गदनिग्रह (आचार्य सोढल - कायचिकित्सा एवं रोग-विनिश्चय सटीक)

६४ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ तैलाधिकारः बीजं कारञ्जपालाशं मूलकस्र्यार्जकस्य च । महापर्पटको मुस्तं त्रिकटु त्रिफला वचा ॥ ३७५ ॥ सुवर्चला च हिङ्गुश्च समभागानि कारयेत् । अक्षमात्रैः पचेदेभिस्तैलप्रस्थं सुखाग्निना ॥ ३७६ ॥ अजाक्षीरेण संयुक्तमजाक्षीरे चतुर्गुणे । तदस्य नस्यं दद्याच्च गण्डमालाविनाशनम् ॥ ३७७ ॥ विदारिकां गलग्रन्थि गलगण्डं च नाशयेत् । गण्डमालायां काकादनीतैलम् । काकादनीलाङ्गलिकानदीहतुण्डिकाफलैः ॥ ३७८ ॥ जीमूतबीजकर्कोटैर्विशालाकृतवेधनैः । पाठान्वितैः पलार्धांशैर्विषकर्षयुतैः पचेत् ॥ ३७९ ॥ प्रस्थं करञ्जतैलस्य निर्गुण्डीस्वरसाढके । अनेन गण्डमाला हि चिरजा पूयवाहिनी ॥ ३८० ॥ सिद्ध्यत्यसाध्यकल्पापि पानाभ्यञ्जननावनैः । रक्तपित्ते मूर्वाद्यं तैलम् । मूर्वामधुकद्राक्षेक्षुरसचन्दनपद्मकैः ॥ ३८१ ॥ सारिवाद्ययनक्ताहैस्तैलप्रस्थं विपाचयेत् । क्षीरे चतुर्गुणे पक्त्वा कल्कैरक्षसमैर्भिषक् ॥ ३८२ ॥ रक्तपित्तहरं त्वेतद्वर्ण्यं वातघ्नमुत्तमम् । मूर्वातैलमिदं नाम्ना सवर्णकरणं परम् ॥ ३८३ ॥ कुष्ठे विषादनं तैलम् । कम्पिल्लकनिशायुग्मैः शालनिर्यासचित्रकैः । पुरकीटारिसंयुक्तैः पालिकैः सुविचूर्णितैः ॥ ३८४ ॥ एकीकृत्य समैरेभिर्विषस्य च पलद्वयम् । आतपे स्थापयेद्धीमान् कटुतैलपरिप्लुतम् ॥ ३८५ ॥ विषादनमिदं तैलं लेपात्सिध्मविचर्चिके । हन्ति पामापचीव्यङ्गादुष्टव्रणभगन्दरान् ॥ ३८६ ॥

गदनिग्रहः । ६५ कुष्ठे जीवन्त्याद्यं तैलम् । जीवन्ती मञ्जिष्ठा दार्वी कम्पिल्लकः पयस्तुत्थम् । एष घृततैलपाकः सिद्धः सर्जरससंयुक्तः ॥ ३८७ ॥ देयः समधुच्छिष्टो विपादिका तेन शाम्यतेऽभ्यक्ता । चर्मैककुष्ठं किटिभं सिध्मं शाम्यत्यलसकं च ॥ ३८८ ॥ पामायां जीरकाद्यं तैलम् । जीरकस्य पलं पिष्टं सिन्दूरार्धपलं तथा । कटुतैलं पचेदेभिः सद्यः पामाहरं परम् ॥ ३८९ ॥ कृमिरोगे विडङ्गाद्यं तैलम् । विडङ्गानि स्नुहीक्षीरमर्कक्षीरं तथैव च । गुञ्जाफलानि गण्डीरं श्यामा निर्दहनी तथा ॥३९०॥ एतैर्गोमूत्रसंपिष्टैस्तैलं मूर्ध्नि निधापयेत् । कृमयः पूरणादेव नश्यन्त्यपि विमार्गगाः ॥ ३९१ ॥ वातरोगे गडूचीतैलम् । तुलां पचेज्जलद्रोणे गडूच्याः पादशेषितम् । क्षीरद्रोणयुतं कल्कैः पचेत्तैलाढकं शनैः ॥ ३९२ ॥ पिष्टैर्मधुकमञ्जिष्ठाजीवनीयैर्युतं तथा । कुष्ठैलागुरुमृद्वीकामांसीव्याघ्रीनखैर्नखैः ॥ ३९३ ॥ हरेणुश्रावणीव्योषशताह्वाशृङ्गिसारिवैः । त्वक्पत्रागुरुविक्रान्तास्थिरातामलकीघनैः ॥ ३९४ ॥ नतकेसरह्रीवेरपद्मकोत्पलचन्दनैः । सिद्धं तच्छनकैस्तैलं पानाभ्यञ्जनबस्तिषु ॥ ३९५ ॥ धन्यं पुंसवनं स्त्रीणां गर्भदं वातपित्तनुत् । तोदकम्परुजायामशिरःकम्पामयार्दितान् ॥ ३९६ ॥ हन्याद्रुणकृतान्दोषान् गडूचीतैलमुत्तमम् । वातरोगे द्वितीयं गडूचीतैलम् । अमृतायास्तुलाः पञ्च द्रोणेष्वष्टास्वपां पचेत् ॥३९७॥

