయును.

---

ఖండామలకీ.

శ్లో. స్విన్న పీడితకూష్మాండా త్తులార్ధం మృష్ట మాజ్యతః, ప్రస్థార్థే ఖండతుల్యం తు పచే దామలకీరసాత్. 66.
ప్రస్థే సుస్విన్నకూష్మాండరసప్రస్థే విఘట్టయన్, దర్వ్యా పాకం గతే తస్మిం చూర్ణీకృత్య వినిక్షిపేత్. 67.
ద్వేద్వే పలే కణాజాజీ శుంఠీనాం మరిచస్య చ, పలం తాలీస ధన్యాక చాతుర్జాతక ముస్తకం. 68.
కర్షప్రమాణం ప్రత్యేకం ప్రస్థార్థం మాక్షికస్య చ, పంక్తిశూలం నిహ న్త్యేత ద్దోషత్రయభవం

300 చక్రదత్త — ౨౭. పరిణామశూలాధికారము. 300 चक्रदत्त — २७. परिणामशूलाधिकारमु.

... च यत् . 69. छर्द्यम्लपित्तमूर्छा श्च श्वासकासारोचकं, हृच्छूलं रक्तपित्तं च पृष्ठशूलं च नाशयेत्, रसायन मिदं श्रेष्ठं खण्डामलकसंज्ञकं. 70.

स्विन्नमुलु पीडितमुलुनगु गुम्मडिकायनु 50 पलमुलु तेच्चि 16 पलमुल नेतीतोवेयिञ्चि कण्डचक्केर युसिरिक रसमु 8 पलमुल चो॥ पेदानिलो कलिपि गरितेतो मर्दनचेयुचु नुडिकिञ्चि, पाकमैन पिम्मट ई क्रिंदि यौषधमुल नन्दु वेयवलयुनु. पिप्पळ्लु जीलकऱ्ऱ शोण्ठि 2 पलमुल चो॥ मिरियमुलु 1 पलमु चोप्पुन ताडिशपत्रि धनियामुलु एलकुलु तेजपत्रि नाग केसरमुलु तुङ्गमूस्तुलु इवि कालुपलमुचो॥ तेने 16 पलमुल चोप्पुन चेर्चवलयुनु. इय्यदि त्रिदोषजमुलगु परिणामशूललनु छर्दि आम्लपित्तमु मूर्छ श्वासमु कासमु अरोचकमु हृच्छूलमु रक्तपित्तमु मुन्नगु वानिनि पोगोट्टुनु.

-» नारिकेलखण्डमु. «-

कुडवमित मिह स्या न्नारिकेलं सुपिष्टं, पलपदिनामितसर्पिः पाचितं खण्डतुल्यं. 71. निजपयसि तदेत त्प्रस्थमात्रे विपक्वं, गुडव दथ सुशीते शाणभागान् क्षिपेच्च. 72. धन्याकपिप्पलीपयोद तुगा द्विजीरां शाणं त्रि जात मिभ केसरव द्विचूर्ण्य. 73. हन्त्य म्लपित्त मरुचिं क्षयं ह्यस्रपित्तं शूलं वमिं सकलपौरुषकारि हारि. 74.

कोब्बेरनु चक्कगा नूरी 8 पलमुलुनु नेतिनि 10 पलमुलु कण्डचक्केर आवुपालु 4 पलमु चोप्पुनन्दु कलिपि पक्वमु चेसि चल्लारिनपिम्मट धनियामुलु पिप्पळ्लु तुङ्गमूस्तुलु वंशलोचनमु जीलकऱ्ऱ लवङ्गपुपट्ट एलकुलु तेजपत्रि नाग केसरमुलु वीटिनि शाणप्रमाणमु चूर्णमु चेसिन्दु कलिपि तिनिन आम्लपित्तमु अरुचि क्षय रक्तपित्तमु शूल छर्दि नशिञ्चुनु.

-» कलायचूर्णादुलु. «-

श्लो.. कलायचूर्ण भागा द्वौ लोहचूर्णस्य चापरः, कार वेल्ल पलाशानं रसे नैव विमर्दितः. 75. कर्षमात्रां तत श्चैकां भक्षये द्गुटिकां नरः, मण्डानुपान त्सा हन्ति जर त्पित्तं सुदारुणं. 76. लिह्याद्वा त्रैफलं चूर्ण मयश्चूर्णं

आन्ध्रतात्पर्यसहितमु. ३०१

समन्वितं, यष्टीचूर्णेन वा युक्तं लिह्यात् क्षौद्रेण तद्गदे. ७७. पित्तान्तं वमनं कृत्वा कफान्तं च विरेचनं, अन्नद्रवे च तत्कार्यं जरत्पित्ते यदीरितं. ७८. आमपक्वाशये शुद्धे गच्छेदन्नद्रवः शमं, माषेण्डरी सतुषिका स्विन्ना सर्पिर्युता हिता. ७९. गोधूममण्डकं तत्र सर्पिषा गुडसंयुतं, ससितं शीतदुग्धेन मृदितं वा हितं मतं. ८०. शालितण्डुलमाण्डं वा कवोष्णं सिक्थवर्जितं, वाट्यं क्षीरेण संसिद्धं घृतपूरं सशर्करं. ८१. शर्करां भक्षयित्वा वा क्षीरमुत्क्वाथितं पिबेत्, पटोलपत्रयूषेण खादेच्चणकसक्तुकान्. ८२. अन्नद्रवे जरत्पित्ते वह्निर्मन्दो भवेद्यतः, तस्मादत्रान्नपानानि मात्राहीनानि कल्पयेत्. ८३.

बोड सेनगल चूर्णमुनु १ भागमुनु लोहचूर्णमुनु १ भागमुनु काकर मोदुग रसमुलतो मर्दिञ्चि मात्रलचेसि रोजु कोक्कदानिनि तिनि मण्डपु अनुपानमु चेसिन भयङ्करमुलगु ज्वरपित्तमुलु नशिञ्चुनु. त्रिफलचूर्णमुलो लोहचूर्णमुनु कलिपि तिनिननु, यष्टिमधुकपु चूर्णमुलो तेनेगलिपि तिनिननु ज्वरपित्तमुलुनशिञ्चुनु. पित्तमु पोवुवऱकुनु वमनमुनु, कफमुपोवुवऱकुनु विरेचनमुनु चेयिञ्चिज्वरपित्तविधियन्दलिअन्नविधानमुनिन्दुनु चेयंदगुनु. आमाशयपक्वाशयमुलुशुद्धमुलैनचो अन्नद्रवमुशान्तिञ्चुनु. दीनिनिपोट्टुतोगूड नेयितो वेचिन माषेण्डरिकि हितरनु. अब्दु गोधुमगञ्जिनि नेतीतो बेल्लमुतो चेर्चिगानि चक्केरतो चेर्चिगानि चल्लनिपालतोगानि मर्दनमुहितमु. नूकलु लेनिवरिबिय्यपुगञ्जि वेच्चचेसि यिच्चिननुपालतोचेसिन वाट्यमुगानि चक्केरतो चेसिनपूरिगानि हितमुंजेयुनु. कण्डचक्केरनुतिनि काचिन पालनुगानि चेसपाळ्लगञ्जिीलो सेनगपिण्डि चेर्चिकौनिगानि सेविञ्चिन अन्नद्रवमुनन्दुनु ज्वरपित्तमुनन्दुनु अयिन अग्निमान्द्यमु शमिञ्चुनु. कावुन नीविधियन्दु अन्नपानमुलनु मात्राहीनमुलुंगा चेयवलयुनु.

इत्लु चक्रदत्तयन्दु परिणामशूलाधिकार प्रकरणमु मुगिसेनु.

౨౫. ఉదావర్తాధికారము.

నారాచ చూర్ణము.

శ్లో. త్రివృ త్సుధాపత్రతిలాది శాక గ్రామ్యోదకానూప గసైర్యవాన్నం, ఆస్యైశ్చ మృష్టానిలమూత్రవిడ్భి రద్యా త్ప్రసన్నాగుడ సీధుపాయీ. 1.

