आंध्रतात्पर्यसहितमु. ६३३

युनु. स्नेहमुगानि स्वेदमुगानि अपथ्यमुगानि एदियुनुलेदु. इय्यदि आत्रे- यमतमुचेत ननुमतिंपबडिनदि. क्षय मुन्नगु समस्त रोगमुलनु पोगोट्टुनु. शुक्रमुनु कलिगिंचुनु. वातशोणितमुलनु पोगोट्टुनु. बलमुनु कांति निच्चुनु.

क्षारवस्तुलु.

श्लो. स्नेहं गुडं मांसPublic/रसं पयश्च अम्लानि मूत्रं मधुसैन्धवे च, एतान्यनुक्तानि च दापयेच्च निरूहयो- गे मदनात्फलं च. २६. लवणं कार्षिकं दद्यात्पलमेकं तु मादनं, वाते गुडः सिता पित्ते कफे सिद्धार्थकादयः. २७. सैन्ध- वाक्षं समादाय शताह्वाक्षं तथैव च, गोमूत्रस्य पला- न्यष्टौ वस्तिकायाः पलद्वयं. २८. गुडस्य द्वे पले चैव सर्व- मालोड्य यत्नतः, वस्त्रपूतं सुखोष्णं च वस्तिं दद्याद्विच- क्षणः. २९. शूलं विट्संगमानाहं मूत्रकृच्छ्रं च दारु- णं, क्रिम्युदावर्तगुल्मादि सद्यो हन्यान्निषेवितः. ३०. परिशु- ष्कि कर्षकुडवै रम्लागुडसिन्धुजन्मगोमूत्रैः, तैलयुतोऽयं वस्तिः शूलानाहामवातहरः. ३१.

स्नेहमु बेल्लमु मांसारसमु पालु अम्लपदार्थमुलु गोमूत्रमु सैं- धवलवणमु उम्मेत्तकाय वीटिनि चप्पकुन्ननु निरूहमलो चेर्चवलयुनु. उप्पु ओक कर्षमु उम्मेत्त ओक पलमुनु चेर्चवलयुनु. वातमुनंदु बेल्लनु कफमुनंदु आवालुमुन्नगु नविपित्तमुनंदु चक्केर चेर्चवलयुनु. सैंधवलवणमु पिल्लिपिच्च- र ओक्कोक्ककुलमुनु गोमूत्रमु ८ पलमुलुनु शंभरलवणमु २ पलमुलु बेल्ल- मु २ पलमुलु कलिपि आलोडनचेसि वडियगट्टि नुलिवेच्चनि वस्तिनिचेसि ईयनल- युनु. इय्यदिशूल मलबद्धकमु मुन्नगुवानिनि पोगोट्टुनु.

वैतरणा वस्त्यादुलु.

श्लो. वैतरणः क्षारवस्तिर्भुक्तैश्चापि प्रदीयते, बदरैर्वरा- वती शैलूशाल्मली धन्वनांकुराः. ३२. क्षीरसिद्धाः सुसिद्धास्स्युः सा- स्राः पिच्छिलसंगताः, वाराहमाहिषैरभ्रैर्बैडालैर्ज्ञेय कौक्कु- टं. ३३. सद्यस्कमसृगाजं वा देयं पिच्छिलवस्तिषु, चरका- दौ समुद्दिष्टा वस्तयो ये सहस्रशः. ३४. व्यवहारो न तैः प्रा- ८०

634 चक्रदत्त—23. नस्याधिकारमु.

यो निबद्धो नात्र तेन ते, वस्तिर्व्यवस्थापयिता सुखायु- र्बलाग्निमेधास्वरवर्णकृच्च, सर्वार्थकारी शिशुवृद्धयूनां निर- त्ययः सर्वगदापहश्च ॥ ३५ ॥

वैतरणमु क्षारवस्तियुनु भुजिंचिन वानिकिनीयఁबडुचुन्नदि. जेगुरुवटपत्रि पाषाण भेदमु बूरुगु धन्व वीटिनि पालतो सिद्धिकेसिन पिच्छिलमगु वस्ति यगुचुन्नदि. पंदुलुदुस्सुलु गोज् जेलु पिल्लुलुम्मगमुलु कोळ्लु मेकलु वीटियोक्क अप्पुडु स्रविंचिन रक्तमुनु पिच्छिलवस्तु लंदीयवलयुनु. चरकादुललो वेलकोलदि चेप्पఁबडिन वस्तुवुलु वीटिकंटे नेक्कुडुगा व्यवहरिंप बडुचुंडुटलेदु. कावुन अय्यवि अन्नियु निच्चट चेप्पलेदु, इदि वस्ति वयोवस्थनु निलुपुनु. सुखपूर्वकमुगा नायुष्यमुनु वृद्धिसेयुनु. बलमु जठराग्नि बुद्धि मुन्नगुवानि नभिवृद्धि सेयुनु. पिल्ललु पेद्दलु युवकुलु मुन्नगु नंदఱकुनु उपयोगिंचुनु. इय्यदि समस्त रोगमुलनु पोఁगोट्टुनदियु गूड नैयुन्नयदि.

इत्लु चक्रदत्तयंदु निरूहाधिकारमु मुगिसेनु.

---

23. नस्याधिकारमु.

नस्यविधिप्रकारमुलु.

श्लो. प्रतिमर्शीऽवपीडश्च नस्यं प्रधमनं तथा, शिरोविरे- चनं चेति नस्यकर्म च पंचधा ॥ १ ॥

ईषदुच्छिंघनात्स्नेहो यावान्वक्त्रं प्रपद्यते, नस्तान्निषिक्तं तं विद्यात्प्रतिमर्शं प्रमाणतः ॥ २ ॥

प्रतिमर्शस्तु नस्यार्थं करोति नच दोषवान्, नस्तः स्नेहंगुलिं दद्यात्स्नापितर्न्निशि च सर्वदा ॥ ३ ॥

नचेच्छिंघे- दरोगाणां प्रतिमर्शः सदाभ्यकृत्, निशाहा रुक्क्लवन्तोऽहः स्वप्नाध्वश्रमरेतसां ॥ ४ ॥

शिरोभ्यंजनगंडूष प्रस्रावांजन वर्च- सां, दंतकाष्ठस्य हास्यस्य योज्यंते सौद्विबिंदुकः ॥ ५ ॥

शोध- नः स्तंभनश्चैव स्यादवपीडो द्विधा मतः, अवपीड्य शीयते यस्मा- दवपीडस्ततस्तु सः ॥ ६ ॥

स्नेहनं शून्यशिरसां ग्रीवास्कंधोर- सां तथा, बलार्थं दीयते स्नेहो नस्तः श्लेष्मोत्तरोत्तरे ॥ ७ ॥

नस्यस्य स्नैहिकस्यार्थ देयूस्त्यष्टा तु बिंदवः, प्रत्येकशो न- स्तकयोर्नृणामिति विनिश्चयः ॥ ८ ॥

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 685

ప్రతిమర్శము అవపీడము నస్యము ప్రధమనము శిరోవిరేచనము అని నస్యకర్మ అయిదువిధములు. కొంచెము పీల్చుటచేత నెంతచమురు ముఖములోనికి వచ్చునో అంత నాసికలో పోయఁదగినది. ఇది ప్రతిమర్శమనఁబడును. ఇయ్యుది నస్యముకొఱకై చేయబడుచున్నది. దోష మేదియునిందులేదు. ప్రతిమర్శము దార్ఢ్యమునుకలిగించును. రాత్రి దినభోజనమును చేయువాడును, పగలు నిద్రబోయెడువాడు దారినడచువాడును, శిరోభ్యంగనగండూషాదులుగల వారలును, పండ్లుతోమికొనిన పిమ్మట రెండుబిందువులు దీనిని నస్యముచేసికొన వలయును. శోధన స్తంభనములని అవపీడ రెండుతెఱగులు. అవపీడితముచేసి ఈయఁబడును గనుక అవపీడితమైనది. శిరలు లేనివారికి స్నేహార్థము, కంఠము రొమ్మును లేనివారలకు బలార్థమును స్నేహము ఈయఁబడుచున్నది.

❧ నస్యప్రమాణాదులు. ❧

శ్లో. శుక్తిశ్చ పాణిశుక్తిశ్చ మాత్రా స్త్రిస్రః ప్రకీర్తితాః,
ద్వాత్రింశ ద్బిందవ శ్చాత్ర శుక్తి రిత్యభిధీయతే. 9.
ద్వే శుక్తీ పాణిశుక్తిశ్చ దేయాత్ర కుశలై ర్నరైః,
తైలం కఫే చ వాతే చ కేవలే పవనే వసాం. 10.
దద్యా న్నస్తః సదా పిత్తే సర్పి రబ్జాసమారుతే.
ధ్మాపనం రేచన చూర్ణో యుంజ్యా త్తం ముఖవాయునా. 11.
షడంగులద్విముఖయానాడ్యా భేషజగర్భయా,
నహి భూరితరం దోషం చూర్ణత్వా దపకర్షతి. 12.

శుక్తి పాణిశుక్తియని మూడుమాత్రలు, 32 బిందువులది శుక్తి రెండుశుక్తులైన పాణిశుక్తియగును. కఫవాతములకు తైలమును కేవలవాతమునకు వసను పిత్తమునకు ఘృతమును ప్రశస్తములు.

❧ శిరోవిరేచనములు. ❧

శ్లో. శిరోవిరేచనద్రవ్యైః స్నేహై ర్వా తైః ప్రసాధితైః,
శిరోవిరేచనం దద్యా ద్రోగేష్వే తేషు బుద్ధిమాన్. 13.
గౌరవే శిరసః శూలే జాడ్యే స్యన్దే గళామయే,
శోఫగండ క్రిమిగ్రంధి కుష్ఠాపస్మారపీనసే,
స్నిగ్ధస్విన్నోత్తమాంగస్య ప్రాతఃకృతావశ్యకస్య చ,
నివాతశయనస్థస్య జత్రూర్ధ్వం స్వేదయే త్పునః. 15.
అథోత్తానార్ధదేహస్య పాణిపాదే ప్రశాంతే,
కించిదున్నతపాదస్య కించి న్మూర్ధని నామితే. 16.
నాసాపుటం పిధాయైకం పర్యాయేణ నిషేచయేత్,
ఉష్ణామ్బుతప్తం భైషజ్య ప్రణాడ్యా పిచునా తథా. 17.
దత్తే పాదతలస్కంధ

686 చక్రదత్త—23. నస్యాధికారము. / चक्रदत्त — २३. नस्याधिकारमु

...थहस्तकर्णादि मर्दयेत्, शनैरुच्छिङ्घ्य निष्ठीवेत्पार्श्वयोरुभयोस्ततः ॥ १८ ॥
आभेषजक्षयादेवं द्विष्ट्रिर्वा नस्यमाचरेत्, स्नेहं विरेचनस्यान्ते दद्याद्दोषाद्यपेक्षया ॥ १९ ॥

तेलुगु व्याख्या:
శిరోవిరేచన ద్రవ్యములతోను స్నేహములతోను శిరోవిరోచనములకిప్పించవలయును. శిరోభారము శూలమున్నుగలవి దీననశించును. ఉత్తానమగు సగముశరీరము గలవానికి పాణిపాదములు స్వేదము నొందింపవలయును. ముక్కురంధ్రము నొకదానిని మూసి రెండవదానిలో వేడినీళ్లతో కలిపినమందును పోయవలయును. పిమ్మట కాళ్లు స్కంధము చేతులును మర్దింపవలయును. ఇట్లు ఔషధిఅయిపోవునంత వరకు 2-3 సార్లుచేసి విరేచనము అయినపిమ్మట దోషాద్యపేక్షచేత స్నేహమును తీసికొనవలయును.

---

❖ నస్యవిధియందు కాలపరిమాణము (नस्यविधि कालपरिमाण) ❖

श्लोकाः:
श्लो. त्र्यहं त्र्यहं च सप्ताहं स्नेहकर्म समाचरेत् ।
एकाहान्तरितं कुर्याद्रेचनः शिरसस्तथा ॥ २० ॥

सम्यक्सिग्धे सुभोक्त्याऽथ स्वप्नबोधाक्षिपालनम् ।
रूक्षेऽक्ष्णोः स्तब्धताशोषो नासास्ये मूर्धशून्यता ॥ २१ ॥

स्निग्धेतिकण्डूर्गुरुता प्रसेकारुचिपीनसाः ।
सुविरक्तेऽक्षिलघुता वक्त्रस्वरविशुद्धयः ॥ २२ ॥

दुर्विंरिक्ते गदोद्रेकः क्षामतातिविरेचिते ।
तोयमध्यगरस्नेहपीतानां पातुमिच्छताम् ॥ २३ ॥

भुक्तभक्त शिरःस्नात स्नातुकामस्रुतासृजाम् ।
गर्भिणीसूतिकाश्वासकासिनाम् ॥ २४ ॥

शुद्धानां दत्तवस्तीनां तथाचार्तौ च दुर्दिने ।
अन्यत्रात्ययिकव्याधौ नैषां नस्यं प्रयोजयेत् ॥ २५ ॥

न नस्यमूनसप्ताद्वै नातीताशीतिवत्सरे ।
नचोनद्वादशे धूमः कवलो नोनपञ्चमे ॥ २६ ॥

नशुद्धिरूनदशमे नचातिक्रान्तसप्ततौ ।
अजन्ममरणं शस्तः प्रतिमर्शस्तु वस्तिवत् ॥ २७ ॥

---

तेलुगु व्याख्या:
మూడేసిరోజులకుగాని ఏడురోజులకుగాని స్నేహకర్మ జేయవలెను. దినము మార్చిదినము శిరోరేచనముఁ జేయవలయును. చక్కగా విరేచనమైనందుకు కనులు తేలికయచ్చుట వక్త్రస్వరము శుద్ధముగా మాఱుట చిహ్నములు, దుర్విరక్తమునందు గదోద్రేకాదులు చిహ్నములు. ఏడేండ్లకుముందును ఎనుబది సంవత్సరములకు పైనను నస్యమును చేయరాదు. పండ్రెండు సంవత్సరములకు లోపుగను ధూమమును వేయరా...

६३७ आन्ध्रतात्पर्यसहितमु.

ड. पदिसंवत्सरमुललोपुननु देब्बदि संवत्सरमुलु दाटिननु शोधनचेयरादु. आजन्ममरयुनु प्रतिमर्शमु वस्तिवलेने श्रेष्ठमैनदि.
इत्लु चक्रदत्तयन्दु नस्याधिकारप्रकरणमु मुगिसेनु.

---

२४. धूमाधिकारमु.

धूमाहँर्लु, तदुपायमुलु.

श्लो.
प्रायोगिकः स्नैहिकश्च धूमो वैरेचनस्तथा ।
कासहारो वामनश्च धूमः पञ्चविधो मतः ॥ १ ॥

ऋजुस्त्रिकोशफलितं कोलास्थ्यग्रप्रमाणितम् ।
वस्तिनेत्रसमद्रव्यं धूमनेत्रं प्रशस्यते ॥ २ ॥

सार्धत्र्यंशयुतः पूर्णो हस्तः प्रायोगिकादिषु ।
नेत्रे कासहरे त्र्यंशहीनः शेषे दशाङ्गुलः ॥ ३ ॥

औषधैर्वर्तिकां कृत्वा शरगर्भाविशोषिताम् ।
विगर्भा मग्निसंप्लुष्टां कृत्वा धूमं पिबेन्नरः ॥ ४ ॥

वक्त्रेणैव वमेद्धूमं नस्तो वक्त्रेण वा पिबन् ।
उरःकण्ठगते दोषे वक्त्रेण धूममापिबेत् ॥ ५ ॥

नासायां तु पिबेद्दोषे शिरोघ्राणाक्षिसंश्रये ।
गन्धैरकुष्ठतगरैर्वर्तिः प्रायोगिके मता ॥ ६ ॥

स्नैहिके तु मधूच्छिष्टस्नेहगुग्गुलुसर्जकैः ।
शिरोविरेचनद्रव्यैर्वर्तिकैर्वैरेचने मता ॥ ७ ॥

कासघ्नेष्वेव कासघ्नी वामन्यैर्वामनी मता ।
योन्यानि पित्तरक्तासृग्विहतोदरमेहिषु ॥ ८ ॥

तिमीरोर्ध्वानिलाध्मानरोहिणीदत्तवस्तिषु ।
मत्स्यमद्यदधिक्षीरक्षौद्रस्नेहाविषाशिषु ॥ ९ ॥

शिरस्यभिहते पाण्डुरोगे जागरिते निशि ।
रक्तपित्तान्ध्यबाधिर्यस्तृण्मूर्च्छामदमोहकृत् ॥ १० ॥

धूमोऽकालेऽतिपीतो वा तत्र शीतो विधिर्हितः ।
एतद्धूमविधानं तु लेशतः संप्रकाशितम् ॥ ११ ॥

---

तात्पर्यमु:
प्रायोगिकमु, स्नैहिकमु, वैरेचनमु, वामनमु, कासहरमु अनि धूममुलु ऐदु विधमुलु. कोमलमगु त्रिकोशफल मन्तयुण्डि रेगुगिञ्जन्त प्रमाणमुतो वस्तिनेत्रमुतो समानमगु धूममुवलन नेत्रमुलु श्रेष्ठमुलगुनु. प्रायोगिकादुललो मुप्पदिव्वर अङ्शुलुगलिगि पूर्णमैन हस्तपु प्रमाणमुनु...

638 चक्रदत्त—७५. कवलगण्डूषाधिकारमु.

रमगु नेत्ररोगमुनन्दु त्र्यंशहीनमगु दशाङ्गुलमुनु ओषधुलतो वर्तिनि चेसि Nippulōnaṇṭiñci (निप्पुलोनंटिञ्चि) आपोगनु नोटिनुण्डि पील्चि मुक्कु गुण्डा वदलि पॆट्टवलयुनु. चोक्कुतुकललो गल समस्तरोगमुलकु धूममुनु त्रागवलयुनु. प्रायोगिकधूममुनन्दु तगरमु शोष्ठुलेकुण्डनु स्नैहिकमुन तेनॆ मैनमु स्नेहमु गुग्गुलमु सर्जकमुलतोनु वैरोचनमुनन्दु शिरोविरेचनद्रव्यमुलतोनु वर्तिनि चेयवलयुनु. पित्तकादुलन्दु दीनि नुपयोगिम्परादु. तिमिरमुलु मुन्नगुवानियन्दु प्रयोगिम्पवलयुनु. इदि धूमविधानमु. लेशमुगा प्रकाशमुं जेयबडिनदि.

इत्लु चक्रदत्तयन्दु धूमाधिकारप्रकरणमु मुगिसॆनु.

---

७५. कवलगण्डूषाधिकारमु.

कवलगण्डूषधारणा‌र्हॊलु

श्लो. स्निग्धोष्णैः स्नैहिको वाते स्वादुशीतैः प्रसादनः, पित्ते ।
कट्वम्ललवणैः रूक्षैः संशोधनः कफे ॥ १ ॥

कषायस्वादुतिक्तैश्च कवलो रोपणो व्रणे,
सुखं संचार्या ते यातु सा मात्रा कवले हिता ॥ २ ॥

असंचार्या तु या मात्रा गण्डूषे सा प्रकीर्तिता,
तावच्च धारणीयोऽयं यावद्दोषप्रवर्तनम् ॥ ३ ॥

पुनश्चाप्यथ दातव्यः सद्यः क्षौद्रघृतादिभिः,
व्याधेरपचयः सुष्ठु वैशद्यं वक्त्रलाघवम् ॥ ४ ॥

इन्द्रियाणां प्रसादश्च कवले शुद्धिलक्षणम्,
दाहातृष्णाव्रणान् हन्ति मधुगण्डूषधारणम् ॥ ५ ॥

धान्याम्ल मास्यवैरस्य मलदौर्गन्ध्यनाशनम्,
तदीषल्लवणं शीतं मुखशोषहरं परम् ॥ ६ ॥

आशु क्षौरामलगण्डूषो भिनत्ति श्लेष्मणां चयम्,
सुस्नेहितं वातहरं तैल गण्डूषधारणम् ॥ ७ ॥

वातमुनन्दु स्निग्धमुलु नुष्णमुलु नगुवानितो, स्नैहिकमु पित्तमु स्वादुवुलुनु शीतलमुलगु वानितो प्रसादनमुलुन, कफमुनन्दु रूक्षमुलगु नम्ललवणमुलतोसु संशॊधनमुनु चेयिम्प वलयुनु. कषायस्वादुतिक्ततुलतो कबलमुनुचेसि धरिम्प वलयुनु. सुखसंचारमुगल मात्र हितकरमु. संचारमु लेनिदे गण्डूषमु नन्दु धरिम्पवलेनु. दोषमु लुण्डुनंतवळकु मात्रमे दीनिनुपयोगिम्पवलयुनु. पिम्मट तेने नेय्यि मुन्नगुवानितो निंकोक दानिनिय्य वलयुनु.

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 689

ఇంద్రియములు శాంతముగా నుండుటయే కబలంగోఁగుషమందు శుద్ధియని యెఱుగునది. దాహము తృష్ణ వ్రణములు మున్నగునవి శమించును. ధాన్యామ్లము నోటివాసన అరుచిని పోగొట్టును. అందుకొఱఁచెయు ఉప్పువైచి చల్లార్చి సేవించిన ముఖశోషలను పోగొట్టును. క్షారామ్లు గండూషము తీక్ష్యణమై శ్లేష్మములను పోగొట్టును. వాతమును హరించును స్వస్థత గలిగించును.

ఇట్లు చక్రదత్తయందు కవలగండూషాదికాగ ప్రకరణము ముగిసెను.

---

ఆశ్చ్యోతనాంజనతర్పణపుటపాకాధికారము

నేత్రరోగములకు ఆశ్చ్యోతనము.

శ్లో. సర్వేషాం మక్షీరోగాణా మాదౌ నాశ్చ్యోతనం హితం,
రుక్తోద కండూఘర్షాస్రు గ్రాహరాగాని బర్హణం. 1.
ఉష్ణం వాతే కఫేచోష్ణాతచ్చీతం రక్తపిత్తయోః,
నివాతస్థస్య వామేన పాణినోన్మీల్యలోచనం. 2.
శుక్తౌ ప్రలంబయా న్యేన పిచునార్త్వా కనీనకే,
దశ ద్వాదశ వా బిందూన్ ద్వ్యంగులా దవసేచయేత్. 3.
తతః ప్రమృజ్య మృదునా చేలేన కఫవాతయోః,
అన్యేన కోష్ణపానీయప్లుతేన స్వేదయే న్మృదు. 4.
అత్యుష్ణతీక్ష్ణం రుగ్రాగదృఙ్నాశాయాక్షిసేచనం,
అతిశీతం తు కురుతే నిస్తోద స్తంభ వేదనాః. 5.
కషాయవర్ణతాం ఘర్షం కృచ్ఛోన్మీషం తథాఽశ్రుస్రావం బహు,
వికారవృద్ధి మత్యల్పం సంరంభ మపరాసృతం. 6.

అన్నివిధములగు నేత్రరోగములకు తొలుత నాశ్చ్యోతనచేయుట మంచిది. రక్తము ఊడకము జిల కన్నీళ్లుగారుట మంట ఎఱ్ఱపడుటలను పోగొట్టును. వాతమునందు ఉష్ణముగను కఫమునందు నుష్ణముగను రక్తపిత్తములందు చల్లగను ఈయవలయును. గాలిలేనిచోట, చేతితోఁటిని తెఱచి కనుగుడ్డునందు పొడవగు పిచువరిచేత పది పండ్రెండు బిందువులను వేయవలయును. పిమ్మట మెత్తనిగుడ్డతో తుడిచి వెచ్చని నీటితో కాచి చెమ్మటను పుట్టింపవలయును.

---

నేత్రమలమున కంజనములు.

శ్లో. అథాంజనం శుద్ధతనో శ్చేత్రమాత్రాశ్రయే మలే,
పక్వలింగేల్పశోభార్తి కండూపైచ్ఛిల్య లక్ష్మితే. 7.
మందఘర్షాస్రురాగేఽక్షిప్రయోజ్యుం ఘనదూషికే,
లేఖనం దోషణం దృష్టిప్రసాదన మితి త్రిధా. 8.

६४० चक्रदत्त—७६. आश्च्योतनाञ्जनपुटपाकाधिकारमु.

अञ्जनं लेखनं तत्र कषायाम्लपटूष्णकैः ।
रोपणं तिक्तकैर्द्रव्यैः स्वादुशीतैः प्रसादनम् ॥ ९ ॥

दशाङ्गुला तनुर्मध्ये शलाका मुकुलानना ।
प्रशस्ता लेखने ताम्रा रोपणे काललोहजा ॥ १० ॥

अङ्गुला च सुवर्णोत्था रौप्या च प्रसादने ।
पिण्डो रसक्रिया चूर्णं त्रिधैवाञ्जनकल्पना ॥ ११ ॥

गुरौ मध्यलघौ दोषे तां क्रमेण प्रयोजयेत् ।
अथानून्मीलयन्दृष्टिमन्तःसञ्चारयेच्छनैः ॥ १२ ॥

अञ्जिते वर्त्मनी किञ्चिच्चालयेच्चैवमञ्जनम् ।
अपेतौषधसम्बन्धं निर्वृतं नयनं यदा ॥ १३ ॥

व्याधिदोषं तु योग्याभिरद्भिः प्रक्षालयेत्तदा ।
दक्षिणाङ्गुष्ठकेनाक्षि ततो वामं सवाससा ॥ १४ ॥

ऊर्ध्ववर्त्मनि संगृह्य शोध्यं वामेन चेतरत् ।
निशि स्वप्नेन मध्याह्ने पानान्नोष्णगभस्तिभिः ॥ १५ ॥