३६ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [तैलाधिकारः पादशेषं तु सक्षीरं तैलस्यार्धाढकं पचेत् । एलामांसीनतोशीरसारिवाकुष्ठचन्दनैः ॥ ३९८ ॥ शतपुष्पाबलामेदामहामेदद्धिर्जीवकैः । काकोलीक्षीरकाकोलीश्रावण्यतिबलानखैः ॥ ३९९ ॥ महाश्रावणिजीवन्तीविदारीकपिकच्छुभिः । शतावरीतामलकीकर्कटाख्याहरेणुभिः ॥ ४०० ॥ वचागोक्षुरकैरण्डरास्नाकालासहायचरैः । द्विजीरकर्षमसहदारुमिश्रापि कार्षिकैः ॥ ४०१ ॥ मञ्जिष्ठायास्त्रिकर्षेण मधुकाष्टपलेन तु । कल्कैस्तत्क्षीणवीर्याग्निबलसंमूढचेतसः ॥ ४०२ ॥ उन्मादवेपापस्मारैर्युक्तांश्च प्रकृतिं नयेत् । वातव्याधिहरं श्रेष्ठं तैलामग्रममृताह्वयम् ॥ ४०३ ॥ वातरोगे सहचरं तैलम् । समूलशाखस्य सहाचरस्य तुलां समेतां दशमूलतश्च । पलानि पञ्चाशदभीरुतश्च पादावशेषं विपचेद्ग्रहेऽपाम् ॥४०४॥ तत्र सेव्यनखकुष्ठहिमैलास्पृग्विग्रयङ्गनलिकाम्बुशिलाजैः । लोहितानलदलोहमुरार्वैः कोपनामिशितुरुष्कनखैश्च ॥ ४०५॥ तुल्यक्षीरे पालिकैस्तैलपात्रं सिद्धं कृच्छ्रान् शीलितं हन्ति वातान् । कम्पाक्षेपस्तम्भशोषादियुक्तान् गुल्मोन्मादान् पीनसं योनिरोगान् ॥ ४०६ ॥ वातरोगे नीलसहचरतैलम् । सहचरहस्ती नीलोत्पलशतगात्रस्तृषातुरः पक्कितः । सलिलद्रोणतडागे सुतसधर्मांशुतप्त इव ॥ ४०७ ॥ तैलमक्षमतोऽसौ दद्यात्तैलाच्चतुर्गुणं च पयः । षट्कं प्रसूनबिसैन्धवकल्कैश्चाप्योनितैलितैः ॥४०८॥

एलामृणालकुष्ठप्रियङ्गुकाश्मीरपुरलोहैः । श्रीवेष्टकसर्जरसैश्चन्दनशैलेयरजनीभिः ॥ ४०९ ॥ दारुशताह्वापथ्यैः केसररसपेलवघनैश्च । तीर्णो मालतीकुसुमैः सहचरनीलाञ्जवनपतितः॥ ४१० मेदोस्थिमजमांशासृग्रुधिरशुक्रसंश्रयांश्चिरोत्पन्नान् । हन्याद्वातविकारानशीतिमेतन्महानीलम् ॥ ४११ ॥ वातरोगे दशमूलाद्यं तैलम् । दशाङ्घ्रिकेशरारिष्टब्राह्मीपाठाकटुत्रिकैः । शठीपुनर्नवाभार्गीसुरसाम्बुफलत्रिकैः ॥ ४१२ ॥ शङ्खपुष्पीत्वगेलार्कमुनिपादपपल्लवैः । अङ्कोटवरुणास्फोटशिरीषकटभीफलैः ॥ ४१३ ॥ कृमिघ्नमूलशम्पाकसर्पामरदारुभिः । प्रियङ्गुहिङ्गुमञ्जिष्ठासुमुखातन्दुलीयकैः ॥ ४१४ ॥ गिरिकर्णीवचाकुष्ठकङ्गुष्ठरजनीद्वयैः । मधुकसारसिन्धूत्थसितनीलोत्पलाम्बुदैः ॥ ४१५ ॥ कटुतैलं समैरेभिः पक्कं क्षीरे चतुर्गुणे । सोन्मादं हन्त्यपस्मारं पानाभ्यञ्जननावनैः ॥ ४१६ ॥ डाकिनीभूतवेतालनैगमेषादिकान् ग्रहान् । कृत्याभिचाररक्षांसि नाशयत्यखिलान्यपि ॥ ४१७ ॥ तैलमेतत्सुरेन्द्रेण नन्दस्य कथितं पुरा । बालस्य किल रक्षार्थ विष्णोरमिततेजसः ॥ ४१८ ॥ १ अनेकनीलपुष्पयुक्तं सहचरं शतपलमितं समूलपत्रशाखमुत्पाट्य खण्डशः प्रकल्पयित्वा संक्षुद्य द्रवद्वैगुण्यग्रहणविधानात् द्विद्रोणमिते जले प्रक्षिप्य तीव्रा- तपे शोषयेत् । पादशेषे कषाये गालयित्वा, तैलप्रस्थद्वयं, अष्टप्रस्थमितं दुग्धं, मदगन्धा.(सप्तपर्णी)दीनां मालतीपुष्पान्तानां प्रत्येकं कर्षमितानां कल्कं च दत्त्वा मन्दाग्निना तैलं साधयेदिति भावः ।

६८ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [तैलाधिकारः अभ्यज्य सर्वगात्राणि भोक्तव्यं रिपुवेश्मनि । तैलमभ्यञ्जनं श्रेष्ठं वसतोऽरातिसङ्कटे ॥ ४१९ ॥ अथ विलिप्तभगा भगशालिनी यदि रमेत नरं दिवसे शुभे । मदनसायकजर्जरितोरसो भवति तस्य तयाऽपहृतं मनः॥४२०॥ ताम्बूलमुखवासेषु व्यञ्जनाहारयोगतः । अनामिकाग्रसंयुक्तं वशीकरणमुत्तमम् ॥ ४२१ ॥ भग्ने गन्धतैलम् । रात्रौ रात्रौ तिलान् कृष्णान् वासयेदस्थिरे जले । दिवा दिवा शोषयित्वा गवां क्षीरेण भावयेत् ॥४२२॥ तृतीयं सप्तरात्रं तु भावयेन्मधुकाम्बुना । ततः क्षीरं पुनः पीत्वा सुशुष्कांश्चूर्णयेद्बुधः ॥ ४२३ ॥ काकोल्यादिं सयष्ट्याह्वं मञ्जिष्ठां सारिवां तथा । कुष्ठं सर्जरसं मांसीं सुरदारु सचन्दनम् ॥ ४२४ ॥ शतपुष्पां च संचूर्ण्य तिलचूर्णेन योजयेत् । पीडनार्थे प्रकर्तव्यं सर्वगन्धशृतं पयः ॥ ४२५ ॥ चतुर्गुणेन पयसा तत्तैलं विपचेद्भिषक् । एलामंशुमतीं पत्रं जीरकं तगरं तथा ॥ ४२६ ॥ रोध्रं प्रपौण्डरीकं च तथा कालानुसारिवाम् । शिरीषकं क्षीरशुक्लामनन्तां समधूलिकाम् ॥ ४२७ ॥ पिष्ट्वा शृङ्गाटकं चैव पूर्वोक्तान्यौषधानि च। एभिस्तद्विपचेत्तैलं शास्त्रविन्मृदुनाग्निना ॥ ४२८ ॥ एतत्तैलं सदा पथ्यं भग्नानां सर्वकर्मसु । आक्षेपके पक्षघाते तालुशोषे तथार्दिते ॥ ४२९ ॥ मन्यास्तम्भे शिरोरोगे कर्णशूले हनुग्रहे । बाधिर्ये तिमिरे चैव ये च स्त्रीषु क्षयं गताः ॥ ४३० ॥ पथ्यं पाने तथाऽभ्यङ्गे नस्ये बस्तिषु भोजने । ग्रीवास्कन्धोरसां वृद्धिरमुनैवोपजायते ॥ ४३१ ॥