ఆస్థాపనం మారుతజే స్నిగ్ధ స్విన్నస్య శస్యతే, ప్రవర్తే తు వర్తవ్యో ధి రానాహక శ్చ యః. 2.

క్షారవైతరణా నస్తి ర్యుంజ్యా త్తత్ర చికిత్సకః, శ్యామా దంతీ ద్రవంతీ గ్వి జ్ఞాహాశ్వామా సున్హీ త్రివృత్. 3.

సప్తలా శంఖినీ జ్యోతా రాజవృక్షః సతిల్వకః, కంపిల్లకం కరంజశ్చ హేమక్షీరీత్యయం గణః. 4.

సర్పి స్తైలరజః క్వాథ కల్కై ష్వన్వతమేషు చ, ఉదావర్తోదరానాహ విషగుల్మవినాశనః. 5.

త్రివృత్కృష్ణాహరీతక్యో ద్విచతుఃపంచభాగికాః, గుడికాగుడతుల్యాస్త్రా విడ్విబన్ధగదాపహాః. 6.

హరీతకీయవక్షార పీలూని త్రివృతా తథా, ఘృతే శూర్ణ మిదం పేయ ముదావర్తవినాశనమ్. 7.

హింగుకుష్ఠవచా సర్జ బిడ చేతి ద్విరుత్తరమ్, పీతం మద్యం తచ్చూర్ణ ముదావర్తహరం పరమ్. 8.

ఖండపలం త్రివృతాసమ, ముపకుల్యాః కర్ష చూర్ణితం శ్లక్ష్ణం, ప్రాగ్భోజనే చ సమధు, బిడాలపదకం లిహే త్పాజ్ఞః. 9.

ఏతద్గాఢపురీషే పిత్తే సకఫేచ వినియోజ్యం, స్వాదుః నృపయోగ్యోయం చూర్ణో నారాచకో నామ్నా. 10.

తెల్లతెగడ సుధాపత్రము నూవుకూర మొ|| గ్రామ్యోదకములు అనూపదేశపు మాంసము వీటితో యవాన్నమును గాని అధోవాతము విణ్మూత్రము వీటిని పుట్టించెడి పదార్థముతో బెల్లము సారాయమునుగాని సేవింపవలయును. వాతోదావర్తమునందు చెమ్మటపట్టించు చికిత్స చేయవలయును. విష్ఠజమగు నుదావర్తమునందు ఆనాహమునకువలె చికిత్సలను క్షారవైతరణా యాపనలగు వస్తులను చేయింపవలయును. ప్రేంకణముచెక్క వావిలి దించెన ఎలుకచెవికూర తెల్లవావిలి శంఖుపుష్పము గోకర్ణి ఆమ్లవేతసము లొద్దుగ నెమలియడుగుచెక్క ఈ గణముతో నైనను గానీ, నేయి తైలము చూర్ణము కషాయము కల్కము మున్నగు వానిలో తేనెతో నైనను సేవించిన యుదావర్తము ఉదరరోగము మున్నగునవి నశించును. తెల్లతెగడ 2 భాగములు పిప్పళ్లు

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. ३०३

४ भागमुलु करक्कायलु ५ भागमुलु वीटितो సరిగాబెల్లముకలిపి మాత్రలఁజేసి ఇచ్చిన విష్టా బంధరోగములు నశించును. కరక్కాయలు యవక్షారము వరంగోగు తెల్ల తెగడ వీటిని చూర్ణముచేసి నేతితో తినిన ఉదావర్తము నశించును. ఇంగువకోష్టు వస సజ్జక్షారము వీటినిఉత్తరోత్తరముగా రెండురెట్లుచొప్పునతీసికొనిచూర్ణముచేసిమద్యముతో సేవించిన నుదావర్తములు నశించును. ఒక పలము కండచక్కెరలలో తెల్లతెగడ పిప్పళ్ల చూర్ణమును ఒకతులము వేసి ప్రొద్దుట తేనెతో తినిన గాఢమగు పురీషము పిత్తము కఫము వీనియందు సుఖకరము. ఇయ్యది రాజులు సేవింపఁదగినది.

మదిరాది ప్రయోగములు.

श्लो. रसो नं मद्यसंमिश्रं पिबेत्प्रातः प्रकाङ्क्षितः ।
गुल्मोदावर्तशूलघ्नं दीपनं बलवर्धनम् ॥ ११ ॥

हिङ्गुमाक्षिकसिन्धूत्थैः पक्त्वा वर्तिं सुनिर्मिताम् ।
घृताभ्यक्तां गुदे दद्यादुदावर्तविनाशिनीम् ॥ १२ ॥

मदनं पिप्पली कुष्ठं वचागौराश्च सर्षपाः ।
गुडक्षौद्रसमायुक्ताः फलवर्तिः प्रशस्यते ॥ १३ ॥

अगारधूमसिन्धूत्थतैलयुक्तान्मुहूर्तकम् ।
उष्णं निर्गुण्डिपत्रं वा स्विन्ने पायौ क्षिपेद्बुधः ॥ १४ ॥

सौवर्चलाढ्यां मदिरां मूत्रे त्वभिहते पिबेत् ।
एलां वा पृथगिद्ध्येन क्षीरं वारि पिबेच्च सः ॥ १५ ॥

दुःस्पर्शास्वरसं वापि कषायं ककुभस्य च ।
एर्वारुबीजं तोयेन पिबेद्वा लवणीकृतम् ॥ १६ ॥

पञ्चमूलीशृतं क्षीरं द्राक्षारसमथापि वा ।
सर्वैश्चैवो॑पयुञ्जीत मूत्रकृच्छ्राश्मरीविधिम् ॥ १७ ॥

स्नेहस्वेदैरुदावर्तं जृम्भाजं समुपाचरेत् ।
अश्रुमोक्षोऽश्रुजे कार्यः स्वप्नो मद्यं प्रियाः कथाः ॥ १८ ॥

क्षवजे क्षवपत्रेण घ्राणस्तेनानयेत् क्षवम् ।
तथोर्ध्वजत्रुकोऽभ्यङ्गः स्वेदो धूमः सनावनः ॥ १९ ॥

हितं वातघ्नं मद्यं च घृतं चोत्तरभक्तिकम् ।
उद्गारजे क्रमोपेतं स्नैहिकं धूममाचरेत् ॥ २० ॥

छर्द्याघाते यथादोषं नस्यस्नेहादिभिर्जयेत् ।
भुक्त्वा प्रच्छर्दनं धूमो लङ्घनं रक्तमोक्षणम् ॥ २१ ॥

रूक्षान्नपानव्यायामो विरेकश्चात्र शस्यते ।
वस्तिशुद्धिकरावापं चतुर्गुणजलं पयः ॥ २२ ॥

आवारिनाशात्क्वथितं पीतवन्तं प्रका...

304 चक्रदत्त—१९. उदावर्ताधिकारमु.

