दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

२६० दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां पूराध्मातगभीरगह्वरायामस्यां महाटव्यामेककस्य मे प्रसुप्तस्य' इत्युप- धाय वामभुजमशयिषि । (२) ततः क्षणादेवावनिदुर्लभेन स्पर्शेनामुखायिषत किमपि गात्रा- णि, आह्लादयिषतेन्द्रियाणि, अभ्यमनायिष्ट चान्तरात्मा, विशेषतश्च हृषि- तास्तनूरुहाः, पर्यस्फुरन्मे दक्षिणभुजः । 'कथं न्विदम्' इति मन्दमन्दमु- न्मिषन्नुपर्यच्छचन्द्रातपच्छेदकल्पं शुक्लांशुकवितानमैक्षिषि । (३) वामतश्चलितदृष्टिः समया सौधभित्ति चित्रास्तरणशायिनमति- मध्यप्रदेशा यस्यास्तथाभूतायाम् । एककस्यैकाकिनः । इति एवं ब्रवन् । वामभुजं सव्यबाहुम् उपधाय-उपधानीकृत्य वामहस्तोपरि मस्तकं न्यस्येत्यर्थः । अशयिषि- शयितोऽभवम् अहमिति शेषः । (२) क्षणात्-तस्मिन्नेव मुहूर्त्ते । असुखायिषत-सुखितानि जातानि । किमपि-अनिर्वचनीयम् आह्लादयिषत-आह्लादितानि जातानि । इन्द्रियाणि- चक्षुरादीनि । अभ्यमनायिष्ट-अतिशयेन मुमुदे । विशेषतः-आधिक्येन । हृषिताः उद्गब्भिताः । तनूरुहाः-लोमानि । पर्यस्फुरत् स्पन्दितोऽभवत् । इदं-भुजकम्पनम् । कथं-केन प्रकारेण सम्भाव्यते । वामेतरभुजस्पन्दो वरस्त्रीलाभसूचक इत्युक्तेः । मन्दमन्दं-स्वल्पम् । उन्मिषन्-चक्षुषी उन्मीलयन् । उपरि मदूर्ध्वप्रदेशे । अच्छे- ति-अच्छो-निर्मलश्चन्द्रस्यातप आलोकस्तस्य खण्डस्तत्सदृशम् । शुक्लांशुक- वितान-शुभ्रवस्त्रनिर्मितोल्लोचम् ऐक्षिषि ईक्षितवान् । (३) वामतो वामभागे । चलितदृष्टिः दत्तचक्षुः । समया-समीपे । सौध- भित्तिमित्यत्र समया योगे षष्ठ्यर्थे द्वितीया । चित्रास्तरणशायिनं-विचित्रशय्या- शिवजीके नीले कण्ठके सदृश रात्रिसे परिव्याप्त घोर अन्धकारमय विशाल गुफाओंवाला है तथा घातक जन्तुओंके गमनागमनसे यह अति भयावना भी है।' उपर्युक्त प्रार्थनाके पश्चात् मैं बायें हाथको तकियाके स्थानपर बनाकरके उसोपर अपना शिर धरकर सो गया । (२) शिरके रखनेके पश्चात् ही उसी क्षणमें पृथिवीपर सोनेके अपूर्व आनन्दको प्राप्त करके मेरे सभी अङ्ग सुखी हो गये, सभी इन्द्रियां आह्लादित हो गयीं, अन्तरात्मा पुलकित हो गयी, रोम-प्रतिलोम विशेषरूपेण हर्षान्वित हो गये उसी समय मेरी दाहिनी भुजा फड़कने लगी । यह भुजाकी फड़कन क्यों हुई ? ऐसा सोचते हुए मैंने धीरे-धीरे आंखोंको खोलकर ऊपरकी ओर दृष्टि फेंकी तो, चन्द्रमाके समान स्वच्छ वस्त्रवाला वितान दिखलायी पड़ा । (३) तदनन्तर बाँयीं ओर दृष्टि डाली तो, अङ्गनाजनको देखा, जो चूनेसे पुती

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF पञ्चमोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । २६१ विश्रब्धप्रसुप्तमङ्गनाजनमलक्षयम् । दक्षिणतोदत्तचक्षुरागलितस्तनांशुकाम् अमृतफेनपटलपाण्डुरशयनशायिनीम्, आदिवराहदंष्ट्रांशुजाललग्नाम् अंसात्स्रस्तदुग्धसागरदुकूलोत्तरीयाम् भयसाध्वसमूर्च्छितामिव धरणिम्, अरुणाधरकिरणबालकिसलयलास्यहेतुभिराननारविन्दपरिमलोद्वाहिभि- र्निःश्वासमातरिश्वभिरीश्वरेक्षणदहनदग्धं स्फुलिङ्गशेषमनङ्गमिव संधुक्षय- न्तीम्, अन्तःसुप्तषट्पदमम्बुजमिव जातनिद्रमामीलितलोचनेन्दीवरमाननं विन्यस्तदेहम् । अतिविश्रब्धप्रसुप्तं-अतिविश्वासेन निद्रितम् । अलक्षयम्-अप- श्यम् । दक्षिणतः-दक्षिणभागे । दत्तचक्षुः-प्रहितनयनः । आगलितेति-आगलितम् ईषदभ्रष्टं स्तनांशुकं स्तनावरणं यस्यास्ताम् । अमृतेति-अमृतस्य सुधायाः फेन- पटलं डिण्डीरसमूहस्तद्वत् पाण्डुरे शुभ्रे शयने शय्यायां शायिनीं शयिताम् । अतएव आदिवराहस्य वराहरूपेणावतीर्णस्य विष्णोर्दंष्ट्राया दशनस्यांशुजाले मयू- खमण्डले लग्नां सम्बद्धाम्-अंसात् स्कन्धदेशात् स्रस्त गलितं दुग्धसागरः क्षीर- समुद्र एव दुकूलं पट्टवस्त्रं तस्योत्तरीयं यस्यास्ताम् भयेन यत् साध्वसं सम्भ्रम- स्तेन मूर्च्छितां सञ्जातमूर्च्छां धरणीं पृथिवीमिवेत्युत्प्रेक्षा । अरुणेति-अरुणस्य ता- म्रवर्णस्याधरस्य किरणा मयूखा एव किसलयानि पल्लवानि तेषां लास्यस्य नृत्यस्य हेतुभिः कारणभूतैः अधरकम्पनकारणैरित्यर्थः । आननेति-आननमेवारविन्दं कमलं तस्य यः परिमलः सौगन्ध्यं तस्य वाहिभिर्वहनशीलैर्निःश्वासमातरिश्वभि- र्निःश्वासवायुभिः कारणभूतैरित्यर्थः । ईश्वरेक्षणदहनदग्धं धूर्जटिनयनानलाभस्मी- कृतम् । स्फुलिङ्गशेषं-अग्निकणमात्रावशेषम् । अनङ्गं कामम् । सन्धुक्षयन्तीम्- प्रज्वालयन्तीं वर्धयन्तीमिव । अन्तःसुप्ता अभ्यन्तरलीनाः षट्पदाः भ्रमरा यस्मिंस्तत् । अम्बुजं कमलमिव-जातनिद्रं निद्रितमत एवामीलिते ईषत्सङ्कुचिते हुई दीवालके समीप विचित्र एवं उज्ज्वल बिछौनेके ऊपर अत्यन्त विश्वासपूर्वक सोयी हुई थी । दक्षिणकी ओर दृष्टि डाली तो देखा कि उस अङ्गनाके स्तनों (कुचों) परसे वस्त्र खिसके हुए हैं । और वह अमृत के फेनके टुकड़ों के समान अत्यन्त विमल (सफेद) पलङ्गपर सोयी हुई है । वह अंगना आदिवराह भगवान् (विष्णु) के दांतोंकी किरण- प्रभासे परिव्याप्त अपने स्कन्धसे खिसकी हुई साड़ी (वस्त्र) को ऐसे धारण किये हुए है मानो, क्षीर-सागर शुभ्ररूपमें उसके स्कन्धप्रदेशमेंसे खिसक रहा हो । अर्थात् उसकी साड़ी दुग्धसमुद्रके सदृश स्वच्छ थी । भयके सम्भ्रमसे मूर्च्छित पृथिवीके समान तथा लाल अधर-किरणोंरूप रक्त किसलयोंको कंपानेवाली, अपने मुखकमलकी सुगन्धको लेकर उड़नेवाली निःश्वासोंके पवनसे परिव्याप्त भगवान् शङ्करके तृतीय नयनकी Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