गदनिग्रहः। ६९ मुखं च पद्मप्रतिमं ससुगन्धिसमीरणम् । गन्धतैलमिदं नाम्ना सर्ववातविकारनुत् । राजार्हमेतत्कर्तव्यं राज्ञामेव विचक्षणैः ॥ ४३२ ॥ इति श्रीसोढलग्रथिते गदनिग्रहे तैलाधिकारो द्वितीयः । अथातस्तृतीयश्चूर्णाधिकारः । गुल्मे हिङ्ग्वाद्यं चूर्णम् । हिङ्गु त्रिकटुकं पाठां हपुषामभयां सठीम् । अजमोदाजगन्धे च तिन्तिडीकाम्लवेतसम् ॥ १ ॥ दाडिमं पौष्करं धान्यमजाजीं चित्रकं वचाम् । द्वौ क्षारौ लवणे द्वे च चव्यं चैकत्र चूर्णयेत् ॥ २ ॥ चूर्णमेतत्प्रयोक्तव्यमन्नपानेऽप्यनत्ययम् । प्राग्भक्तमथवा पेयं मद्येनोष्णोदकेन वा ॥ ३ ॥ पार्श्वहृद्बस्तिशूलेषु गुल्मे वातकफात्मके । आनाहे मूत्रकृच्छ्रे च गुदयोनिरुजासु च ॥ ४ ॥ ग्रहण्यार्शोविकारेषु प्लीहपाण्डामयेऽरुचौ । उरोविबन्धे हिक्कायां श्वासे कासे गलग्रहे ॥ ५ ॥ भावितं मातुलुङ्गस्य चूर्णमेतद्रसेन वा । बहुशो गुटिकाः कार्याः कार्मुकाः स्युस्ततोऽधिकाः॥६॥ शूले द्वितीयं हिङ्ग्वाद्यं चूर्णम् । हिङ्गुग्रन्थिकधान्यकाग्निकवचाचव्याग्निपाठाः सठी वृक्षाम्लं लवणत्रयं त्रिकटुकं क्षारद्वयं दाडिमम् । पथ्यापुष्करवेतसाम्लहपुषाजाज्याजगन्धैः कृतं चूर्णं भावितमेतदार्द्रकरसे स्याद्बीजपूरस्य च ॥ ७ ॥ आध्मानग्रहणीविकारगुदजान् गुल्मानुदावर्तकान् प्रत्याध्मानगरोदराश्मरिरुजस्तूणीद्वयारोचकान् !

७० आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ चूर्णाधिकारः ऊरुस्तम्भमतिभ्रमं च मनसो बाधिर्यमष्ठीलिकां प्रत्यष्ठीलिकया सहापहरति प्राक्पीतमुष्णाम्बुना ॥ ८ ॥ रुक्कुक्षिवङ्क्षणकटीजठरान्तरेषु बस्तिस्तनांसफलकेषु च पार्श्वयोश्च । शूलानि नाशयति वातबलासजानि हिङ्ग्वाद्यमाद्यमिदमाश्विनसंहितायाम् ॥ ९ ॥ गुल्मे शार्दूलं चूर्णम् । हिङ्ग्राविडशुण्ठ्यजाजिविजयावाख्याभिधानामयै- श्चूर्णं कुम्भनिकुम्भमूलसहितैर्भागोत्तरं वर्धितैः । पीतं कोष्णजलेन कोष्ठकरुजागुल्मोदरादीन्नयं शार्दूलं प्रसमं प्रमथ्य हरति व्याधीन्मृगौघानिव ॥१०॥ गुल्मे नाराचं चूर्णम् । सिन्धूत्थपथ्याकणदीप्यकानां चूर्णानि तोयैः पिबतां कवोष्णैः। प्रयाति नाशं कफवातजन्मा नाराचनिर्भिन्न इवामयौघः ॥११॥ गुल्मे पूतीकाद्यं चूर्णम् । पूतीकपत्रगजचिर्मटचव्यवह्नि- व्योषं च संस्तरचितं लवणोपधानम् । दग्ध्वा विचूर्ण्य दधिमस्तुयुतं प्रयोज्यं गुल्मोदरश्वयथुपाण्डुगुदोद्भवेषु ॥ १२ ॥ गुल्मे हिङ्ग्वाद्यं चूर्णम् । हिङ्गुत्रिगुणं सैन्धवमस्मात्रिगुणं च तैलमैरण्डम् । तन्त्रिगुणरसोनरसं गुल्मोदावर्तशूलघ्नम् ॥ १३ ॥ श्वासे विजयं चूर्णम् । त्रिकत्रयं वचा हिङ्गुः पाठा क्षारो निशाद्वयम् । चव्यतिक्ताकलिङ्गाग्निशताह्वालवणानि च ॥ १४ ॥ अन्त्रिबिल्वाजमोदं च गणोऽष्टाविंशको मतः । एतानि समभागानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ॥ १५ ॥