...मतः, रमयेयुः प्रिया नार्यः शुक्रोदावर्तिनं नरम् ॥ २३ ॥
अत्राभ्यङ्गावगाहौ च मदिराश्चरणायुधाः ।
शालिः पयो निरूहश्च शस्तं मैथुनमेव च ॥ २४ ॥
क्षुद्विघाते हितं स्निग्धमुष्णमल्पं च भोजनम् ।
तृष्णाघाते पिबेन्मन्थं यवागूं वापि शीतलाम् ॥ २५ ॥
रसेनाद्यात्सुविश्रान्तः श्रमश्वासातुरो नरः ।
निद्राघाते पिबेत् क्षीरं स्वप्नः संवाहनानि च ।
उदावर्तक्रियानाहे सामे लङ्घनपाचनम् ॥ २६ ॥

उल्लिगड्डनु कल्लुतो चेर्चिकॊनि प्रातःकालमुनन्दु त्रागिन उदावर्तमु गुल्ममु शूल इय्यवि नशिंचुनु. इय्यदि दीपनमु बलवर्धकमु नगुनु. इंगुवतेने सैंधवलवणमु वीटिनि वत्तिचेसि पक्वमुचेसि नेतीतोमाटि गुदस्थानमुन नुंचवलयुनु. उम्मेत्त पिप्पळ्ळु कोष्ठु वस तॆल्लआवालु बॆल्लमु यवक्षारमु वीटितो फलवर्ति श्रेष्ठमु. इंटिबूजु सैंधवलवणमु तैलमु पुलुपु वीटितो चेर्चिन मुल्लंगि गानि वाविलिनि नलिचि गानि गुदस्थानमुन नुंचवलयुनु. मूत्रमु वॆडलनिचो सौवर्चलवणमुतो सिद्धमुचेसिन कल्लुनुद्रागवलयुनु. एँकुलनु कल्लुतोगानि, नीटितोपालनु गानि त्रागवलयुनु. वाकुडुआकु रसमुनैननु मद्दिचॆक्करसमुनु गानि नक्कदोसगिंजल रसमुनुगानि सैंधवलवणमुतो त्रागवलयुनु. पंचमूलमुलयन्दु पक्वमु चेसिन पालनुगानि द्राक्षारसमुनु गानि मूत्रकृच्छ्रादुलयं दुपयोगिंपवलयुनु. जृंभणमगु नुदावर्तमुनन्दु स्नेहस्वेदमुलँ जेयवलयुनु. अश्रुतमगु दानिकि कन्नीरुँगार्पिंचुँदि. निद्र मद्यपानमु कथाश्रवणमु हितकरमुलु. तुम्मुवलन गलिगॆडि युदावर्तमुनक क्ष्षुतपत्रमुल मुक्कुलोनुंचि तुम्मुलनु वॆडलिंप वलयुनु. वातजमगुनेनि मद्यमुनु नेयियुनु हितकरमुलु. उद्गारपुटउदावर्तमुनन्दु क्रमानुसारमुगा धूमादुलनु चेयवलयुनु. छर्दिजमुलकु दोषानुसारमुगा नस्यादुलुचेयवलयुनु. भोजनमैन पिम्मट प्रच्छर्दनमु पॊगवेयुट लंघनमु रक्तस्रावमु रूक्षान्नमु शरीरव्यायाममु विरेचनमुनु हितकरमुलु. वस्तिशुद्धिनि चेयुवाఁडु नाल्गुरॆट्ल नीटिलो पालनु पोसिकॊनि इगिरिपोवुवऱकु काचित्रागिन युदावर्तमुलुनशिंचुनु. दीनियन्दु यभ्यंगनमुस्नानमु मद्यमु कोडिमांसमु वरियन्नमुनु हितकरमुलु. आकलिवालननगु उदा[वर्तमन्दु] स्निग्धमगु नाहारमुनु चेकोनवलयुनु. तृष्णाघातमुनन्दु मंदमुनु गानि चल्लनि गंजनिगानि त्रागवलयुनु. आयसजमगु श्वासमुचेत पीडितुंडगुवाఁडु विश्रांतिनि

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 305

గైకొని మాంసరసముతో భుజింపవలయును. నిద్రాఘాతమునందు పాలనుత్రాగవలయును. పరుండుట కాళ్లుపిసికించుకొనుట మంచిది. అనాహమునకు ఉదావర్తమునకువలెనే చికిత్సను చేయవలయును. ఆమజమగు నానాహమునందులంఘనమును పాచనమును హితకరములు.

❧ హింగ్వాదిగుటికలు. ❧

శ్లో. ద్విరుత్తరా హింగువచా సకుష్ఠా సువర్చికాచేతి విడంగచూర్ణం, సుఖాంబునా౨నాహ విషూచికార్తి హృద్రోగగుల్మోర్ధ్వ సమీరణఘ్నం. 27.

వచాభయాచిత్రకయావశూకాన్ సపిప్పలీకాతివిషా న్సకుష్ఠాన్, ఉష్ణాంబునానాహ విమూఢవాతా న్పీత్వాజయే దాశు హతోదనాశీ. 28.

త్రివృద్ధరీతక్య శ్యామాః స్నుహీక్షీరేణ భావయేత్, వటుకా మూత్రపీతా స్తాః శ్రేష్ఠా శ్చానాహభేదికాః. 29.

ఫలం చ మూలం చ విరేచనోక్తం హింగ్వర్కమూలం దశమూల మగ్ర్యం, స్నుక్చిత్రకాచ్చైన పునర్నవా చ తుల్యాని సర్వై ర్లవణాని పంచ. 30.

స్నేహైస్సమూత్రై స్సహ జర్జరాణి శరావసం ధావిపచే త్తులిప్తైః, పక్వం సుపిష్టం లవణం తదన్నైః పానే స్తథా నాహరుజాఘ్న మగ్ర్యం. 31.

వాటధూమవిడవ్యోషగుడమూత్రైర్విపాచితా, గుడేఁగుష్ఠ సమా వర్తి ర్విధేయా నాహశూలనుత్. 32.

వర్తి స్త్రీకటుకసైంధవ సర్షప గృహధూమకుష్ఠమదనఫలైః, మధుని గుడే వా పక్త్వా పాయౌలీంగుష్ఠమానతోవేశ్యా, వర్తిరియం దృష్టఫలా గుదే శనైః ప్రణిహితాశు తాభ్యక్తా, అనాహోదావర్త ప్రశమనీ జఠరగుల్మనివారిణీ. 34.

ఇంగువ ఒక భాగము వస 4 భాగములు చెంగల్వకోష్టు 2 భాగములు సజ్జక్షారము 8 భాగములు బిడాలలవణము 16 భాగములు చూర్ణముచేసి గోరువెచ్చనినీటితో త్రాగిన అనాహము విషూచి హృద్రోగము గుల్మము ఊర్ధ్వవాత శమించును. వస కరక్కాయల చిత్రమూలము యవక్షారము పిప్పళ్ళు అతివస కోష్ఠు వీటిచూర్ణములతో సేవించిన అనాహము మూఢవాతములు నశించును. కాని మంచివరిబియ్యపుఅన్నమును తినవలయును.

తెల్లతెగడ కరక్కాయలు నల్లతెగడ జెముడుపాలతో నాన్చి నూరి మాత్రలను చేసి గోమూత్రముతో సేవించిన అనాహము నశించును. విరేచనముకై చెప్పిన పండ్లు వేళ్లు ఇంగువ అర్కమూలము దశమూలములు జెముడపాలు శొంఠి చిత్రమూలము వీటిని సమానభాగములును వీటియన్నిటియంత పంచలవణాలను పొడిచేసి తైలగో

39

306 చక్రదత్త—౨౯. గుల్మాధికారము.

మూత్రములతోరంగర్చి మూకుడులో పెట్టి మూసికట్టి పెట్టి పక్వము చేసి పిమ్మట నూరి సైంధవలవణమునుకలిపి అన్న పానములతోతినిన ఆనాహములు నశించును. పుష్కరమూలము ఇంటిబూజు అంటుప్పు శొంఠి మిరియములు పిప్పళ్ళు బెల్లము గోమూత్రము వీటినినూరి అంగుష్ఠ మంతలావువత్తిచేసి కాచి గుదస్థానములో నుంచిన ఆనాహములు శూలలు నశించును. శొంఠి మిరియములు పిప్పళ్ళు సైంధవలవణము ఆవాలు కోష్టు ఉమ్మెత్త వీటితో అంగుష్ఠమంత వత్తినిచేసి గుదస్థానమున నుంచవలెను. ఇది ఆనాహోదావర్తనులను పోగొట్టును. గుల్మరోగములను నశింపఁజేయును.

---

❖ శుష్కమూలాద్య ఘృతము. ❖

శ్లో. మూలకం శుష్క మార్ద్రం చ వార్షాభూః పంచమూలకం,
ఆమ్లవేతసఫలం చాపి పిష్ట్వా తేన పచేద్ధృతం,
తత్పీయమానం శమయే దుదావర్త మసంశయం. 35.