अक्षिगोरो य दोषास्स्युर्वर्धितोत्पीडिताद्रुताः ।
प्रातः सायं च तच्चाक्ष्यैर्व्यभ्रकेऽतोऽञ्जयेत्तदा ॥ १६ ॥

कण्डूजाड्येऽञ्जनं तीक्ष्णं धूमं वा योजयेत्पुनः ।
तीक्ष्णाम्बुनाभितप्ते तु तूर्णं प्रत्यञ्जनं हितम् ॥ १७ ॥

---

परिशुद्धशरीरुनि नेत्रमुलो मलमुण्डिनचो पक्वलक्षणमु कोलदिगावापु दुरद नीरुगारुट नुन्ननु अञ्जनमुनु वेयवलयुनु. लेखनमनि रोपणमनि दृष्टिप्रसादमनि अञ्जनमु मूडुविधमुलु. वीटिलो कषायमुलु आम्लमुलु मुन्नगु वानिवलन गीचुट लेखनमनंबडुनु. कटुवुलगु नौषधुलतो चेयुनदि रोपणमु. प्रसादनमु निच्चुनदि अञ्जनमनंबडुनु. पदियंगुलमुल पोडवुकलिगि नडुमुसन्नगिकलि मुकुलिञ्चिन अग्रमु गलरागिकड्डी लेखनमुनकु श्रेष्ठमु. रोपणमुनकु इट्टिदे उक्कुनि श्रेष्ठमु. एक अंगुलमुण्डिन बंगारु दिप्रसादनमुनक श्रेष्ठमु. दोषमु एक्कुवगानु लघुवुगनुन्न देनि प्रयोगिंपवलसिनदि. नेत्रमुलनु तेरवक लोपलिप्पवलयुनु. पिम्मट कन्नुलनु तेरचि कुडिबोटन व्रेलीतोचिप्पनु पैदानि नेत्तिपट्टि एडमलव्रेलीतो शोधनंपवलयुनु. रात्रुलु निदुरिंचुटलोनु मध्याह्नमुन अन्नपानमुलु उष्णकिरणमुलु वीटितोनु अक्षिरोगमुनकु वलयु दोषमुलु हेर्रगुनु कनकनु ईबाधतोलगुटकै प्रॊद्दुटनु संजवेळनु अञ्जनमुनु वेसिकोनवलयुनु. दुरद मुन्नगु रोगमुलन्नियु नशिंचुनु.

आन्ध्र तात्पर्यसहितमु. ६४१

तर्पणमु.

श्लो. नाञ्जये द्भीत वमित विरिक्तासित वेगिते, क्रुद्धज्वरित भ्रान्ताक्षि शिरोरुक् शोषजागरे. १८. अदृष्टेऽर्के शिरःस्नाते पीतयो र्धूममद्ययोः, अजीर्णे प्यर्कसन्तप्ते दिवास्वप्ने पिपासिते. १९. निर्वाते तर्पणं योज्यं शुद्धयोर्मूर्धकाययोः, काले साधारणे प्रातः सायं वोत्तानशायिनः. २०. यवमाषमयीं पालीं नेत्रकोणा द्बहिस्समां, द्व्यङ्गुलोच्छां दृढां कृत्वा यथास्वं सिद्ध मावपेत्. २१. सर्पिर्निमीलिते नेत्रे तप्ताम्बु प्रविलायितं, नक्तान्ध्यवाततिमिर कृच्छ्रबोधाक्षिके वसां. २२. अपक्ष्म्याग्रा दथोन्मेषं शनकै स्तस्य कुर्वतः, मात्रां विगणये त्तत्र वर्त्मसन्धिसितासिते. २३. दृष्टौ च क्रमशोऽव्याधौ शतं त्रीणि च पञ्च च, शतानि सप्तचाष्टौ च दशमन्धे निले दश. २४. पित्ते षट् स्वस्थवृत्ते च बलासे पञ्च धारयेत्, कृत्वापाङ्गे ततो द्वारं स्नेहं पात्रे निगालयेत्. २५. पिबेच्च धूमः नेक्षेत व्योम रूपं च भास्वरं, इत्थं प्रतिदिनं वाते पित्ते त्वेकान्तरं कफे. २६. स्वस्थे च द्व्यन्तरं दद्या दातृप्ते रति योजयेत्, प्रकाशक्षमता स्वास्थ्यं विशदं लघुलोचनं. २७.

भीतूलु वमितुलु विरिक्तुलु आशितवेगितुलु अञ्जनमु वेसिकोनरादु, क्रुद्धुलु मुन्नगुवारुनु वेसिकोनरादु. निर्वातस्थलमु नन्दु शुद्धमुलगु तलशरीरमुलकु तर्पणचिकित्स चेयवलयुनु. साधारण कालमलो प्रातःकालमुनन्दुगानि सायङ्कालमुनन्दुगानि वेल्लकिलपरुण्डिन वानिकि यवमाषपिका^गमैन रेण्डఁगुलमुल वत्तिनिचेसि नेतिनि वेडि नीटिलागुनचेसि कण्टिलोवैचि कोनवलयुनु. रेఁजीकटि वातमु तिमिरमु मुन्नगुनवि अन्नियुनु नशिञ्चुनु. वर्त्मसन्धुलयन्दु मात्रलनु लेक्किम्पवलसिनदि. धूममुनु त्रागवलयुनु. व्योमरूपमगु भास्वरमुनु चूडकूददु. ईरीतिगा चक्कनगुवఱकुनु वातपित्तकफमुलोनु स्वस्थतयन्दुनु चेयुचुण्डवलयुनु.

---

पुटपाकमु.

श्लो. तृप्ते विपर्ययोऽतृप्ते तृप्त्यैतिश्लेष्मजा रुजः, पुटपाकं प्रयुञ्जीत पूर्वोक्ते ष्वेव वर्त्मसु. २८. सवाते स्नेहनः

८१

642 चक्रदत्त—22. शिराव्यधाधिकारमु.

श्लेष्मसहिते लेखनो मतः, तृड्दौर्बल्येऽनिले पित्ते रक्तेऽस्वस्थे प्रसादनः। 29. बिल्वमात्रं पृथक्पिण्डं मांसभेषजकल्कयोः, उरुबूकवटाम्भोजपत्रैः स्निग्धादिषु क्रमात्। 30. वेष्टयित्वा मृदा लिप्तं धवधन्वनगोमयैः, पचेत्प्रदीप्तैरङ्गारैः श्वथं सख्यं निष्पीड्य तद्रसं। 31. नेत्रे तर्पणवद्युञ्ज्याच्छतं द्वे त्रीणि धारयेत्, लेखनस्नेहनान्त्येषु कोष्णौ पूर्व्यौ हिमोऽपरः। 32. धूमापोऽन्ते तयोरेव योगास्तत्र च तृप्तिवत्, तर्पणं पुटपाकं च नस्यान्नार्हे न योजयेत्। 33. यावन्त्यहानि युञ्जीत द्विगुणो हितभाग्भवेत्।

तृप्तमैन पिम्मट स्वस्थमुगानु सुन्दरमुगानु तेलिकगानु नेत्र मुण्डुनु. लेनिचो निन्दुलकु विपरीतलक्षणमुलनु कलिगियुण्डुनु. पूर्वोक्तमुलगु जॆप्पलकु पुटपाकमुनु प्रयोगिम्पवलयुनु. वातसहितमुनकु स्नेहनमुनु श्लेष्मसहितमुनकु लेखनमुनु दाहदौर्बल्यमु वातमु पित्तमु रक्तमु वीटियन्दु प्रसादनमुनु चेयवलयुनु. बिल्वमात्रमुनु मांसभेषज कल्कमुलपिण्डमुनु आमुदपु आकुलु मऱ्ऱिआकुलु तामरआकुलतो चुट्टि मट्टिनिपूसि पक्वमुचेसि ऎऱ्ऱगा निप्पुवले पक्वमुकागाने आरसमुनुतीसि कण्टिकि तर्पणमुवलेने रॆण्डुबॊट्लु उपयोगिम्पवलयुनु. लेखनस्नेहन प्रसादनमुललो तोलि रॆण्डुनु कॊलदिपाटि शीतोष्णमुलु कलगुनत्लुगा तर्पणचेयवलसिनदि. ऎन्निदिनमुलु दीनिनि सेविञ्चुनो अन्दुलकु रॆण्डु रॆट्लदिनमुलु पथ्यमुनु चेयवलयुनु.

इत्लु चक्रदत्तयन्दु आश्च्योतनाञ्जनपुटपाकाधिकारप्रकरणमु मुगिसॆनु.

---

22. शिराव्यधाधिकारमु.

शिराव्यधमुनकु अधिकारुलु.