३.] गदनिग्रहः । ७१ एरण्डतैलसंयुक्तं सद्यो लिह्यात्ततो नरः । बिडालपदकं चापि पिवेदुष्णेन वारिणा ॥ १६ ॥ श्वासं हन्यात्तथा शोषमर्शसि च भगन्दरम् । हृच्छूलं पार्श्वशूलं च बस्तिशूलमरोचकम् ॥ १७ ॥ प्लीहकासप्रमेहांश्च कामलां पाण्डुरोगताम् । आमवातमुदावर्त्तमन्त्रवृद्धिं गुदकृमीन् ॥ १८ ॥ हन्याच्च ग्रहणीरोगान् ये मया परिकीर्तिताः । महाज्वरोपसृष्टानां भूतोपहतचेतसाम् ॥ १९ ॥ अप्रजानां च नारीणां प्रजावर्धनमेव च । विजयं नाम चूर्णेदं सर्वव्याधिहरं परम् ॥ २० ॥ वातरोगे अजमोदाद्यं चूर्णम् । अजमोदमरिचपिप्पलिविडङ्गसुदारुचित्रकशताह्वाः । सैन्धवपिप्पलिमूलं भागा नवस्य पलिकाः स्युः ॥ २१ ॥ शुण्ठी दशपलिका स्यात्पलानि तावन्ति वृद्धदारुकस्यापि । अभया पलानि पञ्च सर्वाण्येकत्र कारयेच्चूर्णम् ॥ २२ ॥ समगुडवटकानदतस्तच्चूर्णं कोष्णवारिणा पिबतः । नश्यन्त्यामानिलजाः सर्वे रोगाः सुदारुणाः शीघ्रम् ॥२३॥ विश्वाचीप्रतूनीतूनीरोगाश्च गृध्रसी चोग्रा । कटिपृष्ठगुदस्फुटनं स्फुटनं चैवास्थिजङ्घयोस्तीव्रम् ॥ २४ ॥ श्वयथुः स्तब्धोऽङ्गसन्धिषु ये चान्ये चामवातसंभूताः । सर्वे प्रयान्ति नाशं तम इव सूर्यांशुविध्वस्तम् ॥ २५ ॥ क्षुद्बोधमरोगित्वं स्थिरयौवनतां च वलीपलितनाशम् । कुरुते च तदभ्यासाद्बहूनन्यानपि गुणांश्च ॥ २६ ॥ वातरोगे आभाद्यं चूर्णम् । आभा रास्ना गडूची च शतावर्यां महौषधम् । शतपुष्पाऽश्वगन्धा च हपुषा वृद्धदारकम् ॥ २७ ॥

७२ आयुर्वेदग्रन्थमाला । [ चूर्णाधिकारः यवानी चाजमोदं च समभागानि कारयेत् । सूक्ष्मचूर्णमिदं कृत्वा बिडालपदकं पिबेत् ॥ २८ ॥ मद्यैर्मांसरसैर्युषैस्तत्रेणोष्णोदकेन वा । सर्पिषा वापि लेह्यं तु दधिमण्डेन वा पुनः ॥ २९ ॥ अस्थिसन्धिगतं वायुं स्नायुमज्जाश्रितं तथा । कटिग्रहं गृध्रसीं च मन्यास्तम्भं हनुग्रहम् ॥ ३० ॥ ये च कोष्ठगता रोगास्तांश्च सर्वान् प्रणाशयेत् । आमाद्यं नाम चूर्णेदं सर्वव्याधिविनाशनम् ॥ ३१ ॥ अतिसारे कपित्थाष्टकम् । यवानीपिप्पलीमूलचातुर्जातकनागरैः । मरिचेन्द्रयवाजाजीधान्यसौवर्चलैः समैः ॥ ३२ ॥ वृक्षाम्लधातकीकृष्णाबिल्वदाडिमदीप्यकैः । त्रिगुणैः षड्गुणसितैः कपित्थाष्टगुणीकृतैः ॥ ३३ ॥ चूर्णोऽतिसारग्रहणीक्षयगुल्मगलामयान् । कासश्वासाग्निसार्दार्शःपीनसारोचकाञ्जयेत् ॥ ३४ ॥ ग्रहण्यां द्वितीयं कपित्थाष्टकम् । कनकत्रुटिवराङ्गविश्वौषधं धान्यका चव्याजाजीयवान्यश्च तुल्यांशकाः । मरिचदहनदाडिमं धातकी चुक्रिका बिल्वसौवर्चलं पिप्पलीमूलवृक्षाम्लकम् ॥ ३५ ॥ अपरमपि कपित्थाष्टकं षड्गुणा पिप्पली सर्वतुल्यांशका शर्करा । ग्रहणिगदनाशनं वह्निसन्दीपनं कासहृद्रोगगुल्मार्शसां नाशनम् ॥ ३६ ॥ ग्रहण्यां दाडिमाष्टकम् । कर्षोन्मिता तुगाक्षीरी चातुर्जातं द्विकार्षिकम् । यवानीधान्यकाजाजीग्रन्थिव्योषं पलाशकम् ॥ ३७ ॥

३.] गदनिग्रहः । ७३ पलानि दाडिमादष्टौ सितायाश्चैकतः कृतः । गुणैः कपित्थाष्टकवच्चूर्णोऽयं दाडिमाष्टकः ॥ ३८ ॥ अतिसारे द्वितीयं दाडिमाष्टकचूर्णम् । दाडिमस्य पलान्यष्टौ चातुर्जातं पलद्वयम् । अजाजीनां पलार्धं तु पलार्धं धान्यकस्य च ॥ ३९ ॥ पृथक्पलांशकान् भागान् त्रिकटोग्रन्थिकस्य च । त्वक्क्षीरी वालकं चैव दद्यात्कर्षसमान् भिषक् ॥ ४० ॥ शर्करायाः पलान्यष्टौ तदेकस्थं विचूर्णयेत् । आमातीसारशमनं कासहृत्पार्श्वशूलनुत् ॥ ४१ ॥ हृद्रोगमरुचिं गुल्मं ग्रहणीमग्निमार्दवम् । प्रयुक्तो नाशयत्येष चूर्णोऽयं दाडिमाष्टकः ॥ ४२ ॥ गलरोगे एलाद्यं चूर्णंम् । एला त्वग्दलनागपुष्पमरिचं स्यात्पिप्पली नागरं भागैर्भागविवर्धितं क्रमयुतैः सर्वैश्च तुल्या सिता । एतच्चूर्णमजीर्णगुल्मजठरेऽप्यर्शःसु हृद्रोगिषु कासश्वासिषु रक्तपित्तिषु हितं कण्ठे विकाराश्च ये ॥४३॥ अरोचके वृद्धैलाद्यं चूर्णम् वृद्धैला पिप्पलीमूलं चव्यचित्रकनागरम् । मरिचं दीप्यकं चैव वृक्षाम्लं चाम्लवेतसम् ॥ ४४ ॥ अजमोदाऽजगन्धा च कपित्थं चार्थकार्षिकम् । अत्यन्तपरिशुद्धायाः शर्करायाश्चतुष्पलम् ॥ ४५ ॥ चूर्णं सेव्यमिदं पुम्भिः परमं रुचिवर्धनम् । प्लीहकासमथार्शांसि श्वासशूलं वमिज्वरम् ॥ ४६ ॥ निहन्ति दीपयत्यग्निं बलवर्णकरं परम् । वातानुलोमनं हृद्यं कण्ठजिह्वाविशोधनम् ॥ ४७ ॥

