सामग्री पर जाएँ
भारतकोश
संग्रह पर लौटें

छान्दोग्योपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

Chandogya Upanishad with Shankara Bhashya

आदि शङ्कराचार्य द्वारा

स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished978 पृष्ठ

| ९५४ | छान्दोग्योपनिषद् | [ अध्याय ८ |

९५४छान्दोग्योपनिषद्[ अध्याय ८

संस्कृत-भाष्यहिन्दी-अनुवाद
पासनैस्तद्वाचकेन ग्रन्थेनाष्टाध्यायीलक्षणेन सह ब्रह्मा हिरण्यगर्भः परमेश्वरो वा तद्द्वारेण प्रजापतये कश्यपायोवाच, असावपि मनवे स्वपुत्राय, मनुः प्रजाभ्यः, इत्येवं श्रुत्यर्थसम्प्रदायपरम्परागतमुपनिषद्विज्ञानमद्यापि विद्वत्स्ववगम्यते।वर्णन करनेवाले इस आठ अध्यायवाले ग्रन्थके साथ ब्रह्मा-हिरण्यगर्भ अथवा परमेश्वरने प्रजापति—कश्यपके प्रति वर्णन किया था। उन्होंने अपने पुत्र मनुसे कहा और मनुने प्रजावर्गको सुनाया। इस प्रकार श्रुत्यर्थसम्प्रदायपरम्परासे आया हुआ वह विज्ञान आज भी विद्वानोंमें देखा जाता है।
यथेह षष्ठाद्यध्यायत्रये प्रकाशितात्मविद्या सफलावगम्यते तथा कर्मणां न कश्चनार्थ इति प्राप्ते तदानर्थक्यप्राप्तिपरिजिहीर्षयेदं कर्मणो विद्वद्भिरनुष्ठीयमानस्य विशिष्टफलवत्त्वेनार्थवत्त्वमुच्यते—जिस प्रकार छठे आदि इन तीन अध्यायोंमें वर्णन की हुई आत्मविद्या सफल समझी जाती है उस प्रकार कर्मोंका कोई प्रयोजन नहीं है—यह बात प्राप्त होनेपर कर्मोंकी व्यर्थता प्राप्त होती है; अतः उसकी निवृत्तिकी इच्छासे विद्वानोंद्वारा अनुष्ठित होनेवाले कर्मोंके विशिष्टफलयुक्त होनेसे उनकी सार्थकताका निरूपण किया जाता है—
आचार्यकुलाद्वेदमधीत्य सहार्थतोऽध्ययनं कृत्वा यथाविधानं यथास्मृत्युक्तैर्नियमैर्युक्तः सन्नित्यर्थः। सर्वस्यापि विधेः स्मृत्युक्तस्योपकुर्वाणं प्रति कर्त-आचार्यकुलसे वेदाध्ययन कर अर्थात् यथाविधान—जैसे कि स्मृतियोंने नियम बतलाये हैं उनसे युक्त हो अर्थके सहित वेदका स्वाध्याय कर—क्योंकि उपकुर्वाण ब्रह्मचारीके लिये स्मृत्युक्त सम्पूर्ण विधि कर्तव्य है, अतः उसमें

खण्ड १५ ] शाङ्करभाष्यार्थ ९४५


शाङ्करभाष्यम्भाष्यार्थ
न्यत्वे गुरुशुश्रूषायाः प्राधान्यप्रदर्शनार्थमाह—गुरोः कर्म यत्कर्त्तव्यं तत्कृत्वा कर्मशून्यो योऽतिशिष्टः कालस्तेन कालेन वेदमधीत्येत्यर्थः । एवं हि नियमवताधीतो वेदः कर्मज्ञानफलप्राप्तये भवति नान्यथेत्यभिप्रायः ।<br><br>अभिसमावृत्य धर्मजिज्ञासां समापयित्वा गुरुकुलान्निवृत्य न्यायतो दारानहृत्य कुटुम्बे स्थित्वा गार्हस्थ्ये विहिते कर्मणि तिष्ठन्नित्यर्थः । तत्रापि गार्हस्थ्यविहितानां कर्मणां स्वाध्यायस्य प्राधान्यप्रदर्शनार्थमुच्यते—शुचौ विविक्तेऽमेध्यादिरहिते देशे यथावदासीनः स्वाध्यायमधीयानो नैत्यकमधिकं च यथाशक्ति ऋगाद्यभ्यासं च कुर्वन्द्धार्मिकान्पुत्राञ्छिष्यांश्च धर्मयुक्तान्विदधद्धार्मिकत्वेन तान्नियमयन्नात्मनिगुरुशुश्रूषाकी प्रधानता प्रदर्शित करनेके लिये श्रुति कहती है—गुरुका जो करनेयोग्य कर्म हो उसे करके जो कर्मशून्य समय शेष रहे उस समयमें वेदका अध्ययन कर—ऐसा इसका तात्पर्य है। अतः अभिप्राय यह है कि इस प्रकार नियमवान् विद्यार्थीका अध्ययन किया हुआ वेद ही कर्म और ज्ञानकी फलप्राप्तिका हेतु होता है और किसी प्रकार नहीं।<br><br>'अभिसमावृत्य' अर्थात् धर्मजिज्ञासाको समाप्त कर गुरुकुलसे निवृत्त हो नियमपूर्वक स्त्रीपरिग्रह कर कुटुम्बमें स्थित हो अर्थात् गृहस्थाश्रममें विहित कर्ममें तत्पर हो; वहाँ भी गृहस्थाश्रमके लिये विहित कर्मोंमें स्वाध्यायकी प्रधानता प्रदर्शित करनेके लिये ऐसा कहा जाता है—शुचि—विविक्त अर्थात् अपवित्र पदार्थोंसे रहित स्थानमें यथावत् बैठकर स्वाध्याय करता हुआ अर्थात् प्रतिदिनका नियमित पाठ और यथाशक्ति उससे अधिक भी ऋगादिका अभ्यास करता हुआ पुत्र एवं शिष्योंको धार्मिक—धर्मवान् बनाता हुआ अर्थात् धार्मिकत्वद्वारा उनका नियमन करता हुआ 'आत्मनि'—अपने

९४६ छान्दोग्योपनिषद् [ अध्याय ८

९४६ छान्दोग्योपनिषद् [ अध्याय ८

संस्कृत भाष्यहिन्दी अनुवाद
स्वहृदये हार्दे ब्रह्मणि सर्वेन्द्रियाणि सम्प्रतिष्ठाप्योपसंहृत्येन्द्रियग्रहणात्कर्माणि च संन्यस्याहिंसन् हिंसां परपीड़ामकुर्वन् सर्वभूतानि स्थावरजङ्गमानि भूतान्यपीडयन्नित्यर्थः ।हृदयमें यानी हृदयस्थ ब्रह्ममें सम्पूर्ण इन्द्रियोंको स्थापित—उपसंहृत कर और इन्द्रियनिग्रहद्वारा कर्मोंका संन्यास कर ‘अहिंसन्’—हिंसा अर्थात् परपीड़ा न करता हुआ यानी स्थावर-जंगम समस्त प्राणियोंको पीडित न करता हुआ ।
भिक्षानिमित्तमटनादिनापि परपीड़ा स्यादित्यत आह—भिक्षाके लिये किये हुए भ्रमणादिसे भी परपीड़ा ( हिंसा ) हो सकती है, इसलिये श्रुति कहती है—‘अन्यत्र तीर्थेभ्यः’ ।
अन्यत्र तीर्थेभ्यः । तीर्थं नाम शास्त्रानुज्ञाविषयस्ततोऽन्यत्रेत्यर्थः।जो शास्त्राज्ञाका विषय है उसे ‘तीर्थ’ कहते हैं, अतः तात्पर्य यह है कि उसके सिवा अन्यत्र हिंसा न करता हुआ ।
सर्वाश्रमिणां चैतत् समानम् । तीर्थेभ्योऽन्यत्राहिंसैवेत्यन्ये वर्णयन्ति । कुटुम्ब एवैतत्सर्वं कुर्वन्स खल्वधिकृतो यावदायुषं यावज्जीवमेवं यथोक्तेन प्रकारेणैव वर्तयन् ब्रह्मलोकमभिसम्पद्यते देहान्ते । न च पुनरावर्तते शरीर-यह नियम सभी आश्रमोंके लिये समान है । कुछ अन्य विद्वान् लोग तो ऐसा कहते हैं कि तीर्थोंके सिवा और सब जगह अहिंसाका ही विधान है । अपने कुटुम्बमें ही यह सब करता हुआ वह अधिकारी पुरुष आयुपर्यन्त अर्थात् यावज्जीवन उपर्युक्त प्रकारसे ही बर्तता हुआ देहान्त होनेपर ब्रह्मलोकको प्राप्त होता है, और फिर शरीर ग्रहण करनेके लिये नहीं लौटता; क्योंकि

खण्ड १५ ] शाङ्करभाष्यार्थ ९५७


| ग्रहणाय; पुनरावृत्तेः प्राप्तायाः प्रतिषेधात् । अर्चिरादिना मार्गेण कार्यब्रह्मलोकमभिसम्पद्य यावद्ब्रह्मलोकस्थितिस्तावत्तत्रैव तिष्ठति प्राक्ततो नावर्तत इत्यर्थः । द्विरभ्यास उपनिषद्विद्यापरिसमाप्त्यर्थः ॥ १ ॥ | पुनरावृत्तिकी प्राप्तिका प्रतिषेध किया गया है । तात्पर्य यह है कि अर्चिरादि मार्गसे कार्यब्रह्मके लोकको प्राप्त हो जबतक ब्रह्मलोककी स्थिति रहती है तबतक वह वहीं रहता है, उसका नाश होनेसे पूर्व वह वहाँसे नहीं लौटता ।☸ 'न च पुनरावर्तते, न च पुनरावर्तते' यह द्विरुक्ति उपनिषद्विद्याकी समाप्ति सूचित करनेके लिये है ॥ १ ॥ |


इतिच्छान्दोग्योपनिषद्यष्टमाध्याये पञ्चदश-खण्डभाष्यं सम्पूर्णम् ॥ १५ ॥


इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीशङ्करभगवतः कृतौ छान्दोग्योपनिषद्भाष्ये ऽष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥
॥ छान्दोग्योपनिषद्भाष्यं समाप्तम् ॥
॥ ॐ तत्सत् ॥


☸ यहाँ यह शंका होती है कि क्या ब्रह्मलोकके नाश होनेके बाद वह लौटता है ? तो इसका उत्तर है नहीं, वह ब्रह्ममें विलीन हो जाता है, क्योंकि ब्रह्मलोकके नाश होनेके बाद तो कोई लोक ही नहीं रह जाता है।

(इस पृष्ठ पर केवल मध्य में एक पुष्प-अलंकरण / सज्जा-चिह्न अंकित है; शेष पाठ पृष्ठ के पीछे से झलकता हुआ (bleed-through) प्रतीत होता है।)


<div align="center">

❦ ꕥ ❦

</div>

श्रीहरिः

मन्त्राणां वर्णानुक्रमणिका


मन्त्रप्रतीकानिअ०खं०मं०पृष्ठ
अग्निहिंङ्कारो वायुः२२०१२०२
अग्निष्टे पादं वक्तेति४६१३८९
अजा हिङ्कारोऽवयः२१८११९९
अतो यान्यन्यानि१३५६९
अत्र यजमानः परस्तादायुषः२२४६२३७
,, ,,२२४१०२३९
अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियम्५१२२५४७
,, ,,५१४२५५२
,, ,,५१५२५५३
,, ,,५१६२५५५
,, ,,५१७२५५७
अथ खलु य उद्गीथः१५१८३
,, ,,१५५८७
अथ खलु व्यानमेवोद्गीथम्१३३६७
अथ खलूद्गीथाक्षराणि१३६७०
अथ खल्वमुमादित्यम्२९११७३
अथ खल्वात्मसंमितमति०२१०११८१
अथ खल्वाशीः१३८७३
अथ खल्वेतयर्चा पच्छः५२७४९८
अथ जुहोति नमः२२४१४२४०
अथ जुहोति नमो वायवे२२४९२३८
अथ जुहोति नमोऽग्नये२२४५२३६
अथ तत ऊर्ध्वः३१११२७२
अथ प्रतिसृप्याञ्जलौ५२६४६७
अथ य आत्मा स सेतुः८४१८३६
अथ य इमे ग्रामे५१०३५०९

( ९५० )

मन्त्रप्रतीकानिअ०खं०मं०पृष्ठ
अथ य एतदेवम्५२४२५७०
अथ य एतदेवं विद्वान्१७७१०३
अथ य एष सम्प्रसादः८३४८३१
अथ य एषोऽन्तराक्षिणि१७५१००
अथ यच्चतुर्थममृतम्३९१२६८
अथ यत्तदजायत३१९३३४८
अथ यत्तपो दानम्३१७४३३१
अथ यत्तृतीयममृतम्३८१२६४
अथ यत्पञ्चमममृतम्३१०१२७०
अथ यत्प्रथमास्तमिते२९८१७९
अथ यत्प्रथमोदिते२९३१७५
अथ यत्रैतत्पुरुषः६८५६५४
अथ यत्रैतदबलिमानम्८६४८६०
अथ यत्रैतदस्माच्छरीराद्८६५८६१
अथ यत्रैतदाकाशम्८१२४९३१
अथ यत्रोपाकृते४१६४४३२
अथ यत्सङ्गववेलायाम्२९४१७६
अथ यत्सम्प्रति मध्यन्दिने२९५१७७
अथ यत्सत्त्रायणमित्याचक्षते८५२८४३
अथ यदतः परो दिवः३१३७२९८
अथ यदनाशकायनमित्याचक्षते८५३८४४
अथ यदवोचं भुवः३१५६३२१
अथ यदवोचं भूः३१५५३२०
अथ यदवोचं स्वः३१५७३२१
अथ यदश्नाति३१७२३३०
अथ यदास्य वाङ्मनसि६१५२६९५
अथ यदि गन्धमाल्यलोककामः८२६८२३
अथ यदि गीतवादित्रलोककामः८२८८२३
अथ यदि तस्याकर्ता६१६२७००
अथ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे८११८०५
अथ यदि भ्रातृलोककामः८२३८२२
अथ यदि महज्जिगमिषेद्५२४४६४

( ९५१ )

मंत्रप्रतीकानिअ०खं०मं०पृष्ठं
अथ यदि मातृलोककामः....८२२८२२
अथ यदि यजुष्टो रिष्येत्....४१७५४३६
अथ यदि सखिलोककामः....८२५८२३
अथ यदि सामतो रिष्येत्....४१७६४३७
अथ यदि स्त्रीलोककामः....८२९८२४
अथ यदि स्वसृलोककामः...८२४८२२
अथ यदु चैवाहिश्चोल्ब्यम्...४१५५४२३
अथ यदूर्ध्वं मध्यन्दिनात्...२९६१७८
अथ यदूर्ध्वमपराह्नात्...२९७१७९
अथ यदेतदक्षणः शुक्लम्...१७४९९
अथ यदेतदादित्यस्य...१६५९२
अथ यदेवैतदादित्यस्य....१६६९३
अथ यद्द्वितीयममृतम्....३७१२६२
अथ यद्धसति...३१७३३३१
अथ यद्यज्ञ इत्याचक्षते....८५१८४२
अथ यद्यन्नपानलोककामः....८२७८२३
अथ यद्यप्येनानुत्क्रान्त०....७१५३७७१
अथ यद्येनमूष्मसूपाल्भेत...२२२४२१२
अथ या एता हृदयस्य....८६१८५४
अथ यां चतुर्थीम्...५२२१५६७
अथ यां तृतीयाम्....५२११५६६
अथ यां द्वितीयाम्....५२०१५६५
अथ यां पञ्चमीम्....५२३१५६८
अथ यानि चतुश्चत्वारिँशत्...३१६३३२६
अथ यान्यष्टाचत्वारिँशत्...३१६५३२७
अथ ये चास्येह....८३२८२७
अथ येऽस्य दक्षिणा रश्मयः...३२१२४९
अथ येऽस्य प्रत्यञ्चः...३३१२५१
अथ येऽस्योदञ्चः....३४१२५२
अथ येऽस्योर्ध्वा रश्मयः....३५१२५५
अथ यो वेदेदं मन्वानीति....८१२५९३३
अथ योऽस्य दक्षिणः....३१३२२९१

( १५२ )

मन्त्रप्रतीकानिअ०खं०पृष्ठ
अथ योऽस्य प्रत्यङ् सुषिः...३१३३२९३
अथ योऽस्योदङ् सुषिः...३१३४२९४
अथ योऽस्योर्ध्वः सुषिः....३१३५२९५
अथ सप्तविधस्य वाचि...२८११७०
अथ ह हँसा निशायाम्....४१२३५४
अथ ह चक्षुरुद्गीथम्....१२४५२
अथ ह प्राण उच्चिक्रमिषन्....५११२४५१
अथ ह प्राणा अहँश्रेयसि....५१६४४६
अथ ह मन उद्गीथम्....१२६५३
अथ ह य एतानेवम्...५१०१०५३५
अथ ह य एवायं मुख्यः....१२७५४
अथ ह वाचमुद्गीथम्....१२३५२
अथ ह शौनकं च...४३५३७२
अथ ह श्रोत्रमुद्गीथम्....१२५५३
अथ हाग्नयः समूदिरे...४१०४४०३
अथ हेन्द्रोऽप्राप्यैव....८९१८८७
अथ हैनँ गार्हपत्यः....४१११४०९
अथ हैनँ प्रतिहर्तोपससाद....१११८१३६
अथ हैनँ प्रस्तोतोपससाद....१११४१३३
अथ हैनँ यजमान उवाच....१११११३१
अथ हैनँ वागुवाच...५११३४५२
अथ हैनँ श्रोत्रमुवाच...५११४४५२
अथ हैनमन्वाहार्यपचनः....४१२१४१२
अथ हैनमाहवनीयः...४१३१४१४
अथ हैनमुद्गातोपससाद....१११६१३५
अथ हैनमृषभोऽभ्युवाद...४५१३८६
अथ होवाच जनशाँर्कराक्ष्य....५१५१५५३
अथ होवाच बुडिलमाश्वतराश्विम्....५१६१५५५
अथ होवाच सत्ययज्ञम्...५१३१५४९
अथ होवाचेन्द्रद्युम्नम्...५१४१५५१
अथ होवाचोद्दालकम्...५१७१५५७
अथात आत्मादेश एव....७२५२७९४

( ९५३ )

मन्त्रप्रतीकानिअ०खं०मं०पृष्ठ
अथातः शौव उद्गीथः...११२११३८
अथाधिदैवतं य एवासौ...१३१६४
अथाध्यात्मं प्राणो वाव....४३३३७१
अथाध्यात्मं य एवायम्....१५३८५
अथाध्यात्मं वागेवक्प्राणः....१७१९८
अथानु किमनुशिष्टः....५३४४७५
अथानेनैव ये चैतस्मात्....१७८१०४
अथावृत्तेषु यौर्हिङ्कारः...२२२१५७
अथैतयोः पथोर्न कतरेण....५१०८५३१
अथोताप्याहुः....२१३१५२
अधीहि भगव इति....७११७१२
अनिरुक्तस्त्रयोदशः...११३३१४७
अन्तरिक्षमेवग्वायुः....१६२९१
अन्तरिक्षोदरः कोशः....३१५१३१७
अन्नं वाव बलाद्भूयः....७९१७४९
अन्नमयँ॒ हि सोम्य...६५४६२६
,, ,,...६६५६३१
अन्नमशितं त्रेधा विधीयते....६५१६२३
अन्नमिति होवाच....१११९१३६
अन्यतरामेव वर्तनीम्....४१६३४३०
अपां का गतिरित्यसौ....१८५१११
अपाँ॒ सोम्य पीयमानानाम्....६६३६३०
अपाने तृप्यति वाक्तृप्यति....५२१२५६६
अभिमन्थति स हिङ्कारः...२१२११८९
अभ्रं भूत्वा मेघो भवति...५१०६५२१
अभ्राणि संप्लवन्ते....२१५११९४
अमृतत्वं देवेभ्यः....२२२२२१०
अयं वाव लोकः....११३११४४
अयं वाव स योऽयमन्तः....३१२८२८५
अयं वाव स योऽयमन्तर्हृदये....३१२९२८५
अरिष्टं कोशम्....३१५३३२०
अशनापिपासे मे सोम्य....६८३६४८