• తాత్పర్యము: ఎండినముల్లంగిని పచ్చి కప్పగంతుఆకును పంచమూలములు ఆమ్ల వేతసము వీటిని నూరి ఇందులో నేతిని పక్వముచేసి త్రాగిన ఉదావర్తము నశించును. సందేహములేదు.

---

❖ స్థిరాదిఘృతము. ❖

శ్లో. స్థిరాదివర్గస్య పునర్నవాయాః సంపాకపూతీకకరంజయైశ్చ,
సిద్ధః కషాయే ద్విపలాంశికానాం ప్రస్థో ఘృతా త్స్యా త్ప్రతిరుద్ధవాతే 36.

• తాత్పర్యము: స్థిరాదిగణపుఔషధములు శొంఠి ఆమ్లవేతసము నెమలియడ్డుచెక్క వీటిని 2 పలముల చొ॥ కషాయము చేసి 16 పలముల నేయిని సిద్ధముచేసి ప్రతిరుద్ధవాతము నందు సేవించిన హితకరము.

ఇట్లు చక్రదత్తయందు ఉదావర్తాధికార ప్రకరణము ముగిసెను.

---

౨౯. గుల్మాధికారము.

❖ గుల్మ రోగుల భోజనపద్ధతి. ❖

శ్లో. లఘ్వన్నం దీపనం స్నిగ్ధం ముష్ణం వాతానులోమనం,
బృంహణం య ద్భవే త్సర్వం తద్ధితం సర్వగుల్మినాం. 1.
స్నిగ్ధస్య భిషజా

---

Sanskrit Verses in Devanagari Script (देवनागरी लिप्यन्तरम्):

श्लोकः (३५)
मूलकं शुष्कमार्द्रं च वार्षाभूः पञ्चमूलकम् ।
आम्लवेतसफलं चापि पिष्ट्वा तेन पचेद्धृतम् ।
तत्पीयमानं शमयेदुदावर्तमसंशयम् ॥ ३५ ॥

श्लोकः (३६)
स्थिरादिवर्गस्य पुनर्नवायाः संपाकपूतीककरञ्जयोश्च ।
सिद्धः कषाये द्विपलांशिकानां प्रस्थो घृतात्स्यात्प्रतिरुद्धवाते ॥ ३६ ॥

श्लोकः (१)
लघ्वन्नं दीपनं स्निग्धमुष्णं वातानुलोमनम् ।
बृंहणं यद्भवेत्सर्वं तद्धितं सर्वगुल्मिनाम् ॥ १ ॥
स्निग्धस्य भिषजा...

आन्ध्रतात्पर्यसहितमु: ३०७

[संस्कृत-मूलम्]

स्वेदः कर्तव्यो गुल्मशान्तये, स्रोतसां मार्दवं कृत्वा जित्वा मारुतमुल्बणम् ॥ २ ॥
भित्त्वा विबद्धं स्निग्धस्य स्वेदो गुल्ममपोहति, कुम्भीपिण्डेष्टकास्वेदान्कारयेत्कुशलो भिषक् ॥ ३ ॥
उपनाहाश्च कर्तव्याः सुखोष्णाः शाल्वणादयः, स्थानावसेको रक्तस्य बाहुमध्ये शिराव्यधः ॥ ४ ॥
स्वेदानुलोमनं चैव प्रशस्तं सर्वगुल्मिनाम्, पेया वातहरैस्सिद्धाः कौलत्था ध्वन्यजा रसाः ॥ ५ ॥
खण्डाः सपञ्चमूलाश्च गुल्मिनां भोजने हिताः ।

---

[आन्ध्र-तात्पर्यम् (तेलुगु टीका)]

తేలికయన్నము దీపనము మృదువై వెచ్చనిదగు అన్నము వాతమును పోఁగొట్టును. బృంహణమగు నన్నమును గుల్మరోగులకు హితకరములు. గుల్మములు పోవుటకొఱకు స్నిగ్ధభోజనమును చేయవలయును. స్వేదనములను చేయింపవలయును. ఇట్టి స్వేదము స్రోతస్సులను మృదువుగా చేసి వాతప్రకోపమును తగ్గించి గుల్మములఁ బోఁగొట్టును. వైద్యుఁడు నేర్పరియై కుండపెంకు ఇటుకలు మున్నగువానివలన చెమ్మటను పుట్టింపవలయును. ఉపనాహము స్వేదము సులివెచ్చని శాల్వణము మున్నగు వానిని చేయింపవలయును. అన్ని గుల్మరోగములకును స్వేదానులోమనములు హితకరములు. వాతహర పదార్థముల పేయను ఉలవలకషాయమును తీటకసిందరసము త్రాగుట మంచిది. పంచమూలములతో కండచక్కెరను తినుటయును హితకరమే యగును.

(देवनागरी-लिप्यन्तरम्):
तेलिकयन्नमु दीपनमु मृदुवै वेच्चनिदगु अन्नमु वातमुनु पोఁगोट्टुनु. बृंहणमगु नन्नमुनु गुल्मरोगुलकु हितकरमुलु. गुल्ममुलु पोवुटकोऱकु स्निग्धभोजनमुनु चेयवलयुनु. स्वेदनमुलनु चेयिंपवलयुनु. इट्‍टि स्वेदमु स्रोतस्सुलनु मृदुवुगा चेसि वातप्रकोपमुनु तग्गिंचि गुल्ममुलఁ बोఁगोट्टुनु. वैद्युఁडु नेर्परियै कुण्डपेंकु इटुकलु मुन्नगुवानिवलन चेम्मटनु पुट्टिंपवलयुनु. उपनाहमु स्वेदमु सुलिवेच्चनि शाल्वणमु मुन्नगु वानिनि चेयिंपवलयुनु. अन्नि गुल्मरोगमुलकुनु स्वेदानुलोमनमुलु हितकरमुलु. वातहर पदार्थमुल पेयनु उलवलकषायमुनु तीटकसिन्दरसमु त्रागुट मंचिदि. पंचमूलमुलतो कंडचक्केरनु तिनुटयुनु हितकरमे यगुनु.

---

इतर विधमुलु (इतर विधयः)

श्लो.
मातुलुङ्गरसो हिङ्गु दाडिमं बिडसैन्धवम् ॥ ६ ॥
सुरामण्डेन पातव्यं वातगुल्मरुजापहम्, नागरार्धपलं पिष्टं द्वेपले लुञ्चितस्य च ॥ ७ ॥
तिलस्यैकं गुडपलं क्षीरोष्णेन पाययेत्, वातगुल्ममुदावर्तं योनिशूलं च नाशयेत् ॥ ८ ॥
पिबेदेरण्डतैलं वा वारुणीमण्डमिश्रितम्, तदेव तैलं पयसा वातगुल्मी पिबेन्नरः ॥ ९ ॥
साधयेच्छुद्धशुष्कस्य लशुनस्य चतुष्पलम्, क्षीरोदकेऽष्टगुणिते क्षीरशेषं च पाययेत् ॥ १० ॥
वातगुल्ममुदावर्तं गृध्रसीं विषमज्वरम्, हृद्रोगं विद्रधिं शोषं शमयत्याशु तत्पयः ॥ ११ ॥
एवं तु साधिते क्षीरे स्तोकमप्यत्र दीयते, सर्जिकाकुष्ठसहितः क्षारः केतकिजोऽपि वा ॥ १२ ॥
तैलेन पीतः शमयेद्गुल्मं पवनसंभवम् ।

308
चक्रदत्त — १९. गुल्माधिकारमु.