७४ आयुर्वेदौयग्रन्थमाला । [ चूर्णाधिकारः अरोचके कर्पूराद्यं चूर्णम् । कर्पूरचोचकङ्कोलजातीफलदलाः समाः । लवङ्गनागमरिचकृष्णाशुण्ठ्यो विवर्धिताः ॥ ४८ ॥ चूर्णं सितासमं हृद्यं रोचनं क्षयकासजित् । वैस्वर्यश्वासगुल्मार्शश्छर्दिकण्ठामयापहम् ॥ ४९ ॥ प्रयुक्तं चानपाने हि भेषजद्वेषिणां वरम् । अरोचके त्वगेलाद्यं चूर्णम् । त्वगेलाव्योषधान्याम्लनागकेसरजीरकम् । लवलीफलकङ्कोलं लवङ्गं जातिपत्रिका ॥ ५० ॥ भागानिमान् समान् कृत्वा दद्याद्विगुणितां सिताम् । ईषत्कर्पूरसंयुक्तं चूर्णं रुचिकरं परम् ॥ ५१ ॥ गुल्मे त्रिलवणाद्यं चूर्णम् । त्रिलवणहपुषाजमोदाजगन्धावचाहिङ्गुपाठोपकुञ्चीशठी जी- रकाजाजिकुस्तुम्बरीवाष्पिकाः कारवी तुम्बरुः स्वर्जिका या- वशूको जटा पौष्करं दाडिमं तिन्तिडीकं विडङ्गानि भार्गी वरी वेधको, मिशिमरिचगजोपकुल्याऽभया पञ्चकोलं निकुम्भा विशाला यवानी सुराह्वं च तत्सर्वमेकत्र चूर्णीकृतं बीजपूरार्द्रके- णासकृद्भावितं यः पिबेत्प्रातराहारकालेऽथवा मासमात्रं हिताशी नरः। प्लुतमशिशिरवारिणा जीर्णमद्येन तक्रेण मूत्रेण कोलाम्भ- सा मस्तुना सर्पिषौष्ट्रेण दुग्धेन कौलत्थयूषेण वा क्षारनिश्चोत- तोयेन वा दाडिमाद्वा रसेनात्मवानेभिरेवौषधैः साधितं वा घृतं, हृदयगुदकटीयकृत्प्लीहजं तस्य शूलं प्रणश्येतथा गुल्मविष्टम्भ- दुर्नामकृच्छ्रोदराध्मानहिध्मारुचिश्लीपदश्वासकासाः प्रपक्तुं च शक्तो भवेत्पावकः प्राश्यमानानि पाषाणचूर्णान्यपि ॥ ५२ ॥ १ अत्र दण्डकाख्यश्छन्दः । तत्र प्रथमं द्वौ न गणौ, अनन्तरं द्वाविंशती रगणा ज्ञेयाः ।

३.] गदनिग्रहः। ७५ अरोचके सूक्ष्मैलाद्यं चूर्णम् । सूक्ष्मैला केसरं त्वक् पत्रं तालीसकं तुगा । पृथ्विका दाडिमं धान्यं जीरकं च द्विकार्षिकम् ॥५३॥ पिप्पल्यः पिप्पलीमूलं चव्यचित्रकनागरम् । मरिचं दीप्यकं चैव वृक्षाम्लं साम्लवेतसम् ॥ ५४ ॥ अजमोदाजगन्धे च दधित्थं चेति कार्षिकम् । प्रदेयमिह शुद्धायाः शर्करायाश्चतुष्पलम् । चूर्णमग्निप्रदं ह्येतत्परमं रुचिवर्धनम् ॥ ५५ ॥ अरोचके लवङ्गाद्यं चूर्णम् । लवङ्गकङ्कोलमुशीरचन्दनं शुद्धं सनीलोत्पलकृष्णजीरकम् । एला सकृष्णाऽगुरुभृङ्गकेसरं कणा सविश्वा नलदं सहाम्बुना ॥ ५६ ॥ कर्पूरजातीफलवंशरोचनाः सिताष्टभागं समसूक्ष्मचूर्णितम् । सुरोचनं तर्पणमग्निदीपनं बलप्रदं वृष्यतमं त्रिदोषजित् ॥ ५७ ॥ उरोविवन्धं तमकं गलग्रहं सकासहिध्मारुचियक्ष्मपीनसम् । ग्रहण्यतीसारमथासृजः क्षयं प्रमेहगुल्मांश्च निहन्ति सत्वरम् ॥ ५८ ॥ अरुचौ द्वितीयं लवङ्गाद्यं चूर्णम् । लवङ्गजातीफलपिप्पलीनां भागं समं कर्षमितं प्रकुर्यात् । पलार्धमेकं मरिचस्य दद्यात्पलानि चत्वारि महौषधस्य ॥५९॥ सितासमं चूर्णमिदं प्रयोजयेत्प्रसह्य रोगान्प्रबलाभिहन्यात् । कासक्षयारोचकमेहगुल्ममर्शांसि चोग्रान्यग्रहणीप्रदोषान् ॥६०॥

७६ आयुर्वेदौयग्रन्थमाला । [ चूर्णाधिकारः हृत्कण्ठनासावदनप्रवोधं करोति सन्दीपयते च वह्निम् । तृतीयं लवङ्गाद्यं चूर्णम् । लवङ्गकङ्कोलवणावराङ्गातालीसचव्यत्रुटिग्रन्थिकौन्त्यः । शृङ्गेलवालुं लवली तुरङ्गी सकेसरा सोषणपत्रिका च ॥ ६१ ॥ द्विदाडिमं तिन्तिडिकोलमम्लं रोध्रत्वचा तूणभवं च तैलम् । कर्शांशमानानि पलं च शुण्ठ्याः सिता समांशा कलचन्द्रसंज्ञः ६२ लवङ्गनामा रुचिषक्तिदाता सुगन्धी हृद्यः क्षयरोहन्ता । बलाग्निसंवर्धन एष चूर्णो वरः प्रयोज्यो नृपतेर्हिताय ॥ ६३ ॥ रक्तपित्ते चन्दनाद्यं चूर्णम् । चन्दनं नलदं रोध्रमुशीरं पद्मकेसरम् । नागपुष्पं तथा बिल्वं भद्रमुस्तं सशर्करम् ॥ ६४ ॥ ह्रीवेरं चैव पाठा च कुटजस्य फलं त्वचम् । शृङ्गवेरं चातिविषा धातकी च रसाञ्जनम् ॥ ६५ ॥ आम्रास्थि जम्बूसारं च तथा मोचरसोद्भवम् । नीलोत्पलं समङ्गा च सूक्ष्मैला दाडिमत्वचः ॥ ६६ ॥ चतुर्विशतिरेतानि समभागानि कारयेत् । तन्दुलोदकसंयुक्तं क्षौद्रेण सह योजयेत् ॥ ६७ ॥ चलतां चामगर्भाणां स्तम्भनं परमुच्यते । अश्विभ्यां विहितं पूर्वं रक्तपित्तविनाशनम् ॥ ६८ ॥ हितं लोहितपित्तिनामर्शस्सु लोहितेषु च । मूर्च्छातमोपसृष्टानां तृषार्तानां च दापयेत् ॥ ६९ ॥ प्रतिश्याये व्योषादिचूर्णम् । व्योषचित्रकतालीसतन्तिडीकाम्लवेतसैः । अजाजीचव्यतुल्यांशैरेलात्वक्पत्रपादिकैः ॥ ७० ॥ १ 'कर्मूवलीसंभूतं तोयं तूणोद्भवं विदुः । महाभिकरं तच्च दन्तदार्ढ्यकरं परम् ॥' इति हस्तलिखितपुस्तके टिप्पणमुपलभ्यते ।

३.] गदनिग्रहः । ७७ व्योषादिकमिदं नाम पुराणगुडसंयुतम् । पीनसश्वासकासघ्नं रुचिस्वरकरं परम् ॥ ७१ ॥ शोषे षाडवं चूर्णम् । पिप्पलीनां शतं चैकं द्वे शते मरिचस्य च । सिता पलचतुष्कं च नागरार्धपलं तथा ॥ ७२ ॥ धान्यसौवर्चलाजाजीत्वगेलाश्चार्धकार्षिकाः । कोलदाडिमवृक्षाम्लयवान्यम्लवेतसः ॥ ७३ ॥ कार्षिकांश्चूर्णयेत्सर्वान् हृद्यं त्वन्नप्ररोचकम् । प्लीहहृद्ग्रहणीदोषपञ्चकासनिबर्हणम् ॥ ७४ ॥ षाडवं नाम गुल्मार्त्तिविबन्धानाहशूलनुत् । शोषे महाषाडवं चूर्णम् । तालीसोषणचव्यनागलवणैस्तुल्यांशकैर्द्विस्ततः कृष्णाग्रन्थिकतिन्तिडीकहुतभुक्त्वग्जीरकाख्यैर्युतः । विश्वैलाबदराम्लवेतसघनैर्धान्याजमोदायुतै- र्द्व्यंशैर्दाडिमबीजपादसहितैः श्रेष्ठः सितार्धांशकः ७५ कण्ठास्योदरहृद्विकारशमनः कायाग्निसन्दीपनो गुल्माध्मानविषूचिकागुदरुजाश्वासकृमिच्छर्दिहां । कासारुच्यतिसारमूढमरुतां हृद्रोगिणां कीर्तित- श्चूर्णोऽयं भिषजामतीव दयितः ख्यातो महाषाडवः ७६ अरोचके दाडिमाद्यं चूर्णम् । द्वे पले दाडिमादष्टौ खण्डाद्व्योषात्पलत्रयम् । त्रिसुगन्धिपलं चैकं चूर्णमेतच्च कारयेत् ॥ ७७ ॥ रोचनं दीपनं स्वर्यं पीनसश्वासकासजित् । कासे लघुतालीसाद्यं चूर्णम् । तालीसपत्रं मरिचं नागरं पिप्पली शुभा ॥ ७८ ॥ यथोत्तरं भागवृद्ध्यास्त्वगेले चार्धभागिके ।

पिप्पल्याष्टगुणा चात्र प्रदेया सितशर्करा ॥ ७९ ॥ श्वासकासारुचिहरं चूर्णं दीपनकं परम् । हृत्पाण्डुग्रहणीदोषप्लीहशोफज्वरापहम् ॥ ८० ॥ छर्द्यतीसारशूलघ्नं मूढवातानुलोमनम् । कल्पयेद्गुटिकां चैव चूर्णं पक्त्वा सितोपलाम् ॥ ८१ ॥ गुटिका ह्यग्निसंयोगाच्चूर्णाल्लघुतरा मता । गुल्मे शार्दूलं चूर्णम् । भागवृद्ध्युत्तरं हिङ्गुवचाविडमहौषधम् ॥ ८२ ॥ यवानीमभयां चैव चूर्णं मस्वादिभिः पिबेत् । विबन्धानाहशूलार्शोवर्ध्मश्वासोदरापहम् ॥ ८३ ॥ ग्रहणीरोगशूलघ्नं शार्दूलं नाम दीपनम् । उदरे नारायणं चूर्णम् । यवानी त्रिफला धान्यं हपुषा सोपकुञ्चिका ॥ ८४ ॥ पृथ्वीका पिप्पलीमूलमजगन्धा शठी वचा । शताह्वा जीरकं व्योषं स्वर्णक्षीरी सचित्रका ॥ ८५ ॥ द्वौ क्षारौ पौष्करं मूलं कुष्ठं लवणपञ्चकम् । विडङ्गं च समांशानि दन्तीभागत्रयं तथा ॥ ८६ ॥ त्रिवृद्विशाले द्विगुणे सातला च चतुर्गुणा । एष नारायणो नाम चूर्णो रोगगणापहः ॥ ८७ ॥ एनं प्राप्य निवर्तन्ते रोगा विष्णुमिवासुराः । तक्रेणोदरिभिः पेयो गुल्मिभिर्बदराम्बुना ॥ ८८ ॥ आबद्धवाते सुरया वातरोगे प्रसन्नया । दधिमण्डेन विट्सङ्गे दाडिमाम्बुभिरर्शसि ॥ ८९ ॥ परिकर्तरि तिक्ताम्लैरूष्णाम्भोभिरजीर्णके । भगन्दरे पाण्डुरोगे कासे श्वासे गलग्रहे ॥ ९० ॥ दंष्ट्राविषे मूलविषे सगरे कृत्रिमे विषे । गवाक्षीसिंहकोष्टेन पेयमेतद्विरेचनम् ॥ ९१ ॥

३.] गदनिग्रहः । ७९ उदरे हपुषाद्यं चूर्णम् । हपुषां काञ्चनक्षीरीं त्रिफलां कटुरोहिणीम् । नीलिनीं त्रायमाणां च सप्तलां त्रिवृतां वचाम् ॥ ९२ ॥ सैन्धवं काचलवणं पिप्पलीं चेति चूर्णयेत् । दाडिमत्रिफलामांसरसमूत्रसुखोदकैः ॥ ९३ ॥ पेयोऽयं सर्वगुल्मेषु प्लीह्नि सर्वोदरेषु च । श्वित्रकुष्ठेष्वजरके सदने विषमाग्निषु ॥ ९४ ॥ शोफार्शःपाण्डुरोगेषु कामलायां हलीमके । वातपित्तकफोद्भूतान् विकारान् सन्निवारयेत् ॥ ९५ ॥ उदरे नाराचकं चूर्णम् । विडङ्गाजाजिकाचव्यत्रिफलाधान्यकं वचा । द्वौ क्षारौ पञ्चलवणं ग्रन्थिकं पुष्करं शठी ॥ ९६ ॥ यवानी कुञ्चिकी कुष्ठं विशाला धान्यकं वचा । शतपुष्पाऽजगन्धा च हेमक्षीरी सनीलिका ॥ ९७ ॥ हपुषा त्रिवृता दन्ती सातला द्विगुणोत्तरा । चूर्णं नाराचकं पीतं मद्यमस्त्वम्लकाञ्जिकैः ॥ ९८ ॥ गुल्मार्शोग्रहणीरोगान् श्वासकासोदराञ्जयेत् । उदरे सुवर्णसमकं चूर्णम् । पञ्चकोलं समरिचं द्वौ क्षारौ त्रिफला वचा ॥ ९९ ॥ यवानी कुञ्चिका हिङ्गु तिन्तिडीकाम्लवेतसौ । धान्याजगन्धात्रायन्तीदाडिमं सयवाग्रजम् ॥ १०० ॥ कटुका कौटजं बीजं सैन्धवं च समान् पृथक् । त्रिवृता सप्तला दन्ती कम्पिल्लो नीलिकाऽभया ॥ १०१ ॥ स्वर्णक्षीरी च द्विगुणा सर्वमेकत्र चूर्णयेत् । उष्ट्रमूत्रे तथा गव्ये सप्ताहं परिभावयेत् ॥ १०२ ॥ द्विगुणां शर्करां चात्र दापयेत्तत्पिबेत्त्र्यहम् । गोमूत्रत्रिफलाक्षाररसैर्मद्यैः सुखाम्बुना ॥ १०३ ॥

८२ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ चूर्णाधिकारः

गुल्मे द्वितीयमग्निमुखं चूर्णम् । चित्रकहपुषाग्रन्थिकसैन्धवसौवर्चलाजमोदाभिः । बिडधान्यसठीपुष्करकर्कूराजाजितिन्तिडीकैश्च ॥ १२५॥ चव्ययवानीदाडिमपृथ्वीकैलाम्लवेतसैश्च समैः । अग्निमुखोऽयं चूर्णः काञ्जिकमस्तूष्णवारिसीधूनाम् १२६ पीतोऽन्यतमेन नृभिर्गुल्मारुचिवाह्रिसादर्शूलानि । दुर्नामप्लीहोदरकफवातगदान्विनाशयति ॥ १२७ ॥

गुल्मे बृहदग्निमुखं चूर्णम् । द्वौ क्षारौ चित्रकं पाठा विडङ्गं लवणानि च । सूक्ष्मैला तगरं भार्गी कारवी हिङ्गु पौष्करम् ॥ १२८॥ सठी दार्वी त्रिवृन्मुस्ता वचा चेन्द्रयवास्तथा । धात्रीजी रकवृक्षाम्लश्रेयस्यः सोपकुञ्चिकाः ॥ १२९ ॥ अम्लवेतसमम्लीका दाडिमं सक्रडुत्रयम् । भल्लातकाजमोदं च यवानी सुरदारु च ॥ १३० ॥ अभयाऽतिविषा चव्या हपुषारग्वधस्तथा । तिलमुष्ककशिग्रूणां कोकिलाक्षपलाशयोः ॥ १३१ ॥ क्षाराम्यूनि तुल्यानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् । लौहकिट्टं च सप्ताहं तप्तं गोमूत्रसेचितम् ॥ १३२ ॥ विद्वान्सुभावितं कृत्वा योगेऽस्मिन्रिक्षिपेत्ततः । मातुलुङ्गरसेनैव भावयेत्तु दिनत्रयम् ॥ १३३ ॥ दिनत्रयं तु शुक्तेन तथाऽऽर्द्रकरसेन च । सुभावितं ततः कृत्वा भक्तमध्ये प्रयोजयेत् ॥ १३४ ॥ एषोऽग्निकल्पचूर्णस्तु नाशयत्यचिराद्गदान् । अजीर्णकं तथाऽऽनाहं पञ्च गुल्मान् सुदुस्तरान् ॥ १३५॥ ग्रहणीपाण्डुरोगांश्च श्वासकासांश्च दारुणान् । अपस्मारं तथोन्मादं विभ्रमं च मदालयम् ॥ १३६ ॥

३.] गदनिग्रहः । ८३ प्रणोदत्युल्बणानेतानष्टमग्निं च दीपयेत् । समस्तव्यञ्जनोपेतं भक्तं कृत्वा तु भोजने ॥ १३७ ॥ प्रदद्यादस्य चूर्णस्य विडालपदकं भिषक् । ततस्तद्भवतां याति कोष्णत्वं च प्रपद्यते ॥ १३८ ॥ एतदग्निमुखं चूर्णं चूर्णराजो निगद्यते । ब्रह्मणा निर्मितं ह्येतदश्विभ्यां परिकीर्तितम् ॥ १३९ ॥ अग्निमान्द्ये वैश्वानरं चूर्णम् । लवणयवानीदीप्यककणनागरमुत्तरोत्तरं वृद्धम् । सर्वसमांशा पथ्या चूर्णो वैश्वानरः साक्षात् ॥ १४० ॥ गुल्मे द्वितीयं वैश्वानरं चूर्णम् । सैन्धवलवणात्कर्षौ द्वौ च यवान्यास्त्रयोऽजमोदायाः । पिप्पल्याश्चापि पलं पञ्चकर्षाणि शुण्ठ्याश्च ॥१४१ ॥ द्वादश हरीतकीनां चूर्णमिदं कारयेच्छ्लक्ष्णम् । मद्योष्णोदकयूषैः पिबेद्धि तक्रेण सर्पिषा वापि ॥१४२॥ गुल्मे तथा रुजायां पार्श्वोदरबस्तियोनिशूलेषु । वातानुलोमनकरं चूर्णं वैश्वानरं नाम ॥ १४३ ॥ गुल्मे तृतीयं वैश्वानरं चूर्णम् । माणिमन्थस्य भागौ द्वौ यवान्यास्तद्वदेव च । भागास्त्रयोऽजमोदाया नागराद्भागपञ्चकम् ॥ १४४ ॥ दश चैव हरीतक्याः सूक्ष्मचूर्णीकृताः शुभाः । मस्त्वारनालमद्येन सर्पिषोष्णोदकेन वा ॥ १४५ ॥ पीतं जयत्यामवातं गुल्मं हृद्वस्तिजं गदम् । वातानुलोमनं श्रेष्ठं चूर्णं वैश्वानरं स्मृतम् ॥ १४६ ॥ अग्निदीप्त्यर्थे ज्वालामुखं चूर्णम् । हिङ्ग्वम्लवेतसकटुत्रिकचित्रकेभ्यः सक्षारपौष्करफलत्रिकदाडिमेभ्यः ।