( ९५४ )

मन्त्रप्रतीकानिअ०खं०मं०पृष्ठ
अशरीरो वायुरभ्रं विद्युत्८१२२९२२
असौ वा आदित्यः३११२४३
असौ वाव लोकः५४१४८३
अस्य यदेकाँ शाखां६११२६७२
अस्य लोकस्य का गतिः१९१११७
अस्य सोम्य महतो वृक्षस्य६१११६७१
आकाशो वाव तेजसः७१२१७५८
आकाशो वै नाम८१४१९३९
आगाता ह वै कामानाम्१२१४६३
आत्मानमन्तत उपसृत्य१३१२७६
आदिप्रत्नस्य रेतसः३१७७३३५
आदित्य इति होवाच१११७१३५
आदित्य ऊकारः११३२१४५
आदित्यमथ वैश्वदेवम्२२४१३२४०
आदित्यो ब्रह्मेत्यादेशः३१९१३४४
आदिरिति द्व्यक्षरम्२१०२१८३
आपः पीतास्त्रेधा विधीयन्ते६५२६२४
आपयिता ह वै कामानाम्११७४०
आपो वावान्नाद्भूयस्यः७१०१७५२
आप्नोति हादित्यस्य२१०६१८६
आशा वाव स्मराद्भूयसी७१४१७६४
इति तु पञ्चमायामाहुतावापः५९१४९६
इदं वाव तज्ज्येष्ठाय३११५२७६
इदमिति ह प्रतिजज्ञे४१४३४१७
इमाः सोम्य नद्यः६१०१६६८
इयमेवर्गग्निः१६१८९
उदशराव आत्मानमवेक्ष्य८८१८७६
उदाने तृप्यति त्वक्तृप्यति५२३२५६८
उद्गीथ इति त्र्यक्षरम्२१०३१८३
उद्गच्छति तन्निधनम्२३२१६०
उद्दालको हारुणिः६८१६४१
उच्चन्निङ्कार उदितः२१४११९२

( ५५५ )

मन्त्रप्रतीकानिअ०खं०मं०पृष्ठ
उपकोसलो ह वै४१०१४००
उपमन्त्रयते स हिङ्कारः२१३११९१
ऋग्वेदं भगवोऽध्येमि७१२७१३
ऋतुषु पञ्चविधम्२५११६३
एकविँशत्यादित्यम्२१०५१८५
एतँ संयद्वाम इत्याचक्षते४१५२४२२
एतद्ध स्म वै तद्विद्वाँसः६४५६१९
एतद्ध स्म वै तद्विद्वानाह३१६७३२८
एतमु एवाहमभ्यगासिषम्१५२८४
,, ,,१५४८६
एतमृग्वेद मभ्यतपँस्तस्याभि०३१३२४४
एतेषां मे देहीति११०३१२४
एवं यथाश्मानमाखणमृत्वा१२८५६
एवँ सोम्य ते षोडशानाम्६७६६३७
एवमेव खलु सोम्य६६२६२९
,, ,,६११३६७४
एवमेव खलु सोम्येमाः६१०२६६९
एवमेव प्रतिहर्तारमुवाच११०१११३०
एवमैवैष मघवन्निति८९३८९२
,, ,,८११३९०३
एवमैवैष सम्प्रसादः८१२३९२४
एवमेवोद्गातारमुवाच११०१०१३०
एवमेषां लोकानामासाम्४१७८४३८
एष उ एव भामनीरेष हि४१५४४२३
एष उ एव वामनीरेष हि४१५३४२२
एष तु वा अतिवदति७१६१७७४
एष म आत्मान्तर्हृदये३१४३३११
एष वै यजमानस्य२२४१५२४०
एष ह वा उदक्प्रवणः४१७९४३९
एष ह वै यज्ञो योऽयम्४१६१४२८
एषां भूतानां पृथिवी रसः११२३३
ओ ३ मदा ३ मो ३ पिबा०११२५१४२

( ९५६ )

