गदनिग्रह (आचार्य सोढल - कायचिकित्सा एवं रोग-विनिश्चय सटीक)

३.] गदनिग्रहः । ८७ मूर्च्छितं घृतखण्डेन कण्ठरोगेषु धारयेत् । मुखरोगेषु च श्रेष्ठं पीतकं नाम चूर्णकम् ॥ १८० ॥ कासे जीवन्त्याद्यं चूर्णम् । जीवन्ती मधुकं पाठा त्वक्क्षीरी त्रिफला सठी । मुस्तैलापद्मकं द्राक्षा द्वे बृहत्यौ वितुन्नकम् ॥ १८१ ॥ सारिवा पौष्करं मूलं कर्कटाख्यं रसाञ्जनम् । पुनर्नवा लोहरजस्त्रायमाणा यवानिका ॥ १८२ ॥ भार्गी तामलकी वृद्धिविडङ्गं धन्वयासकम् । क्षारचित्रकचव्याम्लवेतसव्योषदारु च ॥ १८३ ॥ चूर्णीकृत्य समांशानि लेहयेन्मधुसर्पिषा । चूर्णं पाणितलं कृत्वा पञ्चकासान्व्यपोहति ॥ १८४ ॥ अतिसारे भूनिम्बाद्यं चूर्णम् । भूनिम्बकटुकाव्योषमुस्तकेन्द्रयवान् समान् । द्वौ चित्रकाद्वत्सकत्वग्भागान् षोडश चूर्णयेत् ॥ १८५॥ चूर्णं मस्त्वम्बुना पीतं ग्रहणीदोषगुल्मजित् । कामलाज्वरपाण्डुत्वमेहारुच्यतिसारजित् ॥ १८६ ॥ ग्रहण्यां पाठायं चूर्णम् । पाठा प्रतितिषा मुस्तं व्योषभूनिम्बवत्सकाः । तिक्ताचित्रकदुस्पर्शास्तुल्यैस्तैः कुटजः समः ॥ १८७ ॥ गुडशीताम्बुना पीतो ग्रहणीहाऽग्निकारकः । ग्रहण्यां नागराद्यं चूर्णम् । नागरातिविपामुस्तं भूनिम्बं सरसाञ्जनम् । वत्सकत्वक्फलं बिल्वं पाठां कटुकरोहिणीम् ॥ १८८॥ पिबेत्समांशकं चूर्णं सक्षौद्रं तण्डुलाम्बुना । पैत्तिके ग्रहणीदोषे रक्तं यश्चोपवेश्यते ॥ १८९ ॥ राजयक्ष्मणि सितोपलाद्यं चूर्णम् । सितोपलां तवक्षीरीं पिप्पलीं बहुलां त्वचम् ॥ १९० ॥

४८ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ चूर्णाधिकारः

अन्त्यादूर्ध्वं द्विगुणीतं लेहयेत्क्षौद्रसर्पिषा । चूर्णकं प्राशयेच्चैतच्छ्वासकासकफातुरम् ॥ १९१ ॥ सुप्तजिह्वारोचकिनं मन्दाग्निं पार्श्वशूलिनम् । हस्तपादांशदाहेषु ज्वरे रक्ते तथोर्ध्वगे ॥ १९२ ॥ योनिदोषे पुष्यानुगं चूर्णम् । पाठा जम्ब्वाम्रयोर्मज्जा शिलोद्भेदं रसाञ्जनम् । अम्बष्ठकी मोचरसः समङ्गा पद्मकेशरम् ॥ १९३ ॥ बाह्लिकातिविषे बिल्वं रोध्रं मुस्तं सगैरिकम् । कट्फलं मरिचं शुण्ठी मृद्वीका रक्तचन्दनम् ॥ १९४॥ कट्वङ्गवत्सकानन्ताधातकीमधुकार्जुनम् । पुष्येणोद्धृत्य तुल्यानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ॥ १९५॥ तानि क्षौद्रेण संयोज्य पाययेत्तण्डुलाम्बुना । अर्शःसु चातिसारेषु रक्तं यच्चोपवेश्यते ॥ १९६ ॥ दोषा दन्तकृता ये च बालानां तांश्च नाशयेत् । योनिदोषं रजोदोषं जलं श्वेतं सपाण्डुरम् १९७ ॥ स्त्रीणां श्यावारुणं यच्च प्रसह्य विनिवर्तयेत् । चूर्णं पुष्यानुगं नाम हितमात्रेयपूजितम् ॥ १९८ ॥ पाण्डुरोगे योगराजं चूर्णम् । त्रिफलायास्त्रयो भागास्त्रयस्त्रिकटुकस्य च । भागश्चित्रकमूलस्य विडङ्गानां तथैव च ॥ १९९ ॥ मुस्ताकम्पिल्लयोर्भागो देयश्चापि पृथक् पृथक् । पञ्चाश्मजतुनो भागास्तथा रूप्यमलस्य च ॥ २००॥ माक्षिकस्य तु शुद्धस्य लोहस्य रजसस्तथा । अष्टौ भागाः सितायाश्च तत्सर्वं सूक्ष्मचूर्णितम् ॥ २०१ ॥ माक्षिकेणाप्लुतं स्थाप्यमायसे भाजने शुभे । उदुम्बरसमां मात्रां नरः खादेद्यथाग्निना ॥ २०२ ॥

गदनिग्रहः । ८९ दिने दिने प्रयोक्तव्यं जीर्णे भोज्यं यथेप्सितम् वर्जयित्वा कुलत्थांश्च काकमाचीं कपोतकान् ॥२०३॥ योगराजोऽयमाख्यातो योगोऽयममृतोपमः । रसायनमिदं श्रेष्ठं सर्वरोगहरं शिवम् ॥ २०४ ॥ पाण्डुरोगं विषं कासं यक्ष्माणं विषमज्वरम् । कुष्ठान्यजरकं मेहान् श्वासं हिक्कामरोचकम् । विशेषाद्गन्त्यपस्मारं कामलां गुदजानि च ॥ २०५ ॥ कुष्ठे त्रिफलाद्यं चूर्णम् । त्रिफलातिविषाकटुकानिम्बकलिङ्गवचापटोलानाम् । मागधिकरजनीद्वयपद्मकमार्गीमूर्वाविशालानाम् २०६॥ भूनिम्बपलाशानां दद्याद्विपलं त्रिवृत्त्रिगुणा । तैश्च समाना ब्राह्मी तच्चूर्णं सुसितुत् परम् ॥ २०७ ॥ मन्दाग्नौ व्योषाद्यं चूर्णम् । सव्योषं क्रिमिजित्सपञ्चलवणं साजाजिकं साभयं सक्षारं सहुताशनं सचविकं सग्रन्थिकं सत्रिवृत् । एतच्चूर्णमुदश्विता प्रपिबतोष्णेन वा वारिणा वह्निर्वृद्धिसुपैति सर्वगदजिद्ब्राजिष्णुतामावहेत् ॥२०८॥ पाण्डुरोगे खण्डसमकं चूर्णम् । त्रिफलाव्योषबिल्वाब्दपिप्पलीमूलचित्रकैः । त्वगेलापत्रचविकातिन्तिण्डीकाम्लवेतसैः ॥ २०९ ॥ समांशैर्धातुमाक्षीकं सर्वैस्तुल्यं प्रदापयेत् । लौहचूर्णं समं तैश्च सर्वैः खण्डं समांशकम् ॥ २१० ॥ चूर्णितं मधुना लेह्यं वटकान् वा समाक्षिकान् । भक्षयित्वा यथासात्म्यमनुपानं प्रयोजयेत् ॥ २११ ॥ नाशयेत्कुष्ठमालस्यं प्रमेहोदरकामलाः । पाण्डुरोगं तथा कासं हलीमकशिरोरुजम् ॥ २१२ ॥

९० आयुर्वेदियग्रन्थमाला । [चूर्णाधिकारः प्रसेकमरुचिं मूर्च्छां हृल्लासं मन्दवह्निताम् । रक्तपित्तं परीसर्पं श्वयथुं च नियच्छति ॥ २१३ ॥ शोफे पाठाद्यं चूर्णम् । पाठा सकुष्णा गजपिप्पली च निदिग्धिका नागरचित्रकौ च । सपिप्पलीमूलमजाजीरात्रिमस्तं च चूर्णं सुखतोयपीतम् । हन्यात्रिदोषं चिरजं च शोफं कुष्ठं च चूर्णस्य हि सुप्रयोगात् २१४ कुष्ठे बाकुचिकाद्यं चूर्णम् बाकुची त्रिफला वह्निर्भल्लातं च शतावरी । सिन्दुवारोऽश्वगन्धा च निम्बः पञ्चाङ्गसंयुतः ॥२१५॥ मासैकं भक्षितं हन्ति चूर्णमेषां समांशकम् । सर्वकुष्ठानि वातांश्च रोगिणां नात्र संशयः ॥ २१६ ॥ कुष्ठे पृथुनिम्बपञ्चकं चूर्णम् । काले त्वक्छदसारबीजकुसुमैर्निम्बस्य तुल्यांशकैः कृत्वा चूर्णमदः कटुत्रिकनिशाधात्र्यक्षपथ्यायुतैः । पञ्चारिष्टमिदं पयोमधुघृतैरुष्णाम्बुना वा पुमान् पीत्वा कासगरप्रमेहपिटिकाकुष्ठादिभिर्मुच्यते ॥ २१७॥ कुष्ठे बृहत्पञ्चनिम्बकं चूर्णम् । रसायनं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणाऽमिततेजसा । प्रोक्तं यच्च्यवनादिभिरुपयुक्तं महर्षिभिः ॥ २१८ ॥ पुष्पकाले तु निम्बस्य कुसुमानि समाहरेत् । फलकाले फलं चैव मूलं पत्रं त्वचं तथा ॥ २१९ ॥ चित्रकोऽथ विडङ्गानि व्याधिघातकशक्रजौ । भल्लातकं हरीतक्यः शुण्ठी चामलकैः सह ॥ २२० ॥ श्वदंष्ट्रा लोहचूर्णं च भृङ्गरस्वरसाभावितम् । अरिष्टखदिराभ्यां च भावयेत्पञ्चनिम्बकम् ॥ २२१ ॥ भावयित्वा पुनः पिष्टमेकस्थाने च कारयेत् । ततो विडालपदकं सर्पिषा माक्षिकेण वा ॥ २२२ ॥

गदनिग्रहः । ९१ सुखाम्बुना वा तत्पीतं तत्क्षणादेव जीर्यति । हन्यात्कुष्ठानि सर्वाणि सप्त चैव महाक्षयान् ॥ २२३ ॥ अर्शांसि वातगुल्मं च खालित्यं पलितानि च । वातरक्तं विशेषेण श्वित्रं कुष्ठं तथैव च ॥ २२४ ॥ कुष्ठनाशनमेतद्धि ब्रह्मणा गदितं पुरा । वातातपसहो ह्येष न चात्र नियमः कचित् ॥ २२५ ॥ ग्राम्यधर्मं च कुर्वाणो भोजनं सार्वकार्मिकम् । मासमात्रोपयोगेन जीवेद्वर्षशतं पुमान् ॥ २२६ ॥ सर्वकामप्रसक्तोऽपि सर्वरोगैः प्रमुच्यते । षण्मासमुपपयोगेन सर्पैरपि न दश्यते ॥ २२७ ॥ वर्षमात्रोपयोगेन जीवेद्वर्षशतत्रयम् । नास्मात्परमस्त्वन्यत्कुष्ठरोगस्य भेषजम् ॥ २२८ ॥ साध्यानि यानि कुष्ठानि तान्येवासुं प्रकुर्वतः । निवर्तन्ते यथा क्रुद्धे सौपर्णे पवनाशिनः ॥ २२९ ॥ मन्दाग्नौ लवणभास्करं चूर्णम् । पिप्पली पिप्पलीमूलं धान्यकं कृष्णजीरकम् । सैन्धवं च बिडं चैव पत्रं तालीसकेसरम् ॥ २३० ॥ एषां द्विपलिकान् भागान् पञ्च सौवर्चलस्य च । सारिवाजाजिशुण्ठीनामेकैकस्य पलं पलम् ॥ २३१ ॥ त्वगेला चार्धभागे च समुद्रात्कुडवद्वयम् । दाडिमात्कुडवं चैकं द्वे पले चाम्लवेतसात् ॥ २३२ ॥ एतच्चूर्णीकृतं श्लक्ष्णं गन्धाढ्यममृतोपमम् । लवणं भास्करं नाम भास्करेण विनिर्मितम् ॥ २३३॥ जगतोऽस्य हितार्थाय वातश्लेष्मामयापहम् । तक्रमस्तुसुराशुक्तसीधुकाञ्जिकयोजितम् ॥ २३४ ॥ जाङ्गलानूपमांसेषु भक्ष्येषु विविधेषु च । मन्दाग्नीनां खादयतां शक्तो भवति पावकः ॥ २३५ ॥

९२ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ चूर्णाधिकारः अर्शांसि ग्रहणीदोषशोषकुष्ठभगन्दरान् ॥ हृद्रोगमामदोषांश्च विविधानुदरस्थितान् ॥ २३६ ॥ प्लीहानं वातगुल्मं च श्वासकासोदरक्षयान् । शूलं च नाशयेत्तत्तुष्टो नृप इवापदः ॥ २३७ ॥ परिणामशूले सामुद्राद्यं चूर्णम् । सामुद्रं सैन्धवं क्षारौ रुचकं रोमकं बिडम् । दन्ती लोहरजः किट्टं त्रिवृत्सूरणकं समम् ॥ २३८ ॥ दधिगोमूत्रपयसा मन्दपावकपाचितम् । तं यथाग्निबलं चूर्णं किंचिदुष्णेन वारिणा ॥ २३९ ॥ जीर्णे जीर्णे तु भुञ्जीत मांसादिस्निग्धभोजनम् । नाभिशूलमुरःशूलं गुल्मप्लीहभवं च यत् । परिणामसमुत्थस्य शूलस्य च हितं परम् ॥ २४० ॥ तुम्बर्वाद्यं चूर्णम् । चूर्णं तदेतदिति तुम्बरुपुष्कराह्व- पथ्याम्लवेतसविडं रुचकं सहिङ्गु । सिन्धूद्भवेन सहितं यववारिपीतं शूलापतन्त्रकविकारहरं यदुक्तम् ॥ २४१ ॥ शूले हिङ्ग्वष्टकं चूर्णम् । व्योषाममोदयुतजीरकयुग्मसिन्धु- चूर्णं सरामठविभागमिति प्रयुक्तम् । हिङ्ग्वष्टकं हरति हृज्जठरान्तराल- शूलानि गुल्मगुदजग्रहणीविकारान् ॥ २४२ ॥ अरोचके द्वितीयं हिङ्ग्वष्टकं चूर्णम् । त्रिकटुकमजमोदा सैन्धवं जीरके द्वे समधरणधृतानामष्टमो हिङ्गुभागः । प्रथमकवलयुक्तं सर्पिषा चूर्णमेत- ज्जनयति जठराग्निं वातगुल्मं निहन्ति ॥२४३॥

३.] गदनिग्रहः । ९३ मन्दाग्नौ रामठायं चूर्णम् । रामठं रुचकं वह्निर्बचाजीरकनागरम् । विडङ्गं चित्रकं कुष्ठं कणामरिचवेतसम् ॥ २४४ ॥ दीप्यकं चेति सर्वाणि समभागानि कारयेत् । चूर्णमुष्णाम्बुना पीतं वह्निवृद्धिकरं परम् ॥ २४५ ॥ सर्वाङ्गशूले चित्रकाद्यं चूर्णम् । चित्रकं पिप्पलीमूलं पिप्पली गजपिप्पली । हिङ्गु पुष्करमूलं च दाडिमं कृष्णजीरकम् ॥ २४६ ॥ विडङ्गधान्यहपुषाशताह्वाहिङ्गुपत्रिकाः । चव्याम्लवेतसाजाजीबस्तगन्धाशटीवचाः ॥ २४७ ॥ तुम्बरूण्यजमोदा च यवानी रुचकं तथा । समभागानि सर्वाणि सर्वैस्तुल्यं तु नागरम् ॥ २४८ ॥ सूक्ष्मचूर्णं ततः कृत्वा मातुलुङ्गेन भावयेत् । ततो बिडालपदकं पिबेदुष्णेन वारिणा ॥ २४९ ॥ मद्येन मस्तुना वापि यूषेणापि रसेन वा । जयेत्सर्वाङ्गजं शूलं कोष्ठगं कुक्षिगं तथा ॥ २५० ॥ अर्शोजठरगुल्मघ्नं दीपनीयं विशेषतः । चित्रकाद्यमिदं चूर्णमामवातहरं परम् ॥ २५१ ॥ मन्दाग्नौ सैन्धवाद्यं चूर्णम् । सिन्धुसौवर्चलव्योषपथ्याजीरकचित्रकैः । विडङ्गयावशूकाह्वपाक्यग्रन्थिकरोमकैः ॥ २५२ ॥ तृवृच्चव्ययुतैश्चूर्णं तक्रेणाम्लाम्बुना पिबेत् । कल्पितं वह्निदीप्त्यर्थं प्रातरुत्थाय मानवः ॥ २५३ ॥ वातव्याधौ सामुद्राद्यं चूर्णम् । सामुद्रसौवर्चलसैन्धवानां क्षारो यवानामाजमोदभागः । हरीतकीपिप्पलीशृङ्गवेरं हिङ्गु विडङ्गं च समानि कुर्यात् ॥२५४॥

९४ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ चूर्णाधिकारः

एतानि चूर्णानि घृतप्लुतानि भुञ्जीत पिण्डान् प्रथमं तु पञ्च। अजीर्णवातं ग्रहगुल्मवातं वातप्रमेहं विषमं च वातम्। विषूचिकाकामलपाण्डुरोगान् श्वासं च कासं च हरेत्प्रयुक्तं २५५ नारसिंहं चूर्णम् । प्रस्थं शतावरीचूर्णं प्रस्थं गोक्षुरकस्य च । वाराह्या विंशतिपलं गडूच्याः पञ्चविंशतिः ॥ २५६ ॥ भल्लातकानां द्वात्रिंशच्चित्रकस्य दशैव तु । तिलानां लुञ्चितानां च प्रस्थं दद्यात्सुचूर्णितम् ॥ २५७ त्र्यूषणस्य पलान्यष्टौ शर्करायाश्च सप्ततिः । माक्षिकं शर्करार्धेन तदर्धेन च वै घृतम् ॥ २५८ ॥ शतावरीसमं देयं विदारीकन्दचूर्णकम् । एतानि सूक्ष्मचूर्णानि स्निग्धे भाण्डे निधापयेत् ॥२५९ पलार्धमुपयुञ्जीत यथेष्टं चात्र भोजनम् । एष मासोपयोगेन जरां हन्ति रुजामपि ॥ २६० ॥ वलीपलितखालित्यप्लीहव्याधींश्च पीनसान् । भगन्दरं मूत्रकृच्छ्रमश्मरींश्च भिनत्त्यपि ॥ २६१ ॥ अष्टादशैव कुष्ठानि तथाष्टावुदराणि च । प्रमेहं च महाव्याधिं पञ्चकासान् सुदुस्तरान् ॥ २६२ ॥ अशीतिर्वातजान् रोगांश्चत्वारिंशच्च पैत्तिकान् । विंशतिः श्लैष्मिकांश्चैव संसृष्टान् सान्निपातिकान् । एतान् सर्वरुजो हन्ति वृक्षमन्द्राशनिर्यथा ॥ २६३ ॥ सकाञ्चनाभो मृगराजविक्रमस्तुरङ्गवेगो जलदौघनिःस्वनः । स्त्रीणां शतं गच्छति सोऽतिरम्यः सुरूपवान् सत्ववतां वरिष्ठः ॥ पुत्रान् संजनयेद्धिमान्नारसिंहनिभांस्तथा । नारसिंहेति विख्यातश्चूर्णो रोगगणापहः ॥ २६५ ॥

गदनिग्रहः । ९५ अतिसारे गङ्गाधरं चूर्णम् । अरुलुकघनशुण्ठीधातकीबिल्वरोध्रं कुटजफलसमेतं मोचनिर्यासयुक्तम् । अतिविषजलपाठाः साहकारं च बीजं मसृणमधुविमिश्रं तण्डुलाम्बुप्रपीतम् ॥ २६६ ॥ कफोद्भवं मारुतपित्तसंभवं जयेदतीसाररयं तथाऽऽमजम् । प्रवृद्धगङ्गाधरनाम चूर्णकं तथा हि दोषं ग्रहणीभवं च ॥ २६७ ॥ गुल्मे कटुत्रिकाद्यं चूर्णम् । कटुत्रिकं तिक्तकरोहिणीघनं किराततिक्तोऽथ शतक्रतोर्यवाः । ससप्तपर्णातिविषादुरालभाः पटोलमूलं सह त्रायमाणया ॥ २६८ गडूचीचव्यं सविडङ्गनिम्बकं प्रियङ्गुनीलोत्पलरोध्रमञ्जनम् । सधातकीमोचरसं सुचूर्णितं बुभुक्षितेऽद्यान्मृदुभोजनं हितम् ॥ शशैः सलावैरथवापि तित्तिरीर्निहन्ति गुल्मान् कफपित्तसंभवान्। ज्वरातिसारग्रहणीगदारुचीन् प्रमेहमूत्रक्षयवर्ध्मविद्रधीन् २७० अजीर्णपाण्डुक्षतकासशोफान् सदा प्रयुक्तः सगुडः कटुत्रिकः । स्थौल्ये व्योषाद्यं चूर्णम् । व्योषकट्वीवराशिश्रुविडङ्गातिविषास्थिराः । हिङ्गुसौवर्चलाजाजीयवानीधान्यचित्रकाः ॥ २७१ ॥ निशे बृहत्यौ हपुषा पाठा मूलं च केबुकात् । एतच्चूर्णं मधु घृतं तैलं चापि दशांशकम् ॥ २७२ ॥ शक्तुभिः षोडशगुणैर्युक्तं पीतं निहन्ति तत् । नृणां स्थौल्यादिकान्दोषान् कफमेदोभवांस्तथा ॥२७३॥ हृद्रोगकामलाश्रित्रश्वासकासगलग्रहान् । बुद्धिमेधास्मृतिकरं सन्नस्याग्नेश्च दीपनम् ॥ २७४ ॥ वातकासे विडङ्गाद्यं चूर्णम् । विडङ्गं नागरं द्राक्षा पिप्पली हिङ्गु सैन्धवम् । भार्गी क्षारश्च तच्चूर्णं पिवेद्धि घृतमात्रया ॥ २७५ ॥

९६ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ चूर्णाधिकारः सकलेऽनिलजे कासे हिक्कायामनिलार्तिषु । गुल्मे वचाद्यं चूर्णम् । वचा वत्सकबीजं च कुष्ठं चित्रकमेव च ॥ २७६ ॥ पिप्पली शृङ्गवेरं च पाठा कटुकरोहिणी । यवानी च पटोलं च सैन्धवातिविषे तथा ॥ २७७ ॥ हपुषा चाजगन्धा च शठी पौष्करमेव च । एतानि समभागानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ॥ २७८ ॥ ततो बिडालपदकं पिबेदुष्णेन वारिणा । गुल्मान् पञ्च च हृद्रोगान् कुक्षिशूलं च नाशयेत् २७९ पाण्डुरोगे किराततिक्ताद्यं चूर्णम् । किराततिक्तं सुरदारु दार्वी मुस्ता गडूची कटुका पटोलम् । दुरालभा पर्पटकं सनिम्बं फलत्रिकं वह्निकटुत्रिकं च ॥ २८० ॥ विडङ्गसारं च समांशकानि ह्ययोरजोऽर्धेन विचूर्णितानि । खादन्नरः क्षौद्रघृतेन ईपत्स्थिरांश्च घोरानथ पाण्डुरोगान् २८१ आमोद्भवान् वातसमुत्थितांश्च पित्तोद्भवांश्श्लेष्मसमुद्भवांश्च । दुष्टव्रणान्वै कफविद्रधींश्च श्वित्राणि हन्याच्छतशः प्रयोगः २८२ कुष्ठादौ खण्डसमं चूर्णम् । त्रिफलाव्योषबिल्वाब्दपिप्पलीमूलचित्रकैः । त्वगेलापत्रचविकातिन्तिडीकाम्लवेतसैः ॥ २८३ ॥ समांशं धातुमाक्षीकं सर्वैस्तुल्या सिता भवेत् । भक्षयित्वा यथा सम्यगनुपानं प्रयोजयेत् ॥ २८४ ॥ चूर्णितं मधुना लेह्यं वटकान् वा समाक्षिकान् । नाशयेत्कुष्ठमालस्यं प्रमेहोदरकामलान् ॥ २८५ ॥ पाण्डुत्वं ग्रहणीदोषं हलीमकशिरोरुजम् । प्रसेकमरुचिं मूर्च्छां हृल्लासं मन्दवह्निताम् ॥ २८६ ॥ रक्तपित्तं परीसर्पं श्वयथुं चाङ्गतापताम् । लभेताऽऽयुस्सुत्साहं बलवर्णस्थिराङ्गताम् ॥ २८७ ॥

चूर्णं खण्डसमं नाम समस्तान्नाशयेद्गदान् । कुष्ठे बाकुच्याद्यं चूर्णम् । पलानि संगृह्य दशेन्दुराज्या फलत्रयस्यापि समानमेतत् । विडङ्गसारस्य पलानि सप्त शिलाजतोऽर्धं च पुरस्य चैकम् ॥२८८ शतं च भल्लातकसत्फलानां पलं तथा पुष्करमूलनाम्नः । पलत्रयं लोहभवं सुचूर्णं तुरी पलार्धं ह्यथ कर्षभागाः ॥ २८९॥ सपत्रमुस्ताकणयष्टिकानां सचित्रकग्रन्थिककेशराणाम् । न्यग्रोधमूलोषणकुङ्कुमानामेकत्र संचूर्ण्य समं तु खण्डम् ॥२९०॥ खादेद्यथाग्निः प्रयतस्तु मात्रां कुष्ठान्यशेषाण्यपयान्ति नाशम् । अर्शोविकाराः षडपि प्रवृद्धाः श्वित्राणि चित्राण्युदराणि चाष्टौ ॥ क्षयाश्च कृच्छ्रः खलु पाण्डुरोगः कण्ठामया विंशतिरेव मेहाः । उन्मादरोगज्वरनेत्ररोगा नासोद्भवा पञ्चविधाश्च गुल्माः ॥२९२ वातमशीतिविकारं चत्वारिंशत्प्रभेदजं पित्तम् । श्लेष्माणं विंशतिकं विनाशमायाति दुष्टमपि ॥ २९३ ॥ भवति रुचिरदीप्तिर्गौरवर्णो मनुष्यः समधिकशतवर्षं जीवतीह प्रगल्भम् । विघटितघनरोगो मासमात्रप्रयोगा- द्युवतिनयनहारी हृष्टपुष्टो वृषश्च ॥ २९४ ॥ उदरे भस्मार्कचूर्णम् । युगर्तुसंख्यानि दलानि भानोश्चत्वारि काण्डानि सुधाद्रुमस्य । सुरेन्द्रवल्या दश सत्फलानि पञ्चैव पत्राणि कुमारिकायाः २९५ चत्वारि वृन्ताकवरोः फलानि व्याघ्रीचतुःषष्टिफलानि युक्त्या । पञ्चाङ्गमेकं हरिपूर्णकन्दं सिद्धार्थतैलं च पलप्रमाणम् ॥२९६॥ यवाहसौवर्चलधूर्त्तवार्धैः पलं पलं स्यात्क्रमशश्चतुर्णाम् । पलानि पञ्चैव शिवाह्वयस्य गोक्षुरकं चाऽपि वदन्ति वैद्याः २९७ गुरूपदेशादधिगम्य सम्यग्भाण्डे खबुद्ध्याऽर्कदलानि मुक्त्वा । सर्वाणि चान्यानि महौषधानि सिद्धार्थतैलेन विमिश्रितानि ॥

९८ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ चूर्णाधिकारः प्रक्षिप्य संरुद्ध्य मुखं तदीयं मृत्कर्पटं सन्धिषु वेष्टनीयम् । गम्भीरगर्ते कुहरे निवेश्य प्रच्छादनीयं छगणैः प्रभूतैः ॥ २९९ उत्तार्य यत्नेन सुशीतलं तं क्षारं चतुर्भिः प्रहरैः सुसिद्धम् । सूक्ष्मीकृतं जीरककर्षषट्कं मध्ये क्षिपेदर्धपलं क्षवस्य ॥ ३०० ॥ तदाढ्यवाते ह्यथ पाण्डुरोगे भगन्दराजीर्णविषूचिकासु । आनाहबन्धे ग्रहणीविकारे पाषाणिके विद्रधिमूत्रकृच्छ्रे॥३०१॥ तक्रेण कर्षार्धमिदं प्रदेयं भस्मार्कचूर्णं दधिमस्तुना वा । श्वासे सकासे हृदयोपरोधे कण्ठग्रहे जीर्णगुडेन देयम् ॥३०२॥ तैलेन शूले मधुनोदरेषु गुल्मप्रकोपे फलपूरकेण । सौवीरकेणाथ सदा प्रयोज्यमुष्णेन सर्वत्र जलेन देयम् ॥३०३ यथा मृगेन्द्रो द्विपदर्पहन्ता वज्रं यथा भूधरमध्यभेदि । अयं तथा योगवरो जनानां निहन्ति दुष्टानपि रोगसंघान् ३०४ योगप्रदीपो मुनिभिः पुराणैर्निवेदितो मूलमसौ हितानाम् । अनेन भीमादपि गाढवह्निर्नरो भवेत्पथ्यहितोपचारैः ॥३०५॥ अर्शसि पूतीकरञ्जाद्यं चूर्णम् । पूतीकरञ्जसूरणसुरदालिकरञ्जसिन्धुजातानाम् । मौसल्यभयाशीतककङ्गुष्ठकाग्नीनां च तुल्यांशम् ॥ ३०६ ॥ चूर्णं तक्रेणैनं पिबतस्तेनैव चाश्नतो भुक्तम् । पक्वफलानीव तरोरर्शांसि पतन्ति मासेन ॥ ३०७ ॥ गुल्मे यवक्षाराद्यं चूर्णम् । यवक्षारं यवानी च पिबेदुष्णेन वारिणा । एतेन वातजं शूलं गुल्मश्चैव चिरोत्थितः ॥ ३०८ ॥ भिद्यते सप्तरात्रेण पवनेन यथा घनः । जीर्णे रसादिभिर्भोज्यं शशलावकपिञ्जलैः ॥ ३०९ ॥ ज्वरातिसारे व्योषाद्यं चूर्णम् । व्योषं वत्सकबीजं च निम्बभूनिम्बमार्कवम् । चित्रकं रोहिणी पाठा दार्वी चातिविषा समाः॥३१०॥

३.] गदनिग्रहः । ९९ सूक्ष्मचूर्णीकृताः सर्वास्तत्तुल्या वत्सकत्वचः । सर्वमेकत्र संयोज्य प्रपिबेत्तण्डुलाम्बुना ॥ ३११ ॥ सक्षौद्रं वा लिहेदेतत्पाचनं ग्राहि भेषजम् । तृष्णारुचिशमनं ज्वरातीसारनाशनम् ॥ ३१२ ॥ कामलां ग्रहणीदोषान् गुल्मं प्लीहानमेव च । प्रमेहं पाण्डुरोगं च श्वयथुं च विनाशयेत् ॥ ३१३ ॥ शोफे कृष्णाद्यं चूर्णम् । कृष्णाग्निविश्वघनजीरककण्टकारी- पाठानिशाकरिकणामगधाजटानाम् । चूर्णं कवोष्णसलिलेरवलोड्य पीतं नातः परं श्वयथुरोगहरं नराणाम् ॥ ३१४ ॥ श्वासहृद्रोगयोर्हिङ्गुपञ्चकं चूर्णम् । हिङ्गु सौवर्चलं विश्वं दाडिमं साम्लवेतसम् । श्वासहृद्रोगशमनमिदं स्याद्धिङ्गुपञ्चकम् ॥ ३१५ ॥ शोषे तिलाद्यं चूर्णम् । तिलकर्केन्धुलाजानां चूर्णं मध्वाज्यलेहितम् । क्षीरानुपानं मासेन शोषघ्नं नास्त्यतः परम् ॥ ३१६ ॥ वर्ध्मरोगे बिल्वमूलाद्यं चूर्णम् । मूलं बिल्वकपित्थयोररलुकस्याग्नेर्बृहत्योर्द्वयोः श्यामापूतिकरञ्जशिग्रुकतरोर्विश्वौषधारुष्करम् । कृष्णाग्रन्थिकवेल्लपञ्चलवणक्षारराजमोदान्वितं पीतं काञ्जिककोष्णतोयमथितैश्चूर्णीकृतं वर्ध्मजित् ३१७ सर्वमेहेष्विन्द्रयवाद्यं चूर्णम् । इन्द्रयवतीक्ष्णबीजासौवर्चलयावशूककर्षांशम् । मधुरसपाठाशुण्ठीद्विचतुरष्टांशकैर्भागैः ॥ ३१८ ॥ हिङ्ग्वर्धकर्षयुक्तं पेयं मण्डेन दध्ना वा । नाशयति सर्वमेहानर्शांसि च दीपयत्यग्निम् ॥ ३१९ ॥

१०० आयुर्वेदियग्रन्थमाला । [ चूर्णाधिकारः शूले शर्कराद्यं चूर्णम् । शर्कराहिङ्गुमरिचं सूक्ष्मचूर्णीकृतं पिबेत् । सुखोदकेन तद्ध्याशु शूलघ्नमामृतोपमम् ॥ ३२० ॥ आनाहे द्विरुत्तरं हिङ्ग्वाद्यं चूर्णम् । द्विरुत्तरं हिङ्गुवचाग्निकुष्ठं सुवर्चिका चैव विडङ्गचूर्णम् । सुखाम्बुनानाहविषूचिकार्तिहृद्रोगगुल्मोर्ध्वसमीरणघ्नम् ॥३२१ पानीयच्छायायां मुस्ताद्यं चूर्णम् । मुस्ताजमोदबृहतीद्वयवाजिगन्धा- द्विजीरकं दहनभृङ्गविडङ्गरास्नाः । भूनिम्बनिम्बभववल्कलराजवृक्ष- सौवर्चलं त्रिकटुकं त्रिफला सभागी ॥ ३२२ ॥ सुधाकराख्यो जरणः सकुष्ठस्तथाऽपरो मालवदेशजातः । शतावरी सैन्धवमेथिके च निर्गुण्डिमुण्डीमुशलीगुडूच्यः॥३२३ वातव्याधिं विषूचीं च छायामपरदेशजाम् । निहन्ति सेवितं चूर्णमेतेषां पथ्यभोजिना ॥ ३२४ ॥ मन्दाग्नौ शतपुष्पाद्यं चूर्णम् । शतपुष्पा विडङ्गानि सैन्धवं मरिचं समम् । चूर्णमुष्णाम्बुना पीतमग्निसंदीपनं परम् ॥ ३२५ ॥ गुल्मे नारायणं चूर्णम् । शतपुष्पावचाकुष्ठकारव्योऽजाजिधान्यकम् । द्वौ क्षारौ पिप्पलीमूलं यवानी कुञ्चिका सठी ॥३२६॥ स्वर्णक्षीर्यजगन्धा च विशाला चित्रकः समाः । बृहदन्ती सप्तला च देया द्वित्रिचतुर्गुणाः ॥ ३२७ ॥ नारायणमिति ख्यातं चूर्णं श्रेष्ठं विरेचने । गुल्मानाहविषाजीर्णश्वासकासगलग्रहान् ॥ ३२८ ॥ शोफार्शोग्रहणीदोषभगन्दरगदान् जयेत् । गुल्मे त्र्यूषणाद्यं चूर्णम् । त्र्यूषणत्रिफलाहिङ्गुकार्षिकं त्रिवृता पलम् ॥ ३२९ ॥

३.] गदनिग्रहः । १०१ सौवर्चलार्धकर्षं च पलार्धं चाम्लवेतसम् । तच्चूर्णं शर्करायुक्तं मद्येनाम्लेन पाययेत् ॥ ३३० ॥ गुल्मपार्श्वार्तिनुत्सिद्धं जीर्णे चास्मिन् रसोदनम् । मन्दाग्नौ सैन्धवाद्यं चूर्णम् । पालिकं सैन्धवं शुण्ठी द्वे च सौवर्चलात्पले ॥ ३३१ ॥ कुडवांशानि वृक्षाम्लं दाडिमं तिन्तिडीफलम् । एकैकं मारिचाजाज्योर्धान्यकार्धचतुर्थिका ॥ ३३२ ॥ कृत्वा चूर्णमतो मात्रामन्नपानेषु दापयेत् । रुच्यं तद्दीपनं बल्यं पार्श्वार्तिश्वासकासजित् ॥ ३३३ ॥ आमातीसारे पिप्पल्याद्यं चूर्णम् । पिप्पली चन्दनं मुस्तामुशीरं कटुरोहिणी । पाठा वत्सकबीजं च हरीतक्यो महौषधम् ॥ ३३४ ॥ एतदामसमुत्थानमतीसारं सवेदनम् । कफात्मकं सपित्तं च पुरीषं चाशु रुन्धति ॥ ३३५ ॥ पीनसे चव्याद्यं चूर्णम् । चव्याम्लवेतसकटुकत्रिकतिन्तिडीक- तालीसजीरकरुजादहनैः समांशैः । चूर्णं गुडप्रमृदितं त्रिसुगन्धियुक्तं वैस्वर्यपीनसकफारुचिषु प्रशस्तम् ॥ ३३६ ॥ कासेऽजमोदादिभस्मचूर्णम् । अजमोदा पलद्वन्द्वं हरिद्रा च बिडं तथा । सारस्तु खदिरस्यापि औद्भिदं लवणं तथा ॥ ३३७ ॥ अभया पौष्करं भार्गी एलाटङ्कणकट्फलम् । वृषापामार्गयोर्मूलं क्षारयुग्मं तथैव च ॥ ३३८ ॥ प्रत्येकं पलमानि रविपुष्यचतुष्पलम् । चूर्णीकृत्य ततो दद्यात्कुमारीरसभावनाम् ॥ ३३९ ॥

१०२ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [गुटिकाधिकारः सान्तर्धूमं घटे दग्ध्वा चूर्णितं वस्त्रगालितम् । मधुना लीढमेतद्धि पञ्चकासनिवारणम् ॥ ३४० ॥ दाहरोगे द्राक्षादिचूर्णम् । द्राक्षालाजसितोत्पलं समधुकं खर्जूरगोपीतुगा- . ह्रीवेरामलकाब्दचन्दननतं ककोलजातीफलम् । चातुर्जातकणं सधान्यकमिदं चूर्णं समां शर्करां दत्त्वा शीतजलेन भक्षितमिदं पित्तं सदाहं जयेत् ३४१ मूर्च्छां छर्दिमरोचकं च प्रदरं पाण्डुं भ्रमं कामलां यक्ष्माणं समदात्ययं सतमकं तृष्णास्रपित्तं तथा॥३४२॥ पाण्डुरोगे नवायसं चूर्णम् । त्र्यूषणत्रिफलामुस्तविडङ्गदहनाः समाः । नवायोरजसो भागास्तच्चूर्णं मधुसर्पिषा ॥ ३४३ ॥ भक्षयेत्पाण्डुहृद्रोगकुष्ठार्शःशमनं परम् । राजयक्ष्मणि द्वितीयं बृहन्नवायसचूर्णम् । त्रिकटुत्रिफलैलाभिर्जातीफललवङ्गकैः ॥ ३४४ ॥ नवभागोन्मितैरेतैः समं तीक्ष्णं मृतं भवेत् । संचूर्ण्यालोडयेत्क्षौद्रे नित्यं यः सेवते नरः ॥ ३४५ ॥ कासं श्वासं क्षयं मेहं पाण्डुरोगं भगन्दरम् । ज्वरं मन्दानलं शोफं संमोहं ग्रहणीं जयेत् ॥ ३४६ ॥ इति श्रीसोढलप्रथिते गदनिग्रहे चूर्णाधिकारस्तृतीयः संपूर्णः ॥ ३ ॥ अथातो गुटिकाधिकारः प्रारभ्यते । अग्निमान्द्येऽभयाद्या गुटिका ॥ हरीतकीनां कुडवं त्र्यूषणाच्च पलत्रयम् । द्वे पले पिप्पलीूलात्तथा चैवाम्लवेतसात् ॥ १ ॥ चविकां चित्रकं धान्यमजाजीं हपुषामपि । धन्वानीं चाजमोदं च तिन्तिडीकं च दाडिमम् ॥ २ ॥

गदनिग्रहः । सौवर्चलं कारवीं च पलिकानि प्रदापयेत् । त्वगेलापत्रकनकं कर्शाशं चात्र दापयेत् ॥ ३ ॥ गुडस्य च पलान्यत्र दापयेद्द्विगुणानि च । अभयागुटिका ह्येषा मन्दाग्नेस्तु दीपनी ॥ ४ ॥ वातशोणितमानाहं गुल्मं पञ्चविधं तथा । चतुरो ग्रहणीदोषानर्शांसि षड्विधानि च ॥ ५ ॥ कासं क्षयविवन्धं च शूलं हृज्जठराश्रयम् । भक्षिता नाशयेत्येषा भोज्या नियंत्रणया स्मृता ॥ ६ ॥ अर्शसि काङ्कायनवटकः । पथ्या पञ्चपलान्येकमजाज्या जीरकस्य च । पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरम् ॥ ७ ॥ पलाभिवृद्ध्या क्रमशौ यवक्षारपलद्वयम् । भल्लातकफलान्यष्टौ कन्दस्तद्विगुणो मतः ॥ ८ ॥ द्विगुणेन गुडैर्नैषां वटकानक्षसंमितान् । एकैकं भक्षयेत्प्रातस्तक्रमम्लं पिवेद्वनु ॥ ९ ॥ वह्निं संदीपयत्याशु ग्रहणीपाण्डुरोगजित् । काङ्कायनेन शिष्येभ्यः शस्त्रक्षाराग्निभिर्विना ॥ १० ॥ कथितो वटको ह्येष गुदजानां विनाशनः । गुल्मे काङ्कायनगुटिका । सठीं पुष्करमूलं च वह्निं लवणपञ्चकम् । शृङ्गवेरं वचां चैव पलिकानि समाहरेत् ॥ ११ ॥ त्रिवृतायाः पलं कुर्यात्रीन् कर्षानथ हिङ्गुतः । यवक्षारपले द्वे च द्वे पले चाम्लवेतसात् ॥ १२ ॥ यवान्यजाजिमरिचं धान्याकं शीतपुष्पकम् । उपकुञ्च्यजमोदाभ्यां तथैवाष्टमिकामपि ॥ १३ ॥ मातुलुङ्गरसेनैता गुटिकाः कारयेद्भिषक् । तासामेकां पिवेद्द्वे वा तिस्रोऽथ च सुखाम्बुना॥ १४ ॥

१०४ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ गुटिकाधिकारः अम्लैश्र्च मद्यैः पातव्या घृतेन पयसा तथा । एषा काङ्कायनेनोक्ता गुटिका गुल्मनाशिनी ॥ १५ ॥ अर्शोहृद्रोगशमनी कृमीणां च विनाशिनी । गोमूत्रयुक्ता शमयेत्कफगुल्मं चिरोत्थितम् ॥ १६ ॥ क्षीरेण पित्तगुल्मं च मद्यैरम्लैश्च वातिकम् । त्रिफलारसमूत्रैश्च नियच्छेत्सान्निपातिकम् ॥ १७ ॥ रक्तगुल्मे च नारीणामुष्ट्रीक्षीरेण पाययेत् । गुल्मे निकुम्भाद्या गुटिका । निकुम्भरजनीपाठात्रिकटुत्रिफलाग्निकाः । बाला वृक्षकबीजं च चूर्णं स्यादनवो गुडः ॥ १८ ॥ पथ्याभिसहितं चूर्णं गवां मूत्रयुतं पचेत् । घनीभूतं तु गुटिकां कृत्वा खादेद्युक्तवान् ॥ १९ ॥ गुल्मप्लीहाग्निसादांस्ता नाशयेयुरशेषतः । हृद्रोगं ग्रहणीदोषं पाण्डुरोगं च दारुणम् ॥ २० ॥ विड्बन्धेऽभयावटकाः । पथ्याकटुत्रिकविडङ्गलत्वगेलाः सग्रन्थिकाः सचविकामलकाः समस्ताः । अक्षौ त्रिवृद्धवजटाचरणांघ्रिभागा दन्त्याश्च षड्गुणसितामधुमोदकाः स्युः ॥ २१ ॥ विद्भेदनाय सुकुमारतराः सुहृद्याः प्रोक्ताः प्रगाढतरविड़्भिधिकारिणस्ते । तावद्विरेचनकरा न भवन्ति याव- देभिरतः पिबति वारि नरः सुखोष्णम् ॥ २२ ॥ हृद्रोगगुल्मगुदजश्वयथुप्रमेह- पाण्डामयोदरविकारभगन्दरघ्नाः । स्थौल्याम्लवातविकृतिप्रशमार्थमेते- श्चूर्णा इमिराग्निरभयावटकाः प्रदिष्टाः ॥ २३ ॥

गदनिग्रहः । १०५ पाण्डुरोगे वज्रकगुटिका । रोहिणीं चिरबिल्वं च कुटजं च फलत्रिकम् । मुस्तकं पिप्पलीमूलं यष्ट्याह्नं निम्बनागरम् ॥ २४ ॥ पकैनैषां कषायेण भावयेच्च शिलाजतु । शिलाजतुपलान्यष्टौ तावती सितशर्करा ॥ २५ ॥ वांश्याः कर्कटशृङ्ग्याश्च मागध्याश्च पलं पलम् । धात्रीफलपलार्धं च व्याघ्रीमूलत्वचं तथा ॥ २६ ॥ पत्रत्वगेला गन्धार्थं दत्त्वा चूर्णानि कारयेत् । तं विमर्द्य यथान्यायं दद्यान्मधुपलत्रयम् ॥ २७ ॥ वर्तयेद्वटकानेतानुदुम्बरफलोपमान् । तत्रैव भक्षयेत्कल्के सानुपानं यथाबलम् ॥ २८ ॥ विडङ्गरसयूषैश्च सुरारिष्टासवादिभिः । क्षीरैर्वा दाडिमाम्लैर्वा पथ्यभोजी पिबेन्नरः ॥ २९ ॥ स जयेत्पाण्डुरोगासृग्दुष्टमेहगलग्रहान् । यक्ष्मकासांश्च वातादीन् श्वासशोफोदरामयान् ॥ ३० ॥ रोगानीकप्रणाशार्थं सृष्टा भगवता पुरा । वज्रकेति समाख्याता वटिकेऽयं महागुणा ॥ ३१ ॥ नैव दद्यात्कृतघ्नाय नास्तिकोयोद्धताय च । इष्टाय संप्रयोक्तव्या ब्राह्मणाय विशेषतः ॥ ३२ ॥ शूले शम्बूकाद्या गुटिका । पलानि त्रीणि शम्बूकाल्लोहचूर्णात्पलद्वयम् । रसाञ्जनात्पलं चैकं लोहकिट्टात्पुनः पलम् ॥ ३३ ॥ सर्वैः समां शर्करां च मधुना च परिप्लुताम् । सर्वमेतत्समाहृत्य मोदकान्कारयेद्भिषक् ॥ ३४ ॥ तान् भक्षयेत्प्रयत्नेन शूले गुल्मे हृदामये । विशेषतः पित्तशूले शोफे पाण्डूदरे भ्रमे ॥ ३५ ॥

१०६ आयुर्वेदौयग्रन्थमाला। [गुटिकाधिकारः दुर्नाम्नि कासे कृच्छ्रे च प्रमेहाश्मरिवृद्धिषु । अग्निमान्द्ये स्मृतिभ्रंशे पीनसार्धावभेदके ॥ ३६ ॥ कल्याणवटकाः । विडङ्गं पिप्पलीमूलं त्रिफलाधान्यचित्रकान् । मरिचेन्द्रयवाजाजीपिप्पलीहस्तिपिप्पली- ॥ ३७ ॥ लवणान्यजमोदं च चूर्णितं कार्षिकं पृथक् । तिलतैलं त्रिवृच्चूर्णं भागौ चाष्टपलोन्मितौ ॥ ३८ ॥ धात्रीरसस्य प्रस्थांस्त्रीन् गुडार्धकतूलां तथा । पक्त्वा मृदग्निना खादेदुत्तार्योदुम्बरोपमान् ॥ ३९ ॥ गुडान् कृत्वा विचार्या स्याद्विहाराचारयन्त्रणा । मन्दाग्नित्वं ज्वरं मूर्च्छां मूत्रकृच्छ्रमरोचकम् ॥ ४० ॥ अस्त्रमं च यकृच्छूलं कासं शोषं गरं विषम् । कुष्ठार्शःकामलामेहगुल्मोदरभगन्दरम् ॥ ४१ ॥ ग्रहणीपाण्डुरोगांश्च हन्युः पुंसवनाश्च ते । कल्याणका इति ख्याताः सर्वेष्वृतुषु यौगिकाः ॥४२॥ क्षतक्षीणे एलाद्य गुटिका । एलापत्रत्वचोऽर्धाक्षाः पिप्पल्यर्धपलं तथा । सितामधुकखर्जूरमृद्वीकाश्च पलोन्मिताः ॥ ४३ ॥ संचूर्ण्य मधुना युक्त्या गुटिकाः संप्रकल्पयेत् । अक्षतुल्यां ततश्चैकां भक्षयेत्तां दिने दिने ॥ ४४ ॥ कासं श्वासं ज्वरं हिक्कां छर्दिं मूर्च्छां मदभ्रमम् । रक्तनिष्ठीवनं तृष्णां पार्श्वशूलसमरोचकम् ॥ ४५ ॥ शोषप्लीहाढ्यवातांश्च स्वरभेदं तथा क्षयम् । गुटिका तर्पणी वृष्या रक्तपित्तं च नाशयेत् ॥ ४६ ॥ क्षतक्षीणे सर्पिर्गुटिका । बला विदारी ह्रस्वा च पञ्चमूली पुनर्नवा । पञ्चानां क्षीरवृक्षाणां शुङ्गा मुस्तंञ्चका अपि ॥ ४७ ॥