८४ आयुर्वेदियग्रन्थमाला । [चूर्णाधिकारः कर्षान्पृथग्गुडपलान्यवचूर्ण्य बद्ध्वा ज्वालामुखोऽयमनलस्य करोति दीप्तिम् ॥ १४७ ॥ उदावर्ते नाराचकं चूर्णम् । हिङ्गु कुष्ठं वचा चैव स्वर्जिका बिडमेव च । एको द्वावथ चत्वारस्तथाऽष्टौ षोडशैव च ॥ १४८ ॥ यथाक्रमकृतान् भागांश्चूर्णमानाहभेदनम् । एष नाराचविवृतो योगो नाराचको मतः ॥ १४९ ॥ उदावर्तेषु शूलेषु गुल्मेष्वथ भगन्दरे । हृद्रोगे च प्रमेहे च योगोऽयं शमनः परः ॥ १५० ॥ सारस्वतं चूर्णम् । कुष्ठाश्वगन्धसैन्धवपिप्पलिमरिचं द्विजीरकं शुण्ठी । पाठाऽजमोदसहिता समभागा चूर्णिता च वचा १५१ प्रातर्मधुसर्पिभ्यां बिडालपदमात्रमेतदवलिह्य । सप्ताहं पथ्याशी किन्नरमधुरस्वरो भवति मर्त्यः॥१५२॥ द्विगुणीकृते च तस्मिन्मेधावी भवति मृष्टवाक्यश्च । त्रिगुणीकृते च तस्मिञ्छ्लोकसहस्रं पठत्याशु ॥ १५३ ॥ दुर्मेधसः किलायं भिक्षोराचार्यलोकसेनेन । अप्रार्थितेन दत्तो योगवरो नन्दनविहारे ॥ १५४ ॥ बृहत्सारस्वतं चूर्णम् । कुष्ठाश्वगन्धे लवणाजमोदे द्वे जीरके त्रीणि कटूनि पाठा । माङ्गल्यपुष्पी च समानि चूर्णं कृत्वा तु चूर्णेन वचोद्भवेन १५५ तुल्येन युक्तं बहुशो रसेन तद्भावितं ब्रह्मविनिर्मितायाः । सर्पिर्मधुभ्यां च ततोऽक्षमात्रं लिह्यान्नरः सप्तदिनं हिताशी १५६ सौस्वर्यमिच्छन्मनसश्च धैर्यं मेधां तथेच्छन्द्विगुणं च कालम् । पठेन्नरः श्लोकसहस्रमह्ना तद्द्ब्रह्मयुक्तं त्रिगुणं च कालम्॥१५७॥ १ प्रत्येकं कर्षमितान् हिङ्ग्वादीनां यावन्तः कर्षास्तावन्ति गुडपलानीत्यर्थः ।

३.] गदनिग्रहः । ८५ सारस्वतमिदं चूर्णं ब्रह्मणा निर्मितं स्वयम् । जगद्धितार्थं लोकानां दुर्मेधसां विचेतसाम् ॥ १५८ ॥ अर्शोरोगे यवानिकाद्यं चूर्णम् । यवान्यतिविषा कुष्ठं वचा हिङ्गु हरीतकी । कत्तृणं रोहिषं मुस्तं रास्ना विबुधदारु च ॥ १५९ ॥ पिप्पल्यः शृङ्गवेरं च मरिचं चव्यचित्रकौ । मातुलुङ्गस्य मूलानि पलाशमूलकानि च ॥ १६० ॥ त्रिफला पुष्करसठी सूक्ष्मैला त्वग्हरीतकी । अजाजी चेति तच्चूर्णं पिबेदुष्णोदकासवैः ॥ १६१ ॥ एतदर्शोविबन्धानां प्रयोगादमृतोपमम् । श्वासकासे बिभीतकाद्यं चूर्णम् । बिभीतकं सातिविषं भद्रमुस्तं च पिप्पली । भार्गी च शृङ्गवेरं च सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ॥ १६२ ॥ तानि चूर्णानि मद्येन पीतान्युष्णोदकेन वा । नाशयन्ति नृणां क्षिप्रं श्वासकासापतन्त्रकान् ॥ १६३ ॥ हिक्काकासे रेणुकाद्यं चूर्णम् । हरेणुश्चोरकं मुस्तं सूक्ष्मैलासठिनागरम् । त्वगेला पुष्करं शृङ्गी ह्रीवेरागरुकेसरम् ॥ १६४ ॥ यवान्यामलकी भार्गी पिप्पली सुरसा तथा । सिताचतुर्गुणं चूर्णं तत्पीतं लीढमेव वा ॥ १६५ ॥ अन्नपानप्रयुक्तं वा भक्षितं वापि केवलम् । कासहिक्काज्वरश्वासपार्श्वशूलं च नाशयेत् ॥ १६६ ॥ हिक्काश्वासे सुरसाद्यं चूर्णम् । सुरसा चोरकं शृङ्गी सूक्ष्मैला पुष्करं सठी । पिप्पलीत्वग्विडाक्षारशुण्ठीहिङ्ग्वम्लवेतसम् ॥ १६७ ॥ भार्गी तामलकी जीवा वृक्षाम्लश्चेति चूर्णितम् । हिक्काश्वासविबन्धाशःकासहृत्पार्श्वशूलनुत् ॥ १६८ ॥ ८