मातुलंगरसमु इंगुव दानिम्मु चेटुप्पु सैंधवलवणमु वीटिनि सुरामंडमुतो त्रागिन वातगुल्ममुलबाध युपशमिल्लुनु. शोंठि, अरपलमु गोधुमचूर्णमु अरपलमु तिलुलपलमु बेल्लमुपलमु वीटिनिचूर्णमु चेसि वेच्चनिपाल्तो त्रागिन वातगुल्ममुलु उदावर्तमुलु योनिशूलुलु नशिंचुनु. वारुणीमंडमुतो कलिपिगानि पालो आमुदमुनु वैचिकोनि गानि त्रागिन वातगुल्ममुलु नशिंचुनु. शुद्धिचेसिन युल्लिगड्डनु 4 पलमुलनु एनिमिदिवट्ल पालो कलिपि पक्वमुचेसि पालनु मिगिल्चिकोनि त्रागवलयुनु. इदि वातगुल्ममुलु उदावर्तमु गृध्रसि विषमज्वरमु हृद्रोगमु विद्रधि शोफ वीटिनि पोगोट्टुनु. ईपाललो सज्जीक्षारमु क्षोप्पु यवक्षारमुलनु गानि मोगलिरसमुनु गानि वेच्चचेसि आमुदमुतो त्रागिन वातगुल्ममुलु नशिंचुनु.

---

❧ वातगुल्ममुल कषायमुलु. ❧

श्लो. वातगुल्मे कफे वृद्धे वह्नौ चूर्णादि रिष्यते,
13. पैत्ते तु रेचनं स्निग्धं रक्ते रक्तस्य मोक्षणं,
स्निग्धोष्णेनोदिते गुल्मे पैत्तिके स्रंसनं हितं. 14.
रूक्षोष्णेन तु संभूते सर्पिः प्रशमनं परं,
काकोल्यादिमहातिक्त वासाद्यैः पित्तगुल्मिनं. 15.
स्नेहनं स्रंसये त्पश्चा द्योजये द्वस्तिकर्मणा,
स्निग्धोष्णजे पित्तगुल्मे कंपिल्लं मधुना लिहेत्. 16.
रेचनार्थी रसंवा पि द्राक्षायाः सगुडं पिबेत्,
दाहशूलानि लक्ष्मीभ स्वप्ननाशारुचि ज्वरैः. 17.
विदह्यमानं जानीया द्गुल्मंत मुपनाहयेत्,
पक्वेतु. व्रणव त्कार्यं व्यधशोधनरोपणम्. 18.
स्वय मूर्ध्व मधोवापि सचे द्दोषः प्रपद्यते,
द्वादशाह मुपेक्षेत रक्ष न्न्या नुपद्रवान्. 19.
परंतु शोधनं सर्पिः शुद्धं समधुतिक्तकम्,
रोहिणीकटुकानिंबं मधुक त्रिफलात्वचः. 20.
कर्षांशा स्त्रीयमाणा च पटोलत्रिवृताdomainपले,
द्विपलं च मसूराणां साध्या मष्टगुणेऽम्भसि. 21.
शृता च्छेषं शृतसमं सर्पिष श्च चतुःपलम्,
पिबे त्सम्मूर्च्छितं तेन गुल्मः शाम्यति पैतिकः 22.
ज्वरं तृष्णां च शूलं च भ्रमं मूर्च्छा रति स्तथा,
दीप्ताग्नयो महाकायाः स्नेहसात्म्याश्च

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. ३०९

...ये नराः ॥ २३ ॥
गुल्मिनः सर्पदष्टाश्च विसर्पोपहताश्च ये ।
ज्येष्ठां मात्रां पिबेयुस्ते पलान्यष्टौ विशेषतः ॥ २४ ॥

ఆంధ్ర తాత్పర్యము:
వాతగుల్మములకును కఫవృద్ధికిని వాంతులు చూర్ణములు మున్నగునవి హితకరములు. రక్తగుల్మములకు రక్తస్రావము హితకరము. స్నిగ్ధోష్ణజనితమగు దానికి పిత్తజమగు దానికి సంస్రంసనముత్తమము. కాకోలీమున్నగు గణపుటౌషధములతో పిత్తగుల్మరోగులకు స్నేహవిధిః జేయవలయును. పిమ్మట వస్తివిధిని చేయవలయును. స్నిగ్ధోష్ణజమగు పిత్తగుల్మరోగిమునకు కంపిల్లమును తేనెతో సేవింపవలయును. రేచనార్థియగువాఁడు ద్రాక్షారసములో బెల్లమును వైచికొని త్రాగవలయును. దాహశూలములు వాతక్షోభము స్వప్ననాశము అరుచి జ్వరము వీటిచే బాధపడువానిని గుల్మరోగినిగా తెలిసికొని ఉపనాహముఁజేయవలయును. పక్వమైన వ్రణశోధనాదులను వ్రణమునకువలెనే చికిత్స చేయవలయును. తనంత నది పైనగాని క్రిందగాని పుట్టినయెడల పండ్రెండురోజులగఱకు నుపేక్షచేయవలయును. అయినను శోధనము చేయు నేతినిచ్చి మేలవేను నేతిని పిమ్మట త్రాగింపవలయును. కటుకరోహిణి నింబము యష్టిమధుకము త్రిఫలములు వీటిని కాలకాలు పలమును చేనుపోళ్ల తెల్ల తెగిడ ఒక్కొక్కపలమును మసూరము రెండుపలములును వీటిని ఎనిమిదిరెట్ల నీటిలో పక్వముచేసి 4 పలముల నేతిని కలిపి సిద్ధముచేసి నేయి మాత్రము మిగిలియుండగా దించి దానిని త్రాగినచో జ్వరము దప్పి శూల భ్రమ మూర్ఛాదులు నశించును. దీప్తాగ్నికలవారును మహాకాయులును స్నేహసాత్మ్యులును గుల్మరోగులును సర్పదష్టులును విసర్పిరోగులును ఎనిమిదిపలముల మానముగల పెద్దమాత్రగా నే దీనిని సేవింపవలయును.

---

కఫగుల్మమునకు ఘృతాదులు

శ్లో.
లంఘనోల్లేఖనే స్వేదే కృతే చాగ్నౌ సంప్రధుక్షితే ।
ఘృతం సక్షారకటుకం పాతవ్యం కఫగుల్మినామ్ ॥ २५ ॥

మందోऽగ్నిర్వ్యథనా మందా గురు స్తిమితకోష్ఠతా ।
సోల్లేశా చారుచిర్యస్య సగుల్మో వమనోపమః ॥ २६ ॥

మృదాగ్నావనిలే మూఢే జ్ఞాత్వా సస్నేహమాశయం ।
గుడికాశ్చూర్ణసర్వ్యూహాః ప్రయోక్తవ్యాః కఫగుల్మినాం ॥ २७ ॥

క్షారారిష్టగణాశ్చాపి దాహశ్శోషే విధీయతే ।
పంచమూలీకృతం తోయం పురాణం వా గుణీరసం ॥ २८ ॥

కఫగుల్మీ పిబేత్కాలే జీర్ణం మాధ్వీకమేవ వా ।
తిలైరండా తసీబీజసర్షపైః పరిలిప్య వా ॥ २९ ॥

శ్లేష్మగుల్మయః పాత్రైః సుభోష్ణైః స్వేదయేద్భిషక్ ।
యమానీచూర్ణితం తక్రం...

---

संस्कृत-श्लोकाः (देवनागरी):

लङ्घनोल्लेखने स्वेदे कृते चाग्नौ सम्प्रधुक्षिते ।
घृतं सक्षारकटुकं पातव्यं कफगुल्मिनाम् ॥ २५ ॥

मन्दोऽग्निर्व्यथना मन्दा गुरु स्तिमितकोष्ठता ।
सोल्लेखा चारुचिर्यस्य स गुल्मी वमनोपमः ॥ २६ ॥

मृद्वग्नावनिले मूढे ज्ञात्वा सस्नेहमाशयम् ।
गुटिकाश्चूर्णसर्यूहाः प्रयोक्तव्याः कफगुल्मिनाम् ॥ २७ ॥

क्षारारिष्टगणाश्चापि दाहः शोषे विधीयते ।
पञ्चमूलीकृतं तोयं पुराणं वा गुणीरसम् ॥ २८ ॥

कफगुल्मी पिबेत् काले जीर्णं माध्वीकमेव वा ।
तिलैरण्डाऽतसीबीजसर्षपैः प्रलिप्य वा ॥ २९ ॥

श्लेष्मगुल्मी यः पात्रैः सुखोष्णैः स्वेदयेद्भिषक् ।
यमानीचूर्णितं तक्रं...

310 చక్రదత్త — ౨౯. గుల్మాధికారము.

బిడేన లవణీకృతం. 30. పిబే త్వందీపనం వాతమూత్రవర్చోనులోమ నం, వ్యామిశ్రదోషే వ్యామిశ్రః సర్వ ఏవ క్రియాక్రమః. 31.

లంఘనమునం దుల్లేఖనములను స్వేదములను చేయింపవలయును. కఫగుల్మరోగు లకు యవక్షారకటుకరోహిణులతో నేతిని సిద్ధముచేసి త్రాగింపవలయును. మందాగ్ని కలనాఁడు అల్ప బాధకలిగిన తిమ్మిరిగలగుల్మరోగి కఫగుల్మరోగులకుచేసి మాత్రలనుపొడి చేసి యుపయోగింపవలయును. క్షారములు అరిష్టగణౌషధములును దాహశోఫలయందు వినియోగింపవలయును. పంచమూలపుకషాయమును ప్రాతపడ్డమద్యమునుగాని ప్రాతగిలిన ద్రాక్షసారాయమునుగాని యుపయోగింపవలయును. నువ్వులు ఆముదపుగింజలు ఆనాసి విత్తులు వీటి నినుపపాత్రములో వేయించి గుల్మముపై స్వేదక్రియను చేయింపవల యును. బోడసరపువిత్తుల చూర్ణము మజ్జిగ అంటుప్పు వీటిని కలిపి త్రాగిన అగ్నిదీపక మగును. వాతమును మూత్రమును విష్ఠను అనులోమితమును చేయును. మిశ్రదోష ముల గుల్మమునకు మిశ్రమనుగు చికిత్సనే చేయవలయును.

—❧ సన్నిపాతగుల్మమునకు చికిత్స. ❧—

శ్లో. సన్నిపాతోద్భవే గుల్మే త్రిదోషఘ్నో విధి ర్హితః, వచాబి డాభయాశుంఠీ హింగుకుష్ఠాగ్ని దీప్యకాః. 32. ద్విత్రి షట్చతురేకాష్ట సప్తపంచాంశికాః క్రమాత్, చూర్ణం మద్యాదిభిః పీతం గుల్మానా హోదరాపహం. 33. శూలార్శః శ్వాసకాసఘ్నం గ్రహణీదీపనం పరం, యవానీహింగుసింధూత్థ క్షారసౌవర్చలాభయాః. 34. సురా మండేన పాతవ్యా గుల్మశూలనివారణాః.

సన్నిపాతగుల్మమునకు త్రిదోషనాశకమగు విధి నాచరింపవలయును. వస 2 భా గములు, అంటుప్పు 3 భాగములు, కరక్కాయలు 6 భాగములు, శొంఠి నాలుగు భాగములు ఇంగువ ఒకభాగము కోష్ఠు 8 భాగములు చిత్రమూలము 7 భాగములు వాము 5 భాగములు ఇవిక్రమముగా చూర్ణముచేసి మద్యముతో త్రాగిన గుల్మా దులునశించు. వామము ఇంగువ సైంధవలవణము యవక్షారము సౌవర్చలవణము కర క్కాయలు వీటిని మద్యమండముతో త్రాగిన గుల్మములు శూలలు నశించును.

—❧ హింగ్వాదిచూర్ణము. ❧—

శ్లో. హింగు త్రికటుకం పాఠాం హపుషా మభయాం శఠీం. 35. అజమోదాజగంధే చ తింతిడీకామ్లవేతసౌ, దాడిమం పౌష్కరం

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము। ३११

---

धान्यमजाजीं चित्रकं वचाम् ॥ ३६ ॥ द्वौ क्षारौ लवणॆ द्वॆ च चव्यं चैकत्र चूर्णयॆत् । चूर्णमॆतत्प्रयोक्तव्यमन्नपानॆष्वनत्ययम् ॥ ३७ ॥ प्राग्भुक्तमथवा पॆयं मद्यॆनोष्णोदकॆन वा । पार्श्वहृद्वस्तिशूलॆषु गुल्मॆ वातकफात्मकॆ ॥ ३८ ॥ आनाहॆ मूत्रकृच्छ्रॆ च गुदॆ योनिरुजासु च । ग्रहण्यर्शोविकारॆषु प्लीह्नि पाण्ड्वामयॆऽरुचौ ॥ ३९ ॥ उरोविबन्धॆ हिक्कायां श्वासॆ कासॆ गलग्रहॆ । भावितं मातुलुङ्गस्य चूर्णमॆतद्रसॆन वा ॥ ४० ॥ बहुशो गुलिकाः कार्याः कार्षिकाः स्युस्ततोऽधिकम् ।

తాత్పర్యము: ఇంగువ శొంఠి మిరియములు పిప్పళ్లు అగరుశొంఠి బోడతరము కరక్కాయలు కచ్చూరము అజామోదము కురంజివాము చింతపండు ఆమ్లవేతసము దానిమ్మ పుష్కరమూలము ధనియములు జీలకర్ర చిత్రమూలము వస యవక్షారముముగ్గురువానిని త్రిలవణములు చవ్యము వీటినికలిపి పొడిచేసి అన్నపానాదులలో సేవించిన హితకరము. ప్రాతఃకాలపుభోజనమునకు ముందు మద్యముతోడు వేడినీళ్లతో దీత్రాగవలయును. పార్శ్వశూలము హృచ్ఛూలము వస్తిశూలము వాతకఫగుల్మములు అనాహము మూత్రకృచ్ఛ్రము గుదయోనిబాధలు మూలరోగములు ప్లీహరోగము పాండురోగము అరుచి చొప్పుపట్టుట వెక్కిళ్లు శ్వాసము దగ్గు గళగ్రహము వీటియందు హితకరమగును. లేనిచో ఈ చూర్ణమును మాదీపత్రిరసముతో భావన చేసి ఒక్కొక్కతులపుమాత్రనుచేసి ధరించిన మేలగును.

---

❖ हिङ्ग्वादिप्रतिवापम् ❖

श्लो. पूतीकपत्रगजचिर्भटीचव्यवह्निव्योषं च संस्तरचितं लवणोपधानं, दग्ध्वा विचूर्ण्य दधिमण्डयुतं प्रयोक्तव्यं गुल्मोदरश्वयथुपाण्डुगदोद्भवेषु ॥ ४१ ॥ हिङ्गुपुष्करमूलानि तुम्बुरूणि हरीतकीम् । श्यामां बिडं सैन्धवं च यవక్షారं महौषधम् ॥ ४२ ॥ यवक्वाथोदकेनैतद् घृतभृष्टं तु पाययेत् ॥ ४३ ॥ तेनास्य भिद्यते गुल्मः सशूलः सपरिग्रहः ।

312 चक्रदत्त—२९. गुल्माधिकारमु.

वचा हरीतकी हिङ्गुसैन्धवराम्लवेतसम्. 44. यवक्षारं यमानीं च पिबे दुष्णेन वारिणा, एतद्धि गुल्मनिचयं समूलं सपरिग्रहम्. 45. भिनत्ति सप्तरात्रेण वह्निर्दीप्तिं करोति च, पिप्पलीपिप्पलीमूल चित्रकाजाजिसैन्धवैः. 46. युक्ता पीता सुरा हन्ति गुल्ममाशु सुदुस्तरं, नादेयी कुटजार्क शिग्रुबृहती स्नुग्बिल्वभल्लातक, व्याघ्रीकिंशुकपारिभद्रकजटापामार्गीसीपाग्निकं, वासा मुष्ककपाटलाः सलवणाः दग्ध्वा जले पाचितं, हिङ्ग्वादि प्रतिवापमेतदुदितं गुल्मोदराष्ठीलिषु. 47. हिङ्गूग्रगन्धाबिडशुण्ठ्यजाजी हरीतकीपुष्करमूलकुष्ठं, भागोत्तरं चूर्णित मेतदिष्टं गुल्मोदरार्तोविषूचिकासु. 48.