२६२ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां दधानाम् , ऐरावतमदावलेपदूनापविद्धामिव नन्दनवनकल्पवृक्षरत्नमञ्जरीं कामपि तरुणीमालोकयम् । ( ४ ) अतर्कयं च—'क्व गता सा महाटवी, कुत इदमूर्ध्वाण्डसम्पुटो- ल्लेखि शक्तिध्वजशिखरशूलोत्सेधं सौधमागतम्, क्व च तदरण्यस्थलीस- लोचने नयने इन्दीवरे नीलोत्पले इव यत्र तथाभूतमाननं दधानां धारयन्तीम् । ऐरावतस्येन्द्रवाहनस्य मदेन योऽवलेपो गर्वस्तेनादौ लूना छिन्ना पश्चात् अपविद्धा निःक्षिप्ता त्यक्तेति यावत्-तथाभूताम् । नन्दनवने देवराजोद्याने यः कल्पवृक्षः पारि- जातस्तरुस्तस्य रत्नमयी या वल्लरी मञ्जरी तामिव । कामपि-अनिर्वचनीयां तरुणीं-युवतीम् । ( ४ ) अतर्कयं-मनस्यचिन्तयम् । महाटवी-महारण्यम् । कुतः-कस्मात् स्था- नात् । इदं-पुरोदृश्यमानम् । ऊर्ध्वाण्डेति-नखैर्हिरण्यगर्भः स तदण्डं विभिदे समम् । ताभ्यां च सकलाभ्यां स दिवं भूमिञ्च निर्ममे इति मनूक्तेः ऊर्ध्वाण्ड मूर्ध्वकपालं ब्रह्माण्डस्योध्वंर्ध्वदेश इति यावत्-तस्य यः सम्पुट आवरणं तदुल्लिखति स्पृशतीत्येवं शीलम् । गगनस्पर्शि इत्यर्थः । शक्तिध्वजेति-शक्तिध्वजः कार्त्तिकेयः । सेनानीः क्रौञ्चशत्रुश्च कुमारः शक्तिकेतन इति कोषात् । तस्य यच्छूलमस्त्रविशे- षस्तस्य शिखरमग्रभागस्तद्वत् उत्सेध औन्नत्यं यस्य तत् अत्युच्चतमित्यर्थः । सौ- धस्य विशेषणद्वयम् । शिखरशूलमित्यत्र शूलस्य शिखरमित्यर्थे राजदन्तादिव- त्पूर्वनिपातः । सौधं-राजसदनम् । आगतमुपस्थितम् । क्व गतमिति शेषः । तद- रण्येति-तस्यां पूर्वोक्तायामरण्यस्थल्यां काननभूमौ समास्तीर्णं रचितम् । पल्लव- शयनं किसलयतल्पम् । कुतस्त्यं-कुत आगतम् । इन्दुगभस्तीति-इन्दोश्चन्द्रस्य ज्वालासे जले हुए कामदेवके कणमात्र अवशिष्ट भागको वर्द्धन करनेवाली अंगनाको देखा । जिस कमलकोशके भीतर भौंरा सोता हो ऐसे कमलके समान और निद्रासे परिव्याप्त होनेसे संपुटित नयनरूप नीले कमलवाले मुखको धारण करनेवाली तथा इन्द्रके ऐरावत हाथीकेद्वारा मदान्धमें तोड़कर त्यागी हुई नन्दनवनके कल्पवृक्षकी रत्नमञ्जरीके समान आभावाली उस युवती ( अंगना ) को मैने देखा । (४) मनमें चिन्तन करने लगा—वह गहन वन कहां चला गया ? कहांसे यह अत्यन्त विशाल राजप्रासाद आ गया जो ब्रह्माण्डके ऊपरवाले भागको स्पर्शित करनेवाला है तथा कुमार कार्तिकेयके पर्वतकी चोटियोंके तुल्य अति उन्नत भागवाला है अर्थात् गगनस्पर्शी है । वह वनस्थली कहां गयी जहांपर मैंने पल्लवोंकी शय्या रची थी ? कहांसे यह चन्द्रमाकी किरणसमूहके सदृश उज्ज्वल तथा हंसतूलके समान शुभ्र वस्त्रवाली,

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF

पञ्चमोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । २६३

मास्तीर्णं पल्लवशयनम् , कुतस्त्यं चेदमिन्दुगभस्तिसम्भारभासुरं हंसतू- लदुकूलशयनम् , एष च को नु शीतरश्मिकिरणरज्जुदोलापरिभ्रष्टमूर्च्छित इवाप्सरोगणः स्वैरसुप्तः सुन्दरीजनः, का चेयं देवीवारविन्दहस्ता शारद- शशाङ्कमण्डलामलदुकूलोत्तरच्छदमधिशेते शयनतलम् । ( ५ ) न तावदेषा देवयोषा, यतो मन्दमन्दमिन्दुकिरणैः संवाह्यमाना कमलिनीव सङ्कुचति । भग्नवृन्तच्युतरसविन्दुशवलितं पाकपाण्डु चूतफल- मिवोद्भिन्नस्वेदरेखं गण्डस्थलमालक्ष्यते, अभिनवयौवनविदाहनिर्भरो-

गभस्तीनां किरणानां सम्भारः समूहस्तद्वद्भासुरं देदीप्यमानम् । हंसतूलदुकूल- शयनं-हंसतूलवच्छुभ्रं यद्दुकूलं वस्त्रं तेन रचितं शयनं शय्या । एष इति सुन्दरी- जन इत्यनेन सम्बध्यते । शीतरश्मीति-शीतरश्मेः चन्द्रस्य किरणा एव रज्जव- स्तासां या दोला हिन्दोलिका तस्याः परिभ्रष्टः पतितः अतएव मूर्च्छितः सञ्जात- मोहस्तादृशः अप्सरोगणो दिव्यवाराङ्गनासमूह इव । स्वैरसुप्तः-स्वच्छन्दनिद्रितः । सुन्दरीजनः स्त्रीसमुदायः । अरविन्दहस्ता देवी-लक्ष्मीः सेव । शारदेति-शारदं शरदि भवं यत् शशाङ्कमण्डलं चन्द्रबिम्बं तद्वदमलं स्वच्छं दुकूलं वस्त्रं तदेवोत्तर- च्छदः आस्तरणं यस्य तत् । शयनतलस्य विशेषणम् । ( ५ ) एषा-शयाना स्त्री । देवयोषा-देवाङ्गना । न तावत्-नैव । यतो यस्मात् । संवाह्यमाना-मर्द्यमाना। सेव्यमानेति यावत् । सङ्कुचति-यथा इन्दु- किरणैः स्पृश्यमाना कमलिनी सङ्कोचं प्राप्नोति तथा इयमपि निद्रया नेत्रसङ्कोचम- धिगच्छतीति निद्रातीति भावः । अतो न देवी देवीनां स्वप्नाभावात् । भग्नवृन्ते- ति-भग्नवृन्तात् त्रुटितप्रसवबन्धनात् च्युतः क्षरितो यो रसस्तस्य विन्दुभिः कणैः शवलितं कर्बुरितम् । तथा पाकपाण्डु-पाकेन परिणामेन पाण्डुवर्णं तादृशं चूत- फलमाम्रमिव । उद्भिन्नेति-उद्भिन्ना निर्गता स्वेदरेखा घर्मधारा यत्र तादृशं गण्ड-

शय्या आ गयी ? चन्द्रमाकी किरणरूपी रस्सियों द्वारा निर्मित हिंडोले ( पालने ) के ऊपर से गिरकर अचेतनावस्थाको प्राप्त ( मूर्छित ) अप्सराओंके समान सुखपूर्वक शयन करनेवाली ये सुन्दरियाँ कौन हैं ? क्या यह कमलको हाथमें रखनेवाली लक्ष्मीके समान लक्ष्मी है ? अथवा कौन इस रीतिसे शरत्कालिक चन्द्रमण्डलके समान सफेद वस्त्रकी ओढ़नी ( चादर ) ओढ़े हुए इस पलङ्गपर सोया है ? ( ५ ) यह सोयी हुई अंगना देवस्त्री नहीं है क्योंकि शनैः शनैः चन्द्रकिरणोंसे संसेव्यमान कमलिनीके सदृश संकुचित होकर सोती हुई दीख रही है, परन्तु देवगण सोते नहीं हैं । इसके कपोलोंपर पसीनेकी बूँदें इस तरह मालूम होती हैं जिस तरह

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

२६४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां ष्मणि कुचतटे वैवर्ण्यमुपैति वर्णकम् । वाससी च परिभोगानुरूपं धूसरि- माणमादर्शयतः, तदेषा मानुष्येव । ( ६ ) दिष्ट्या चानुच्छिष्टयौवना, यतः सौकुमार्यमागताः सन्तोऽपि संहता इवावयवाः, प्रस्निग्घतमापि पाण्डुतानुविद्धेव देहच्छविः, स्मरपी- डानभिज्ञतया नातिविशदरागो मुखे, विद्रुमद्युतिरधरमणिः अनत्यापूर्ण- स्थलं कपोलदेशः । आलक्ष्यते-दृश्यते मयेति शेषः । अभिनवेति-अभिनवस्य प्रत्यग्रस्य यौवनस्य तारुण्यस्य विदाहेन विशिष्टतापेन निर्भरः प्रगाढ ऊष्मा सन्तापो यत्र तादृशे । वैवर्ण्यं मालिन्यम् । उपैति प्राप्नोति । वर्णकमङ्गरागोऽनु- लेपनमिति यावत् । वाससी-परिधेयवस्त्रद्वयम् । परिभोगानुरूपं-व्यवहारोचितम् । धूसरिमाणं मालिन्यम् । आ सम्यक् दर्शयतः प्रकाशयतः । तत्तस्मात् । एषा शयाना सुन्दरी । मानुषी मानवी । ( ६ ) दिष्ट्या भाग्येन । अनुच्छिष्टेति-अनुच्छिष्टं अन्यैरनुपभुक्तं यौवनं यस्याः सा । यतः यस्मात् कारणात् । सौकुमार्यं कोमलत्वमागताः प्राप्ताः । संहताः सुश्लिष्टाः । अश्लथा इत्यर्थः । देहच्छविः शरीरकान्तिः प्रस्निग्धतमा- अतिशयेन स्निग्धा मनोरमेति यावत् तादृश्यपि पाण्डुतया वैवर्ण्येनानुविद्धा युक्तेव प्रतिभाति । स्मरपीडानभिज्ञतया-कामस्य पीडा कीदृशी भवतीति न ज्ञायते इति हेतोः मुखे वदने अतिविशदराग अत्यौज्ज्वल्यं न वर्त्तत इति शेषः । अधर- मणिरधरबिम्बम् । विद्रुमद्युतिः प्रवालकान्तिः । अतिशयेनापूर्णमत्या पूर्णतन्न भव- र्त्तीति तथा। यौवनस्य पूर्णतायामेव सर्वेऽवयवाः पूर्णतां यान्ति । अतो यौवन- प्रारम्भे वर्त्तमानाया अस्याः कपोलतलं न तथातिपूर्णतां गतमित्याशयः। आ- पेड़से गिरा हुआ सरस और परिपक्व तथा पोला आम का फल दिखलायी पड़ता है । अभिनव तारुण्यकी प्राप्तिसे उद्भूत शरीरकी दाहजनित उष्णता ( गरमी ) से स्तनतट मलिन प्रतीत हो रहे हैं । इस स्त्रीके परिधान वस्त्र ( पहिरनेके कपड़े ) उपयोगमें होनेके कारण मैले दीख रहे हैं । अतः इन उपर्युक्त विचारोंके हेतु यह रमणी मानवी ही है— अन्या नहीं । ( ६ ) भाग्यवशात् यह अभीतक किसीके द्वारा उपभोगित नहीं हुई है । क्योंकि इस रमणीके सब अवयव यद्यपि कोमल हैं तथापि सभी अवयव सुश्लिष्ट ( मिले हुए ) हैं। इसकी शरीरकान्ति मनोरम होनेपर भी पाण्डुवर्ण है-अतः अति सुन्दर है। कामदेवकी व्यथासे अनभिज्ञा होनेके कारण इसके मुखपर उज्ज्वल राग नहीं दिखाई पड़ता है। मूँगेकी लालिमाके तुल्य इसकी अधरमणि मनोरम है। अपूर्ण और कुछ-कुछ लाल

पञ्चमोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३६५ मारक्तमूलं चम्पककुड्मलदलमिव कठोरं कपोलतलम्, अनङ्गबाणपात- मुक्ताशङ्कं च विश्रब्धमधुरं सुप्यते, न चैतद्वक्षःस्थलं निर्दयविमर्दविस्ता- रितमुखस्तनयुगलम्, अस्ति चानतिक्रान्तशिष्टमर्यादचेतसो ममास्यामा- सक्तिः । आसक्त्यनुरूपं पुनराश्लिष्टा यदि, स्पष्टमार्त्तरवेणैव सह निद्रां मोक्ष्यति । (७) अथाहं न शक्ष्यामि चानुपश्लिष्य शयितुम् । अतो यद्भावि तद्भवतु । 'भाग्यमत्र परीक्षिये' इति स्पृष्टास्पृष्टमेव किमप्याविद्ध- रक्तं ईषद्रक्तं यस्य तत् । चम्पककुड्मलस्य चम्पककलिकायाः दलं पत्रमिव कठोरं कठिनं पूर्णमिति यावत् । कपोलतलं-गण्डस्थलम् । अनङ्गेति-क्रियाविशे- षणम् । अनङ्गस्य कामस्य बाणपातात् शरपतनात् मुक्ता अपगता आशङ्का यस्मिंस्तद्यथा तथा अनूढायास्तस्याः कामशराद् भीतिरपि नास्तीति भावः । वि- श्रब्धं विश्वस्तमत एव मधुरं मनोरमं यथा तथा सुप्यते निद्रीयतेऽनयेति शेषः । न चेति-एतस्या वक्षःस्थलमुरोदेशः, निर्दयविमर्देन गाढालिङ्गनादिना विस्ता- रितं प्रकटितं मुखमग्रभागो यस्य तादृशं स्तनयुगलं यत्र तथाभूतं न भवति । अनतिक्रान्तेति-अनतिक्रान्ता अनुल्लङ्घिता शिष्टानां प्रामाणिकानां मर्यादा सीमा येन तादृशं चेतो हृदयं यस्य तथाभूतस्य ममास्यां कन्यायामासक्तिरभिलाषोऽस्तीति पूर्वेणान्वयः । आत्मतुष्टिप्रमाणेनास्यां मेऽनुरागो न दोषवह इति भावः । आस- क्त्यनुरूपं आसक्तेरनुरागस्य सदृशम् । यदि पुनराश्लिष्टा आलिङ्गिता स्पष्टं निश्चि- तम् । आर्त्तरवेण-कातरस्वरेण सहैव सहितमेव निद्रां मोक्ष्यति त्यक्ष्यति । (७) अथ पक्षान्तरे । न शक्ष्यामि-न समर्थों भविष्यामि । अनुपश्लिष्य अ- नालिङ्ग्य । अतः-गत्यन्तराभावात् । भावि-भविष्यति । भाग्यमदृष्टम् । अत्र अस्मिन् विषये । परीक्षिये भाग्यपरीक्षां करिष्यामीत्यर्थः । इति-एवं विचार्य । स्पृष्टास्पृष्टं-कियत् स्पृष्टं कियच्चास्पृष्टं यस्मिंस्तद्यथा तथा । आविद्धरागसाध्वसं- इसके कपोलतल चम्पाकी कलीके समान कठोर है। कामशरोंके प्रहारकी भीतिसे रहित होकर यह विश्वासपूर्वक सुन्दर रीतिसे शयन करती है । ( अनूढा है) इसके वक्षःस्थलको निर्दय तथा गाढ आलिङ्गनका स्पर्श भी नहीं हुआ है-क्योंकि इसके स्तनतटका अग्र- भाग प्रसारित नहीं है। शिष्टोंकी मर्यादाको अनुसरण करनेवाली मेरे मनकी आसक्ति इस बालाके ऊपर हुई है। यदि मैं अपनी आसक्तिके ( अपने अनुरागके ) अनुरूप इसका आलिङ्गन करूं तो यह अवश्य कातरस्वरके साथ निद्राको त्यागेगी । (७) अस्तु, अब मैं इसका आलिङ्गन किये बिना सोनेमें भी असमर्थ हूँ । अतः जो भी होना होवे सो होवे । मैं अपने भाग्यकी यहां परीक्षा करूंगा ही । और मैंने उस

२६६ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां रागसाध्वसं लक्षसुप्तः स्थितोऽस्मि । सापि किमप्युत्कम्पिना रोमोद्भेद- वता वामपार्श्वेन सुखायमानेन मन्दमन्दजृम्भिकारम्भमन्थराङ्गी, त्वङ्गद- ग्रपक्ष्मणोश्चक्षुषोरलसतान्ततारकेणानतिपक्कनिद्राकषायितापाङ्गपरभागेन युगलेनेषदुन्मिषन्ती, त्रासविस्मयहर्षरागशङ्काविलासविभ्रमव्यवहितानि व्रीडान्तराणि यानि कान्यपि कामेनाद्भुतानुभावेनावस्थान्तराणि कार्य-

आविद्धोऽनुस्यूतो राग आसक्तिः साध्वसं भयं च यस्मिंस्तत्तथा । अपूर्वकन्या- लाभाद्रागः स्पृष्टा चेदार्त्तस्वरं कुर्यादिति साध्वसम् । लक्षसुप्तः कपटनिद्रितः । किं- मियं करोतीति द्रष्टुं कपटनिद्रामधिगत इत्यर्थः । सा-कन्या । किमपि-किञ्चित् । उत्कम्पिना कम्पनशीलेन । रोमोद्भेदेवता-रोमाञ्चयुक्तेन । सुखायमानेन-सुखमनु- भवता । वामपार्श्वेनेत्यस्य विशेषणम् । वामपार्श्वेनेत्यत्रोपलक्षणे तृतीया । मन्द- मन्देति-मन्दमन्दं स्वरूपं यथा तथा जृम्भिकाया गात्रमोटनस्य आरम्भेण मन्थर- मलसमङ्गं यस्याः सा । त्वङ्गदिति-स्वङ्गत् चलदग्रपक्ष्म पक्ष्माग्रं ययोस्तयोः । चक्षु- षोरित्यस्याग्रिमेण युगलेनेत्यनेन सम्बन्धः । अलसेति-अलसे-मन्थरे महद्दर्शनार्थ- मिति भावः । तथा तान्ते क्लान्ते निद्राया अपरिपक्वतेयति भावः, तारके कनीनिके यत्र तेन । अनतिपक्ववेति-अनतिपक्कया असम्पूर्णया निद्रया कषायितो मलिनीकृतः अपाङ्गयोर्नेत्रप्रान्तयोः परभागो गुणोत्कर्षो यस्य तेन तादृशेन चक्षुषोर्युगलेन । ईषत्-मन्दं मन्दम् उन्मिषन्ती-नेत्रोन्मीलनं कुर्वाणा । त्रासेति-त्रासः अपरिचितोऽयं कथमागत इति भीतिः-विस्मयः-कथं सुरक्षितेऽपि गृहेऽस्यागम इति आश्चर्यम्, हर्षः तथाविधमनोहरवपुर्दर्शनादानन्दम् रागः हर्षजनितोऽनुरागः, शङ्का-एवंविधा मां विलोक्य किं कथयिष्यन्ति जना इत्याशङ्का । विलासः स्त्रीणां सात्त्विको भाववि- शेषः । विभ्रमोऽपि तथा-अस्थाने वसनभूषणादीनां न्यासरूपः एतद्व्यवहितान्यनु- विद्धानि, व्रीडान्तराणि-व्रीडा लज्जा अन्तरा मध्ये येषां तानि । कानि कानि अनिर्वच-

कन्याको अनुरागमसे जरा स्पर्श किया । पुनः इस शंकासे कि यह चिल्लायेगी कपटनिद्रासे सो गया, पुनः उसका स्पर्श किया आदि । वह रमणी भी स्वोत्पन्न कुछ रोमाञ्चोंसे अपने बायें पार्श्वसे सुखका अनुभव करती हुई, धीरे-धीरे आलस करती हुई अपने शरीरकी प्रक्रिया प्रारम्भ करने लगी । कांपते हुए पक्ष्मोंसे आलस्यपूर्ण नयनोंको खोलनेसे तथा उनमें पर्याप्त मात्रामें निद्रा न होनेके कारण व्यथित तथा अर्धविकसित नेत्रोंसे देखती हुई मालूम पड़ी । अपरिचित पुरुषको देखनेसे उसे भय उत्पन्न हुआ । यह पुरुष यहां किस तरह आया इसका ठीक ज्ञान न होनेसे उसे आश्चर्य हुआ । मेरे समान युवकके दर्शनलाभसे उसे हर्ष हुआ । उसी हर्षके कारण उसे प्रेम भी उत्पन्न हुआ । इस प्रकार

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF पञ्चमोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । २६७

माणा, परिजनप्रबोधनोद्यतां गिरं कामावेगपरवशं हृदयमङ्गानि च साध्व- सायाससम्बध्यमानस्वेदपुलकानि कथंकथमपि निगृह्य सस्पृहेण मधुरकू- णितत्रिभागेन मन्दमन्दप्रचारितेन चक्षुषा मदङ्गानि निर्वर्ण्य, दूरोत्सर्पि- तपूर्वकायापि तस्मिन्नेव शयने सचकितमशयिष्ट । (८) अजनिष्ट मे रागाविष्टचेतसोऽपि किमपि निद्रा। पुनरनुकूल- स्पर्शदुःखायत्तगात्रः प्राबुध्ये । प्रबुद्धस्य च सैव मे महाटवी, तदेव तरु- नीयानि, अवस्थान्तराणीत्यस्य विशेषणानि । अद्भुतानुभावेन=विस्मयकरप्रभावेण । अवस्थान्तराणि=दशाविशेषान् । कार्यमाणा=अनुभाव्यमाना । णिजन्तात् कृधातोः कर्मणि शानच् । परिजनेति-परिजनानां सुप्तसहचरीणां प्रबोधनाय जागरणाय उद्यतां प्रवृत्तां गिरं वाचम् । निगृह्येति वक्ष्यमाणया क्रियया सम्बन्धः । तथा अग्रेऽ- पि । कामस्यावेग आवेशस्तस्य परवशमधीनम् तादृशं हृदयं चित्तं निगृह्येति शेषः । साध्वसेति-साध्वसेन भयेन य आयासः खेदस्तेन संबध्यमानानि जायमानानि स्वेद- पुलकानि सघर्मरोमाञ्चानि येषु तानि । अङ्गानीत्यस्य विशेषणम् । निगृह्य निरुध्य सस्पृहेण-सतृष्णेन । मधुरेति-मधुरं यथा तथा कूणितः सङ्कुचितः त्रिभागः प्रान्त- भागो यस्य तेन । मन्दमन्दप्रचारितेन-ईषद्रीषत् सञ्चारितेन । चक्षुर्विशेषणान्ये- तानि । निर्वर्ण्य-दृष्ट्वा । दूरोत्सर्पितेति-दूरमत्यन्तं उत्सर्पितं ऊर्ध्वीकृतं पूर्वकायं देह- पूर्वभागो यया सा । सचकितं-सभयम् । (८) अजनिष्ट जाता । मे मम प्रमतेरित्यर्थः । रागाविष्टचेतसः-प्रेमपूर्ण- मानसस्य । किमपि अनिर्वाच्यहेतुका । पुनरिति पुनः पुनरपि अननुकूलः अप्रियो यः स्पर्शस्तेन यद्दुःखं खेदस्तेनायत्तमधीनं गात्रं शरीरं यस्य तादृशः । प्राबुध्ये- मुझे देखकर लोग क्या कहेंगे इसपर शंका हुई । मुझ देखनेसे उसे जो सात्त्विकभाव उत्पन्न हुआ उस कारण वह अपने अलंकार आदिको यथास्थान स्थित होनेपर भी बीच-बीचमें उन्हें बजाकर सँवारती हुई तथा लज्जा दिखाती हुई और कामके बाणसे पराधीन होकर अनेक रीतिसे अपने विचित्र अनुभावोंको करने लगी । अपने सखीजनों को जगानेवाली उद्यत वाणीको, कामवेगसे परवश चित्तको, भयसे उत्पन्न जो खेद उससे उद्भूत जो पसीनेकी बूँदें उनको और अपने रोमाञ्चोंको दबाती हुई वह बाला दिखाई पड़ी । तृष्णाके साथ अपने नयनोंके तीन भागोंको बन्दकर चौथे भागसे धीरे-धीरे मेरे शरीरको देखकर वह बाला अपनी देहके ऊपरी भागको अत्यन्त दूरकर उसी पलङ्गपर भययुक्त हो सो गयी । (८) मेरे (प्रमतिके) अन्तःकरणमें उसका अनुराग प्रविष्ट हो गया । परन्तु मैं कुछ निद्रित हो गया । फिर वही शरीरको कष्टप्रद शयन प्रतीत होने लगा । जब मैं Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF

तलम्, स एव पत्रास्तरो ममाभूत् । विभावरी च व्यभासीत् । अभूच्च मे मनसि किमयं स्वप्नः, किं विप्रलम्भो वा, किमियमासुरी दैवी वा कापि माया । यद्भावि तद्भवतु । नाहमिदं तत्त्वतो नावबुध्य मोक्ष्यामि भूमिश- य्याम् । यावदायुरत्रत्यायै देवतायै प्रतिशयितो भवामि' इति निश्चितम- तिरतिष्ठम् । ( ६ ) अथाविर्भूय कापि रविकराभितप्तकुवलयदामतान्ताङ्गयष्टिः, क्लिष्टनिवसनोत्तरीया, निरलक्तकरूक्षपाटलेन निःश्वासोष्मजर्जरितत्विषा जागरितः । सैव पूर्ववदेव । पत्रास्तरः-पर्णशयनम् । निद्रापगमे पूर्ववदेव दशा सञ्जातेति भावः। व्यभासीत्-प्रभाता । अयं-यन्मे महति प्रासादे तादृश्यास्तरुण्या दर्शनं तत् । विप्रलम्भः प्रतारणम् । केनापि वञ्चितोऽहमस्मि किमित्यर्थः । माया- छलना । तत्त्वतो-याथाथ्र्येन । न अवबुध्य-अज्ञात्वा । मोक्ष्यामि-त्यक्ष्यामि । यावदायुः-यावज्जीवनम् । अत्रत्यायै अरण्यस्थितायै । देवतां द्रष्टुमित्यर्थः । प्रतिशयितः-यावद्देवतागत्य वृत्तान्तममं न प्रकाशयेत्तावदशनादिकं परित्यज्यात्रैव शयिष्ये इति प्रतिज्ञां कृत्वा शयितः । निश्चितमतिः-स्थिरबुद्धिः । ( ९ ) आविर्भूय-सम्मुखमागत्य । कापीत्यादि विशेषणानि सीमन्तिन्याः । रविकरेति-रवेः सूर्यस्य करैः किरणैरभितप्तं सन्तप्तं यत्कुवलयदाम नीलोत्पलमाला तद्वत् तान्ता क्लान्ता अङ्गयष्टिः देहलता यस्याः सा। क्लिष्टे जीर्णे निवसनोत्तरीये परिधेयाच्छादने यस्याः सा । निरलक्तकोऽलक्तकरागशून्यः अत एव रूक्षः कर्कशः, पाटलः स्वभावत रक्तश्च तेन । दन्तच्छदेनेत्यस्य विशेषणम् । निःश्वासोष्मणा तप्तनिः- श्वासेन जर्जरिता म्लाना त्विट् कान्तिर्यस्य तेन । दन्तच्छदेन ओष्ठेन । वमन्तीव- जगा तो अपनेको पुनः उसी अरण्यमें, उसी पेड़के नीचे, उस पत्र-शय्यापर सोया हुआ पाया । रात्रि बीत गयी । मेरे अन्तःकरणमें चिन्ता व्याप्त हुई कि क्या यह स्वप्न था, अथवा मै प्रतारित किया गया, अथवा दैवी या आसुरी ( राक्षसी ) माया थी ? जो भी हो, सो हो। जबतक मैं इस रहस्यको न ज्ञात कर लूँगा तबतक इस भूमिपर सोना न छोड़ूँगा। अपने जीवनभर यहीं रहूंगा-अर्थात् जबतक यहाँकी देवी मुझे आकर यह रहस्य न बता देंगी तबतक यह स्थान न छोड़ूँगा। ऐसी दृढमतिकर मैं वहीं अवस्थित रहा। ( ९ ) इतनेमें ही, भगवान् सूर्यकी किरणोंद्वारा परितप्त कमलोंकी मालाके समान क्लान्त और क्षीण देहवाली, एक अङ्गना दिखाई पड़ी। जिसके उत्तरीय वस्त्र जीर्ण ( पुराने ) थे। जिसके अधर अलक्त रागसे शून्य होनेसे किञ्चित् लाल दीख रहे थे।

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

पञ्चमोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । २६६ दन्तच्छदेन वमन्तीव कपिलधूमधूम्रं विरहानलम्, अनवरतसलिलधारा- विसर्जनाद्रुधिरावशेषमिव लोहिततरं द्वितयमदणोरुद्वहन्ती, कुलचारित्र- बन्धनपाशविभ्रमेणैकवेणीभूतेन केशपाशेन नीलांशुकचीरचूलिकापरिवृता पतिव्रतापताकेव सञ्चरन्ती, क्षामक्षामापि देवतानुभावादनतिक्षीणवर्णाव- काशा सीमन्तिनी, प्रणिपतन्तं मां प्रहर्षोत्कम्पितेन भुजलताद्वयेनोत्थाप्य पुत्रवत्परिष्वज्य शिरस्युपाघ्राय वात्सल्यमिव स्तनयुगलेन स्तन्यच्छलात्प्र- क्षरन्ती, शिशिरेणाश्रुणा निरुद्धकण्ठी स्नेहगद्गदं व्याहार्षीत्— उद्गिरन्तीव-प्रकटयन्तीवेति यावत् । कपिलः पिङ्गलः यो धूमस्तेन धूम्रमारक्तश्यामं तादृशं विरहानलं विच्छेदाग्निम् । अनवरतं निरन्तरं सलिलधारया अश्रुधा- राया विसर्जनात् त्यागात् निरन्तराश्रुवर्षेणेत्यर्थः । रुधिरावशेषं शोणितमात्र- मिव लोहिततरमतिरक्तमदृगोश्चक्षुषोर्द्वितयं युगलमुद्वहन्ती धारयन्ती, कुलं वंशः चारित्रं पातिव्रत्यं तयोर्बन्धनाय पाशस्य रज्ज्वा इव विभ्रमो विलासो यस्य तेन, एकवेणीभूतेन एकवेण्याकारेण केशपाशेन चिकुरकलापेनोपलक्षिता। नीलं श्यामवर्णं यदंशुकचीरं वस्त्रखण्डं तन्निर्मिता या चूलिका कञ्चुलिका तया परिवृता व्याप्ता । अत एव सञ्चरन्ती भ्रमन्ती । पतिव्रतायाः पताका वैज- यन्तीव । पातिव्रत्यसूचिकेत्यर्थः । क्षामक्षामा-अतिकृशा । देवतानुभावात्-देव- त्वप्रभावात् । अनतिक्षीणः-नातिमलिनो वर्णावकाशो वर्णोज्ज्वल्यं यस्याः सा प्रणिपतन्तं-नमस्कुर्वन्तम् । मां-प्रमतिमित्यर्थः । प्रहर्षोत्कम्पितेन आनन्दातिशय- वशाद् वेपथुमता । उपाघ्राय आलिङ्ग्य । वात्सल्यम् स्नेहरसम् । स्तन्यच्छलात्- स्तनदुग्धव्याजेन । शिशिरेण-शीतलेन । निरुद्धकण्ठी-स्तब्धकण्ठस्वरा । व्याहा- र्षीत् अवोचत् । गरम निःश्वासोंके पवनसे पीड़ित ओष्ठ कुछ लाल तथा धूमरङ्गके होकर विच्छेदाग्निको खूब वमन कर रहे थे । जिसके दोनों नेत्र निरन्तर अश्रुधारा बहानेके कारण लाल-लाल वर्णवाले दिखाई पड़ते थे । जो अपने वंशानुरूप चरित्रके सेवनके कारण बन्धन विभ्रमके एकवेणी व्रतको पालन करती हुई नीले वस्त्र और नीले वस्त्रकी बनी हुई चोलीको धारण किये हुए पतिव्रताकी ध्वजाके सदृश दीख रही थी । जो शरीरसे अत्यन्त दुर्बल होनेपर भी देवताओंके प्रभावसे उज्ज्वल कान्तिवाली महिला दिखलायी पड़ती थी । जब उपर्युक्त लक्षणोंवाली महिला दिखलायी पड़ी तो मैंने उसको प्रणाम करना चाहा । मुझे नतमस्तक होते अवलोकन करके उस मान्य महिलाने अत्यन्त हर्षान्वित होकर अपनी काँपती हुई भुजारूपी लताओं से उठा लिया और पुत्र के तुल्य मेरे शिर को सूँघ करके २० द० कृ० उ० Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF ३०० दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां ( १० ) 'वत्स, यदि वः कथितवती मगधराजमहिषी वसुमती मम हस्ते बालमर्थपालं निधाय कथां च काञ्चिदात्मभर्तृपुत्रसखीजनानुबद्धां राजराजप्रवर्तितां कृत्वान्तर्धानमगादात्मजा मणिभद्रस्येति', साहमस्मि वो जननी । पितुर्वो धर्मपालसूनोः सुमन्त्रानुजस्य कामपालस्य पादमूला- न्निष्कारणकोपकलुषिताशया प्रोष्यानुशयविधुरा स्वप्ने केनापि रक्षोरूपेणो- पेत्य शप्तास्मि—'चण्डिकायां त्वयि वर्षमात्रं वसामि प्रवासदुःखाय' इति ब्रुवतैवाहमाविष्टा प्राबुध्ये । गतं च तद्वर्षं वर्षसहस्रदीर्घम् । ( १० ) वः-युष्मभ्यं युष्माकं सकाशे इत्यर्थः । मम-वसुमत्याः । बालम् शि- शुम् । विधाय-समर्प्य । कथां-वृत्तान्तम् । आत्मनः स्वस्य तारावत्या इत्यर्थः, भर्तुः स्वामिनः, पुत्रस्य तनयस्य, सखीजनस्य सुहृद्वर्गस्यानुबद्धां सम्बन्धिनीम् । राजराजप्रवर्तितां-कुबेरप्रोक्ताम् । कृत्वा कथयित्वा । अन्तर्धानं-तिरोधानम् , अगा- त्-जगाम । आत्मजा कन्या तारावलीति यावत् । सा वसुमतीकथिता तारावली । वो युष्माकम् । जननी-मातृस्थानीया-पितृव्यपत्नीत्वात् । पादमूलात्-चरणाश्र- यात् । निष्कारणेति-निष्कारणेन सपत्नीर्ष्यावशादनर्थकेन कोपेन कलुषितः मलिन आशयश्चित्ताभिप्रायो यस्याः सा । प्रोष्य प्रवासं गत्वा । अनुशयविधुरा-पश्चात्ताप- क्लिष्टा । रक्षोरूपेण-राक्षसमूर्त्या । चण्डिकायां-अतिकोपनायाम् । वर्षमात्रं- संवत्सरमेकम् । वसामि-अधितिष्ठामि । प्रवासदुःखोत्पादनार्थम् । ब्रुवता-कथ- यता । आविष्टा तेन कृतावेशा । प्राबुध्ये-जागरिताऽभवम् । गतं व्यतीतम् । वर्ष- सहस्रदीर्घं-अतिमहत् । आलिङ्गनादि किया। वात्सल्य-प्रीतिके कारण अपने स्तनोंसे दूधको टपकाती हुई तथा आँखोंसे आंसू बहाती हुई निरुद्ध कण्ठवाली वह महिला मुझसे कहने लगी। (१०) हे वत्स ! जो वार्त्ता आप लोगोंसे मगधराज राजहंसकी देवी वसुमतीने कही थी कि एक अंगना इस शिशुको निद्रावस्था में मेरी गोदमें धर कर बोली-राजराज कुबेरकी आज्ञासे राजवाहनकी सेवाके लिये मैं इस शिशुको आपको दे रही हूँ तथा अपनी सखी आदि परिजनोंकी कथा आदि कह करके जो तिरोहित हो गयी थी। वही मणिभद्र नामक यक्षकी कन्या तारावली मैं आपकी माँ हूँ। धर्मपालके लड़के और सुमन्त्रके छोटे भाई कामपाल जो आपके जनक (पिता) हैं उनपर मैंने अकारण ही क्रोध किया था और क्रोधके कारण मैं मलिन हृदय हो कर उन्हें छोड़ कर प्रवासमें चली गयी थी। तदनन्तर पश्चात्ताप करती हुई वियोगिनीकी दशामें मैं एक रात्रिमें स्वप्नगता थीं कि किसी राक्षसरूपकी एक प्रतिकृतिने मुझे शाप दे दिया—'प्रवासमें (परदेशमें) दुःख देनेके लिये मैं तेरे शरीरमें एक बरस तक निवास करूँगी।' ऐसा Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF पञ्चमोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३०१ ( ११) अतीतायां तु यामिन्यां देवदेवस्य त्र्यम्बकस्य श्रावस्त्यामु- त्सवसमाजमनुभूय बन्धुजनं च स्थानस्थानेभ्यः सन्निपातितमभिसमीक्ष्य मुक्तशापा पत्युः पार्श्वमभिसरामीति प्रस्थितायामेव मयि, त्वमत्राभ्युपेत्य 'प्रतिपन्नोऽस्मि शरणमिहत्यां देवताम्' इति प्रसुप्तोऽसि। एवं शापदुःख- विष्टया तु मया तदा न तत्त्वतः परिच्छिन्नो भवान् अपि तु शरणागत- मविरलप्रमादायामस्यां महाटव्यामयुक्तं परित्यज्य गन्तुमिति मया त्वमपि स्वपन्नेवास्मि नीतः । प्रत्यासन्ने च तस्मिन्देवगृहे पुनरचिन्तयम्—'कथ- मिह तरुणेनानेन सह समाजं गमिष्यामि' इति । (११) अतीतायां यामिन्यां=पूर्वदिवसीयरात्रौ । श्रावस्त्यां तदाख्यनगर्याम् । उत्सवसमाजं-उत्सवगोष्ठीम् । अनुभूय-उपभुज्य । बन्धुजनं-मदीयसुहृद्वर्गम् । स्थानस्थानेभ्यः=विभिन्नप्रदेशेभ्यः । संनिपातितं समागतम् । अभिसमीक्ष्य दृष्ट्वा । मुक्तशापा-विगतशापा । पत्युः-कामपालस्य । अभिसरामि गच्छामि । प्रस्थितायां चलितायाम् । त्वं-प्रमतिः । अत्राटव्याम् । शापदुःखेन आविष्टया-विह्वलया । तदा तस्मिन् काले तत्त्वतो याथार्थ्येन भवांस्त्वं न परिच्छिन्नः ज्ञातः । अपितु- किन्तु । शरणागतं शरणापन्नं त्वामिति शेषः । अविरलप्रमादायां-निरन्तरविपत्स- ङ्कुलायाम् । अयुक्तमनुचितम् । स्वपन् निद्राण एव मया नीतोऽसीत्यन्वयः । प्रत्या- सन्ने-समीपवर्त्तिनि । तस्मिन् पूर्वोक्ते । देवगृहे देवमन्दिरे । तरुणेन युवकेन । समाजमुत्सवसभाम् । कहकर उस प्रतिकृतिने मेरे शरीरमें प्रवेश कर लिया और उससे आविष्ट एक वर्षको मैंने एक हजार बरसोंके समान व्यतीत किया । (११) गत रात्रिमें श्रावस्ती नामक नगरीमें देवदेव त्र्यम्बक महादेवजीके मन्दिरमें महोत्सव हो रहा था। वहांपर उत्सवको देखने विभिन्न प्रदेशोंसे आये हुए बन्धुवर्गोंके समुदायको ज्ञात करके मैं भी शापरहित होकर पतिदेव कामपालके समीप जानेकी इच्छा कर रही थी। इतनेमें ही आपने (प्रमतिने) इस वनमें आकर यहांकी निवासिनी देवीके प्रति शरणार्थी होनेकी प्रार्थना की और प्रार्थनान्तर आप सो भी गये। यद्यपि शापके दुःखोंसे विह्वला मैं आपको ठीक-ठीक पहिचान तो न सकी किन्तु शरणार्थीजनको भयावने जङ्गलमें अकेले छोड़ कर जाना मैंने अयुक्त समझा। अतः मैं आपको निद्रावस्थामें ही उठा कर यहांसे ले गयी। उन त्र्यम्बक भगवान्‌के मन्दिरके पास जाकर सोचने लगी। मैं इस युवकके साथ इस उत्सवगोष्ठीमें कैसे जाऊँगी ।' Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

३०२ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां ( १२ ) अथ राज्ञः श्रावस्तीश्वरस्य यथार्थनाम्नो धर्मवर्धनस्य कन्यां नवमालिकां घर्मकालसुभगे कन्यापुरविमानहर्म्यतले विशालकोमलतलं शय्यातलमधिशयानां यदृच्छयोपलभ्य 'दिष्ट्येयं सुप्ता, परिजनश्च गाढ- निद्रः । शेतामयमात्र मुहूर्तमात्रं ब्राह्मणकुमारो यावत्कृतकृत्या निवर्तेय' इति त्वां तत्र शाययित्वा तमुद्देशमगमम् । दृष्ट्वा चोत्सवश्रियम्, निविश्य च स्वजनदर्शनसुखमभिवाद्य च त्रिभुवनेश्वरमात्मालीकप्रत्याकलनोपारू- ढसाध्वसं च नमस्कृत्य भक्तिप्रणतहृदया भगवतीमम्बिकाम्, तया गिरि- दुहित्रा देव्या सस्मितम् 'अयि भद्रे, मा भैषीः । भवेदानीं भर्तृपार्श्वगा- मिनी । गतस्ते शापः' इत्यनुगृहीता सद्य एव प्रत्यापन्नमहिमा प्रतिनिवृत्त्य ( १२ ) यथार्थनाम्नः-सार्थकनामवतः । घर्मकालसुभगे-ग्रीष्मसमयमनोरमे । कन्यापुरे यद् विमानं सप्ततलगृहं तस्य हर्म्यतले कुट्टिमे । यदृच्छया-दैवयोगेन । उपलभ्य प्राप्य । दिष्ट्या भाग्येन । इयं नवमालिका । परिजनः सहचरीवर्गः । गाढा सान्द्रा निद्रा यस्य सः । शेतां शयनं करोतु । शयनार्थकशीधातोर्लोटि रूपम् । अयं तरुणः प्रमतिरिति यावत् । कृतकृत्या-सम्पादितस्वकार्या अहमिति शेषः । तत्र कन्यान्तःपुरे । तमुद्देशं उत्सवसमाजम् । निर्विश्य-उपभुज्य । अभिवाद्य प्रण- म्य । आत्मेति आत्मनः स्वस्यालीकमपराधः तस्य प्रत्याकलनेन ज्ञानेनोपारूढं सञ्जातं साध्वसं लज्जा यस्मिंस्तत्तथा तथा । भक्त्या प्रणतं नम्रं हृदयं यस्याः सा अहमिति शेषः । गिरिदुहित्रा-हिमालयकन्यया । अनुगृहीतेति क्रियायाः कर्तृपदमे- तत् । सद्यस्तत्क्षणम् । प्रत्यापन्नमहिमा-पुनः प्राप्तदैवप्रभावा । यथावत्-तत्त्वतः । ( १२ ) तदनन्तर दैवयोगसे मैंने श्रावस्ती नगरीके राजा यथार्थनामा महाराज धर्मवर्धनकी पुत्री नवमालिकाको देखा । जो नवमालिका ग्रीष्मकालके लिये सुखदायी राजभवनमें बड़ी भारी चारपायीपर प्रगाढ़ निद्रामें सो रही थी । भाग्यवशात् यह भी सोयी हुई है और यह परिजन भी गाढ़ी नींदमें सोये हुए हैं। ऐसा विचार कर मैंने आपको तबतकके लिये वहीं सुला दिया जबतक मैं लौट न आऊँ । अर्थात्-मैंने सोचा-यह ब्राह्मणका बालक मुहूर्त्तमात्र यहाँपर सोवे और तबतक मैं दर्शनादिसे कृतकृत्य होकर लौटती हूँ ।' ऐसी व्यवस्था करके-आपको सुलाकर-मैं उस मन्दिरमें गयी । वहां महोत्सवकी शोभा देखी और अपने परिजनोंके दर्शन-सुखका अनुभव प्राप्त किया । अकारण ही आत्मकृत अपराधके स्मरण होनेसे उत्पन्न लज्जाके वश होकर मैंने तीनों लोकोंके स्वामी शिवको प्रणाम किया । फिर भक्तिसे प्रणतहृदय होकर मैंने भगवती अम्बिकाको प्रणाम किया । ततः वे गिरिनन्दिनी देवी हँस कर बोली-'हे सौम्ये !

पञ्चमोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३०३ दृष्ट्वैव त्वां यथावदभ्यजानाम्—'कथं मत्सुत एवायं वत्सस्यार्थपालस्य प्राणभूतः सखा प्रमतिरिति पापया मयास्मिन्नज्ञानादौदासीन्यमाचरितम्। अपि चायमस्यामासक्तभावः। कन्या चैनं कामयते युवानम्। उभौ चेमौ लक्षसुप्तौ त्रपया साध्वसेन वान्योन्यमात्मानं न विवृण्वाते। गन्तव्यं च मया। कामाघ्रातयाप्यनया कन्यया रहस्यरक्षणाय न समाभाषितः सखी- जनः परिजनो वा। नयामि तावत्कुमारम्। पुनरपीममर्थं लब्धलक्षो यथो- पपन्नैरुपायैः साधयिष्यति' इति मत्प्रभावप्रस्वापितं भवन्तमेतदेव पत्रश- यनं प्रत्यनैषम्। (१३) एवमिदं वृत्तम्। एषा चाहं पितुस्ते पादमूलं प्रत्युपसर्पेयम्' अभ्यजानाम्-ज्ञातवती । औदासीन्यं-उचितयत्नाभावः। अयं प्रमतिः । अस्या नवमालिकायाम्। आसक्तभावः-अनुरक्तचित्तः। लप्तसुप्तौ-कपटनिद्रितौ। त्रपया- लज्जया । साध्वसेन भयेन । विवृण्वाते प्रकाशयतः। कामाघ्रातया-मदनस्पृष्टया । रहस्यरक्षणाय-गोप्यसंवरणार्थम् । समाभाषितः कथितः। नयामि-इतोऽन्यत्र प्रा- पयामि । कुमारं-प्रमतिम् । इममर्थम्-नवमालिकाप्राप्तिरूपम् । लब्धलक्षः-प्राप्ता- वसरः। यथोपपन्नैः-युक्तियुक्तैः । मत्प्रभावप्रस्वापितं-मन्मायया निद्रापितम् । भ- वन्तं त्वाम् । अनैषम्-नीतवती । (१३) एवम्-एतावत् । पितुः-पितृव्यस्य पित्रा तुल्यत्वात् कामपालस्ये- मत डरो, अब अपने पतिके समीप जाओ। तुम्हारा शाप नष्ट हो गया।' अम्बिकाके इस प्रसादसे तत्क्षण ही मुझे सभी बातोंका ज्ञान ठीक-ठीक होने लगा। 'अरे ! पापात्मा होनेके कारण पूर्वमें मैंने अपनी अज्ञतावश इसे नहीं पहिचाना और उदासीनता दिखायी। यह तो मेरे लड़के अर्थपाल का प्राणके समान सखा प्रमति है। तथा यह प्रमति इस कन्यापर आसक्त है और यह कन्या नवमालिका भी इसे चाहती है। ये दोनों कपटनिद्रामें सो रहे हैं। लज्जा और भयसे अपने-अपने अभिप्रायोंको प्रकाशित नहीं कर रहे हैं। मुझे जाना भी है। यद्यपि यह राजकन्या नवमालिका भी कामपीडिता हो गयी है, परन्तु रहस्य प्रकट न हो जाय इसी कारण सखी आदि परिजनोंसे प्रकाशित नहीं कर रही है। अब मैं राजकुमार प्रमतिको ले जाती हूँ । फिरसे इस अर्थकी सिद्धिके लिये अर्थात् नवमालिकाको प्राप्त करनेके लिए यह राजकुमार उचित उपायोंकी युक्तियोंसे इस राजकुमारीको प्राप्त कर लेगा। बस इस रीतिसे मैंने अपने प्रभावसे आपको सुला करके (निद्रित करके) पुनः इस अरण्यकी पत्र-शय्यापर ला दिया। (१३) इसी प्रकार यह वृत्त जानिये। अब मैं आपके पिता कामपालके चरणोंके

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF

३०४ | दशकुमारचरितम् । | [ उत्तरपीठिकायां

इति प्राञ्जलि मां भूयोभूयः परिष्वज्य शिरस्युपाघ्राय कपोलयोश्चुम्बित्वा स्नेहविह्वला गतासीत् । अहं च पञ्चबाणवश्यः श्रावस्तीमभ्यवर्तिषि । (१४) मार्गे च महति निगमे नैगमानां ताम्रचूडयुद्धकोलाहलो महा- नासीत् । अहं च तत्र सन्निहितः किञ्चिदस्मेषि । सन्निधिनिषण्णस्तु मे वृद्धविटः कोऽपि ब्राह्मणः शनकैः स्मितहेतुमपृच्छत् । अब्रुवं च—'कथ- मिव नारिकेलजातेः प्राच्यवाटकुक्कुटस्य प्रतीच्यवाटः पुरुषैरसमीक्ष्य ब- लाकाजातिस्ताम्रचूडो बलप्रमाणाधिकस्यैव प्रतिविसृष्टः' इति । सोऽपि

त्यर्थः । उपसर्पेयं गच्छेयम् । प्राञ्जलिं-प्रणतम् । कपोलयोर्गण्डयोः । स्नेहवि- ह्वला-वात्सल्यरसविष्टा । पञ्चबाणवश्यः कामपरतन्त्रः । अभ्यवर्त्तिषि-तदभिमुख- मंगच्छम् । (१४) मार्गे-श्रावस्त्याः पथि । निगमे वणिजां ग्रामे । 'निगमो विजये वेदे पुरे पथि वणिक्पथे' इति कोशः । नगमानां वणिजाम् । 'नैगमो वणिजो वणिक्' इत्यमरः । ताम्रेति-ताम्रचूडानां कुक्कुटानां युद्धेन कोलाहलः कलरवः । सन्निहितः- समीपवर्त्ती सन् । किञ्चिदीषत् । अस्मेषि स्मितमकरवम् । सन्निधिनिषण्णः समीपो- पविष्टः । वृद्धविटः-स्थविरधूर्त्तः । शनकैः मन्दं मन्दम् । स्मितहेतुं हासकारणम् । अब्रुवमहमिति शेषः । नारिकेलजातेः-नारिकेलजातीयस्य । प्राच्यवाटकुक्कुटस्य पूर्वदेशीयकुक्कुटस्य । प्रतीच्यवाटः-पश्चिमदेशीयः असमीक्ष्य-अविचार्य । वला- काजातिः-बलाकाजातीयः । बलप्रमाणाधिकस्य बलेन शक्त्या प्रमाणेनाकारेण चा- धिकस्य महतः । एवमनेन प्रकारेण । प्रतिविसृष्टः-युद्धार्थं प्रहितः । सोऽपि-वृद्ध-

समीप जा रही हूँ। ऐसा कह कर उस महिलाने मुझे बेर-बेर आलिङ्गित किया । फिर मेरे शिरको सूँघकर तथा गालोंको भी चूमा एवं स्नेहसे विह्वल होकर मुझसे विदा ले ली । मैं भी कामपीड़ित हो गया था। अतः उस कुमारी नवमालिकाकी प्राप्तिके लिये श्रावस्तीकी ओर चल पड़ा। (१४) श्रावस्ती नगरीके मार्गमें एक जगह वणिकोंकी एक विशाल बस्ती थी ; वहांपर वे सब एकत्र होकर कुक्कुटोंका (मुर्गोंका) युद्ध करा रहे थे । जिस कारण अत्यन्त कलरव मचा हुआ था। मैं भी वहां गया और उस युद्धको देखकर कुछ मुस्कुराने लगा । मेरे समीप बैठे हुए एक वृद्ध धूर्त्तने हँसनेका कारण धीरेसे पूछा। मैंने उत्तर दिया कि पूर्वदेशीय नारिकेल जातिके कुक्कुटके साथ पश्चिमदेशीय बलाका जातिके कुक्कुटका युद्ध कराना पुरुषोंकी अज्ञतामात्र है । क्योंकि इस पश्चिमदेशीय कुक्कुटको पूर्वोंकी अपेक्षा बल अधिक होता है और आकार भी इसका बड़ा होता है

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF पञ्चमोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३०५

तज्ज्ञः 'किमज्ञैरेभिर्व्युत्पादितैः । तूष्णीमास्व' इत्युपहस्तिकायास्ताम्बूलं कर्पूरसहितमुद्धृत्य मह्यं दत्त्वा चित्राः कथाः कथयन्क्षणमतिष्ठत् । प्रायु- ध्यत चातिसंरब्धमनुप्रहारप्रवृत्तस्वपक्षमुक्तकण्ठीरवरवं विहङ्गमद्वयम् । जितश्चासौ प्रतीचयवाटकुक्कुटः । ( १५) सोऽपि विटः स्ववाटकुक्कुटविजयहृष्टः, मयि वयोविरुद्धं सख्यमुपेत्य तदहरेव स्वगृहे स्नानभोजनादि कारयित्वोत्तरेद्युः श्रावस्तीं प्रति यान्तं मामनुगम्य 'स्मर्तव्योऽस्मि सत्यर्थे' इति मित्रवद्विसृज्य विटोऽपि । तज्ज्ञः-कुक्कुटविशेषज्ञः । किम्-किम्प्रयोजनम् । अज्ञैर्मूर्खैः । एभिः- पुरुषैः । व्युत्पादितैर्विज्ञापितैः । तूष्णीम् आस्स्व-मौनमवलम्ब्य तिष्ठ । एते खलु- पुरुषाः कुक्कुटानां जातिविभागं न जानन्ति अत एतेषु तज्ज्ञापनेन किमपि फलं न भविष्यतीति भावः । उपहस्तिकायाः ताम्बूलाधारचर्मपेटिकायाः अत्र पञ्चमी विभ- क्तिः । उद्धृत्य निष्कास्य । चित्रा नानाविधाः । प्रायुध्यत योद्धुमारभत । अतिसं- रब्धं अतिक्रुद्धम् । अनुप्रहारेति-अनुप्रहारे प्रतिप्रहारे प्रवृत्ताभ्यामुद्यताभ्यां स्वप- क्षाभ्यां निजपतत्राभ्यां मुक्तो विसृष्टः कृत इति शेषः, कण्ठीरवस्य सिंहस्येव रवो नादो येन तदिदं विशेषणद्वयं विहङ्गमद्वयमिस्यस्य । जितः पराजितः । (१५) स्ववाटकुक्कुटस्य स्वदेशीयकुक्कुटस्य प्राच्यवाटस्येत्यर्थः विजयेन हृष्टः सन्तुष्टः । मयि-प्रमतौ । वयोविरुद्धं-वयसोऽननुरूपम् । अवस्थाविसदृश- मिति यावत् । तुल्यबलविद्ययोमैत्री प्रसिद्धा । सख्यं मैत्रीम् । उपेत्य-प्राप्य । तदहः-तस्मिन्नेव दिने । स्वगृहे-वृद्धस्य गृहे । उत्तरेद्युः परदिने । यान्तं गच्छन्तम् । तथा इसकी शिखा लाल होती है। वह वृद्ध भी उस कुक्कुट युद्धक्रियाको जानता था। अतः उसने कहा-मौन रहिये । क्योंकि इन मूर्खोंसे विवाद करना व्यर्थ होगा। ततः उसने अपने पानके डब्बेसे कर्पूरवासनायुक्त पान निकालकर दिये और अनेक विचित्र वार्त्ताएं करता हुआ वह समय व्यतीत किया । परस्पर युद्ध करते हुए वे दोनों मुर्गे भी क्रोधमें आकर अपनी चोंचोंसे तीक्ष्ण-तीक्ष्ण पञ्जोंसे लड़े । शेरकी ध्वनिको मानो अपनी ध्वनिसे मात कर देंगे इस तरहसे पंख फैलाकर वे लड़े । अन्ततोगत्वा पश्चिम- देशीय मुर्गेने हार खायी । (१५) वह वृद्ध धूर्त्त भी अपने पक्षवाले मुर्गेकी विजय होनेपर आनन्दित हुआ ? फिर उस वृद्धने मेरे साथ अवस्था अनुकूल न होनेपर भी मित्रता कर ली [ मित्रता बराबरीवाले की ही हुआ करती है ] और उसने उसी दिन अपने गृहपर ले जाकर मेरा सत्कार किया तथा मुझे भोजन कराया । दूसरे दिन जब मैं श्रावस्तीपुरी जाने

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

३०६ दशकुमारचरितम्। [ उत्तरपीठिकायां प्रत्ययासीत्। अहं च गत्वा श्रावस्तीमध्वश्रान्तो बाह्योद्याने लतामण्डले शयितोऽस्मि। हंसरवप्रबोधितश्चोत्थाय कामपि क्वणित नूपुरमुखराभ्यां चरणाभ्यां मदन्तिकमुपसरन्तीं युवतीमद्राक्षम्। (१६) सा त्वागत्य स्वहस्तवर्तिनि चित्रपटे लिखितं मत्सद्दशं कमपि पुंरूपं मां च पर्यायेण निर्वर्णयन्ती सविस्मयं सवितर्कं सहर्षं च क्षणम- वातिष्ठत। मयापि तत्र चित्रपटे मत्सादृश्यं पश्यता तद्द्दष्टिचेष्टितमनाक- स्मिकं मन्यमानेन 'ननु सर्वसाधारणोऽयं रमणीयः पुण्यारामभूमिभागः। अर्थे प्रयोजने सति। मित्रवत् सुहृदमिव। विसृज्य-मां परित्यज्य। प्रत्ययासीत् प्रतिगतवान्। अहं प्रमतिः। हंसरवप्रबोधितः हंसध्वनिजागरितः। नूपुरध्वनेर्हंस- रवसादृश्यादित्यर्थः। क्वणितेति-शब्दायमानमञ्जीरवाचालाभ्याम्। मदन्तिकं मम समीपम्। उपसरन्तीमागच्छन्तीम्। (१६) सा युवती । स्वहस्तवर्त्तिनि-निजकरस्थिते । लिखितं चित्रितम्। मत्सद्दशं मदाकारम्। पुंरूपं पुरुषस्वरूपम्। पर्यायेण क्रमेण-प्राक् चित्रस्थं पुरुषं दृष्ट्वा परतश्च मां पश्यतीत्यर्थः। निर्वर्णयन्ती साभिनिवेशं पश्यन्ती। सविस्मयं- कथमस्य चित्रस्थस्य च तुल्येवाकृतिरिति साश्चर्यम् । सवितर्कं-कथमेताद्दशस्य तरुणस्य कन्यान्तःपुरे प्रवेश इति तर्कसहितम्। सहर्षं सख्या मनोरथप्राप्तिरचि- राद्भविष्यतीति सानन्दम्। तद्द्दष्टिचेष्टितं-तस्याः समागताया युवत्याः दृष्टि- चेष्टितं मम चित्रपटस्य च दर्शनरूपमवलोकनव्यापारम्। अनाकस्मिक-न निष्का- रणम्। सर्वसाधारणः सर्वेषां समानोपभोग्यः। पुण्यारामभूमिभागः पवित्रोद्यान- लगा तो वह मुझे कुछ दूर तक मित्रके समान पहुंचाने आया और बोला कि जब कार्य पड़े तब मुझे स्मरण कीजियेगा। इस तरीकेसे भले मित्रके समान मेरे साथ व्यवहार करके वह लौट गया। मैं श्रावस्ती नगरीमें पहुँचा और पहुंचनेके पश्चात् मार्गके परिश्रमसे थककर बाहर ही एक बगीचेमें लतामण्डपके नीचे सो गया। हंस की ध्वनिके समान ध्वनि सुनकर मैं कुछ देरमें उठ बैठा। उठकर देखा कि एक युवती अपने चरणोंके भूषित नूपुरको बजाती हुई मेरे समीप आ रही है। (१६) वह तरुणी अपने हाथ में लिये हुए एक चित्रपटसे मेरी आकृतिको मिलाती हुई और मुझे अपने समीप पा करके मेरे समीप आकर विस्मययुक्त विचार करती हुई कुछ क्षणके लिए हर्षान्वित होकर खड़ी हो गयी। मैंने भी उस-चित्रपटमें अपने सादृश्य चित्र (फोटो) को देखा। और उस तरुणीकी तत्काल चेष्टनक्रिया भी देखना आवश्यक समझा। तत्पश्चात् मैंने उस बालासे कहा-'हे बाले! यह पवित्र भूमिभाग अति-