श्लो. अथ स्निग्धतनुः स्निग्धरसान्नप्रतिभोजितं, प्रत्यादित्यमुखिः स्विन्नो जानूच्चासनसंस्थितः। 1. मृदुपट्टात्तकोश्रान्तो जानुस्थापितकूर्परः, अङ्गुष्ठगर्भमुष्टिभ्यां मन्ये गाढं निपीडयेत्। 2. दन्तसंस्पीडनोत्कास गण्डाध्मानानि चाचरेत्, स्पृशतो

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. ६४८

యంత్రయే చ్చైనం వస్త్ర మావేష్టయే న్నరః. ३. కంధరాణాం పరీక్ష్య నస్యాంతర్యామతర్జనీం, ఏవ ముత్థాప్య విధినా శిరాం విధ్యేచ్చిరోగతాం. ४. విధ్యే ద్ధస్తశిరాం బాహౌ వనాకుంచితకూర్పరే, బద్ధ్వా సుఖోపవిష్టస్య ముష్టి మంగుష్ఠగర్భిణాం. ५. ఊర్ధ్వం వేధ్యప్రదేశా చ్చ పట్టికాం చతురంగుళే, పాదే తు సుస్థితేధస్తా జ్జానుసంధేర్నిపీడితే. ६. గాఢం కరాభ్యా మాగుల్ఫం చరణే తస్య చోపరి, ద్వితీయే కుంచితే కించి దారూఢే హస్తవ త్తతః. ७. బధ్వా విధ్యే చ్ఛిరామిత్థ మనుక్తేష్వపి కల్పయేత్, తేషు తేషు ప్రదేశేషు తత్తద్యంత్రముపాయవిత్. ८. తతో వ్రీహిముఖం వ్యధ్య ప్రదేశే న్యస్య పీడయేత్, అంగుష్ఠతర్జనీభ్యాం తు తలప్రచ్ఛాదితం భిషక్. ९. వామహస్తేన విన్యస్య కుఠారీ మితరేణ తు, తాడయే న్మధ్యమాంగుల్యాంగుష్ఠవిష్టబ్ధముక్తయా. १०. మాంసలే నిచితే దేశే వ్రీహ్యస్యేన వ్రీహిమాత్రకం, యవార్ధ మస్థ్నా ముపరి శిరాం విధ్యే న్కుఠారికాం. ११.

సిరావ్యధలను చేయునపుడు స్నిగ్ధతుఁడును స్నిగ్ధములగు రసముల నన్నమును భుజించెడివాఁడును సూర్యునికెదురుగా పద్మాసనముతో కూరుచుండి చెమ్మటఁ బెట్టబడిన వాఁడై మృదుపట్టా త్రుఁడై శాంతముఁగలవాడై ముడిచికొనిన పిడికిలితో గట్టిగా నొక్కవలయును. దంతసంపీడనను ఉత్కాసము గంధార్థానను వీనిని చేయవలయును. వెనుకవైపునకు కట్టివైచి బట్టను చుట్టవలయును. కంధరముంధుంచి ఎడమతర్జని వ్రేలి నెత్తి వాడిని ఛేదింపవలయును. ఇట్లే తక్కినదియును.

---

రక్తాతిస్రావములను శమనోపాయములు.

శ్లో. అసమ్య గ్స్రస్రవతి జైల్వ్యోష్ణనిశానత్తైః, సాగారధూమలవణ తైలై ర్దిహ్యా చ్ఛిరాముఖం. १२. సమ్య క్ప్రవృత్తే కోష్ణేన తైలేన లవణేన చ, అశుద్ధౌ బలినోప్యస్రం న ప్రస్థా త్స్రావయేత్పరం. १३. అతిస్రుతౌ హి మృత్యు స్స్యాద్దారుణా హ్యనిలామయాః, తత్రాభ్యంగరసక్షీర రక్తపానాని భేషజం. १४. స్రుతే రక్తేశనైశ్శ్యంత్ర మపనీయ హిమాంబునా, ప్రక్షాల్య తైలప్రోతాక్తం బంధనీయం శిరాముఖం. १५. అశుద్ధం స్రావయే ద్భూయః సాయ మహ్న్యపరేపి వా, రక్తే త్వతిష్ఠతిక్షిప్రం స్తంభనీ మాచరే త్క్రియాం. १६. లోధ్ర

---

संस्कृत (देवनागरी) रूपान्तर:

यन्त्रयेच्चैनं वस्त्रमावेष्टयेन्नरः ॥ ३ ॥
कन्धराणां परीक्ष्य नस्यान्तर्यामतर्जनीम् ।
एवमुत्थाप्य विधिना शिरां विध्येच्छिरोगताम् ॥ ४ ॥
विध्येद्धस्तशिरां बाहौ वनाकुञ्चितकूर्परे ।
बद्ध्वा सुखोपविष्टस्य मुष्टिं चाङ्गुष्ठगर्भिणाम् ॥ ५ ॥
ऊर्ध्वं वेध्यप्रदेशाच्च पट्टिकां चतुरङ्गुले ।
पादे तु सुस्थितेऽधस्ताज्जानुसन्धेर्निपीडिते ॥ ६ ॥
गाढं कराभ्यामागुल्फं चरणे तस्य चोपरि ।
द्वितीये कुञ्चिते किञ्चिदारूढे हस्तवत्ततः ॥ ७ ॥
बद्ध्वा विध्येच्छिरामित्थमनुक्तेष्वपि कल्पयेत् ।
तेषु तेषु प्रदेशेषु तत्तद्यन्त्रमुपायवित् ॥ ८ ॥
ततो व्रीहिमुखं व्यध्यप्रदेशे न्यस्य पीडयेत् ।
अङ्गुष्ठतर्जनीभ्यां तु तलप्रच्छादितं भिषक् ॥ ९ ॥
वामहस्तेन विन्यस्य कुठारीमितरेण तु ।
ताडयेन्मध्यमाङ्गुल्याऽङ्गुष्ठविष्टब्धमुक्तया ॥ १० ॥
मांसले निचये देशे व्रीह्यास्येन व्रीहिमात्रकम् ।
यवार्धमस्थ्नामुपरि शिरां विध्येन्कुठारिकाम् ॥ ११ ॥

---

रक्तातिस्राव शमनोपायाः

श्लो.
असम्यक्स्रवति त्रैगुण्याद्दिङ्मोहविशङ्कितैः, सागारधूमलवणतैलेर्दिह्याच्छिरामुखम् ॥ १२ ॥
सम्यक्प्रवृत्ते कोष्णेन तैलेन लवणेन च, अशुद्धौ बलिनोऽप्यस्रं न प्रस्थात्स्रावयेत्परम् ॥ १३ ॥
अतिस्रुते हि मृत्युः स्याद्दारुणा ह्यनिलामयाः ।
तत्राभ्यङ्गरसक्षीररक्तपानानि भेषजम् ॥ १४ ॥
स्रुते रक्ते शनैर्यन्त्रमपनीय हिमाम्बुना ।
प्रक्षाल्य तैलप्रोताक्तं बन्धनीयं शिरामुखम् ॥ १५ ॥
अशुद्धं स्रावयेद्भूयः सायमह््न्यपरेऽपि वा ।
रक्ते त्वतिष्ठति क्षिप्रं स्तम्भनीमाचरेत्क्रियाम् ॥ १६ ॥ लोध्र...

644 चक्रदत्त — 22. शिराव्यधाधिकारमु

प्रियङ्गुपत्तुङ्गमषयष्ट्याह्वगैरिकैः । मृत्कपालान्जनक्षौममसीक्षीरित्वगङ्कुरैः ॥ १७ ॥ विचूर्णयेद् व्रणमुखं पद्मकादिहिमं पिबेत् । तामेव वा शिरां विध्येद् व्यधात् स्यादनन्तरम् ॥ १८ ॥ शिरामुखं वा त्वरितं दहेत्तप्तशलाकया । सशेषमप्यसृग्धार्यं न चातिस्रुतिमाचरेत् । हरेच्छृङ्गादिना शेषं प्रसादं मथवा नयेत् ॥ १९ ॥

रक्तमु चक्कगा स्रविम्पकुन्नचो शोण्ठिमिरियमुलु पिप्पळ्लु पसुपुतगरमु गृहधूममु वीटितो शिरलनु लेपन चेयवलयुनु. चक्कगा स्रविञ्चु चुण्डिन वेडीनूनेतो गानि उप्पुतोगानि अशुद्धमगु रक्तमुनु ओकत्ति वेडलिम्प वलयुनु. एक्कुवगा रक्तमु स्रविञ्चिनचो मरणमुनु भयङ्करमु अगुवातरोगमु गानि पुट्टुचुन्नदि. अप्पुडु अभ्यङ्गमू मांसरसमुपालु रक्तमुनीटिनि सेविञ्चुट मञ्चिदि. रक्तस्रावमैन पिम्मत कट्टुनु विप्पि तैलमुतो तडिपि नाडुलनु कट्टुकट्टुट युक्तममु: रक्तमु निलुवक पोयिनचो शीघ्रमुगा रक्तमु स्तम्भिञ्चु चिकित्सनु चेयवलयुनु. लोध्र प्रियङ्गुवु रक्तचन्दनमु मिनुमुलु मधुकमु गैरिकमु वीटि चूर्णमुतो पद्मकादिहिममुनु त्रागवलयुनु.

---

वेधनस्थानमुलु

श्लो. मर्महीने यथासन्नप्रदेशे व्यधयेच्छिराम् । न तूनषोडशातीतसप्तत्यब्दस्रुतासृजम् ॥ २० ॥

अस्निग्धास्वेदितात्यर्थस्वेदितानिलरोगिणाम् । गर्भिणीसूतिकाजीर्णपित्तास्रश्वासकासिनाम् ॥ २१ ॥

अतिसारोदरच्छर्दिपाण्डुसर्वाङ्गशोफिनाम् । स्नेहपीतं प्रयुक्तेषु तथा पञ्चसु कर्मसु ॥ २२ ॥

नायन्त्रितां शिरां विध्येन्न तिर्यङ्नाप्यनुत्थिताम् । नातीशीतोष्णवाताभ्रेष्वन्यत्प्रत्ययिकाद्गदात् ॥ २३ ॥

नात्युष्णशीतं लघु दीपनीयं रक्तेऽवनीते हितमन्नपानम् । तदा शरीरं ह्यनवस्थितासृग्वह्निर्विशेषेण च रक्षणीयः ॥ २४ ॥

नरो हिताहारविहारसेवी मासं भवेदा बललाभतो वा । प्रसन्नवर्णेन्द्रियमिन्द्रियार्थानिच्छन्तमव्याहतशक्तिवेगम् ॥ २५ ॥

सुखन्वितं पुष्टिबलोपपन्नं विशुद्धरक्तं पुरुषं वदन्ति ।

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 645

మర్మహీనములు సమీపప్రదేశము నందున్నవియగు నాడులను ఛేదింప వలయును. పదిఆరు సంవత్సరములకు తక్కువగాని, డెబ్బది ఏండ్లకు మించిన, రక్తస్రావ రోగులకును గర్భిణీస్త్రీలు మున్నగువానికి నాఁడును ఛేదింపరాదు. ఇట్లైన ప్రసన్నవర్ణము ప్రసన్నేంద్రియములును ఇంద్రియార్థములను కోరుచున్నవాఁడై పురుషుఁడు సుఖాన్వితుఁడై బలము కలిగియుండునని యందురు.

ఇట్లు చక్రదత్తయందు శిరావ్యధాధికార ప్రకరణము ముగిసెను.

---

౭౫. సుస్థాధికారము.

దినచారవిధులు.

శ్లో. బ్రాహ్మే ముహూర్తే ఽఉత్తిష్ఠే త్సుస్థో రక్షార్థ మాయుషః, శరీరచింతాం నిర్వర్త్య కృతశౌచవిధిః తతః. 1.
ప్రాత ర్భుక్త్వా చ మృద్వగ్రం కషాయకటుతిక్తకం, భక్షయే ద్దంతపవనం దంతమాంసాన్య బాధయన్. 2.
నాద్యాదజీర్ణవమథుశ్వాసకాసజ్వరార్దితః, తృష్ణాస్యపాకహృన్నేత్రశిరఃకర్ణామయీ చ తత్. 3.
సౌవీర మంజనం నిత్యం హిత మక్షోః ప్రయోజయేత్, సప్తరాత్రేష్వరాత్రే వా స్రావణార్థం రసాంజనం. 4.
తతో నావనగండూషధూమతాంబూలభాగ్భవేత్, తాంబూలం క్షతపిత్తాస్రరూక్షోత్కుపితచక్షుషాం. 5.
విషమూర్ఛామదార్తానాం న పథ్యం చాపి శోషిణాం.

బ్రాహ్మముహూర్తములో లేచి ఆయుష్యరక్షణమునకై శరీరచింతనమునుచేసి శౌచములను తీర్చికొన వలయును. ప్రొద్దుట కోమలమును కషాయ కటుతిక్తములు గలదియునగు నాహారమును భుజించి పండ్లచిగుళ్లకు నొప్పి లేకుండ తాంబూలమును సేవింపవలయును. అజీర్ణము ఛర్ది శ్వాసకాసములు జ్వరము దాహము ముఖపాకము హృద్రోగము నేత్రరోగము శిరోరోగము కర్ణరోగము కలవారు దీనినిభక్షింపరాదు. సౌవీరాంజనమును ప్రతినిత్యమును కంటికిపెట్టుకొనవలయును. ఏడు రోజులకుగాని ఎన్మిది రోజులకుగాని మలము పోవుటకై రసాంజనమును సేవింప వలయును. పిమ్మట తాంబూలము నస్యము మున్నగువానిని వేసికొనవచ్చును. క్షయ పిత్తరక్తము రూక్ష ఉత్కుపిత నేత్రరోగం అనగా కంటి జబ్బులుగల వారు మాత్రము తాంబూలమును నమలరాదు.

६४६ चक्रदत्त—७८. सुस्थाधिकारमु.

अभ्यङ्गादुलु.

श्लो॥ अभ्यङ्गमाचरेन्नित्यं सजराश्रमवातहा, ६.
शिरः श्रवणपादेषु तं विशेषेण शीलयेत्,
बाह्याभ्यङ्गः कफग्रस्तकृतसंशुद्ध्यजीर्णिभिः. ७.
शरीरचेष्टा या चेष्टा स्थैर्यार्था बलवर्धनी,
देहव्यायामसंख्याता मात्रया तां समाचरेत्. ८.
वातपित्तामयी बालो वृद्धो जीर्णी च तां त्यजेत्,
उद्वर्तनं तथा कार्यं ततः स्नानं समाचरेत्, ९.
उष्णाम्बुनाधःकायस्य परिषेको बलावहः,
तेनैव तूत्तमाङ्गस्य बलहृत्केशचक्षुषोः. १०.
स्नानमर्दितनेत्रास्य कर्णरोगातिसारिषु,
आध्मानपीनसाजीर्णभुक्तवत्सु च गर्हितं. ११.
नीचरोमनखश्मश्रु र्निर्मलाङ्घ्रिमलायनः,
स्नानशीलः सुसुरभिः सुवेषो निर्मलाम्बरः. १२.
धारयेत्ससततं वस्त्रं रत्नं सिद्धमन्त्र महौषधीः.

अभ्यङ्गमनु प्रतिदिनमुनु सेविम्पवलयुनु. इदि वृद्धत्वमुनु परिश्रमनु पोगोट्टुनु. तल चेवुलु काळ्ळु मुन्नगु वानिकि अभ्यङ्गमनु एक्कुवगा चेयवलयुनु. कफग्रस्तुलु शोधन चेसि कोनिनवारलु अजीर्णमु गलवारलु वीरु बाह्याभ्यङ्गनमुఁ जेसिकोनुटमञ्चिदि. देहव्यायाममुलचेत दानि नुपचरिम्पवलयुनु वातपित्तरोगमुलकलनाडु बालुडु वृद्धुఁडु अजीर्णरोगि अभ्यङ्गनमुनु परित्यजिम्पवलयुनु. नलुगु पेट्टुकोनि स्नानमुनु चेयुवलयुनु. वेडिनीळ्ळतो अधः कायमुनु कडिगिकोनुट मञ्चिदि. शिरस्सुनु कूड निट्लेकडिगिन कन्नुलकुनु केशमुलकुनु बलमुनशिञ्चिपोवुनु. स्नानमर्दित नेत्रास्य रोगमुल वारिकिनि अतिसाररोगमु गलवारिकिनि अभ्यङ्गनमु मञ्चिदिकानु. परिशुद्ध जलमलो स्नानमुनु चेयवलयुनु. नियममुगा स्नानमु चेयुचु परिमळ द्रव्यमुलनु शुभ्रमलगु वस्त्रमुलनुधरिञ्चि सिद्ध मन्त्रमुलनु ओषधुलनु चेर्च पेट्टुकोनवलयुनु.

गमनाद्युपकरणमुलु.

श्लो. सातपत्रपदत्राणो विचरे द्युगमात्रदृक्,
निशीचात्ययिके कार्ये दण्डी मौनी सहायवान्. १३.
जीर्णे हितं मितं चाद्यान्न वेगान्धारयेद्बलात्,
न वेगितोऽन्यकार्यस्यान्नाजित्यासाध्यमामयं. १४.
दशधा पापकर्माणि कायवाङ्मनसैस्त्यजेत्,

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము.	647

కాలేహితం మితం బ్రూయాదవిసంవాదిపేశలం. 15. ఆత్మవత్సతతం పశ్యే-
దపి కీటపిపీలికాం, ఆత్మనః ప్రతికూలాని పరేషాం న సమాచరేత్. 16.
నక్తం దినానిమేయాంతి కథంభూతస్య సంప్రతి, దుఃఖభాజ్నభవేత్యే-
వం నిత్యంసన్నిహితస్మృతిః. 17.

గొడుగు చెప్పులు ధరించికొని పరికించుచు నడువవలయును. రాత్రులెద్దియైన నావశ్యకమగు కార్యముగలిగెనేని కఱ్ఱనుధరించి మానియై సహాయుని తీసికొని బయలువెడలవలయును. జీర్ణమగుచుండినచో హితముగను మితముగను భుజింపవలయును. త్వరపడరాదు. బలముకొలదివేగము నణపరాదు. సాధ్యమగు రోగమును పోగొట్టుకొనక అన్యకార్యమునకై వేగిరపడకూడదు. శరీరము వాఙ్మనస్సు వీటితో పదివిధములగు పాపకార్యములను త్యజింపవలెను. సమయమునందు హితముగను ప్రమాణముగను భుజింపవలయును. ఎవ్వరితోను విసంవాదముగా వరుసనాడరాదు. తనవలెనే అందఱను చూచికొనవలయును. కీటముల నైనను పిపీలికముల నైన నిట్టులే చూడవలయును. తనక ప్రతికూలములగ వానిని ఇతరుల కెవ్వరికిగాని చేయరాదు. నాకు ఇప్పటిరీతులన రాత్రిందివములు గడచుచున్నవి అని సన్నిహితస్మృతియై దుఃఖింపరాదు.

---

ఋతుచర్య.

శ్లో. మాసైర్ద్విసంఖ్యైర్మాఘాద్యైః క్రమాత్ షడృతవః స్మృతాః,
బలినః శీతసంరోధాద్ధేమంతే ప్రభలోఽనలః. 18.
సేవేతాతో హిమే స్నిగ్ధస్వాద్వమ్లలవణాన్ రసాన్,
గోధూమపిష్టమాంసేక్షుక్షీరోత్థవికృతిః సురాః. 19.
నవముష్ణం వసాం తైలం శౌచకార్యే సుఖోదకం,
యుక్త్యార్కకిరణాన్స్వేదం పాదత్రాణం చ సర్వదా. 20.
ప్రావారాజినకౌశేయప్రవేణీకుథకాస్తృతం,
ఉష్ణస్వభావై ర్లఘుభిః ప్రావృతః శయనం భజేత్. 21.
అంగారతాపసంతప్తగర్భభూవేశ్మని ప్రియాం,
పీవరోరు స్తనశ్రోణీమాలింగ్యగురుచర్చితాం. 22.
అయమేవ విధిః కార్యః శిశిరేఽపి విశేషతః,
తదాహి శీతమాధిక్యం రౌక్ష్యం చాదనకాలజం. 23.
కఫశ్చితోహి శిశిరే వసంతేఽర్కాంకుతాపితః,
హత్వాగ్నింకురుతే రోగాంస్తస్తత్ర ప్రయోజయేత్. 24.
తీక్షం వమననస్యాది కవలగ్రహమంజనం,
వ్యాయామోద్వర్తనం ధూమం శౌచకార్యే సుఖోదకం. 25.
స్నాతోనులిప్తః కర్పూరచందనాగురుకుంకుమైః,
పురాణయవగోధూమక్షౌద్రజాంగలశూల్యభుక్,
ప్రపిబేదాసవారిష్టసీధుమాధ్వీకమాధవాన్. 26.

648 चक्रदत्त—७८. सुस्थाधिकारमु.

माघादिमासमु॑लु रेंडेसि रेंडेसि चॊप्पुन ऒक्कॊक्क ॠतुवगुनु. बलमु गलवानिकि चलिवलन हेमन्तर्तुवुनन्दु जठरानलमु हॆच्चुनु. कावुन चल्लनिवि युनु स्निग्धमुलुनु स्वादुवुलुनु पुलुपुडुप्पु कलवियुनगु वानि सेविम्पवलयुनु. गोधुमपिण्डि मांसमु चॆऱकुपालु कल्लु क्रॊत्तबिय्यपुअन्नमु वस तैलमु वीटिनि काचकर्त्तानुसकै वॆच्चఁजेतियुनु नीटिनि चॆप्पुलनु नूत्नाहरण संस्पर्शर्शनु वलननु शुद्धिकेसि सेविम्पवलयुनु. प्रावारमु अजिनमु पट्टुबट्ट कंबळिमुन्नगुनव पऴचिनपान्पुनन्दु परुण्ड वलयुनु. बॊग्गुलवेडिमकि वॆच्चఁबडिन यिఁटिलोनुण्डवलयुनु. अगुरुचर्चितयुनु पृथुस्तनियुनगु भार्यनु आलिङ्गनमु चेसिकोनि युण्डवलयुनु. शिशिरर्तुवुलॊ कूड विशेशमुगा नीरीतिनने नडचिकोनवलयुनु. भोजनकालमुन वेडिगा भुजिम्पवलॆनु. वसन्तर्तुवुनन्दु सूर्यकिरणसन्तापितुఁडगु टचेत अग्निनशिश्चि रोगमुलु जनिञ्चुनु. कावुन तीक्ष्णमुलगु वमनमुलुनु नस्य विधुलनु चेयवलयुनु.

---

౩ वसन्त विहारादुलु. ౩

श्लो. वसन्ते ऽनुभवेत्तीक्ष्णां काननानांचयौवनं, गुरूष्णस्निग्धमधुरंदिवास्वप्नंचवर्जयेत्. २७.

मयूखैर्जगतिस्नेहं ग्रीष्मे पेपीयतेरविः, स्वादुशीतं द्रवं स्निग्धमन्नपानं तदाहितं.

शीतं सशर्करं मन्थं जाङ्गलान्मृगपक्षिणः, घृतं पयः सशाल्यन्नं भजन्ग्रीष्मे न सीदति. २९.

मध्यमल्पं नवापेयमथवा सुबहूदकं, मध्याह्नेचन्दनार्द्राङ्गः स्वप्याद्धारागृहेनिशि. ३०.

निशाकरकराकीर्णे प्रवातेसौधमस्तके, निवृत्तकामो व्यजनैः पाणिस्पर्शैः सचन्दनैः. ३१.

सेव्यमानो भजेत्पास्यं मुक्तामणिविभूषितः, लवणाम्लकटूष्णानि व्यायामं चात्र वर्जयेत्. ३२.

भूबाष्पान्मेघनिष्यन्दात्पाकादम्लाज्जलस्य च, वर्षास्वग्निर्भवेत्क्षीणे कुप्यन्ति पवनादयः. ३३.

भजेत्साधारणं सर्वमूष्मणस्तेजनं च यत्, आस्थापनं शुद्धतनुर्जीर्णं धान्यं कृतान् रसान्. ३४.

जाङ्गलं पिशितं यूषान्मध्वरिष्टं चिरन्तनं, दिव्यं कौपं शृतं वाम्भो भोजनं त्वतिदुर्दिने. ३५.

व्यक्ताम्ललवणस्नेहं संशुष्कं क्षौद्रवल्लघु, नदीजलोदमन्थाहःस्वप्नायासातपांस्त्यजेत्. ३६.

वर्षाशीतोचिताङ्गानां सहसै वार्करश्मिभिः, तप्तानामा...

आन्ध्रतात्पर्यसहितमु. 649

चितं पित्तं प्रायः शरदि कुप्यति. 20. तज्जयार्थं घृतं तिक्तं विरेको रक्तमोक्षणं, तिक्तस्वादुकषायं च क्षुधितोऽन्नं भजेल्लघु. 21.

वसन्तर्तुवुलो स्त्रीलु उद्यानवनमुलुनु उपभोगिम्पदगिनवि. पगुलु निद्दुर पोकूडदु. सूर्युरु किरणमुलचेत लोकमुनु पील्चिपिप्पि चेयुनुगनुक स्वादुवुगनु शीतमुगनु द्रवमुगनुण्डु अन्न पानमुलनु सेविम्पवलयुनु. जाङ्गलमुलगु पशुपक्ष्यादुल मांसमु पालु नेयि वरियन्नमुनु सेविञ्चुचुन्न ग्रीष्ममुन क्लेशमुनोन्दरु. कोञ्चेमन्त यैनकल्लुनु त्रागकूडदु. एक्कुव नीळ्ळुनु त्रागरादु. मध्याह्नमुलन्दु चन्दनमुनु पूसिकोनि धारागृहमुलन्दु निद्र पोवलयुनु. चन्द्रकिरणप्रसारितमगु मेडपैनि काममुनु वीडि चल्लगालि विसिरिकोचु मुक्तामणि मुन्नगुवानिचेत नलङ्कृतुडै युण्डवलयुनु.

वर्ष ॠतुवुललो अग्निबलमु क्षीणिञ्चुट चेत वातादुलु प्रकुपिञ्चुनु. साधारणमुगा वेट्टनिच्चु वस्तुवुलनु उपयोगिञ्चिकोनवलयुनु. परिशुद्धुँडै प्रातधान्यमुनु रसद्रव्यमुलनु अडविजन्तुवुलमांसमुलनु यूषमुलनु दिव्यमगु कूपोदकमुलु मुन्नगु वानिनि परित्यजिम्पवलयुनु.

वर्षाकालमुनन्दु नेम्मुतगिलिन अवयवमुलु गलवारलु वाडलो कूर्चुण्डिरेनि अय्यदि शरत्कालमुनन्दु विषमिञ्चुनु. दानिनितोलगिञ्चि कोनुटकै तिक्तमुगुघृतमुनु विरेचनमुनु रक्तस्रावमुनु तिक्तमुलु स्वादुवुलुनगु कषायमुलनु सेविम्पवलयुनु.

❧ शरत्कालपदार्थमुलु. ❧

श्लो. इक्षवः शालयो मुद्गाः सदोंभः क्वथितं पयः, शरद्येतानि पथ्यानि प्रदोषे चेन्दुरश्मयः. 22. शारदानि च माल्यानि वासांसि विमलानि च, तुषारक्षारसाहित्य दधितैलरसातपान्. 23. तीक्ष्ण मद्य दिवास्वप्न पुरोवातातपां स्त्यजेत्, शीते वर्षासु चाद्यं स्त्री न्वसं तें त्या न्रसा न्भजेत्. 24. स्वादू न्निदाघे शरदि स्वादुतिक्तकषायकान्, शरद्वसन्तयो रूक्षं शीतं घर्मघनान्तयोः. 25. अन्नपानं समांसेन विपरी

82

650 चक्रदत्त—७८. सुस्थाधिकारमु.

त मतोऽन्यथा, नित्यं सर्वरसाभ्यासः स्वस्वाधिक्य मृतावृतौ। २६।
ऋतोराद्यन्तसप्ताह ऋतुसन्धि रीति स्मृतः, तत्रपूर्वो विधि स्त्याज्यः सेवनीयोऽ परः क्रमः। २७।
इत्युक्त मृतुसात्म्यं य च्चेष्टाहारव्यपाश्रयं, उपशेते यदाचित्या दोकसात्म्यं त दुच्यते। २८।
देशाना मामयानां च विपरीतं गुणं गुणैः, सात्म्य मिच्छन्ति सात्म्यज्ञा श्चेष्टितं चाद्य मेव च। २९।
तच्च नित्यं प्रयुञ्जीत स्वास्थ्यंये नानुवर्तते, अजातानां विकाराणा मनुत्पत्तिं कथञ्च यत्। ३०।
नगरी नगर स्येव रथस्येवरथी यथा, स्व शरीरस्यमेधावी कृत्येष्ववहितो भवेत्। ३१।

चेఱकुलु वरिबिय्यमु पेसलु सरस्सुलोनि नीरु क्वथितोदकमु चन्द्रकिरणमुलु इय्यवि शरत्कालमुनन्दु पथ्यमुलु. शरदृत्तु सम्बन्धमुलगु माल्यमुलु निर्मलमुलगु वस्त्रमुलु तुषारोदकमुलु तृप्तिनि कलिगिञ्चु अन्नमु पेऱुगु तैलमु रसमु वीटिनिवदलि पेट्टवलयुनु. मऱियु तीक्ष्णमगु मद्यमु दिवास्वप्नमु पुरोवातमु एण्ड वीटिनि त्यजिम्पवलयुनु. शीतकालमुनन्दुनु वर्षाकालमुनन्दुनु मोदटि मूडिटिनि वसन्तमुनन्दु चिवरिरेण्डिटिनि सेविम्पवलयुनु. मोत्तमीदनन्न पानमुलनु विपरीतमुगा भुजिम्पवलेनु. ऋतुवुललो तोलुतनु कोननु एडुरोजुलु ऋतु संधियनఁबडुनु. देशकालमुलकुनु रोगमुलकुनु गुणमुलकुनु अनुगुणमुगा प्रवर्तिम्पवलेनु. स्वास्थ्यमुनु कलिगिञ्चु दानिनि प्रतिदिनमुनन्दु सेविम्पवलयुनु. लेनिचो लेनिरोगमुलनु पुट्टिञ्चुनु. पट्टणमुलनु पट्टणवासुलवलेनु रधमुनु रधिकुఁडुवलेनु तनशरीरमुनु कनिपेट्टि तानु बुद्धिमन्तुఁडै जाग्रत्तगा कापाडुकोनुचु मेलगवलयुनु.

---

ग्रन्थकर्तनुगूर्चिन प्रशंस.

श्लो.
गौडाधिनाथरसवत्यधिकारिपात्र
नारायणस्य तनयः सुनयोन्तरङ्गात्,
भानो रनु प्रथितलोध्र वलीकुलीनः
श्रीचक्रदत्त इह कर्त्रपदाधिकारी.

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 651

శ్లో. య స్సిద్ధయోగ లిఖితాధికసిద్ధయోగా
న్నత్తైవ నిక్షిపతి కేవల ముద్ధరే ద్వా,
భట్టత్రయత్రిపథవేధవిదా జనేన
దత్తః పతే త్సపది మూర్ధని తస్య శాపః.

గౌడరాజగారి రసవత్యధికారులలో యోగ్యుడగు నారాయణుని కొమారుఁడును, ఉత్తమకులోత్పన్నుండును చక్రదత్తుఁడను పేరుతోఁబఱగినట్టినేను ఈగ్రంథముయొక్క కర్తృపదమునకు అధికారిని. (అనఁగా దీనిని రచించినది గౌడరాజుగారి రసవత్యధికారియైన నారాయణుఁడనువాఁడని తాత్పర్యము.)

ఇందు వ్రాయఁబడిన సిద్ధయోగములలో అధికముగా చేర్చువారుగాని ఉన్నవాటిని తీసివేయువారు గాని ఎవ్వరు కలరో వారి తలపై వేదపాఠకులు ఇచ్చినశాపము బడును. కాన దీనియందు చేర్పులుగాని కూర్పులుగాని ఇతరులు చేయరాదని భావము.

ఇట్లు చక్రదత్తయందు నుప్తాధికారప్రకరణము ముగిసెను.

చక్రదత్త ముగిసెను.

---

చెన్నపురి : వావిళ్ల. రామస్వామిశాస్త్రులు అండ్ సన్స్ వారిచే
శ్రీ 'రామ' ప్రెస్సున ముద్రితము.—1926.

వైద్యగ్రంథములు.

గ్రంథము	ప్రతి 1-కి రూ.	ఆ.
అనుపానమంజరి, సాంధ్రతాత్పర్యము	0	8
అజీర్ణమంజరి ,,	0	4
ఇలాజుల్ గుర్బా, యూనానివైద్యగ్రంథములలో మిక్కిలి యుత్తమమైనది, ఉర్దూకతర్జుమా, కాలికోబైండు	3	0
కాలజ్ఞానము, సాంధ్ర తాత్పర్యము	0	4
కుమారతంత్రము, రావణకృతము ,,	0	6
చక్రదత్త ,,	3	12
గదనిగ్రహము, సోఢలకృతము, సాంధ్ర తాత్పర్యము	2	8
నాడీజ్ఞానము ,,	0	4
భేషజకల్పము, సాంధ్రతాత్పర్యము	0	6
రసప్రదీపిక, ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము	0	12
రాజమార్తాండము ,,	0	10
లోలంబరాజీయము, సాంధ్ర తాత్పర్యము	0	8
విషవైద్యచింతామణి ,,	2	0
వృక్షాయుర్వేదము ,,	0	4
వైద్యశతశ్లోకి ,,	0	6
శార్ఙ్గధరసంహిత, క్రొత్తకూర్పు ,,	3	0
శార్ఙ్గధరకృత త్రిశతీ, సాంధ్ర తాత్పర్యము	0	8
సుశ్రుతశారీరము	2	0
షడ్రసనిఘంటువు, అభిధానరత్నమాల, సటీక	0	12
బసవరాజీయము, సాంధ్ర తాత్పర్యము	7	0
సహదేవ పశువైద్యశాస్త్రము	0	6

వావిళ్ల. రామస్వామిశాస్త్రులు అండ్ సన్స్,
292, ఎస్ప్లనేడ్, చెన్నపురి. ఈ.