नेमलियॆड्डुचॆक्क जाजिपत्रि नागकेसरमुलु रक्तचन्दनमु चव्यमु चित्रमूलमु शोंठि मिरियमुलु पिप्पळ्लु वीटिनि सैन्धवलवणमुतोఁगलिपि पात्रलोवैचि काल्चिचूर्णमुचेसि दधिमण्डमुतो सेविञ्चिन गुल्ममुलु उदररोगमुलु वापु पाण्डुरोगमु मुन्नगुनविनशिश्चुनु. इङ्गुव पुष्करमूलमु तुम्बुरुलु करक्कायलु सौवर्चलादिलवणत्रयमु शोंठि वीटिनि नेतिलोवेयिञ्चि यवक्षारमुतोఁ द्रागवलयुनु. पीनसशूलमुलु गुल्ममुलु नशिश्चुनु. वस करक्कायलु इङ्गुव सैन्धवलवणमु आम्लवेतसमु यवक्षारमु वाममु वीटिनि वेडिनीळ्ळतोఁ द्रागवलयुनु. इय्येडुदिनमुललो शूललनु जडसहितमुलगुगुल्ममुलनु जोఁगॊट्टि अग्निनि दीपिम्पఁजेयुनु. पिप्पळ्लु मोडि चित्रमूलमु जीलकऱ्ऱ सैन्धवलवणमु वीटिनि चेर्चिन मध्यमु भयङ्करमुलगु गुल्मरोगमुलनु शमिम्पఁजेयुनु. नीटिप्रब्बलि कोष्ठु जिल्लेडु मुनग पॆद्दमुलक जॆमुडुचॆक्क मारेडु नल्लजीडिवित्तनमुलु देवदारुचॆक्कव्रेळ्लु कडिमि चित्रमूलमु वासपाटलिपुष्पमु वीटिलो उप्पुवेसि तगुलఁबॆट्टि नीटितो पक्वमुचेसि इङ्गुव मुन्नगु वानिनि प्रतिवापमुनु चेयवलयुनु. गुल्ममु उदररोगमु अष्ठीलावातरोगमु वीटिकि हितमगुनु. इङ्गुव 1 भागमु वस 1 भागमु वेटुप्पु 3 भागमुलु शोंठि 4 भागमुलु जीलकऱ्ऱ 5 भागमुलु करक्कायलु 6 भागमुलु पुष्करमूलमु 7 भागमुलु चॆङ्गल्वकोष्टु 8 भागमुलु वीटिचूर्णमु गुल्ममुलनु उदररोगमुलनु अजीर्णमुलनु विषूचिकलनु पोఁगॊट्टुनु.

आंध्रतात्पर्यसहितमु. ३१३

कांकायनगुटिका

श्लो. त्रिफ़ला काञ्चनक्षीरी सप्तला नीलिनी वचाः, त्रायन्ती हपुषा तिक्ता त्रिवृत्सैन्धवपिप्पलीः ॥ ५१ ॥

पिबेत्तं चूर्ण्य मूत्रोष्णवारिमांसरसादिभिः, सर्वगुल्मोदरप्लीह कुष्ठार्शः शोथ भेदितः ॥ ५२ ॥

शठीं पुष्करमूलं च दन्तीं चित्रक माढकीं, शृङ्गबेरं वचां चैव पलिकानि समाहरेत् ॥ ५३ ॥

त्रिवृतायाः पलं चैव कुर्या त्त्रीणि च हिङ्गुनः, यवक्षारपले द्वे च द्वेपले चाम्लवेतसात् ॥ ५४ ॥

यमान्याजाजिमरिचं धान्यकं चेति कार्षिकं, उपकुञ्च्यजमोदाभ्यां तथाचाष्टमिका मपि ॥ ५५ ॥

मातुलुङ्गरसेनैव गुटिकाः कारये द्भिषक्, तासा मेकां पिबे द्वे च तिस्रो वापि सुखांबुना ॥ ५६ ॥

अम्लैश्च मद्यैर्मद्यैश्च श्शृतेन पयसा थवा, एषा कांकायने नोक्ता गुडिका गुल्मनाशिनी ॥ ५७ ॥

अर्शोहृद्रोगशमनी क्रिमीणां च विनाशिनी, गोमूत्रयुक्ता शमये त्कफगुल्मं चिरोत्थितम् ॥ ५८ ॥

क्षीरेण पित्तगुल्मं च मद्यै रम्लैश्च वातकम्, त्रिफलारसमूत्रैश्च नियच्छे त्सान्निपातिकम् ॥ ५९ ॥

रक्तगुल्मे च नारीणा मुष्टीक्षीरेण पाययेत् ।

---

त्रिफ़लमुलु जेमुडु सांब्राणिचेट्टु सप्तला नीलि वस कलुकानुग बोडतरमु कटुकरोहिणि तेल्लतेगड सैंधवलवणमु पिप्पळ्लु वीटिनि चूर्णमुचेसि आवुमूत्रमुनु वेडिनीळ्लनु मांसरसमुनु कलिपि त्रागिन समस्तमुलगु गुल्ममुलु प्लीहलु कुष्ठुलु वापुलु मूलरोगमुलु नशिंचुनु. कच्चूरमु पुष्करमूलमु दंति चित्रमूलमु आढकि (तोवरिमन्नु) कंदुलु शोंठि वस वीटिनि ओक्कोक्क पलमुनु तेल्लतेगड १ पलमु इंगुव ३ पलमुलु यवक्षारमु २ पलमुलु आम्लवेतसमु २ पलमुलु वाममु अजामोदमु अर्थपलमु चोप्पुननु तीसिकौनि वीटिनि चूर्णमु चेसि मात्रलनु माचिपत्रि रसमुतो कट्टवलयुनु. ई मात्रललोओकटिगानि रेंटि तिनिगानि सेविंचुचुन्नमूलरोगमु हृद्रोगमु क्रिमिरोगमुलु वीटिनिपोगोट्टुनु. गोमूत्रमुतो सेविंचिन प्रातगिलिन गुल्ममुल नैननु पोगोट्टुनु. पित्तगुल्ममुलकु

40

314 చక్రదత్త—౨౯. గుల్మాధికారము.

పాలతోను వాతగుల్మములకు మద్యముమున్నగుపులుపుపదార్థములతోను సేవింపవలయును. త్రిఫలములరసమును గోమూత్రముతో సేవించినచో సన్నిపాతగుల్మములు నశించును. స్త్రీలు రక్తగుల్మములయందు జెముడుపాలతో దీనిని సేవింపవలయును.

-- హపుషాద్యఘృతము. --

శ్లో. హపుషా వ్యోష పృథ్వీకా చవ్యచిత్రక సైంధవైః,
సాజాజీ పిప్పలీమూలీ దీప్యకై ర్విపచే ద్ఘృతమ్. 60.
సకోలమూలకరసం సక్షీరం దధిదాడిమం,
తత్పరం వాతగుల్మఘ్నం శూలానాహవిబంధనుత్. 61.
యోన్యర్శోగ్రహణీదోష శ్వాసకాసారుచిజ్వరామ్,
పార్శ్వహృద్వస్తిశూలం చ ఘృత మేత ద్వ్యపోహతి. 62.

బోడతరము త్రిఫలములు చవ్యము చిత్రమూలము సైంధవలవణము జీలకఱ్ఱ మోడి అజమోదము వీటితో నేతినిపక్వముచేసి రేగుముల్లంగులరసమును పాలు పెరుగు మందము దానిమ్మ వీటిని కలిపి పక్వముచేసి ఘృతమునుచేసి సేవించిన వాతగుల్మములు శూలలు ఆనాహములు విబంధములు యోనిరోగములు మూలరోగములు శ్వాస దగ్గు అరుచి జ్వరము పార్శ్వశూలము హృచ్ఛూలము వస్తిశూలము వీటిని పోగొట్టును.