पञ्चमोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३०७ किमिति चिरस्थितिक्लेशोऽनुभूयते । ननूपवेष्टव्यम्' इत्यभिहिता सा सस्मितम् 'अनुगृहीतास्मि' इति न्यषीदत् । संकथा च देशवार्त्तानुविद्धा काचनावयोरभूत् । कथासंश्रिता च सा 'देशातिथिरसि । दृश्यन्ते च ते- ऽध्वश्रान्तानीव गात्राणि । यदि न दोषो मद्गृहेऽद्य विश्रमितुमनुग्रहः क्रियताम्' इत्यशंसत् । (१७) अहं च 'अयि मुग्धे, नैष दोषः, गुण एव' इति तदनुमार्गगामी तद्गृहगतो राजार्हेण स्नानभोजनादिनोपचरितः, सुखं निषण्णो रहसि पर्यपृच्छ्ये -'महाभाग, दिगन्तराणि भ्रमतः कच्चिदस्ति किञ्चिदद्भुतं भवतोपलब्धम्' इति । ममाभवन्मनसि 'महदिदमाशास्पदम् । एषा खलु प्रदेशः । किमिति-किमर्थं चिरस्थितिक्लेशः-दीर्घकालावस्थानायासः । अनुभूयते त्वयेति शेषः । सा युवती । न्यषीदत्-उपाविशत् । संकथा-आलापः । देशवार्त्ता- नुविद्धा-देशवृत्तान्तसम्बन्धिनी । आवयोः तस्या मम च । कथासंश्रिता-आलाप- निविष्टा । सा युवती अशंसदित्यनेनान्वयः । देशातिथिः-अस्मद्देशे आगतोऽसि त्व- मतोऽस्माकमतिथिरसि । अध्वश्रान्तानि-मार्गलङ्घनक्लान्तानि विश्रमितुमवस्थातुम् । ( १७) अहं प्रमतिरित्यर्थः । एषः-त्वद्गृहे ममावस्थानम् । गुणः अनुकूलः तद- नुमार्गेति-तस्याः युवत्याः पश्चाद् गच्छन् । राजार्हेण राजोचितेन । उपचरितः-स- म्यक् संस्कृतः । पर्यपृच्छ्ये-परिपृष्टोऽहं तयेति शेषः । दिगन्तराणि-नानादेशान् । कच्चिदिति प्रश्नार्थकमव्ययम् । उपलब्धं-दृष्टं ज्ञातं वा । मम मनसि अभवत्- अहमित्थमचिन्तयम् । आशास्पदं-आशाजनकम् । एषा युवती । निखिलेति- नयनाभिराम तथा रमणीय है और सबोंके विश्रान्ति योग्य है अतः आप खड़े होनेके कष्टको क्यों सहती हैं- यहां बैठ जाइये ।' मेरे ऐसे कथनपर उसने हंसीके साथ उत्तर दिया- 'मैं आपकी अनुगृहीत हूँ' और वह बैठ गयी । हम दोनोंमें देश-देशान्तरोंकी तथा देवताओंकी कथा-वार्ताएं होने लगीं । फिर उस तरुणीने मुझसे कहा- 'आप इस देशके अतिथिरूपमें हैं। अतः यदि आपको कोई आपत्ति न होवे तो आप मेरे गृहपर चलकर विश्राम करनेकी कृपा करें क्योंकि आपका शरीर मार्गश्रमसे परिक्लान्त दीख रहा है । (१७) मैंने उत्तर दिया- 'अयि मुग्धे ! आपके यहाँ चलनेमें मुझे कोई आपत्ति नहीं दीखती अपितु, सुख ही मालूम होता है। पश्चात् मैं उसके मार्गका अनुसरण करता हुआ उस बालाके गृहपर आ पहुँचा। उस बालाने अपने घरपर मेरा राजोचित स्वागत किया और स्नान-भोजन आदिका सुन्दरतासे प्रबन्ध कराया । फिर आनन्दमें उसने मुझसे एकान्तमें पूछा- 'हे महाभाग ! देश-देशान्तरोंमें पर्यटन करते हुए आपने

निखिलपरिजन्सम्बाधसंलक्षितायाः सखी राजदारिकायाः । चित्रपटे तदुपरि विरचितसितवितानं हर्म्यतलम् , तद्गतं च प्रकामविस्तीर्णं शरद- भ्रपटलपाण्डुरं शयनम् , तदधिशायिनी च निद्रालीढलोचना ममैवेयं प्रतिकृतिः । (१८) अतो नूनमनङ्गेन सापि राजकन्या तावतीं भूमिमारोपिता । यस्यामसह्यमदनज्वरव्यथितोन्मादिता सती सखीनिर्वन्धपृष्टविक्रियानिमि- त्तचातुर्येणैतद्रूपनिर्माणेनेव समर्थमुत्तरं दत्तवती । रूपसंवादाच्च संशया- निखिलपरिजनानां सुप्तानां सम्बाधे सङ्घमध्ये संलक्षिताया मया दृष्टायाः । राजदा- रिकायाः राजकन्यायाः । तत् पूर्वदृष्टम् । उपरीति-उपरि ऊर्ध्वदेशे विरचितं निर्मितं सितवितानं शुभ्रोल्लोचो यस्मिन् तादृशं हर्म्यतलम् । तद्गतं हर्म्यतलस्थि- तम् । प्रकामविस्तीर्णं-दीर्घविस्तारम् । शरदिति शारदमेघधवलम् । तस्मिन् शयने अधिशेते इति तदधिशायिनी । निद्रालीढलोचना-निद्रामुद्रितनयना । प्रतिकृतिः प्रतिमूर्त्तिः । (१८) नूनं निश्चितम् । तावर्ती-तथाविधमदनपारवश्यरूपाम् । भूमि अव- स्थाम् । आरोपिता-नीता। यस्यां भूमौ-अवस्थायामिति यावत् । असह्येति-अस- ह्येन सोदुमशक्येन मदनज्वरेण कामजनितसन्तापेन व्यथिता पीडिता तथा उन्मा- दिता उन्मत्तीकृता सती । सखीभिः सहचरीभिः निर्बन्धेनाग्रहातिशययेन पृष्टमनु- युक्तं विक्रियानिमित्तं विकारकारणं यस्याः सा । चातुर्येण कौशलेन । एतस्य रूपस्य मत्प्रतिकृतेर्निर्माणेण रचनेन । समर्थं योग्यम् । मद्दर्शनमेव तस्या विकारकारणमा- कौन-सी आश्चर्यकारिणी वस्तु देखी ?' यह श्रवण करके मेरे मनमें अति विस्तीर्ण आशा बँधी कि यह बाला उन्हीं महिलाओंमें से एक है जिन्हें मैंने उस राजकुमारीके राज- प्रासादमें (स्वप्नमें) देखा था। इस चित्रपटमें भी उसी राजकुमारीकी प्रतिकृति मेरे साथ स्वच्छ बिछौनेके ऊपर पड़ी हुई उस विस्तीर्ण पलंगपर दिखायी गयी है। जो शरत्- कालिक स्वच्छ मेघके समान सफेद और कोमल पलंग उस विशाल राजभवनके विस्तीर्ण छतपर पड़ा हुआ दीख रहा है जिसपर प्रगाढ़ निद्रामें राजकुमारी सोयी हुई है । (१८) अत एव यह स्पष्ट प्रतीत हो रहा है कि वह राजकुमारी भी कामदेवके द्वारा कामपीडित अवस्थाको प्राप्त हो गयी है। उसकी असह्य कामपीड़ाको जानकर सहचरियोंने अतिशय आग्रहपूर्वक चतुरतासे उस राजकुमारीसे सब वृत्तान्त ज्ञात किया है और उसी कुमारीके कथनानुसार उसकी सखियोंने अपने कौशलसे यह चित्रपट तैयार किया है जिससे उसका मन बहले । इसी हेतुसे वे सखियाँ उस पुरुषके भी

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF पञ्चमोच्छ्वासः ] बालबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३०६

दनया पृष्टो भिन्द्यामस्याः संशयं यथानुभवकथनेन' इति जातनिश्चयोऽ- ब्रवम्—'भद्रे, देहि चित्रपटम्' इति । सा त्वर्पितवती मद्धस्ते । पुनस्तमा- दाय तामपि व्याजसुप्तामुल्लसन्मदनरागविह्वलां वल्लभामेकत्रैवाभिलिख्य 'काचिदेवम्भूता युर्वातीदृशस्य पुंसः पार्श्वशायिन्यरण्यानीप्रसुप्तेन मयो- पलब्धा । किलैष स्वप्नः' इत्यालपं च । (१९) हृष्टया तु तया विस्तरतः पृष्टः सर्वमेव वृत्तान्तमकथयम् । असौ च सख्या मन्निमित्तान्यवस्थान्तराण्ववर्णयत् । तदाकर्ण्य च यदि तत्र सख्या मदनुग्रहोन्मुखं मानसम् । 'गमय कानिचिदहानि । कमपि कन्यापुरे निराशङ्कनिवासकरणमुपायमारचय्यागमिष्यामि' इति कथञ्चि-

सीदिति भावः । रूपसंवादात्-आकारसादृश्यात् । संशयात् सन्देहमाश्रित्य । अनया युवत्या । भिन्द्यां निरस्येयम् । यथानुभवकथनेन-यथादृष्टस्य प्रकाशनेन । तं चित्रपटम् आदाय गृहीत्वाऽहमिति शेषः । तां राजकन्याम् । व्याजसुप्तां कपटनिद्रिताम् । उल्लसदिति-उल्लसता वृद्धि गच्छता मदनरागेण वि- ह्वलां व्याकुलाम् । वल्लभां प्रियाम् । एकत्र चित्रपटस्यैकस्मिन् स्थाने । अभि- लिख्य चित्रित्वा । एवंभूता एतादृशी । ईदृशस्य चित्रितानुरूपस्य । अरण्यानी- प्रसुप्तेन महाटव्यां निद्रितेन । उपलब्धा दृष्टा ज्ञाता वा । किलैष स्वप्नः-परं तु एष स्वप्न एव भवितुमर्हतीत्यर्थः । (१९) तया युवत्या । विस्तरतः विस्तारेण कथयितुम् । असौ युवतिः । सख्याः राजकन्यायाः । मन्निमित्तानि-मद्दर्शनजनितानि । अवर्णयत् अकथयत् । मदनुग्रहोन्मुखं मयि अनुग्रहं कर्तुमुत्कण्ठितम् । गमय यापय । कानिचित् क्रिय- न्ति । अहानि दिनानि । निराशङ्केति-निराशङ्कं निर्भयं निवासस्यावस्थानस्य

अन्वेषणमें व्यग्र पड़ी हुई हैं और यह चित्रपट वही हैं। मेरी आकृति मिलाकर अपने सन्देहको दूर करना चाहती है। अतः इसकी भ्रान्ति हटा देनी चाहिए। ऐसा निश्चय करके मैंने कहा—'हे सौम्ये ! मुझे यह चित्रपट दीजिये तो ।' उसने मेरे हाथमें वह चित्रपट दे दिया। मैंने उस चित्रपटको लेकर उसके एकदेशमें, कपटनिद्रित और कामवाण से व्याकुल राजकुमारीकी ठीक-ठीक प्रतिकृति लिख दी और कहा 'ऐसी आकृतिवाली महिलाको ऐसी आकृतिवाले पुरुषके साथ सोते हुए अरण्यमें स्वप्नावस्थामें मैंने देखा था। (१९) मेरे इस कथन पर उस चित्रपटधारिणी बालाने हर्षसे मुझसे संपूर्ण वृत्त पूछा तो मैंने उससे सारा हाल कह सुनाया। उसने भी मेरे कारण राजकुमारीको कामकी पीड़ासे जो क्लेश हो रहा था, उसका वर्णन कर दिया। उसको कामव्यथाको सुनकर

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu