भारतकोश
संग्रह पर लौटें

हम्मीर रासो (कवि जोधराज - रणथम्भौर हम्मीर देव का शरणागत धर्म एवं शौर्य इतिहास)

Hammir Raso of Jodhraj on Ranthambore Defense

कवि जोधराज द्वारा

DevanagariHindipublished258 पृष्ठ

हम्मीररासो १११ सवाभार नित करन¹ कनक बिप्रन कौं² दीनौँ³ । रह्यौ न रहिए⁴ कोय देव नर नाग सुचीनौँ ॥ यह बात⁵ राव हम्मीर सूँ राणी इम आसा कही । जो भए चक्कवै मंडली सुनो⁶ रांव दीखै नहीं⁷ ॥ ६७३ ॥ दोहरा छंद धन जोबन नर की दसा, सदा न एक बिहाय । पाख⁸ पाँच ससि की कला, घटत घटत⁹ बढ़ि जाय* ॥ ६७४ ॥ राखि सरण सेख न तजो, तजो सीस गढ़ बेगि । हठ न तजो पतसाह साँ, गहि कर तजो न तेगि ॥ ६७५ ॥ जितो ईस तुम्ह बर दियौ, अब फिर चाहत काय । करो जंग पतसाह सौँ, सनमुख सार समाय ॥ ६७६ ॥ जीवन¹⁰ मरन संजोग जग¹¹, कौन मिटावै ताहिं । जो जन्मै संसार मैं अमर¹² रहै नहिं आहि ॥ ६७७ ॥ कोउ सदा नहिं थिर रहै, नर तरु गिरवर गाँव । करयौ राज रणथंभ को¹³, अपना¹⁴ तन परमाँन ॥ ६७८ ॥ कहाँ जैत कहँ सूर कहँ, कहँ सोमेश्वर राण । कहाँ गए प्रथिराज जे, जीति साह दल आण ॥ ६७९ ॥ कहाँ जैत कहँ सूर प्राँथ, जिन गहे गौरी साह । होतब मिटै न जगत मैं, किज्जिय¹⁵ चिंता काइ ॥ ६८० ॥ होतब मिटै न जगत मैं, कीजे चिंता कोहि । १ प्रत्थि । २ कहैं । ३ दिन्नव । ४ रहिहैं । ५ बत्त । ६ कहो । ७ कहीं । ८ पख, पक्ख, पाखि । ९ बढ़त । १० जाँमण । ११ जे । १२ अमर न कोई आहि । अमर न कोउ रहाहि । १३ गढ़ । १४ हम अपनै (अप्पन) तप नाँम । १५ कीजे । * पाखि पाखि ससि कला ज्यों घटत बहुरि बढ़ि जाय । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

१२० हम्मीररासो आसा कहै हमीर सोँ, अब चूको मति सोहि ॥ ६८१ ॥ बिछुरन मिलन सँजोग जग, सब मैं यह बिधि सोह । आसा कहै हमीर सह, हम तुम भया बिछोह ॥ ६८२ ॥ धन्य बंस जिहिं जन्म तब, राव सराहत तांहिं । और कौन तुम बिन त्रिया, बचन कहै समुझाय ॥ ६८३ ॥ धन्नि पतिव्रता नारि तू, राव सराहत आप । अवर कौन तुम बिन त्रिया, कहै बचन बिन पाप ॥ ६८४ ॥ राखि सेख सरणौ तजौं, कुल लाजै चहुवाण । तुम साकौ गढ़१ कीजियौ२, निरखि साह नीसाण ॥ ६८५ ॥ लीन३ परिक्षा बहुत मैं, तू छत्री कुलवाल । तुव४ मत मैं देख्यौ५ सुदृढ़, यही बात६ यहि काल ॥ ६८६ ॥ सुने राव कै बचन तब, परी धरनि७ मुरझाय । निठुर बचन मुख तैं जु कहि, तजि रणबास रिसाय ॥ ६८७ ॥ हम पतिबरता पुरुष बिन, कौन दिसा चित कौ धरैं । आसा कहै हमीर सोँ, तुम पहला साकौ करैं ॥ ६८८ ॥ छप्पय छंद खोलि सकल भंडार तुरत८ जाचिक सु बुलाए९ । बिप्र भली विध पूजि१० दिये वंदी मन भाए ॥ भवन तिरिया११ गढ़ मॉम तजे हम्मीर मोह बिन । मन क्रम बचन सु त्यागि भए निज धर्म्म लीन खिन ॥ ततकाल राव रणबास तजि सभा आय दरबार किय । छाये जु मित्र१२ मंत्री सु बुध सूर बीर आदर सुदिय ॥ ६८६ ॥ कहै राव हम्मीर सुणो चतुरंग महा बर । १ गढ़ मैं करौ । २ किज्जियौ । ३ लिन्न । ४ तुममन । ५ दिख्यौ । ६ बत्त । ७ भुम्मि मुज्झाय । ८ सर्व्व, सव्व । ६ बुल्लाए । १० पुज्य । ११ त्रिया । १२ मंत्र । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