मन्त्रप्रतीकानिअ०खं०मं०पृष्ठ
ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत१४११७७
,, ,,१११३१
औपमन्यव कं त्वम्५१२१५४५
कं ते काममागायानीत्येषः१७९१५४
कतमा कतमर्क्कतमत्११४३५
कल्पन्ते हास्मा ऋतवः२५२१६४
कल्पन्ते हास्मै२२३१५८
का साम्नो गतिरिति१८४१०९
कुतस्तु खलु६२२५८८
क्व तर्हि यजमानस्य२२४२२३४
गायत्री वा इदँ सर्वम्३१२१२७९
गोअश्वमिह महिमेत्याचक्षते७२४२७९१
चक्षुरेव ब्रह्मणश्चतुर्थः३१८५३४२
चक्षुरेवर्गात्मा१७२९८
चक्षुर्होवाचकाम५१९४४९
चित्तं वाव सङ्कल्पाद्भूयः७५१७३४
जानश्रुतिर्ह पौत्रायणः४११३५२
तं चेदेतस्मिन्वयसि३१६२३२५
,, ,,३१६४३२६
,, ,,३१६६३२७
तं चेद्ब्रूयुरस्मिंश्चेदिदम्८१४८११
त चेद्ब्रूयुर्यदिदमस्मिन्८१२८०७
तं जायोवाच ततः४१०२४०१
तं जायोवाच हन्त११०७१२७
तं मद्गुरुपनिपत्याभ्युवाद४८२३९४
तँ हँ स उपनिपत्याभ्युवाद४७२३९२
तँ ह चिरं वसेत्याशा०५३७४७९
तँ ह प्रवाहणः१८८११५
तँ ह शिलकः१८६११२
तँ हाङ्गिरा उद्गीथम्१२१०५९
तँ हाभ्युवाद रैक्वेदम४२४३६६
तँ हैतमतिधन्वा१९३११९

| तँ होवाच नैतदब्राह्मणः | ४ | ४ | ५ | ३८४ |

( १५७ )

मन्त्रप्रतीकानिअ०खं०मं०पृष्ठ
तँ होवाच किंगोत्रः४४४३८२
तँ होवाच नैतदब्राह्मणः४४५३८४
तँ होवाच यं वै६१२२६७७
तँ होवाच यथा सोम्य६७५६३६
तँ होवाच यथा सोम्य६७३६३५
त इमे सत्याः कामाः८३१८२६
त इह व्याघ्रो वा सिँहो वा६९३६६५
त एतदेव रूपमभि०३६२२५९
,, ,,३७२२६२
,, ,,३८२२६४
,, ,,३९२२६८
,, ,,३१०२२७०
तत्रोद्गातृनास्तावे११०८१२८
तथाऽमुष्मिल्लोके१९४१२०
तथेति ह समुपविविशुः१८२१०८
तद्दुताप्याहुः साम्नैनामुपा०२१२१५१
तदु ह जानश्रुतिः४१५३५९
,, ,,४२१३६३
तदु ह शौनकः कापेयः४३७३७४
तदेतच्चतुष्पादब्रह्म३१८२३३९
तदेतन्मिथुनमोमिति११६३९
तदेष श्लोकः८६६८६३
तदेष श्लोको न पश्यः७२६२७९९
तदेष श्लोको यदा५२८४७०
तदेष श्लोको यानि२२१३२०६
तदैक्षत बहु स्याम्६२३५९५
तद्वैतत्सत्यकामः५२३४६३
तद्वैतद्घोर आङ्गिरसः३१७६३३३
तद्वैतद्ब्रह्मा प्रजापतये३११४२७५
,, ,,८१५१९४३
तद्धोभये देवासुराः८७२८६८
तद्य इत्थं विदुः५१०१५००

( ९५८ )

मन्त्र प्रतीकानिअ०खं०मं०पृष्ठ
तद्य इह रमणीयचरणाः५१०७५२९
तद्य एवैतं ब्रह्मलोकम्८४३८४०
तद्य एवैतावरं च८५४८४७
तद्यत्प्रथमममृतम्३६१२५७
तद्यत्रैतत्सुप्तः८६३८५७
,, ,,८१११९०१
तद्यथा महापथ आततः८६२८५६
तद्यथा लवणेन४१७७४३८
तद्यथेषीकातूलमग्नौ५२४३५७०
तद्यथेह कर्मजितो लोकः८१६८१९
तद्यदृक्तो रिष्येद् भूः४१७४४३५
तद्यन्दक प्रथममागच्छेत्५१९१५६३
तद्यद्रजतं सेयं पृथिवी३१९२३४७
तथा एतदनुज्ञाक्षरं यद्धि१२८४१
तद्यध्यक्षरतदादित्यम्३१४२४७
,, ,,३२३२५०
,, ,,३३३२५१
,, ,,३४३२५२
,, ,,३५३२५४
तमग्निरभ्युवाद सत्यकाम४६२३८९
तमु ह परः प्रत्युवाच४१३३५६
` तमु ह परः प्रत्युवाचाह४२३३६४
तयोरन्यतरां मनसा४१६२४३०
तस्मा आदित्याश्च२२४१६२४१
तस्मा उ ह ददुस्ते४३८३७६
तस्मादप्यद्येहाददान०८८५८८५
तस्मादाहुः सोष्यति३१७५३३२
तस्मादु हैवंविद्यद्यपि५२४४५७१
तस्माद्वा एतं सेतुम्८४२८३९
तस्मिन्निमानि सर्वाणि२९२१७४
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ५४२४८४
,, ,,५५२४८८