-- పంచపలకఘృతము. --

శ్లో. పిప్పల్యాః పిచురర్థాంశో దాడిమా ద్ద్విపలం పలమ్,
ధాన్యాత్ పంచఘృతా చ్ఛుంఠ్యాః కర్షః క్షీరం చతుర్గుణమ్. 63.
సిద్ధమేతైః ఘృతం సద్యో వాతగుల్మం చికిత్సతి,
యోనిశూలం శిరఃశూల మర్శాంసి విషమజ్వరాన్. 64.

పిప్పళ్లు అర్థతులము దానిమ్మ 2 పలములు ధనియములు ఒక పలము నెయ్యి 5 పలములు శొంఠి కొలంపలము వీటికి నాలుగురెట్లు పాలు కలిపి నేతిని సిద్ధము చేసి సేవించిన వాతగుల్మములు యోనిశూలలు శిరశ్శూలలు మూలరోగములు విషమజ్వరములు నశించును.

-- త్ర్యుషణదిఘృతము. --

శ్లో. త్ర్యుషణత్రిఫలా ధాన్య విడంగం చవ్యచిత్రకైః,
కల్కైః కృతైః ఘృతం సిద్ధం సక్షీరం వాతగుల్మనుత్. 65.

త్రికటుకములు త్రిఫలములు వాయువిడంగములు చవ్యము చిత్రమూలము వీటిని కల్కముచేసి పాలుపోసి దీనియందు నేతిని సిద్ధముచేసి సేవించిన వాతగుల్మములు నశించును.

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. ३१५

त्रायमाणाघृतमु.

श्लो.
जले दशगुणे साध्यं त्रायमाणा चतुःपलम्,
पञ्चभागस्थितं पूतं कल्कैः संयोज्य कार्षिकैः. ६६.
रोहिणी कटुका मुस्ता त्रायमाणा दुरालभाः,
कल्कैस्त्वामलकीवीरा जीवन्ती चन्दनोत्पलैः. ६७.
रसस्यामलकीनां च क्षीरस्य च घृतस्य च,
पलानि पृथगष्टाष्टा दत्त्वा सम्यग्विपाचयेत्. ६८.
पित्तगुल्मरक्तगुल्म विसर्पं पैत्तिकं ज्वरम्,
हृद्रोगं कामलां कुष्ठं हन्यादेतत् घृतोत्तमम्. ६९.
पलोल्लेखाद्गते माने न द्वैगुण्यमिहेष्यते,
चत्वारिंशत्पलं तेन तोयं दशगुणं भवेत्. ७०.

पदिरेट्लनीटिलो ४ पलमुल कलु कोनुगनु सिद्धमुचेसि अयिदवपालुनीरु मिगुलुगलयप्पुडु वडियकट्टि ओक्कोक्कतुलमु करक्काय कटुकरोहिणी तुंगमुस्तेलु कलुकोनुग यवास क्षीरकाकोलि जीवंति चन्दनमु तेल्लकल्व वीटिकल्कमुनु उसिरिकरसमुनु नेतिनि पालनु ८ पलमुलचोप्पुन पोसिचक्कगा पक्वमुचेसि सेविञ्चिन पित्तवातगुल्ममुलनु विसर्पि पित्तज्वरमु हृद्रोगमु कामेल कुष्ठु इय्यवि नशिञ्चुनु. ईविधिलो पलमपलमन्दिन रेंडुरेट्लुगाचेकोनरादु. कावुन ४४ पलमुल नीरु पदिरेट्लुगा नगुनु.

---

द्राक्षाघृतमु.

श्लो.
द्राक्षा मधुक खर्जूरं विदारीं सशतावरीम्,
परूषकाणि त्रिफलां साधयेत्पलसम्मिताम्. ७१.
जलाढके पादशेषे रस मामलकस्य च,
घृत मिक्षुर सं क्षीर मभयाकल्कसाधितम्. ७२.
साधयेत्तु घृतं सिद्धं शर्कराक्षौद्र पादिकं,
योजयेत्पित्तगुल्मघ्नं सर्वपित्तविकारनुत्. ७३.
साहचर्या दिह पृथग्घृतादेः क्वाथतुल्यता.

द्राक्ष यष्टिमधुकमु खर्जूरमु विदारीकंद पिल्लीपीचर चेदुपाळ्ळ त्रिफलमुलु वीटिनि ओक्कोक्कपलमु चोप्पुन साधिम्पवलयुनु. पिम्मट नॊकयाढकपु नीटिलो वैचि पण्डि नालुगवपालु मिगिलिनप्पुडु उसिरिकरसमु नेय्यि चेऱुकुपालु नालुगवपालु करक्कायकषायमु वीटिनि कलिपि घृतमुनु सिद्धमु चेसि कण्डचक्केरनु

316 चक्रदत्त — १९. गुल्माधिकारमु.

तेनेनु कलिपि सेविंचिन पित्तगुल्ममुलु पित्तविकारमुलु नशिंचुनु. ईविधिऴो साहचर्यमुनु बट्टिनेयि मोदलगु वानिकि क्वाधतुल्यमु ग्रहिंपदगुनु.

---

❦ धात्रीषट्पलघृतमु ❦

श्लो. धात्रीफलानां स्वरसे षडङ्गं पाचये द्घृतम् । ७४ ।
शर्करासैन्धवोपेतं तद्धितं सर्वगुल्मिनाम् ॥

उसिरिक रसमुलो षडङ्गघृतमुनु पक्वमुचेसि कंडचक्केर सैन्धवलवणमुनु कलिपि त्रागिन गुल्मरोगमुलु नशिंचुनु.

---

❦ भार्गीषट्पलकघृतमु ❦

श्लो. षड्भिः पलै र्भृगधजा फलमूल चव्य विश्वौषधज्वलन यावज कल्पपक्वम्, प्रस्थं घृतस्य दशमूल्युरुबूक भार्गी क्वाथे पृथो पयसि दध्नि च षट्पलाख्यम् । ७५ ।
गुल्मोदरारुचि भगंदर वह्निसाद कासज्वर क्षयशिरोग्रहणी विकारान्, सद्यः शमं नयति ये च कफानिलोत्थान् भार्ग्याख्यषट्पल मिदं प्रवदन्ति तत्ज्ञाः ॥ ७६ ॥

पिप्पळ्ळु मोडि चव्यमु चित्रमूलमु शोंति यवक्षारमु वीटिनि पलमु चो॥ तीसिकोनि कल्कमु चेसि नेय्यि 16 पलमुलु दशमूलमुलु आमुदमु भारंगि वीटि नि कषायमुलो पालो पेरुगुलो कलिपि सिद्धमु चेसि सेविंचिन गुल्ममु उदररोगमु अरुचि भगंधरमु मंदाग्नि कासज्वरमु क्षय शिरोरोगमु मूलरोगमु मिक्किलि त्वरगा नशिंचुनु.

---

❦ क्षीरषट्पलक घृतमु ❦

श्लो. पिप्पली पिप्पलीमूल चव्यचित्रक नागरैः, पलिकैः संयवक्षारैस्सर्पिःप्रस्थं विपाचयेत् । ७७ ।
क्षीरप्रस्थेन तत्सर्पिर्हन्ति गुल्मं कफात्मकम्, ग्रहणी पाण्डुरोगघ्नं प्लीह कास ज्वरापहम् ॥ ७८ ॥

पिप्पळ्ळु मोडि चव्यमु चित्रमूलमु शोंति यवक्षारमु वीटिनि ओक्कोक्क पलमु चो॥ नु 16 पलमुल नेयिनि चेर्चि 16 पलमुल पालो पक्वमुचेसि सिद्धमु चेसि सेविंचिन कफगुल्ममुलु ग्रहणीरोगमुलु पांडुरोगमु प्लीह कासज्वरमुलु नशिंचुनु.