हम्मीररासो १२१ तुम्हें रतन की लाज जुद्ध१ हम करें नियम करि ॥ तुम सब बात समर्थ२ करो जैसी तुम भावै । रणतभँवर३को लोग तहाँ कछु दुःख न दुख नहिं, पावैं ॥ गढ़ सजो जाय चित्तोड़४ को प्रजापालि सुख दिज्जिये । सब साँम दाँम दंडह सहित भेद नित्य५सब किज्जिये ॥ ६९० ॥ कहत तबै६ चतुरंग उचित७ यह हम कौं नाहीं । आप८ रहो हम९ रहें लरैं हम जस कै ताहीं ॥ कहे राव यह प्रजा सकल चित्तोड़१० समावै । यह परिकर सब जितो राखि११आपन१२ जु सुहावै ॥ चतुरंग राव ले रतन कौं गढ़ चित्तोड़१३ सुचल्लिये । प्रथम जाय अल्हण सुपुर करुणाजुत डेरा किये ॥ ६९१ ॥ दोहरा छंद पंच सहस चतुरंग लै, चले१४ रतन कै साथ । तब हमीर दरबार किय, कही सबन यह गाथ१५ ॥ ६९२ ॥ जीवै सो घर भुगिवै१६, जुझझे१७ सुरपुर वास । दोऊ जस कित्तो१८ अमर, तजो मोह जग आस ॥ ६९३ ॥ जीवन चाहत जो कोऊ, ते सुखैन घर जाहु । कहै राव सबकें सुनत, हम सँग मरन उछाह ॥ ६९४ ॥ छप्पय छंद सुनत बचन ये सेख भवन अपने कौ आए१९ । कुटम२० सेख करि खेस करद लै अद्दल पठाए ॥

१ युद्ध । २ समर्थ । ३ यह परिकर सब जितौ, राखि आपन जु . सुहावै । ४ चीतोड़ । ५ नीति । ६ तब्ब । ७ उदित । ८ अप्प । ६ सब । १० चीतोड़ । ११ रक्खि । १२ अप्पन । १३ चीतोड़ । १४ चलिय, चल्ल्यउ । १५ सत्य, गत्थ, अंत्यानुप्रास । १६ भोगिवै । १७ जूझे । १८ कीरति । १६ कै धायौ । २० कुटम खेसि सब सेख । १६ CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

१२० हम्मीररासो कहै राव सों बचन नैन जल सों भरि आए । सुख संपति रणथंभ त्यागि करिये मन भाए ॥ सुर नर कायर १ सूरमा कहै सेख थिर नहिं कोइ । हम्मीर राव चहुवाँन २ अब करै साहि सों जंग सोइ ॥ ६९५ ॥ दोहरा छंद जीवन कौ सब कोउ कहैं, मरन कहै नहिं कोय । सती सूरमा पुरुष को ३, सरतहिं संगल होय ॥ ६९६ ॥ छप्पय छंद केसर सौंधै बसन सकल उमरावन सज्जै । अलादीन पतिस्याह फेरि कहि कब कब गज्जै ॥ सहस गऊ करि दाँन राव सिर मौर सु बंध्यौ । करथब ४ जुद्ध को साज छत्र कुल सुजस सु संध्यौ ॥ निस्साँन ५ पाँन बज्जे सु घन हर्ष ६ बीर बानै पड़े । चहुवाँन राव हम्मीर तब जुद्ध काज चौरै चढ़े ७ ॥ ६९७ ॥ दोहरा छंद पंच सहस रतनेस सँग, गढ़ चीतोड़ ८ पठाय । पंच सहस रणथंभ गढ़, दृढ़ रावत रहू आय ॥ ६९८ ॥ असी सहस सेना सकल, चढ़ी राव कै संग । माया मोह बिरक्त मन, जुरन साह सों जंग ॥ ६९९ ॥ छप्पय छंद कमध्वज कूरम गोड़ तँवर परिहार ९ अमानो । पौरच बैस पुँडीर बीर चहुवाँन सु जानो ॥ जइव ६ गोहिल धीर चढ़े गहिलोत गरूरं । १ कातर । २ पतिसाह सों करो जंग अद्भुत सोइ । ३ कै । ६ करिव । ४ नीसाँन । ५ हरषि । ६ कढ़े । ७ चित्तोड़ । ८ पड़िहार । ६ जादम । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