( ९५९ )

मन्त्रप्रतीकानिअ०खं०मं०पृ०
तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ५६२४९०
,, ,,५७२४९१
,, ,,५८२४९४
तस्मिन्यावत्सम्पातम्५१०५५१४
तस्मै श्वा श्वेतः११२२१४०
तस्य क्व मूलँ स्याद्६८४६५१
,, ,,६८६६५६
तस्य प्राची दिग्जुहूर्नाम३१५२३१८
तस्य यथा कप्यासम्१६७९४
तस्य यथाभिनहनम्६१४२६८६
तस्य ये प्राञ्चो रश्मयः३१२२४४
तस्यर्क् च साम च गेष्णौ१६८९६
तस्य ह वा एतस्य३१३१२८९
तस्य ह वा एतस्यात्मनः५१८२५६१
तस्य ह वा एतस्यैवम्७२६१७९८
तस्या ह मुखमुपोद्गृह्णन्४२५३६६
तस्यैषा दृष्टिर्यत्रैतत्३१३८३००
त्रयी विद्या हिङ्कारस्त्रयः२२११२०४
त्रयो धर्मस्कन्धा यज्ञः२२३१२१४
त्रयो होद्गीथे१८११०६
ता आप ऐक्षन्त६२४५९९
तानि वा एतानि यजूं ष्येतम्३२२२४९
तानि वा एतानि सामानि३३२२५१
तानि ह वा एतानि७४२७२९
,, ,,७५२७३५
,, ,,८३५८३४
तानु तत्र मृत्युरंया१४३७९
तान्यभ्यतपत्तेभ्यः२२३३२३१
तान्होवाच प्रातर्वः५११७५४३
तान्होवाचाश्वपतिर्वे५११४५४०
तान्होवाचोहैव११२३१४०
तान्होवाचैते वै खलु५१८१५५९

( ९६० )

मन्त्रप्रतीकानिअ०खं०मं०पृ०
तावानस्य महिमा३१२६२८४
तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकाम्६३३६१०
,, ,,६३४६१२
तेजसः सोम्याश्यमानस्य६६४६३०
तेजो वावाद्भ्यो भूयः७१११७५५
तेजोऽशितं त्रेधा विधीयते६५३६२५
तेभ्यो ह प्राप्तेभ्यः५११५५४०
तेन तँ ह बकः१२१३६२
तेन तँ ह बृहस्पतिः१२११६१
तेन तँ हायास्य१२१२६१
तेनेयं त्रयी विद्या११९४२
तेनोभौ कुरुतो यश्चैतत्१११०४४
ते यथा तत्र न विवेकम्६९२६६४
ते वा एते गुह्याः३५२२५४
ते वा एतेऽथर्वाङ्गिरसः३४२२५२
ते वा एते पञ्च३१३६२९६
ते वा एते रसानाँ रसाः३५४२५५
तेषां खल्वेषां भूतानाम्६३१६०४
ते ह प्राणाः प्रजापतिम्५१७४४७
ते ह नासिक्यम्१२२५०
ते ह यथैवेह११२४१४१
ते ह सम्पादयाञ्चक्रुरुद्दालकः५११२५३८
ते होचुरूपकोसलेषा४१४१४१६
ते होचुर्येन हैवार्थेन५१३६५४२
तौ वा एतौ द्वौ४३४३२७
तौ ह द्वात्रिँ शतं वर्षाणि८७३८७०
तौ ह प्रजापतिरुवाच८७४८७१
,, ,,८८२८७८
तौ हान्वीक्ष्य प्रजापतिः८८४८८३
तौ होचतुर्यथैववेद०८८३८८१
दध्नः सोम्य मथ्यमानस्य६६१६२९
दुग्धेऽस्मै वाग्दोहम्११३४१४७
,, ,,२८३१७२

( ९६१ )

मन्त्रप्रतीकानिअ०खं०मं०पृ०
देवा वै मृत्योर्बिभ्यतः१४२७८
देवासुरा ह वै यत्र१२१४७
द्यौरेवर्गादित्यः१६३९१
द्यौरेवोदन्तरिक्ष गीः१३७७२
ध्यानं वाव चित्ताद्भूयः७६१७३८
नक्षत्राण्येवर्क्चन्द्रमाः१६४९१
न वधेनास्य हन्यते८१०२८९५
” ”८१०४८९६
न वै तत्र न निम्लोच३११२२७३
न वै नूनं भगवन्तस्ते६१७५८०
न वै वाचो न चक्षूंषि५११५४५३
न स्विदेतेऽप्युच्छिष्टा इति११०४१२४
न ह वा अस्मा उदेति३११३२७४
न हाप्सु प्रैत्यप्सुमान्२४२१६२
नान्यस्मै कस्मैचन३११६२७६
नाम वा ऋग्वेदो यजुर्वेदः७१४७१८
नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति८९२८८९
निधनमिति त्र्यक्षरम्२१०४१८४
नैवैतेन सुरभि न१२९५८
न्यग्रोधफलमत आहरेतीदम्६१२१६७६
पञ्च मा राजन्यबन्धुः५३५४७६
परोवरीयो हास्य भवति२७२१६८
पर्जन्यो वाव गौतमाग्निः५५१४८७
पशुषु पञ्चविधम्२६११६५
पुरा तृतीयसवनस्योपा०२२४११२३९
पुरा प्रातरनुवाकस्योपा०२२४३२३५
पुरा माध्यन्दिनस्य२२४७२३८
पुरुषँ सोम्योत६१६१६९८
पुरुषँ सोम्योतोपतापिनम्६१५१६९४
पुरुषो वाव गौतमाग्निः५७१४९१
पुरुषो वाव यज्ञस्तस्य३१६१३२३
पृथिवी वाव गौतमाग्निः५६१४८९

( १६३ )

मन्त्रप्रतीकानिअ०ख०मं०पृ०
पृथिवी हिङ्कारोऽन्तरिक्षम्२१७११९४
प्रजापतिर्लोकानभ्यतपत्२२३२२३०
” ”४१७१४३४
प्रवृत्तोऽश्वतरीरथः५१३२५५०
प्रस्तोतर्या देवता११०११२८
प्राचीनशाल औपमन्यवः५१११५३६
प्राण इति होवाच१११५१३३
प्राण एव ब्रह्मणश्चतुर्थः३१८४३४२
प्राणे तृप्यति चक्षुस्तृप्यति५१९२५६४
प्राणेषु पञ्चविधं परोवरीयः२७११५७
प्राणो वा आशायाः७१५१७६७
प्राणो ह्येवैतानि सर्वाणि७१५४७७२
प्राप ह्याचार्यकुलम्४९१३९७
बलं वाव विज्ञानाद्भूयः७८१७४५
ब्रह्मणः सोम्य ते पादम्४६३३९०
” ”४७३३९२
” ”४८३३९५
ब्रह्मणश्च ते पादं ब्रवाणीति४५२३८७
ब्रह्मवादिनो वदन्ति२२४१२३३
ब्रह्मविदिव वै सोम्य४९२३९७
भगव इति ह प्रतिशुश्राव४१४२४१७
भगवाँस्त्वेव मे१११३१३२
भवन्ति हास्य पशवः२६२१६६
मघवन्मर्त्यं वा इदम्८१२९०६
मटचीहतेषु कुरुष्वाटिक्या११०११२२
मद्गुष्टे पादं वक्तेति४८१३९४
मनो ब्रह्मेत्युपासीत३१८१३३८
मनोमयः प्राणशरीरः३१४२३०६
मनो वाव वाचो भूयः७३१७२४
मनो हिङ्कारो वाक्२११११८७
मनो होच्चक्राम५१११४५०
मानवो ब्रह्मैवैक ऋत्विक्४१७१०४४०

( ११३ )

मन्त्रप्रतीकानिअ०खं०मं०पृ०
मासेभ्यः पितृलोकम् ....५१०४५११
मासेभ्यः संवत्सरम् ....४१०२५००
यं यमन्तमभिकामः ....८२१०८२४
य आत्मापहतपाप्मा ....८७१८६६
य एते ब्रह्मलोके ....८१२६९३५
य एष स्वप्ने महीयमानः ....८१०१८९४
य एषोऽक्षिणि पुरुषः ....४१५१४२०
यच्चन्द्रमसो रोहितँ रूपम् ....६४३६१५
यत्र नान्यत्पश्यति ....७२४१७८६
यथा कृतायविजितायाधरेयाः ....४१४३५७
„ „ ....४१६३५९
यथा विलीनमेवाङ्ग ....६१३२६८१
यथा सोम्य पुरुषम् ....६१४१६८५
यथा सोम्य मधु मधुकृतः ....६९१६६३
यथा सोम्यैकेन ....६१४५७७
यथा सोम्यैकेन नख० ....६१६५७९
यथा सोम्यैकेन लोह० ....६१५५७९
यथेह क्षुधिता बाला मातरम् ....५२४५५७२
यदग्ने रोहितँ रूपम् ....६४१६१३
यदादित्यस्य रोहितम् ....६४२६१५
यदप उच्छुष्यन्ति ....४३२३७०
यदा वा ऋचमाप्नोति ....१४४८०
तदा वै करोत्यथ ....७२११७८२
यदा वै निस्तिष्ठत्यथ ....७२०१७८१
यदा वै मनुतेऽथ ....७१८१७७९
यदा वै विजानात्यथ ....७१७१७७६
यदा वै श्रद्दधात्यथ ....७१९१७८०
यदा वै सुखं लभतेऽथ ....७२२१७८३
यदुदिति स उद्गीथः ....२८२१७१
यदु रोहितमिवाभूदिति ....६४६६२१
यद्विज्ञातमिवाभूत् ....६४७६२१
यद्विद्युतो रोहितँ रूपम् ....६४४६१६