हम्मीररासो १२३ सैंगर और पँवार भिझ १ इक भोज मरूरं ॥ छत्तीस वंस छत्री चढ़े जिम पावस बहल बढ़े । हम्मीर २ राव चहुवाँन तब जंग कज्ज ३ चौरै कढ़े ॥ ७०० ॥ जेठ मास बुधबार सप्तमिय पक्ख ४ अँध्यारी । करि सूरज कौ नमन राव कर खग्ग ५ सम्हारी ॥ हरषे सुर तेंतीस और हरषे जु कपाली । नारद सारद हरषि वीर बावन जुत काली ॥ हरषी जु हरषि ६ अच्छर ७ हरषि ८ जुग्गिन बृंद सु नच्चियव । जंबुक कराल गिद्धनि हरषि सूर हरषि हिय रच्चियव ॥७०१॥ हनूफाल छंद सजि सूर राव हमीर । बिरदाय ९ बीर सु धीर ॥ जनु छत्र कुल को लाज । रन सिंधु की मनु पाज ॥ ७०२ ॥ दातार सूर सु अंग । निस द्यौस जुट्टत जंग ॥ धरि स्वामि धर्म्म सुरंग । वढ़ि १० रहै तिल तिल अंग ॥ ७०३ ॥ गढ़ कोट औटत एक । तोरंत करि करि टेक ॥ सिर खौरि चंदन सोह । रवि वंदि चंदि सुलोह ॥ ७०४ ॥ गति उद्ध ११ कुद्दत भट्ठ । ज्योँ १२ खेलन उतरे नट्ठ ॥ अँग बर्म्म चर्म्म सु कीन । सिर टोप औप सु दीन १३ ॥ ७०५ ॥ दस्ताँन रचि सु हत्थ । करि चहै गत्थ १४ अकत्थ १५ ॥ बहु न्हान दाँन सु कीन । गो स्वर्ण विप्रन दीन १६ ॥ ७०६ ॥ रबि संभु विष्णु सुपुज्जि १७ । मन साह सैं करि दुज्जि १८ ॥ १ भोल । २ दल हरषि राव हम्मीर कै साह जीव अचरिज बढ़े । ३ काज । ४ पाख । ५ तेग । ६ हूर । ७ अच्छरि । ८ सकल । ९ रन । बिरदार । १० रहिव । ११ उर्घ । १२ जिम खेल खिल्लिउ । १३ किन्न, दिन्न अंत्यानुप्रास । १४ गत्थ । १५ अगत्थ । १६ किन्न, दिन्न अंत्यानुप्रास । १७ पूजि । १८ दूजि । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

१२४ हम्मीररासो आचारं भार फबंत । दोउ पच्छ सुद्ध सुभंत ॥ ७०७ ॥ बहु बंदि बिरदत जाय । बढ़ि द्वंद हर्ष सु आय१ ॥ असमॉँन लगि२ सु सीस । झलहलैं तेज सु दीस ॥ ७०८ ॥ सँग चढ्यव३ बंस छत्तीस । संग्राँम अचल सु दीस ॥ ७०९ ॥ दोहरा छंद स्वामि धर्म्म धारैं४ सदा, माया मोह बिरक्त ॥ दाँन कृपानँ उदारमति, अचल अद्रि हरभक्त ॥ ७१० ॥ साजत साज सुबाजि सजि, कीन५ बनाव सु ऐन ॥ चंचल चपल बिचित्र गति, राग बाग लखि सैन ॥ ७११ ॥ छंद हनूफाल तब६ साहनी नृप बोलि । हय सहस सोलह खोलि ॥ सब वंस उच्च सु बाज७ । लखि८ रूप मोहत राज९ ॥ ७१२ ॥ मनु 'उच्चस्त्रव कै बंधु । आबर्त्त चक्र सु कंधु ॥ तुरकी हजार स पाँच । मग चलत करत सु नाच१० ॥ ७१३ ॥ ताजी हजार सु रुद्र । गुन सील रूप समुद्र ॥ सब वीर ताजि११ कुलीन । नृप बंटि१२ बाजि सु दीन ॥७१४॥ बनि जीन जटिल जराव । नग हीर पन्न सुहाव ॥ सिर बनिय कलँगिय ऐन । मनु सजे बाजि सु मैन ॥ ७१५ ॥ गजगाह बाह अथाह । जो करैं१३ जल पर राह ॥ नग मुक्त माल सुयाल । गुम्फी१४ सु रुचि१५ बहु काल ॥ ७१६ ॥ मखमलीय सिगरे साज । मनु१६ सबै रबि को१७ बाजि ॥ जिन परिय पखरि अंग । लख भ्रमत दिट्ठि१८ अभंग ॥ ७१७ ॥ १ जाहिं आहिं, अंत्यानुप्रास । २ लग्यिय । ३ चढ़े । ४ धारहिं । ५ किन्न । ६ तब साह लिय नृप बुल्लि । ७ बाजि । ८ लख । ९ राजि । १० पच्च, नव्च अंत्यानुप्रास । ११ धीर । १२ बाँटि । १३ करहिं । १४ गूँथी । १५ सरचि । १६ सब्ब । १७ कै । १८ दीठि । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

हम्मीररासो १२५ बहु सिरी सीसन सोहि । उड़ि चलैं भरि जो कोहि १ ॥ गति चलैं २ चंचल एमि । जिनि पवन पहुँचे केमि ॥ ७१८ ॥ धर धरत सुम यों मानि । मनु जरत अगि ३ सुजानि ॥ जल चलैं थल जिमि बट्ट ४ । लखि उड़ें ओघट घट्ट ५ ॥ ७१९ ॥ मृग गहत डार कमाँन । नहिं पच्छि पावहिं ६ जाँन ॥ गति पवन देखि लजात । जनु मुकुर क्रांति सगात ७ ॥ ७२० ॥ दोउ बंस सुद्ध प्रकास । बढ़ि डील पील सु जास ॥ यहिं बिधि सु लिन्ने ८ मौलि । नग हेम सर भर तौलि ॥ ७२१ ॥ कोड बने कच्छिय ऐन । सब ९ उड़ै पच्छिय गैन १० ॥ ऐराक बंस सुसील । गुन भरे झलकत डील ॥ ७२२ ॥ कंधार उपजि स सुद्ध । जनु लखत रूप सु उद्ध ॥ काबलिय डील अनूप । तिहिँ देखि ११ मोहत भूप ॥ ७२३ ॥ अरु चीन कै जु नवीन । ताजी सगुन गन लीन ॥ बर १२ बीर अनक जु डील । जो लिये साटैँ १३ पील ॥ ७२४ ॥ रँग रंग अंग बनाव । सो लिये पंक्ति १४ दाव ॥ सिरगा सुरंग समंद । संजाफ सुरख अमंद ॥ ७२५ ॥ कुम्मैत कुमद कल्याँन । मोती सु मगसी आँन ॥ सबजारु १५ सब रँग भौर । चंपा सु चीनिय चौर ॥ ७२६ ॥ अबलख सु गरड़ा रंग । लक्खी जु अतिहि १६ इमंग ॥ हंसा हरई बाजि । तीतुरिय ताँबी साजि ॥ ७२७ ॥ भिन भिन्न टुकड़ी साजि । चढ़ि चलिय रावत गाजि ॥ चहुवाँन राव हमीर । रँग रंग रचन सुधीर १७ ॥७२८॥ १ सोह, कोह अंत्यानुप्रास । २ चलहिं । ३ अग्नि । ४ बाट । ५ घाट । ६ पावैं । ७ सतात । ८ लीने । ६ सँग । १० औन, गौन, अंत्यानुप्रास । ११ दिक्ख, पिक्ख । १२ अञ्चिय (अरबिय) अनोखे डील । १३ सहैं । १४ लगे पंकज । १५ सु । १६ ऐरि । १७ रण रंग रचनं धीर । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

१२६ हम्मीररासो छंद त्रोटक गजराज सबै सत पंच सजे । गिरगात¹ मनो घन भट्ट गजे ॥ सु महावत जंत्रन मंत्र रजे । करि बंधन² पीर सुधीर कजे ॥७२९॥ परि पांय सजाय निकट्ठ खरे । पग³ खोलि जंजीर सुबीर अरे⁴ ॥ बिरझाय भले मन हत्थ कियं । असनाँन कराय सँगार लियं ॥७३०॥ तन तेल सिँदूरन चित्र कियं । सिर चंद अमंद सुरंग दियं ॥ जनु कज्जल बह्वल पावसयं । तड़िता घन⁵ चंद कि मावसयं ॥७३१॥ सजि डंबर अंबर सो लगियं । घन घोर घटा सु पटा गिजियं⁶ ॥ कसियं हवदा ध्वज धार बली । मनु पंगति पन्नग की जु चली ॥७३२॥ बर्षा घन घोर सु जानि परै । कबि रूप स्वरूप समाँन करै ॥ बहु बह्वल बारन बृंद बढ़े⁷ । ध्वज बैरख लाल निसाँन कढ़े ॥७३३॥ तड़ितां घन मैं दमकंत मनो । बगपंति सुई गजदंत भनो ॥ गरजै बहु गाज सु गाज मनं । १ गिररात । २ बंदन । ३ पदपाय सुजाय ४ खुल्हि । ५ धनु । ६ गजिय । ७ चढ़े । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

हम्मीररासो १२७ मिलियौ ससि सूरज गोन भनं ॥७३४॥ बर्षै हृद मह सुभद्द सदा । सु बहैं बहु भाँति सुभद्द¹ मुढ़ा ॥ सिर ढाल ढलक्कत एमि लसैं । ससि जीव धरासुत एक बसैं ॥७३५॥ अधधुंध चलै मग उम्मगयं । मनु काल कराल उठे जगयं ॥ चरखी बहु बाँन जु नेज लियं । धरि सेन सुअग्र² सुभाय क्रियं ॥७३६॥ पढ़ लंगद ओर जँजीर³ जुटे । नहिं खुल्लत आदुव न्याय लुटे⁴ ॥ बल रासि अमाँन⁵ सुक्रोहभरे । नन चालत⁶ मग्ग अमग्ग अरे ॥७३७॥ बहु दुंदुभि घोर सुनैं श्रम्रनं⁷ । बिरदाय सुनंत करैं गमनं ॥ सिर चौर दुरंत इसे दरसैं । तम दाबि⁸ दिनेस मरीचि लसैं ॥७३८॥ चतुरंगनि राव हमीर तनी । सब भाँतिन सोभ अनंत बनी ॥ सब रावत आय जुहार क्रियं । चहुवाँन सबै सिर भार दियं ॥७३९॥ धरि अग्र⁹ सु पिल्लन¹⁰ डिल्ल¹¹ पिले । बहु चंचल बाजिन लाज¹² खिले ॥ १ नद्द । २ अग्रग । ३ जंजिर जोर जटे । ४ छुटे । ५ अमावन । ६ चल्लत । ७ स्रवनं । ८ दब्बि । ९ अग्रग । १० पीलन । ११ डील । १२ साज । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

१२८ हम्मीररासो बहु दुंदभि बाजत¹ घोर घनं । पट गोमुख भेरि सु चंग मनं² ॥७४०॥ सहनाइय सिंधुर राग ररं । बिरदावत बंदि कबिंद भरं ॥ उमगे चहुवाँन बिकट्ट दलं । अप अप्प सु बीर कराय हलं ॥७४१॥ चहुँ ओर कितेक सु पुंगल कै । करिहा³ सजि संग चले बलकै ॥ तिनकी सज मानव चित्र रचे । धरि दूर नजदीक करै सु रचै ॥७४२॥ असवारिय सज्ज बनी तिनतैं । खबरैं बहु लेत घने बन तैँ ॥ बहु तोप जलेबिन⁴ अग्र बनी । सब सिंदुर लेप करी जु घनी ॥७४३॥ तिन ऊपर बैरख बूंद सजी । जम की मनु जीभ अनेक गजी ॥ बलि देत चलै अरिबृंद भखै । मद चक्कर मक्खर⁵ कोप धखै ॥७४४॥ हथनारि जँबूर सु म्वद्दरयं । लुटिया तुबकै बहु अहरियं ॥ धरि अग्र सबै चहुवाँन चढ़े । बहु बंदि कबिंद सुछंद पढ़े ॥७४५॥ इहिं भाँति उभै दल कोप कियं । हरखे बर बीर सुधीर हियं ॥७४६॥ १ बजत । २ हनं । ३ करहा ( ऊँट ) । ४ जलेवय, अग्ग । ५ मक्खत । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

हम्मीररासो १२९ दोहरा छंद श्रवण सुनै बर बीर रस, सिंधव राग अपार । हरखि उठे दोउ तिहिं समैं, मिलन बीर सिंगार ॥७४७॥ छंद हनूफाल मिलनै सुबीर सिंगार । दुहु हरष हिये अपार ॥ बर बीर हरखेउ अंग । उत अच्छरी¹ सु उमंग ॥७४८॥ तन उभै मज्जन कीन । भये दाँन माँनस लीन ॥ तहाँ कौच वीर नवीन । रचि बाल बसन प्रबीन ॥७४९॥ इत टोप बीरन सीस । कसि कंचुकी तिय रीस ॥ बहु अस्त्र बंधि सु बीर । अच्छरि सु भूषण हीर ॥७५०॥ इत सूर खङ्ग सु लीन । उत बाल अंजन दीन ॥ इत ढाल बीरन बंधि । ताटंक श्रवणनि संधि ॥७५१॥ सामंत बंधि कटार । अच्छरी तिलक सुधार ॥ मुख पाँन ज्वॉन सुभाव । तिय चंप दंत जराव ॥७५२॥ इत कसी सूर कमाँन । दृग बाम चमक निदाँन ॥ धरि बीर कर दस्ताँन । अच्छरिय महँदी पाँन ॥७५३॥ बरच्छी सु लीनिय सूर । बर माल कीनिय हूर ॥ सिरपेच सूर जराव । तिय सीस फूल सुहाव ॥७५४॥ इत तबल तौरा नेत । तिय हाव भाव समेत ॥ रचि सूर सेलिय अंग । अच्छरिय हार उमंग ॥७५५॥ कसि तून बीर स जंग । अच्छरिय नैन अपंग ॥ कर केहरी नख सूर । उत पानि पानि सहूर ॥७५६॥ लिय बीर तुलसिय माल । बर माल लीन स बाल ॥ कसि सूर मोजा पाँय । नूपूर सु बाल सुहाय ॥७५७॥ कसि सूर बाजि सु तंग । बिम्माँन बाल उमंग ॥ इहि भाँति सूर सबाल । उतकंठ मिलन तिकाल ॥७५८॥ १ अपछरी । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

१३० हम्मीररासो दोहरा छंद उमगि उमगि हम्मीर भट, चले सकल करि चाव । च्यारि अनी चतुरंग की, चढ़े संभरी राव ॥७५९॥ उतै साह कै मीर भर, खाँन ओर उमराव । रणतमँवर छिक्किय १ हरषि, नाना करिव बनाव ॥७६०॥ च्यारि दरा घाटी जिती, कीने घाटारोह । कालं रूप कोपे २ तुरक, बाँन बिकट जंसोह ॥७६१॥ भुजंगप्रयात छंद चढ़े बीर कोपे दुहूँ ओर धाए । मनो काल कै दूत अद्‍भुत्त आए ॥ इतै राव हम्मीर कै बीर छुट्टे । उतै मीर धीरं गहीरं सु जुट्टे ॥७६२॥ उड़ी रैन सैनं न दीखंत भाँनं । दुहूँ ओर घोरं सु बज्जे निसाँनं ॥ छुटै२ तोप बाँनं दुहूँ ओर जोरं । धरा अंबरं बीच मच्चे सु सोरं ॥७६३॥ उठी ज्वाल माला धरा पै उपट्टे । धुवाँ घोर घोरं सु जोरं प्रगट्टे ॥ मनो दोय सिंधू तजैं आय वेला । प्रलेकाल कै काल कीनो समेला ॥७६४॥ 'दुहूँ ओर घोरं सु गोलं बरक्खैं । मनो मोघ ३ बोला अतोलं ४ करक्खैं ॥ उड़ै अग्रपब्बय ढहैं गढ्ढ फोटं । परैं गज्ज बाजं धरा धूरि लोटं ॥७६५॥ प्रलै पावकं जानि उट्ठी लपटैं । १ छेकिय, छिक्यउ । २ कुप्पिय । ३ मेघ । ४ अतुल्लं । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

हम्मीररासो १३१ जरं उज्झरं सूझरं१ यौं झपहैं ॥ लगे गोल मैं गोल गोला सु गज्जैं । भए वार पारं उपम्मा सु रज्जै ॥७६६॥ मनो स्याम कै त्रास है वारपारं२ । चहूँ ओर राजंत है चारु बारं ॥ रहे गिद्ध तामैं घने बैठि अद्रं । करैं ध्याँन बैठे गुफा मैं मुनिंद्रं ॥७६७॥ उड़ै साथि गोलाँन कै बीर ऐसैं । मनो फाटिका३ तैं उड़ै जट्ट जैसेँ ॥ चलै तोप जोरं करैं सोर भारी । दरै बिज्जुरी सी घने४ एक बारी ॥७६८॥ छुटै एक बारैं५ घनी चादरं६ यौं । मनो सार भूजै बनै यों घनै यौं ॥ बँदूकैं हजारं चलैं एम्नि राजैं । मनो मेघ गोला परैं भूमि गाजैं ॥७६९॥ चलैं बाँन बेगं मचै सोर भारी । मनो आतसंबाज खेलंन कारी ॥ छुटैं बाँन कम्माँन ज्यौं मेघ धारा७ । लगैं बाज गज्जं हुवै वारपारा ॥७७०॥ मनो नाग छोना उड़ैं होड मंडी । डसैं अंग अंग करैं८ सेन खंडी ॥ बहैं तोमरं सेल ओ सक्ति ऐनं । करैं वार पारं बहैं९ उच्च वैनं ॥७७१॥ वहैं खङ्ग१० बेहद्द देखंत सूरं । १ सुज्झरं । २ आरपारं । ३ फाटिकं । ४ घनी । ५ बारं । ६ चद्दरै । ७ धारं, पारं अंत्यानुप्रास। ८ अंरी सेन । ९ बकैं । १० खग्ग । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

१३२ हम्मीररासो करैं दोय टूकं समुक्कै१ समूरं ॥ बहैं तेग कंधं परैं गज्जराजं । लगे आयुधं यों झरं सर्व साजं ॥७७२। कटैं कंगालं अंग ओ जीन वाजी । तबै सूर२ रीझैं करैं मालसाजी ॥ कटारी बहैं वारपारं निहारैं३ । मनो स्याम उर माँझ कौस्तुभ सम्हारैं ॥७७३॥ कहूँ बंजरं पिंजरं बेगि फारं । मनो हाथ वाला अहारी निकारं ॥ छुरी हथ्थ जोरं करैं सूर हाँकैं । कहूँ मल्ल युद्धं करैं बीर खाँकैं ॥७७४॥ परैं सीस भूमैँ४ उठैं रुंढ५ घोरं । दुँहू सेन देखंत कौतुक्क जोरं ॥ किती अंत उरझंत लटकंत६ भूमैँ । किते घायलं घाव लग्गे सु भूमैँ७ ॥७७५॥ भरे योगनी८ पत्र पीवंत पूरं । परैं ज्यों मलेच्छं बरैं आय हूरं ॥ किलक्कैं जु काली हँसैं बार बारं । करैं भैरवं घोर सोरं अपारं ॥७७६॥ भगी साह की सेन देखंत दोई । कहै बैन कोपं बकं सीस सोई ॥ किते भागि जैहो अरे मूढ़ आजं । जिते९ बीर चहुवाँन हम्मीर गाजं ॥७७७॥ १ टूकैं सु भूकैं, दुक्कं सु झुक्कं । २ शंभु रीझैं । ३ बिहारैं । ४ भुम्मी । ५ सीस । ६ लरझंत । ७ घूमैं । ८ जुग्गनी । ६ जितैं चाहुवाँनं हमीरं सुगाजं । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

हम्मीररासो १३३ भ्रम्यौ साह संगं तज्यौ जंग भारी । कहै साह उज्जीर सौं जो हँकारी ॥७७८॥ दोहरा छंद कहा राव हम्मीर कै, सूर वीर बलवाँन । सबै १ सु खाय हमारिये, जग समै प्रिय प्राँन ॥७७९॥ छप्पय छंद कहै साह उज्जीर सुनो आपन २ मन लाई । जिते राव कै बीर सबै ३ छत्री प्रन ४ पाई ॥ लरत भिरत नहिं टरत करत अद्भुत रस सीतो ५ । करत जंग अनभंग अंग छिन भंग है नीतो ६ ॥ नहिं सहत सार आपण ७ संपन ८ सबै मीर उमराव मर । किज्जे सु कौन मत तंत अब कहो बुद्धि आपन २ समर ॥७८०॥ कहै उजीर १० कर जोरि सुनो हजरत यह किज्जे । च्यारि सेन चतुरंग संग नामी कर ११ दिज्जे ॥ एक १२ सेन दिवान्नि १३ एक बकसी भड़ वंके । एक १४ गोल मोहिं जानि आप १५ एकन कर हंके ॥ यह भाँति सेन चतुरंग कै अनी च्यारि करि जुट्टिए । हम्मीर राव चहुवाँन १६ तैं फते आप लहिं हट्टिए १७ ॥७८१॥ दोहरा छंद करि करि मंत्र उजीर १८ तब, चढ़े संग लै मीर । च्यारि अनी करि साहि दल, जुरे जंग सब १९ बीर ॥७८२॥

१ सर्वसु । २ अप्पन । ३ धर्म । ४ पन । ५ जीते, जित्ते, सीत्तो । ६ नित्ते, जित्तो । ७ अप्पन । ८ सयन । ६ अप्पन । १० कह वजीर । ११ नर । १२ इक्का । १३ दीवाण, दिब्वाँन । १४ इक । १५ अप्पन इकन करि हंक्के । १६ के । १७ खुट्टिए । १८ वजीर । १६ फिरि ।

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

१३४ हम्मीररासो त्रिभंगी छंद करि मंत्र असेसं सूर सु देसं, बंके बैसं सज्‍जायं । हय गय १ चढ़ि बीरं फिरे सुमीरं, धरि धरि धीरं लज्जायं ॥ गजराजन संज्जे अग्गौ रज्जैं, बीर गज्जे लखि लज्जैं । नीसाँन २ फरकैकैं धीर धरक्कैं, हर हर वक्कैं गलगज्जैं ॥७८३॥ दोउ ३ओर उमग्गै ४ समर सु रड्डु ५, बढ़ि बढ़ि तडैं नख ६ खडैं । बहु तोपन छुट्टैं बीर अहुट्टैं, फिरि फिरि जुट्टैं वल चंडैं ॥ बाजे बहु बज्‍जैं जनु घनु गज्जैं, सूर समज्जैं वल रज्जैं । पद रुत्थ ७ पतालं अरि उर सालं, उट्टत ८ भालं रण सज्जैं ॥७८४॥ छुट्टैं बहु बाँनं संधि ९ कमाँनं, अरि उर प्राँनं बहु कडढैं । लग्गैं उर सेलं अरि दल पेलं, बिग्रह भेलं बल ठड्ढैं ॥ किरवाँन दुधारं हय गय पारं, सूर सँहारं उर फारं । करि जोर कुठारं बहुत १० करारं, भिरत जुझार रनभार ॥७८५॥ गिद्धिय ११पल भक्खैं रत १२बहु चक्खैं, जंबू अक्खैं हिय हर्षै । ... ... ... ... बहु पत्र भरावैं मिलि मिलि गावैं, धरि धरि धावैं मन भावैं । पत्नअस्ति चचोरैं बसन निचोरैं, लुब्धि टटोरैं गुन गावैं ॥७८६॥ दोहरा छंद यहिं बिधि दुहुँ दल आहरे, भिरे १३ दोउ दल ऐन । रहे अहल चहुवाँन हू, खाँन सकल हठि सैन ॥७८७॥ अबदल मीर जु साहि कै, परे खेत मैं १४ धाय । पफरै राव हमीर कौ, पंकरै १५ अस पति पाय ॥७८८॥ ल्‍‍याऊँ गहि हम्मीर कौ, रीझ दिजिए मोहिं । १ गज । २ निस्साँन । ३ दुहुँ । ४ उमड्डुँ । ५ डट्टै । ६ तंडैंतन खंडैं । ७ रुथ, रुप्पि । ८ उद्धत । ६ संगि । १० बहुत । ११ गिद्धनि । १२ रत्तहु । १३ मिरंग, मिरिउ । १४ पै । १५ परसै । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

हम्मीररासो १३५ जितनो हिंदू को वतन, पाऊँ अब कर जोहिं ॥७८६॥ बीस सहस अबदल पिले, इत हमीर - कै - वीर । आप¹आप जय स्वामि की, चाहत मंगल धीर ॥७९०॥ छंद रसवाल मीर पिल्ले तवै, वीर अबदुल जबै। कहै बैन वाहं, सुनो आप साहं ॥७९१॥ गहूँ राव ल्याऊँ, रणत्थंभ पाऊँ। कमाँनस्सुग्रीवं, गरै डारि जीवं ॥७९२॥ लगूँ साह पगैं, उठै कोपि जग्गैं। हजारं सु बीसं, नमाए सु सीसं ॥७९३॥ गजं साज² तीसं, करै जीव रीसं। उतैं राव कोपे,³ पिले बीर ओपे ७९४॥ उठी बंक मुच्छं, लगी जाय चच्छं। मनो बीर मग्गै, अकासं सु लग्गै ॥७९५॥ मिले बीर दोऊ, करै जोर सोऊ। भिरै गब्ज गब्जं, बजे बीर बज्बं ॥७९६॥ तुरंगं तुरंगं, मचे जोर जंगं। पयहं पयहं, बकै कोप चहं ॥७९७॥ भभक्कंत बाँनं, उड़ै लग्गि ज्वानं। लगै तेग सीसं, उभै फाँक दीसं ॥७९८॥ लगै जम्म दड्ढं, करै पाँन गढ्ढं४। परी लुत्थि जुत्थं, करी जो अकत्थं ॥७९९॥ करी जूह लोटैं, पबै जानि कोटैं५। तुरंगं धरन्नी, सु लड्ढै बरन्नी ॥८००॥ १ अप्प अप्प । २ सज । ३ कुप्पे । ४ दाढं, गाढं अंत्यानुप्रास । ५ लुट्टैं, कुट्टैं । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

१३६ हम्मीररासो नच्चैं रुंड' बीर', धरन्नी सरीर' २ । सिर' हक्क³ मारैं, धरैं अत्र धारैं ॥८०१॥ उरब्भंत अंतं, मनो ग्राह तंतं । गह्रैं अंत चिल्ल़ी४, अकासं संमिल्ली ॥८०२॥ मनो बाल मड्डी५, उड़ावंत गुड्डी । उड़ै ६ स्रोण छिच्छं, फुँवारे ७ सु अच्छं ॥८०३॥ बहै स्रोण नद्दं, मनो नीर भद्दं । भरै पग्ग हत्थं, तरब्बूज मत्थं ॥८०४॥ पलक्की चमक्की, उठैं बीर नच्ची । कियौ अट्टहासं, सुकाली प्रकासं ॥८०५॥ जहाँ चेत्रपालं, गुहैं संभु मालं । भखै गिद्ध बोटी, फटै तासु पोटी ॥८०६॥ षट सहस' सूरं, वरे जाय हूरं । गजं तीस पारे, पहारं करारे ॥८०७॥ सतं दोय बाजी, परे खेत साजी । तहाँ पद्म सैनं, रहे देखि८ नैनं ॥८०८॥ तबै सेख सीसं, नवाए सरीसं । हमीरं सुरावं, कहैं बैन चावं ॥८०९॥ दुहुँ सैन मध्ये, महिम्मा सु बध्ये । कहैं उच्च बाचं, सुनो राव साचं ॥८१०॥ लखो हत्थ मेरे, बड़े बैन तेरे । सुनो साहि बैनं, लखो अप्प९ नैनं ॥८११॥ खरो मैं जु खूनी, रहे क्यों ज मुनी । गहो क्यों न अब्बं, कहै बैन तब्बं ॥८१२॥ १ रुद्र । २ सुजीरं । ३ हाका । ४ चिल्हों, मिल्ही-अंत्यानुप्रास । ५ ठड्डी । ६ उडैं । ७ फुहरैं, फुहारैं । ८ दिक्ख, पिक्ख । ९ आप । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

हम्मीररासो १३७ यहीं सेस सीसं, रह्यौ मैं जु दीसं । करो सत्य वाचं, ततो आप साचं ॥८१३॥ तबै णतसाहं, खुरासाँन नाहं । करे¹ कोप पिल्लं, तहाँ सेख मिल्लं ॥८१४॥ कहै साह बैनं, सुनो सर्व सैनं² । गहै सेख ल्यावै, इतो हस्म पावै ॥८१५॥ जु बारा हजारं, मनं³ सव्व भारं । नोन्नति निसाँनं, अरु तेग माँनं ॥८१६॥ सुने बैन ऐसे, खुरासाँन रेमे । हजारं सतं स, निवाए⁴ सु सीसं ॥८१७॥ सदक्की जवाँनं, पिले सेख प.नं । तबै सेख धाए, राव कौ सीस नाए ॥८१८॥ दोहरा छंद करि सलाँम हम्मीर कौं, सेख लई बड़ बग्ग । दुहूँ⁵ सेन देखत⁶ नयन, रिस करि कढ्ढे⁷ खग्ग ॥८१९॥ चौपाई छंद कहे साहि सुनि सदक़ी बैनं । यह कुट्टन⁸ कौ गहो सु ऐनं ॥ जीवत पकरि याहिं अब लीजै⁹ । मनसव द्वादस सहस करीजै१० ॥८२०॥ सहकि¹¹ संग मीर खुरसानी । तीस सहस चढ़ि चले अमानी ॥ गहन सेख महिमा कै काजै । १ करी कुप्पि । २ एनं । ३ मनो । ४ नमाए । ५ दोउ । ६ दिक्खत, पिक्खत । ७ कड्डिय, कढ्ढे । ८ कुट्टम । ६ लिजिंय । १० करिजिय, झुकिजिय । ११ सदकी । CC0 Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri ९४

१३८ .हम्मीररासो कुप्पिय १ मीर खेत चढ़ि बाजै ॥८२१॥ इतै सुसेख राव पद बंदे । गहै तेग मन माहिं अनंदे ॥ इतै सेख सदको उत आए । आप२ आप जय सद् सुनाए ॥८२२॥ कहै ३ सदकि सुनि साह सुजाँनं । ठठा भखर बसि करिए पाँनं ॥ कहा सेख हम्मीर सु रावं । उठे युद्ध कौं करि जिय चावं ॥८२३॥ छप्पय छंद जुटे बीर दुहुँ जंग अंग अनभंग महाबल । चढ़े जाँन आमाँन बढ़े निस्साँन ४ बरहल ॥ करि कमाँन करि पाँन काँन लौं करिखह रक्खे । धरि नराच गुन राखि धाव करि वेगि बरक्खे ॥ निज संग बीर सत पंचजुत सेख भेखरौ यह धरिव । उत खुरासाँन षट सहस ल सदकी सद हांकी करिव ॥८२४॥ तेग बेग बहु कढ़ी मनो पावकक लपट्यो । करी बाज नर जुद्द ५ कटे सिर पात्र उपट्टा ॥ परै धरनि धर नचै उदर काट अंत भभक्कै । चली रक्त धर धार लुत्थ परि लुत्थ धधक्कै ॥ षट सहस खिसे षुरसाँन दल लिय निसाँन बानै सुबर । किए नजर राव हम्मीर कै फबी फते महिमा समर ॥८२५॥ आइ सेख सिर नाय राव कूं बचन सुनाए । धनि छत्री चहुवाँन सरन पन जग जस छाए ॥ १ कोपे । २ अप्प अप्प । ३ कहै सदक्की साह सुजाँनं । ४ नीसाँन । ५ जुष्टि कट्टि । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri