हम्मीर महाकाव्यम् (रणथम्भौर चौहान वीरगाथा एवं इतिहास)

७ ] . जलक्रीडावर्णनम् ५३ प्रियसरोजदृशां रतविज्ञता—स्थितिविवेकरुविभाविव दीक्षिताः । विविधभोगवतां रतमंदिरे रुरुचिरे परितोपि दशौधनाः ॥ २९ ॥ प्रणयिभिः सह सांप्रतमाहवः स्मरभवो भविता गुमहादिति । विविधभूषणकंकटसंग्रहा ड्यहवशां सुदृशो हृदयं व्यधुः ॥ ३० ॥ श्रवणकुंडलवेणिविलोचनां—युजमृजोषपिना मृगलोचनाः । सपदि चक्रहपाणशरावली—प्रभृति शस्त्रचयं किमराञ्जयन् ॥ ३१ ॥ उपगते दयिते भविता मया किमिह संपतयापि मुटर्मुहुः । इति रणत्कलकिंकिणिकामिषा—च्छ्रवणपूरित मेखलया जगौ ॥ ३२ ॥ तरुणिमोष्मविशुष्यदुपाहिता—च्छतरचंदनलेपनकौतवात् । मदनयुद्धकृते परिधापिता—विव कुचौ परया नववाससा ॥ ३३ ॥ रणितकिंकिणिसन्मनिमेखला—वलिमिषेण नगोढवपूरते । पतिभयादभितः स्मरमंदिरं स्फुरितजागरिदुर्गमिव व्यधात् ॥ ३४ ॥ रुरुचिरतितरां रुचिरद्युति—प्रसवसंभवशेष्परराजपः । स्मितसरोजदृशां मुखचंद्रमः—प्रसरदुन्नतिकांतिचया ’इव ॥ ३५ ॥ सरलकुज्जलकांतिलिपिच्छलात् वशकृतौ जगतः कमिता रतेः । ससुभटेषु पुरोगमतां दृशोः कथयतिस्म न किं हरिणीदृशां ॥ ३६ ॥ प्रतिफलन्निह मा रजनीकरो विदितलक्ष्ममुग्वं वितनिष्ट नः । इति धियेव जितेन्दुकपोलयो विदधिरे नवपत्रलताः स्त्रियः ॥ ३७ ॥ सहजपाटलतातिमनोहरे दधुरमूरधरे यदलक्तकं । तुहिनभासिरितीकरणश्रम—भ्रमकरं तदजायत नो किमु ॥ ३८ ॥ उरसिजेषु सखीजननिर्मिता मकरिका विवभुर्मृगचक्षुषाम् । मकरकेतुविभोस्तनवासिता—नुमिति साधनवंधुरविभ्रमाः ॥ ३९ ॥ परिपिबन् रमणो ध्वनिमेतयो र्भवति नैव समाभरतादरः । चरणयोर्विधृते इति नूपुरे मृदुगिरो हृदये बहु मेनिरे ॥ ४० ॥ न पटयोरपि सूचिकया विना भवति योग्यतमा किल योजना । दयितसंगमनेष्विति दूतिका जनगतागतमभ्यलपन् स्त्रियः ॥ ४१ ॥

५४ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [सर्गः स्वमपि कांतममूष्वभितो विला-सिनमवेक्ष्य परिच्युतमत्सरा । रतिरपि श्रयतिस्म तनूदरी र्वलवता हि बलं न सहोचितं ॥ ४२ ॥ अथ मिथोपि मुखांबुजदर्पणे नयनगोचरचुंबितनुश्रियः । उदितकामरसादियतागमो-त्सुकतरं दधिरे प्रमदा मनः ॥ ४३ ॥ चलदृशां दयितेषु समानतां-बुजरुचेव कृशत्वमाश्रयत् । शितिसरोजरुचेव सह क्षणा दतिशयत्वमगादनुनेतृता ॥ ४४ ॥ मृगदृशः स्म विभांति कटाक्षिताः प्रणयिभिः स्फुटितोष्मपयःकणाः । निशितपक्ष्मविभिन्नवपुःस्रुता-द्यरसविंदुचयोपचिता इव ॥ ४५ ॥ मृदुरवा दयितेषु यथा यथा-यतकटाक्षचयानभिचिक्षिपुः । रतिपतिः स्पृशति स्म तथा तथा धनुरधिज्यमसौ विदयाशयः ॥ ४६ ॥ चरणलंबितहारमिषाच्छिता-क्षवलयैस्तलिमर्जुपसोद्यमैः । अजनि वारवधूटिनिर्मित-प्रवलमोहनभंगभयादिव ॥ ४७ ॥ इह धृते प्रविलोकयिता स मां तमहम्प्यखिलात्मतया रते । इति विचिंत्य पराधितपार्श्वतो गृहमणिं ज्वलितोज्वलवर्त्तिकं ॥ ४८ ॥ अयि तनोषि किमु द्यणुकोदरी-ति निगदन्नपि भर्त्तरि सत्वरं । त्यजति मानमशेषमपि प्रिया-स्म कटरे रजनीसंमयोर्जितं ॥ ४९ ॥ प्रियसमागमसूचकवामदृक्-स्फुरणतो मुदिताशयय दन्यया । हृदयनाथमनुप्रहितापि किं निजसखी न पथः स्म निवर्त्यते ॥ ५० ॥ आपि लवो युगकोटिशतायते धृतिपरस्य जनस्य ऋते यतः । हृदयहारिणि तत्र किमौचितीं स्पृशति मानिनि मानपरिग्रहः ॥ ५१ ॥ अनुनयन्नपि चैवमुपेक्षितो ह्यसुभगामिव चेद्भवतों त्यजेत् । किमयशःपटहो न तदा तव व्रजति कोपिनि डिंडिमडंबरं ॥ ५२ ॥ रतिकृतां प्रथितो रिपुरेव य स्तमपि मानभरं परिपुष्णती । सुचरितेत्युदितापि तदाशये कथमिव प्रतिभासि विलासिनी ॥ ५३ ॥ प्रतिवधूरधिगत्य समं त्वया सकलहं विदधे यदि तं स्वसात् । तव तदास्तु पुनः स कुतः करे परिचिताः पुरुषा हि न कस्यचित् ॥५४॥

७ ] जलक्रीडावर्णनम् ५५ सखि हृदेकहितं भज मार्दवं परुषतां तु दुरंततरां त्यज । परुषता रचिता हि हृदीश्वरे फलति केवलमात्मनि मूढता ॥ ५५ ॥ मम वचोद्य कुरु स्वहितं नचे दनुशयं हृदयं तव यास्यति । इति परा प्रतिबोध्य सखीं निजां रमणमंदिरमध्यमपानयत् ॥ ५६ ॥ षड्भिः कुलकं स कितवोऽद्य समेष्यति चेत्तदा भुजयुगेन निबध्य रतालयं । समुपनीय निहन्मि तथा पुरा पुनरुपैति यथा न तदालयं ॥ ५७ ॥ हृदयनिकूटमध्यकृतोद्गमा कमितरीति मनोरथवल्लरी । सुभगया परया परया मुदा सफलभावमनीयत सत्वरं ॥ ५८ ॥ अनुनयान्वितमाश्रितगद्गदं सखि तथा वद जीवितवल्लभं । स समुपैति यथा न च कुप्यती—त्यभिविबोध्य सखीप्रहितान्यया ॥ ५९ ॥ यदि वियोगमवेक्ष्यमियद्व्यथं स्मयमधास्यमिमं हृदि किं तदा । इति परा परितप्य मुहुर्मुहु र्नयनमालिषु दीनमयाक्षिपत् ॥ ६० ॥ प्रिय स मेद्यसि सुभ्रु विमानह त्व किमीश यशो मदनस्य किं । सहि भवेक्षणजः किल सोपि तत्तव परेति हृदीशमजीहसत् ॥ ६१ ॥ प्रतिदिनं शतशोऽपि निवारितो मुहुरिह त्वमुपैषि कयाऽशया । कृतक कोपवतीत्यपरारया दुपरि तल्पमपातयदीश्वरं ॥ ६२ ॥ विनयतो वसनं कमितुः करौ करयुगेन परा त्रपयाऽग्रहीत । स्वयमपि स्फुरितोद्धषणैर्गल—न्निवसना सहसाथ किमातत ॥ ६३ ॥ यतिविरोधिंलसद्रसपूर्णयो रुपरि लोलदृशस्तनकुंभयोः । बभतुरीशकरांबुरुहे अधो—मुखपिधानतुलामिव बिभ्रती ॥ ६४ ॥ दृगतीतौ दयिते मृगचक्षुषां हृदि लवं यदि मानभरोऽल्लसत् । गृहपतौ समुपैयुषि कश्चिरं परगृहे लभते यदि वा स्थितिं ॥ ६५ ॥ स्पृशति भर्त्तरि हृत् हृदयेशयः सचकितं मदनोऽन्यनतध्रुवः । रासमुदतिष्ठदसंशयमत्रुटन् इतरया किमु कंचुकसंधयः ॥ ६६ ॥

५६ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [सर्गः सपदि गोत्रपरिस्खलनात्प्रिया मनुपरो दहनास्त्रमिवाकिरत् । समधित प्रतिशस्त्रमिवाथ सा जलमयं स्वदश्रुततिच्छलात् ॥ ६७ ॥ तव मुखं कमलं मम चंद्रमा स्तनदनयो रधुना स्मरकारितः । भवतु संधिरिति प्रवदन् परः स्वदयिताऽऽननयोजनमातनोत् ॥ ६८ ॥ तव ममाप्यधरं निपिपासतोर्विधुरतास्तु न कस्य च नेत्यथ । विलसतः स्म तथापपतुर्र्यथा—धरदलं सममेव वधूवरौ ॥ ६९ ॥ उपरि यावमृतस्य तयोरिहा—प्युपरितैव भवत्विति दंपती । विलसतः स्म तथा धरयोर्यथो—परितयैव मिथो जनि चुंबने ॥ ७० ॥ दयितयोरमृतोपरि यौ तयो रधरयोरधरेत्यभिधा कथं । अवगतं यदि वाधरता तयो रधरपानविधौ ग्रहणान्मियः ॥ ७१ ॥ अमृतमित्यनृतं दयिताधरो यदि तदेष न किं गद नामृतं । निमिमिषुर्यदमुं पिबतां दृशो विमुमुहुर्हृदयान्यपि कामिनां ॥ ७२ ॥ विशदमेव न किं दयिताविलो—कनसुधारसपानमसूचयन् । मुकुलिताक्षससीत्कृतशब्दिता—ननपुरः करणेन विलासिनः ॥ ७३ ॥ हृदि मयानुसृते तव सा स्वयं निरगमत्किल माऽत्र विषीद तत् । दयितमित्यभिधास्खलनादवा—ङ्मुखमभाषत काप्यधृताधृतिः ॥ ७४ ॥ प्रियतमाधरपल्लवचुंबनो—पनतकांतमुखेंदुमिषाच्छशी । मयि सुधा किल तादृगिहापि किं किमधिकेति विवेक्तुमिवालसत् ॥ ७५ ॥ दयितयोर्मिथ एक मुखासव—ग्रहणलंपटयोर्मुखसंगमे । द्विशशितापनिमित्तमुदलरी न किमुवाह विपर्ययवर्जनां ॥ ७६ ॥ श्रियमुखामुख एव हरन्निजां प्रियतमामुखवेषधरः शशी । अधरपानमिषाद्रुरुधे न किं वदनवारिरुहेण विलासिनः ॥ ७७ ॥ प्रणयिना विधृतापि मनस्विनी वपुरुवाह यदुत्पुलकं किल । क्रिमियतापि जगाद न सा वशं तव गतास्मि विधेहि यदीहितं ॥ ७८ ॥ भजं धृतिं त्यज भीतिमहेतुकां हियमवांचय वक्त्रमुदंचय । अभिनवामुपदेष्टुमिति प्रिया मजनि कोपि सखीव पटुः स्वयं ॥ ७९ ॥

७ ] शृंगारवर्णनम् ५७ जघनसंगमनोत्सुकमानसं हृदयनाथमवेत्य मृगीदृशः । स्वयमपासरदेव तदंशुकं किमुधिताचरणे गुणिनो ऽबुधाः ॥ ८० ॥ असह आशु विदूरायितुं परो युवतिनीविमतिश्रुटदुत्सुकः । विषहते समुदीरितमन्मथो न खलु कश्चन कालविलंबनं ॥ ८१ ॥ परिसमाप्तरतोपि परः प्रिया—धररसं सुरसायनमन्विबन् । पुनरपि स्फुरिताप्तमसायको व्यधित किं किमसो न हदीपितं ॥ ८२ ॥ शशिमुखी सुरतेषु तथा चलत्—कनककुंडलकैतवकंपितौ । मृगदृशः पुरुषायित मूर्जितं समभिवीक्ष्य शलक्ष्णशालिनाश्विर ॥ ८३ ॥ वरयिता रतकेलिषु कौशलं भृशमसौ वहतीति परा मुदा । ऋजुरणन्नूपुरसिंञ्जितै रभिजगावि तद्गुणगौरवं ॥ ८४ ॥ मम मुखस्य विधोरपि दर्शनात् तव दृशौ कुमुदे अपि मीलितः । किमिदामन्यपरा शयनोन्मुखं स्तनतटेन जघान हि सं मुहु ॥ ८५ ॥ पुनरुपैषि तदोकसि तां विलो—क्यति जल्पसि वाथ तया समं । दयितयेत्युदितो विदधे शठो नहि नहीति मृषाप्यमृगोत्तरं ॥ ८६ ॥ जहिहि लाक्षणिकीं रूपमुत्तमे नहि न वेद्मि मनस्तव यन्मयि । अहह पश्य तवाधरपल्लवः स्फुरति मामिव चुंबिनुमुत्सुकः ॥ ८७ ॥ अपिच रागममांतमिवाशये न यहतो न दृशौ बहिरुद्गतं । इति विदग्धवचाः कुपितामपि प्रियतमां न परः किमहासयत ॥ ८८ ॥ युग्मं रचयिता सखि तत्र किमेष मां नवरतं भविता च कथंकथं । इति मुहुः समवादि न का सखी रतिरसोत्सुकयापि नषोढया ॥ ८९ ॥ प्रियतमे पुरुषायितलाघवं किमपि पश्यति वक्त्रिनकंधरं । असहया रतमुज्झितुमन्यया गृहमणिः शमितः कुसुमौहया ॥ ९० ॥ सुरतकेलिषु शुभ्रु तवाहितं किमपि चेच्छपथोऽस्तु तदात्र मे । ऋतगिरं यदि मां न च मन्यसे ननु विधाय न पश्यसि किं तदा ॥ ९१ ॥ इति नवां रमणीं रतये परः स्मरकलाविदुरः समवूवुपत् । अतिविचक्षणतातिविमुग्धता—सुगविबोध्यमिदं यदि वा द्वयं ॥ ९२ ॥ 8 k

५८ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [सर्गः इति नवां रमणीं रमणः परः स्मरविलासकृते समबूबुधत् । सततनिर्मितकामकथोलसन् नवनवोक्त्यभिषिक्तमनोभवः ॥ ९३ ॥ प्रियतमस्य भृशं सुरतार्दने शपथपूर्वमदात् सुरतं पुरा । तदनुलब्धरसा न तदस्मर न्नववधूर्वपुरेस्मरवल्गितं ॥ ९४ ॥ अधरपानविधौ स्तनमर्दने नखरदोल्लिखने परिरंभणे । क्वचिदपि स्खलति स्म न कामिनां मतिरिहाप्यवधानभृतामिव ॥ ९५ ॥ हृदि यदेव दधे दयितैरते युवतयो ऽग्रत एव तदाचरन् । इतरथा कथमक्रमनस्रुकता रतिरहस्यमुपैति यथार्थतां ॥ ९६ ॥ इह सुखेषु सुखं सुरतोद्भवं महदिहापि मिठोप्यनुकूलता । रहसि केलिरिहापि यदृच्छया सममिहापि रतिर्यदि किं पुनः ॥ ९७ ॥ प्रियसखीभिरपि प्रतिबोधिता नवरतोत्सवतोभयशांकिनी । अतितरां परिरभ्य हृदीश्वरं कपटमुद्रितदृक् शयितेतरा ॥ ९८ ॥ दयितदष्टरदच्छदपल्लवा नववधूः करकंपनकैकवात् । विगतवंति दिनानि रतोत्सवै र्विरहितानि शुशोच मुहुर्न किं ॥ ९९ ॥ रतिरसं कलयन्नितमां पर स्तदुरुतागुणविघ्नितचुंबनः । परिनिनिंद कुचौ मुहुरीक्षयन् नच वधूं समयः स हि तादृशः॥ १०० ॥ रतिरसोपरमे स्खलनात्परः प्रणयिनीकुचपर्वतमस्तके । निपतितोपि मुमूर्च्छ न सन्मुखं दृढतरोजनि रंतुमहो पुनः ॥ १०१ ॥ प्रणयिनां यदभिद्यत कौसुमै रपि शरैर्हृदयं सुमधन्वनः । प्रणयिनीकुचशैलमहाहती—स्तदसहिष्ट यदद्भुतमेव तत् ॥ १०२ ॥ सपरिवेशशशिश्रियमूद्वहत् भुजयुगांतरवर्ति मुखं स्त्रियः। चिचलिषो ऽहृदयाधिपरेतसो ऽपशकुनाय न किं समजायत ॥ १०३ ॥ रतिरसं परमात्मरसाधिकं कथममी कथयंतु न कामिनः । यदि सुखी परमात्मविदेकको रतिविदो सुखिनौ पुनरप्युभौ ॥ १०४ ॥ अधिकृतां करकंकतयोजनां विदधतौ रहसींदुमुखीवरौ । विबभतुः सुगृहीतपरस्परा—विव मिथोऽप्युपपादयितुं रतिं ॥ १०५ ॥

७ ] शृंगारवर्णनम् ५९ अधिशिरोधि मिथः करकंकत—प्रगुणिताननयुग्ममिपादभात् । प्रणवसंपुटयंत्रमिव स्फुर—द्विवलयं रतिकृष्टिकृतेन्ययोः ॥ १०६ ॥ प्रणयिनो मुखचंद्रमसि स्फुर—त्यभिमुखं तरले परिचुंबितुं । अनुचितं किमिदं नवनायिका—मुखसरोजमजायत यत्पराक् ॥ १०७ ॥ रतिविरामभवादुपगूहनात् विघटनेच्छुमवेक्ष परा प्रियं । सुदृढमूरुयुगेन निपीडयं—स्तत हुंहुमिति स्मितजल्पितं ॥ १०८ ॥ परिपिबन् दयितो दयिताधरं मुकुलिते नयने यदसौ व्यधात् । किममुनैव जगाद न यत्पुरो ऽमृतमवेक्षितुमप्यरमंजसं ॥ १०९ ॥ सुरतकौशलशालिनि वलभे मुकुलिताक्षिमियात्समीविक्षत् । अविषयो वचसां किमिहांतरा स्फुरति द्रष्टुमिवेति परा दृशौ ॥ ११० ॥ रतकलां कलयत्यसुवलभे किमपि कुंचिमुखी सुमुखी नवा । हह ननेति ममेति वचोमिषात् मदनदीपनमंत्रमिवास्मरत् ॥ १११ ॥ अपदयं दयितस्य रतोत्सवं रचयतो नतनाभिपथादधः । करतलं ददती मुदमातनो न्नववधूरधिकां सुरतादपि ॥ ११२ ॥ अदहदीश्वरनेत्रहुताशनो रतिपतिं विदुषामिति यद्वचः । ऋतममंस्त तदत्र स एव यो वशयितुं प्रबभूव न मानिनीं ॥ ११३ ॥ मदनोरिरस्य मदनारिरित्यसौ मदनेन देह इति साधुरन्वयः । भुवि कामतलमधुनेति केवलं कथमप्यथालसदहो समंततः ॥ ११४ ॥ उत्थुष्य तल्पादितरा रतांति कांतं भुजाभ्यां दृढमालिलिंग । आदातुकामेव तदंगयष्टे रंगसर्वस्तमपि प्रपीड्य ॥ ११५ ॥ दद्यैांगानि यथा यथातिकठिनान्त्येपा नवोढा रते शंके धत्त तथा तथातिकठिनं चेतोपि चित्तप्रियः । मा मा मा न न मुंच मुंच हहहेत्युल्लापवत्यां मुहु- स्तस्यां नो कथमप्यथास्य करुणातारुण्यमासादयत् ॥ ११६ ॥ दंपत्योर्वदनैर्दुसंगममिपात्तथ्यं मिथश्चुंबने किं नैवाभ्युदगच्छदच्छरुचिभृत्सद्यः शशांकद्वयं ।

६० श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [सर्गः आसीत्तेन महाहवः स्मरभवो यद्युक्तमेवेति तत् प्रीतिर्यच्च परैव युक्तमपि तत् यत्क्षेत्रयोरन्यता ॥ ११७ ॥ दृष्ट्वा स्वं प्रतिबिम्बमेव वहति प्रेयानयं स्वप्रिया- मक्ष्णीति स्ववदश्रुवारिभिरकरोन्मुग्धानिपानं पुरः । तत्रैव प्रतिबिम्बनान्निपतितां भर्त्रा समंयत्पद- द्वंद्वे स्वे मुमुदे च वीक्ष्य किमितोपि स्यात्परं योषितां ॥ ११८ ॥ कोपि स्मरोन्मुक्तविषाक्तबाण-मूर्च्छामतुच्छामिव हंतुकामः । शैलाविवालंब्य कुचौ कराभ्यां पपौ सुधामिंदुमुखीमुखेंदोः ॥ ११९ ॥ सुरत्राणः कस्य त्वमिति मुहुरेवाभिहितया- पणेणाक्ष्या प्रोक्तं स्मरशरशरव्यत्वमितया । परेषां सर्वेषामवनि हिमरुचे तव पुनः करक्रीतादासीगिरमिति पपौ कोपि सुकृती ॥ १२० ॥ स्वाभाविकात्सुरततो विपरीतमेत-द्रागं विशिष्य सुरतं वितनोति यूनां । निश्चेतनाप्यजनि रागवती यदत्र शय्यासयावकवधूपदबिंबदंभात् ॥ १२१ ॥ स्मरस्मेरलीलासुतल्पोदधस्तात् प्रसूनानि बभ्राजिरे निष्पतंति । मृगाक्षीवपुर्वल्लिविश्लेषभावा-न्निरासानदुःखाद्ददंतीव झंपां ॥ १२२ ॥ यस्यांगं तावदेवं बहिरपि विहितस्पर्शनं कामिनीना- मीदृक्सौख्यं विधत्ते स खलु रचयिता किं न मध्ये प्रविष्टः । इत्थं ध्यात्वा रता॑ते सुदृढतमपरीरंभदंभेन मध्ये कायं प्रक्षेप्तुमैच्छन्सकलमिव हितं कातराः कातराक्ष्यः ॥ १२३ ॥ भानोः संक्र्मणे श्रयेत मृदुतां विश्वं समस्तं यथा मन्ये शिश्रियतुस्तनावपि तथा स्त्रीणां रतेः संक्रमे । नैवं चेदुरुशैलवत्कठिनयोः श्रांता रता॑ते भृशं प्रेयांसः कणशोभवन्न पतिता मध्ये तयोस्तत्कथं ॥ १२४ ॥ क्षणं माने॑माने क्षणमथ मिथः काक्षकषणे क्षणं हासोल्लासे क्षणमथ दृढालिंगनविधौ ।

७ ] शृंगारवर्णनम् ६१ इति व्यधा निन्युः प्रतिगृहमशेषामपि निशां रतोत्साहैस्तैस्तैः समुदितमुदस्तै युवजनाः ॥ १२५ ॥ अन्योन्यार्पितरदच्छदखंडनानां नि शंकनिर्मितनखक्षतमंडनानां । संभोगसंभवपरिश्रमखिदितानां निद्रासुखं क्षणमभूद्रतयेथ यूनां ॥ १२६ ॥ अन्योन्यप्रवितीर्णदंतनखरमोद्यत्पदव्यंजनै- र्यूनोर्वीक्ष्य परां स्थितिं गतवतो निर्व्याजवीरव्रते । कंदर्पोपि गिरीशदर्पदलने निश्चिततामुद्वहन् आशिश्राय चिराय संगसुभगां निद्रां विशंके तदा ॥ १२७ ॥ तूलं स्पर्शानुकूलं मुखशशिरुचिरश्रीसमाकृष्टिमूलं तांबूलं नासिकायाव्रतसुकृतफलं स्फारपुष्पोपहारः । कांताश्रांतास्तनाभ्यामुरसि खिलमिदं न श्रुतः सप्तमश्चेत् सर्गः शृंगारसंजीवन इति विदितो वीरहम्मीरकाव्ये ॥ १२८ ॥ इति श्रीजयसिंहसूरिशिष्यमहाकविश्रीनयचंद्रसूरिविरचिते महाकाव्ये हम्मीरचरिते वीरांके सुरतवर्णने शृंगारसंजीवनो नाम सप्तमः सर्गः समाप्तः ॥ अथाष्टमः सर्गः प्रपंचयंतः स्फुटतारमंद्र — मध्यस्वरान् पंचमरागगर्भान् । हम्मीरदेवाय निशाऽवसानं वैतालिका विज्ञपयां बभूवुः ॥ १ ॥ विच्छायमिंदुं मुखमावहंती विनिम्नताराकलुषांबैरैषा । विभावरी याति रजस्वलेव स्नातुं पयोधौ दिशि पश्चिमायां ॥ २ ॥ वियुक्तनारीजननेत्रपातो — ल्काभिः समंतादिव दीप्यमानं । विहाय शीतांशुरसौ विहाय आसीदपूर्वाचलचूलचुंबी ॥ ३ ॥ स्वातंत्र्यहंता न उदेति भास्वानस्पामिति क्रोधभरारुणाभिः । दृष्टेव दृग्भिः कुलटाजनेन पुरंदराशारुणतां जगाम ॥ ४ ॥

६२ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [सर्गः अबोधि किं न क्षणिका क्षपेयं मानो दधे यद्भवतीभिरेवं । इत्यभ्यसूयन्निव मानिनीभ्य स्वनोति शब्दान् कृकवाकुरेषः ॥ ५ ॥ जायापतीनां रंतकौतुकेन रात्रिं समग्रामपि जागरित्वा । घूर्णंस्यमी विस्फुरितप्रमीला इव प्रदीपा रतमंदिरेषु ॥ ६ ॥ निवर्त्य चेतः सुरतात्कथंचित् यावत्सुषुप्तंति युवान एते । मार्दंगिकैस्तावदवादि सद्यः प्रत्यूषसूचा सुभगो मृदंगः ॥ ७ ॥ विलेपनामोदितांततांत—स्वेदोदकास्वादनमंदचारः । संभोगशालासु निविश्य यूनः सुखाकरोत्येष उषासमीरः ॥ ८ ॥ प्राप्तप्रबोधा गुरुणोपदिष्टान्‌महाप्रयोगान् प्रणिधाय चित्ते । क्लिष्टै कवींद्रा इव निर्मलाथो—त्पत्तिं नरेंद्राः परिभावयंति ॥ ९ ॥ विप्राननोद्गीर्णविविक्तवर्ण—प्रचारचारुध्वनिवेदमंत्राः । सतां हृदंतस्तरसा प्रविश्य तमः कर्षंतीव समूलकाषं ॥ १० ॥ तमोमये प्रेक्ष्य विधिः प्रलीनं मेरुं युगांतेथ नवं सिसृक्षन् । प्रत्यूषसंध्याभवरागदंभात् चिनोति शृंगानि हिरण्मयानि ॥ ११ ॥ विभा विभातैव विभावरीय मद्यापि मानं किमिवादधासि । इति प्रियाया अपि बद्धमूलं मानं सुखेनैव नुनोद कश्चित् ॥ १२ ॥ संभोगकेलीं प्रविधाय पश्चात्सुप्तापि नारी प्रथमप्रबुद्धा । आलिंग्य सुप्तं प्रियसृप्तिभंगं विशंकमाना न जहाति तल्पं ॥ १३ ॥ कचिद्विभातीकृतयामिनीका अभ्येत्य कांता निभृतप्रचारं । स्वप्नेपि तत्तर्जनशांतचित्ता माश्लिष्य सुप्तां दयितां स्वपंति ॥ १४ ॥ अपि द्विजेशः श्रितवारुणीको ध्रुवं भवेन्नीचजडोपयोग्यः । इति प्रबोधं जगतां प्रयच्छन्नध्यास्त मध्यं जलधेः शशांकः ॥ १५ ॥ असौ सिषेवे चतुरोऽपि यामान् श्यामां क्षये सत्यपि यत्सकामः । तेनैव शंकेस्तमुपैति पकपलांडुपांडुः पतिरोषधीनां ॥ १६ ॥ समस्वरूपे शशिनो रवेश्व बिंबेस्तभावादुदयत्वतश्च । उपैति पूर्वापरयोर्विभेदे मतिर्जनानां क्षणमीश जाड्यं ॥ १७ ॥

८ ] प्रभातवर्णनम् ६३

• अवाप यस्यामुदयं विहाय तां मामथासावपरां सिषेवे । इत्यादधानेव रुषं हिमांशौ पुरंदराशाऽरुणतां जगाम ॥ १८ ॥ स्फुटं स्फुटत्कुङ्गलकोशनिर्य—द्विलोलरोलंबमिषेण हर्षात् । समागमे पत्युरिनस्य पश्याऽङ्गानीव मुंचंति सरोरुहिण्यः ॥ १९ ॥ कापि ह्रदे व्योमसुरिद्वरायाः पतिर्नदीनामनुबिंबितः किं । यद्वारि भातीह तमस्तरंगाः प्रत्यूषरागोपि तदंतराग्निः ॥ २० ॥ एषाहमेतच्च गृहं तवैवा—ऽगंतव्यमेवाशु पुनः प्रियेण । इत्युक्तिपूर्व्वं परिरभ्य गाढं भिंगान् प्रहिण्वंति पणैणनेत्राः ॥ २१ ॥ प्रकाशकल्पेपि सहस्ररश्मौ वारांनिधिश्चापलमुत्ससर्ज । हंसे प्रकाशं यति यत्सतीव जडेपि शांतत्वमुपैति मूत्तं ॥ २२ ॥ विच्छायतां भूरितरामुपेता दूरीभवत्पुष्करकोशवासाः । काले कलौ संत इवोडवौऽमी क्वचित् क्वचिन्नेत्रपथं प्रयांति ॥ २३ ॥ लोलत्तणूनां मयनेन दध्रस्तनूदरीणां कबरीमिषेण । ध्वांतावलीकुट्टनजातकाष्ण्र्यः स्फुरंति दंडा इव चंडरश्मेः ॥ २४ ॥ भिंगैर्निषिद्धैरपि दत्तदंत—पदालिवित्रेषु रदच्छदेषु । संभ्रांतचित्ताः पतिदृष्टिपातात् ददत्यलक्तं कुलटा नतास्याः ॥ २५ ॥ स्मराहवे स्मेरतरे प्रवृत्ते पलाय्य पृष्ठे मलिनो यमस्थात् । इत्यात्तकोपा इव केशपाशं गाढं निबध्नंति सरोरुहाक्ष्यः ॥ २६ ॥ कांचीगुणस्य ग्रथनप्रयासि प्रकोष्ठभूषागणसिंजितेन । मुक्तिं भजेथाः पुनरेव शीघ्र मित्यादिशंतीव तमंबुजाक्ष्यः ॥ २७ ॥ शिलालिहंतोप्यगसैंधवानां वक्त्रोष्महिष्मा मलयंति वाहाः । निश्वासवातैरिव पाणिगानाऽदर्शांन्निशाभोगवियोगिनार्यः ॥ २८ ॥ समूलमुन्मूल्य तमःसमूहं लोके प्रवेशं सृजतो दिनस्य । मांगल्यहेतोरविविंबदंभात् नीराजनामाचरतीव पूर्वा ॥ २९ ॥ भिंगैर्वितीर्णानणुवित्तवैर्रा दिवाप्रभातं भृशमर्दितांग्यः । सर्वांगसंस्पर्श्यापिभानवीय—करोत्करे जाग्रति नो भुजिष्याः ॥ ३० ॥

[सर्गः

घूकादिवैदोरिव नीलनीर----रुहादिवाकृष्य विभातकालः । रथांगनामार्कसरोरुहेषु मुदं प्रकाशं श्रियमार्दधाति ॥ ३१ ॥ पत्यूरुरुचीनामहिताङ्गयेन तमःसमूहो विरहय्य धात्रीम् । निशाटनेत्राणि विवेश नून मुत्पश्यतैतेषु कुतोऽन्यथासु ॥ ३२ ॥ विभावरीयाय विनाशमेषा मुदं दधस्वेत्यसुवल्लभा स्वा । विबोध्यते द्वंद्वचरेण याव----त्सा तावदागात्स्वयमेव पार्श्वम् ॥ ३३ ॥ क्रुधेव ताम्रं वपुरादधान मायांतमालोक्य सहस्ररश्मिम् । निलीयते भ्रश्यदितस्ततोपि भिया तमिस्रं गिरिगुह्वरेषु ॥ ३४ ॥ इत्युद्गतैर्वाक्यभरैर्विबोध----करैः समाख्यातविभातकालः । तदर्हकृत्यं विरचय्य दान----केलिं कुमारः कलयांचकार ॥ ३५ ॥ विभूषितास्थानसभं शुभैषी श्रीजैत्रसिंहं रिपुकुंभिसिंहं । गत्वा कुमारोथ मुदा नमस्या----मासानणीयस्तरभक्तिनम्रः ॥ ३६ ॥ कृतप्रणामं तमवेक्ष्य हृष्यद्रोमा पुलोमारिरिवो धरित्र्याः । रहस्युपानीय रहस्यवेदी जगाद निस्तंद्रतरास्यचंद्रः ॥ ३७ ॥ साम्राज्यलक्ष्मीकरपीडनाय जातप्रवीणप्रतिभे तनूजे । विदांवरेण्य क्वच नापि नास्म----दृशाः प्रशस्या विषयाभिवृष्ट्याः ॥ ३८ ॥ विध्वस्तबाह्यारिचयोप्यजित्वा----तरंगशत्रूनतिमात्रशक्तीन् । बाह्येतरारीन् जितवत्सु तेषु स्थितः कथंकारमहंचकास्मि ॥ ३९ ॥ कियद्वराका सविकाशमाहू----राज्यं नृपाणां विगलत्कृपाणां । इदं तु योगप्रणिधानभाजां यावद्वराकासविकाशमेव ॥ ४० ॥ बाह्याः शरीरे किल शैशवीया भावा यथा ऽत्यजिषताल्पयेस्य । हातुं तथाभ्यंतरगानपीमान् उदासते हंत किमत्र संतः ॥ ४१ ॥ शक्तावस्थां विषयाभिलाषो विडंवयत्येव जनान् प्रयोक्तॄन् । शांतोऽनलः फूत्क्रियमाण उच्चैः किं पूरयत्याशु न भस्मनाऽस्यं ॥ ४२ ॥ अपास्तलज्जं बहुदैन्यमस्मा नकामयंत स्मरकातरा याः । ताः कामयेम ह्यधुना मृगाक्षी र्वयं हहाऽतोपि विडंबना किं? ॥ ४३ ॥

८ ] हम्मीरदेवराज्याप्तिवर्णनम् ६५ मलातुराणामशुचौ शुचौ वा यथाप्रदेशे न विचारणास्ति । स्त्रीणां तथा मूत्रपुरीषपात्रे गात्रे नराणां मदनातुराणां ॥ ४४ ॥ यत्प्रेरणादुत्तरलीभवन्तः कृत्यान्यकृत्यान्यपि न स्मरंति । तदप्यहो यौवनमस्तमस्तु कायापि तृष्णा विषयेषु निष्णा ॥ ४५ ॥ ये यौवनोन्मादभरे गतेपि कुर्वत्यखर्वे विषयेषु रागम् । निर्मांसमज्जाऽस्थियु ते शृगाला लालारसास्वादनमाचरंति ॥ ४६ ॥ सर्वांगेषु निकृष्टमंगयुगलं स्त्रीणां तदुक्तं तयो- राद्यं विड्विवरं प्रसिद्धमितरत्प्रस्रावरंध्रं पुनः । तन्मध्ये यदपत्यरंध्रमसकृद्विस्रस्रवच्छोणितं ये तस्मादधुनापि नान्यवदनास्तेभ्योपि निंद्योऽस्तु कः ॥ ४७ ॥ तद्राज्यकक्षीकरणान्ममैता माज्ञां गुणैकालय पालयाशु । साहाध्यतस्तेऽयमुपेंद्रसेवा—हेवाकिचेताः सुखमस्तु भूपः ॥ ४८ ॥ वार्धक्यदोषोदयदुर्भगत्वान्मुक्त्वाद्य सद्यः कमलानिवास्मान् । पतिं द्विजानामिव सौम्यमूर्त्ति साम्राज्यलक्ष्मीरुपतिष्ठतां त्वां ॥ ४९ ॥ सुधाकिराज्येव गिरा चभक्ति—वल्लीं प्रवेल्लन्नवपल्लवाढ्यां । कुर्वन्निव व्यज्ञपयन्नर स्नातं जगद्वेयतमावदातं ॥ ५० ॥ द्वेधापि राजन्नरकतमेत द्राज्यं न चेतो बहु मन्यते मे । द्युसद्गवीवद्विबुधालिसेव्या त्वदंघ्रिसेवा यदि लभ्यतेऽसौ ॥ ५१ ॥ त्वत्पादपद्मे सदसद्विवेक—कृद्राजहंसत्वमभीप्सतो मे । हर्षाय सुव्यक्तकलंककारि राजनराजत्वमिदं कदाचित् ॥ ५२ ॥ ज्येष्ठे तनूजे सति राज्यलक्ष्मी र्देया कदाचिन्न किलेतरस्मै । जानन्नपीत्यं नयवर्त्मसंस्थां मह्यं कथं दित्ससि तामधीशः ॥ ५३ ॥ हम्मीरदेवाय वितीर्य राज्यं मदंघ्रिसेवानिरतो भवेति । स्वप्ने निशांते शयितं निशांते मामाह विष्णुः करवै किमार्थ ॥ ५४ ॥ निरुत्तरीकृत्य ततोहठेन—निच्छंतमप्येनमतुच्छचित्तं । हम्मीरदेवं नृपतिर्बलक्ष्मी ममीमनत्स्नातु मिलाविलासी ॥ ५५ ॥ 9 k

६६ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [ सर्गः ततश्च संवन्नववह्निवह्नि—भूहायने माघवलक्षपक्षे । पौष्यां तिथौ हेलिदिने सपुष्ये दैवज्ञनिर्दिष्टबले ऽलिलग्ने ॥ ५६ ॥ पुरा पुरोधास्तदनु क्षितीन्दु भूपास्ततोन्ये सचिवास्ततश्च । ततो महेभ्यास्तदनु प्रजाश्च तस्याभिषेकं रचयांबभूवुः ॥ ५७ ॥ युग्मं ॥ छायाकरैस्तस्य सितांशुशुभ्रं यदातपत्रं विभरांबभूवे । छायाखिलस्यापि जगत्त्रयस्य बभूव तेनाऽद्भुतमेतदुच्चैः ॥ ५८ ॥ एवं पतिष्यत्यसकृत् पदेऽस्य क्षितिक्षितः ख्यातुमिवेति लोके । शिरोभितोप्यापतती नृपस्य तस्याञ्च वालव्यजने व्यभातां ॥ ५९ ॥ अपाठिषुुर्विद्विजनास्तदानी मराणिषुर्मंगलतूर्यकाणि । अनर्त्तिषुर्नर्त्तविदश्च गीत मगासिषुुर्गायकमंडलािन ॥ ६० ॥ पदेपदे वंदनमालिकानां माला निबद्धा बभुरुल्लसंत्यः । गृहावलीनां नयनायमान—द्वारामिव भ्रूलतिकाः सलीलाः ॥ ६१ ॥ नरेंद्रमार्गेष्वभितो विकीर्णा विस्मेरपुष्पप्रकरा विरेजुः । कांतं नवीनं प्रति भूमिदेव्या हासा इव स्फारतरप्रकाशाः ॥ ६२ ॥ हर्षप्रकर्षेण समंततोपि सद्यस्रक्वाल्हीकजलप्रसिक्ताः । नवे हृदीशे प्रकटीकृतात्म—रागा इवोद्रंगभुवो विरेजुः ॥ ६३ ॥ प्रत्यालयोत्तंसितशातकुंभ—मांजिष्ठकौसुंभिककेतुदंभात् । अधीश्वरं प्राप्य नवं हमीर—देवं विशंके पुरमप्यरज्यत् ॥ ६४ ॥ साम्राज्यलब्ध्या मुदितोप्यमुष्य भूभंगमाशंक्य शिरांस्यधुन्वन् । वृथा व्यषीदत्फणिराट् विवेद —————— ॥ ६५ ॥ हृत्वा श्रियं शात्रवकैरवाणां सुहृज्जनांभोजकुले दधानः । प्राप्तोदयो भूवलये स राजा ऽऽऽ न कस्याऽजनि विस्मयाय ॥ ६६ ॥ विश्राणने कर्णनृपस्य नीतौ रामस्य शौर्ये च धनंजयस्य । काले कलौ पंडितमंडलीनां किं जायतोदाहरणं समास्म ॥ ६७ ॥ धर्मो जगर्जैव दरिद्रमुद्रा काचिन्ननाशेव बभाविव श्रीः । समुल्ललासेव नयद्रुमोपि समं जनैरेव तदीयराज्ये ॥ ६८ ॥

८] हम्मीरदेवराज्याप्तिवर्णनम् ६७ कालानलो ना ऽजनि नाभिरामो रामो भवन्नो भरती रतोभूत् । आसीन्न चित्ते जनकोपि कोपि हम्मीरमालोकयतां जनानां ॥ ६९ ॥ अहानि तान्येव सुखावहानि हम्मीरदेवो ऽजनि येषु भूपः । लोकास्त एवात्तशुभावलोका वक्त्रांबुजं ये ददृशे ऽदसीयं ॥ ७० ॥ विकासिकाशाभिनवप्रवाल-जिद्दंतदंतच्छददीप्तिर्भाक् । दृग्दुलसद्भाङ्गररागसिंधो विस्तारयंस्तारतरानिवोर्मीन् ॥ ७१ ॥ रूजार्दनादित्यथ जैत्रसिंहः स्वस्यावसानं निकटं विजानन् । स्नेहेन हम्मीरनृपाय राज्य-शिक्षामिमां प्रारभत प्रदातुं ॥ ७२ ॥ स्त्रीणां श्रियां वा क्वच नापि मागा विश्वासमासां क्षणभंगुराणां । रक्ता विरक्ताश्च सतामपि स्युः पदे पदे ऽमूर्विपदे यदाशु ॥ ७३ ॥ साम्राज्यमासाद्य महत्तमेषु स्म विस्मरो मा विनयं नरेश । पुमान् वृद्धानुरिवाविनीतः कुलस्य सर्वस्य विनाशहेतुः ॥ ७४ ॥ अप्यार्यकार्याणि विचार्य कुर्वन् विवेकवानेष जगज्जनेष्टः । जगन्निवासा तदियं नृपत्व-लक्ष्मीः कथं तं विजहाति तात ॥ ७५ ॥ शक्तोपि देह्यप्रकटीकृतात्म-शक्तिः पराभूतिपदं सदैव । कारीषवह्निर्वद वत्स कस्य कस्याशु न स्यादतिलंघनीयः ॥ ७६ ॥ सदा सदाचारपरो नरेंद्रः सेव्यो मुनीनामपि निस्पृहाणां । कुशीलताभाप्रवरं खलोपभोगाय तैलीव भवत्यवश्यं ॥ ७७ ॥ धर्मार्थकामा इव सामदान-भेदाः क्रमेणैव पुरा प्रयोज्याः । सर्वात्मनैषामसति प्रचारे धार्या मतिर्मोक्ष इवाथ दंडे ॥ ७८ ॥ अनंतरो यो विषयेषु राजा संवर्धितः क्लेशकरः स्व एव । गृहांगणातंविषवृक्ष उत्त कालं कियंतं कुशलं गृहस्य ॥ ७९ ॥ राज्यस्य धर्माः किल पंच ये तान् पंचेंद्रियाणीह वदंति संतः । प्रलीयमानेषु तदेषु राज्य मपि प्रलीयेत वपुर्यथैव ॥ ८० ॥ शक्तिं समासाद्य सदोद्यतेन कार्या मति विक्रम एव पुंसा । तिर्यक्षु भूरिष्वपि पश्य सिंहः पराक्रमादेव न किं मृगेंद्रः ॥ ८१ ॥

नये धियं सम्यगनास्यिला युक्तः प्रयुक्तो न पराक्रमोपि । छलावलंबेन विनैव तावत् सिंहोपि हंतुं प्रविशेटिभं किं? ॥ ८२ ॥ बुद्धचैव सिद्धिर्यदि तन्नपुष्पै रपि प्रहर्त्तव्यविधिर्विधेयः । पश्य प्रसूनैरपि युध्यमानः स्मरो हरात्कां गतिमाससाद ॥ ८३ ॥ शौर्यं च बुद्धिर्मिथुनं तदस्मात् अदूषिताद्राज्यमुदेति नित्यं । न चैकतो विश्वमपि प्रपश्य संजायते द्वंद्वत एव सर्वं ॥ ८४ ॥ जिगीषुणाऽसौ बलशालिनापि यात्रा विधेया खलु जेय एव । ज्वालाजटालीकृतदिङ्मुखोपि नांबूनि दग्धुं क्रमते दवाग्निः ॥ ८५ ॥ रिपोरपि स्वाश्रयमागतस्य करोति सत्कारविधिं विधिज्ञः । तथाहि मीनांशमुपागतस्य् नोच्चं पदं किं भृगुनंदनस्य ॥ ८६ ॥ यथा न पीडा भवति प्रजानां ग्राह्य स्तथा धीधन तत्करोपि । किं नाम पुष्पाणि चिनोति पुष्प—लावी लतानां जनयन्त्रिबाधां ॥ ८७ । निवासिता येन स एव वेत्ति प्रायः प्रजानां सुखदुःखभावं । वंध्या विजानाति किमंग गर्भ—प्रपोषणं वा वहनक्लमं वा ॥ ८८ ॥ धनं प्रजानामयथाऽपराधं गृह्णन् विजानाति न तच्च ताः स्वाः । इदं नृपस्याऽशकुनं तथाहि राज्यस्य नाशेऽस्य न तच्च ताश्च ॥ ८९ ॥ सर्वस्वनाशोपि कुले विरोधोद्बोधं सुधीर्नो विदधीत कश्चित् । कुले विरोधो रचितो निनाय सुयोधनं किं निधनं न सद्यः ॥ ९० ॥ प्रजासु पीडा स्वकुले विरोधः पक्षद्वयं पेषणयंत्रमस्मिन् । चूर्णीकृतं धान्यमिव प्ररोढुं पुनर्न राज्यं समुपैति शक्तिं ॥ ९१ ॥ स्वमेव पुष्णन् प्रभुवंचनेन नार्हत्युपेक्षामनुजीविवर्गः । कर्षद्रसाया रसमात्मने किं नोन्मूल्यते क्षेत्रगतं तृणादि ॥ ९२ ॥ मातेव राजा हितकृत् प्रजानां मातुः सपत्नीव नियोगिवर्गः । तयार्पितानां च करे तदस्याः क्व वृद्धिरासां क्वच जीवितव्यं ॥ ९३ ॥ स्वतः कुलीनोप्यधिको विधेयो राज्ञानुजीवी न कदाचिदेव । यतो जडात्मा वटवत्प्रवृद्धः स राज्यसौधस्य विनाशहेतुः ॥ ९४ ॥

[Header] हम्मीरदेवराज्यप्राप्तिवर्णनम् ६९

प्राज्ञः सपत्नैः परिभूयमानो—प्युद्दीपनं न त्यजति स्वदेशं । दिवाकरालुप्तकरोप्यनुद्यन् नभः शशांकः पुनरभ्युदेति ॥ ९५ ॥ चिरंतनान्मंत्रिवरान् विहाय साम्राज्यभारो निहितो नवेषु । क्षणेन मूलादपि नाशमेति यथाऽविपक्वेषु जलं घटेषु ॥ ९६ ॥ स्याद्राज्यमंत्रेषु किलैक एव श्रेयानमात्यो न पुनर्द्वितीयः । आरोहणं यानयुगस्य तज्ज्ञा न प्राणसंदेहकरं स्मरंति ॥ ९७ ॥ यो यत्र रक्तो यदि वा विरक्तो भवे विवेको नहि तस्य तत्र । अतो न तन्मंत्रविधौ विधेया शिक्षा तदीया सुविचक्षणेन ॥ ९८ ॥ मंत्रान्वहूनामपि धीसखानां श्रेयस्करात्रैव वदंति संतः । गर्भस्य मातुश्च कुतः शिवाय करा बहूनां बत सूतिकानां ॥ ९९ ॥ पूर्वं स्वहृद्येव विचार्य सम्यक् मंत्रं ततः सम्मतिमाददीत । संवादता चेत् तदिदं विधेयं नोचेत्तदूहै र्मतिराविरास्या ॥ १०० ॥ विराध्दपूर्वः पुरुषः प्रधानपदे कदाचिन्न पुनर्विधेयः । तादृग्छलं प्राप्य तथाविधा हि द्रुह्यंति नूनं धृतगुप्तवैराः ॥ १०१ ॥ पुमान्विराद्धो विजहाति नैव धीमन् युगांतेपि विरोधभावं । अद्यापि पश्चार्यमणं विधुं वा तुदन्निवर्तेत विधुंतुदो न ॥ १०२ ॥ महाबलेनापि कलिर्न कार्यः समं शकेनेन लसच्छलेन । तथा समर्थोपि बलिर्विजिग्ये छलप्रधानेन जनार्दनेन ॥ १०३ ॥ पुरः पुरो जाग्रदुदग्रकष्टं दुरोदरं दूरत एव हेयं । दुरोदरारंभवशेन कां कां विडंबनां पांडुसुता न जग्मुः ॥ १०४ ॥ बलाबलं सूत्रगतं विचार्य सविग्रहं यो विदधीत वृत्ति । स एव तत्तद्गुरुगौरवार्ह — शास्त्रज्ञधुर्यल मुपैति तात ॥ १०५ ॥ दत्वेति शिक्षां शुभवद्गराख्यां गेहेच देहेच निरीहचित्तः । जैत्रप्रभुः स्वात्महितं चिकीर्षन् श्रीभ्राश्रमं पत्तनमन्वचालीत् ॥ १०६ ॥ शिवापि जंबूपथसार्थवाही विराजते यत्र शिवः स्वयंभूः । यो ध्यातमात्रोप्युरुभक्तिभाजां दत्ते न किं भुक्तिमिवाशु मुक्तिं ॥ १०७ ॥

७० श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [ सर्गः मज्जच्छचीदृग्युगलाकुवेल—विश्वग्गलत्कज्जलमेचकांबु । चर्मण्वती यत्र सरिद्वहंती पुण्यश्रियो वेणिरिवाविभाति ॥ १०८ ॥ ज्वलिष्यदेतद्विरहाग्नितप्त मिवांब्रकाब्जस्रवदम्बुवर्षैः । पृष्टेऽथ हृत्सेसिंचतः समेत्य व्यजिज्ञपन्नेनममात्यमुख्याः ॥ १०९ ॥ साम्राज्यलक्ष्मीं विरहय्य पूर्वं मुमुक्षतोऽस्मानपि संप्रतीश । खद्योतवत् तद्विरहांधकारे भाग्यानि नो यांति पुरा प्रकाशं ॥ ११० ॥ भवत्दृगलोकनमुक्तयोगं प्रपत्स्यतेऽदो नगरं नरेश । रंगत्पतंगोज्वलंबिंबडिंब—विवर्जितस्य श्रियमंबरस्य ॥ १११ ॥ वृष्ट्या सुधाया इव सौम्यदृष्ट्या सिंचन्नथैतान्निजगाद भूपः । मा कार्ष्ट कष्टं विदुषामनिष्टं कृते मम स्वात्महितं चिकीर्षोः ॥ ११२ ॥ इदं पुरव्योममदंशुमालि—प्रतारोचिश्चयशून्यशोच्यं । हंमीरचंद्रेभ्युदिते प्रकाम—श्रीकं भविष्यत्यचिरेण नूनं ॥ ११३ ॥ मद्वंशपाथोरुहराहहंसस्तैस्तै र्गुणैर्विश्वकृतप्रशंसः । संसेव्यमानोहमिव प्रसाद—दानैः सदानंदयितैष युष्मान् ॥ ११४ ॥ इत्थं सहैतान् विसृजन् अवापत् पल्लीं पुरीं यावदसौ नरेशः । लूता विनिर्गत्य पपात तावत् स्वयं च भेजे लघु देवभूयं ॥ ११५ ॥ असासहीभिर्विरहं प्रियाभिरष्टाभिरिष्टाभिरथान्वितस्य । तत्रैव संस्कारविधिर्विधिज्ञैः श्रीजैत्रसिंहाधिपते र्वितेने ॥ ११६ ॥ अथाभिषिञ्चन्नवशोकभूपं नवावतारं हृदि बाष्पपूरैः । चकार मोहग्रिहिलीकृतात्मा हम्मीरदेवः परिदेवनानि ॥ ११७ ॥ तातेति तातेति वचः प्रघोष—शुष्यद्गलस्यापि ममाऽवनीश । यद्दर्शनं न प्रददासि तत्क्वा तवौचिती संगतिमंगतीयं ॥ ११८ ॥ विश्वत्रिलोकीतिलकायमानं व्यधात् विधेयस्तव पाणिरेनं । कथं स एवास्य विनाशहेतोः प्रागल्भ्यमभ्यस्यति हे हताश ॥ ११९ ॥ हुताशनाऽसज्जनकालकूटान् परंतपोर्जीनिति को व्यधत्त । श्रीजैत्रसिंहं नृपतिं प्रणिघ्नन्नजायतास्योत्तरमद्य वेधाः ॥ १२० ॥

हम्मीरदेवराज्याप्तिवर्णनम् ७१ धातर्विगर्हादभितोपि लोका—पवादतो यद्यपि नासि भीतः । तयापि पाणी कथमत्सहेतां नृरत्नमेनं तव हंत हंतुम् ॥ १२१ ॥ केनापि शंके पविशैलसाराण्यादाय चक्रे हृदयं विधातुः । क्रंदत्यपीत्थं मयि मुक्तकंठं नाद्यापि यत्तत्करुणा रुणद्धि ॥ १२२ ॥ कंठस्य हाहेति वचांसि दृष्टगो रक्तं कपोलस्य कराब्जक्रोडाः । चित्तस्य शोकः शरणं हम्मीर—देवस्य तत्राहान जायते स्म ॥ १२३ ॥ इत्थं महाशोकसमुद्रमग्नं उद्धर्तुमेनं जनताहिताय । अकर्णधारायतविप्रवीणैत्राजदित्यादिभिर्ब्रह्मविदां वरेण्यैः ॥ १२४ ॥ जगाम तातो निधनं ममेति वृथा कृथा मा क्षितिपाल खेदं । कस्याप्यवंध्या निधनस्य शस्य दृष्टाः श्रुता वा पितरो च विश्वे ॥ १२५ ॥ श्वासावधि स्यात्खलु जीवितव्यं श्वासः प्रसिद्धः स तु वायुरेव । वायोरिहान्यत्तरलं न किंचिद्यज्जीव्यते तन्महदेव चित्रम् ॥ १२६ ॥ क्रीडां करिष्यति कियच्चिरमेष हंसः स्निग्धोल्लसत्कलरवोत्न शरीरवाप्यां । कालारघट्टघटिकावलिपीयमान मायूर्जलं झगिति शोषमुपैति यस्मात् ॥ १२७ ॥ इयं मायारात्रिर्बहलतिमिरा मोहललितैः कृताज्ञाना लोकास्तदिह निपुणं जाग्रत जनाः । अलक्ष्यः संहर्तु ननु तनुभृतां जीवितधना- न्ययं कालश्चौरो भ्रमति भुवनांतः प्रतिदिनं ॥ १२८ ॥ लंकाभर्तुर्निधनरुचिना चापहस्तेन येन क्षिप्तास्तास्ताः पितृपतिमुखे कोटयो राक्षसानां । सोपि स्फूर्जद्दिवसरजनीघोरवक्त्रेण राम- स्ताम्यन्मूर्तिर्झगिति गिलितः कालनक्तंचरेण ॥ १२९ ॥ सूनोर्मन्मन्भाषितानि शिशुता हृदयस्य जीवादिशे- त्युक्तौर्यौवनगस्य यस्तव पिता माधुर्यधुर्याण्यपात् ।

७२ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [सर्गः क्व स्वर्गो वसुधासुधाकरसुधास्वादोऽधुना प्रीतये तस्य ह्यद्यशसैव तृप्तिरमरीगीतेन पीतेन चेत् ॥ १३० ॥ इत्थं स्मार्तविनोदमोदिहृदयप्रज्ञालवक्त्रांबुज- प्रादुर्भूतविशेषतत्वभणितिश्रेणीप्रबुद्धाशयः । शोकद्वेषिचमूरमूर्दलयितुं वीरं विवेकं सृजन् वेश्मेव स्वमपालयत्क्षितितलं हम्मीरदेवस्ततः ॥ १३१ ॥ इति श्रीजयसिंहसूरिशिष्यमहाकविश्रीनयचंद्रसूरिविरचिते श्रीहम्मीरमहा- काव्ये वीरांक श्रीहम्मीरदेवराज्याप्तिवर्णनो नामाष्टमः सर्गः समाप्तः ॥ अथ नवमः सर्गः अथास्य षड्गुणाँस्तिस्रः शक्तीर्भूपस्य बिभ्रतः । दिग्जयायानपायाय स्पृह्यालु मनो ऽभवत् ॥ १ ततो दैवज्ञविज्ञात--लग्ने लग्नेद्धरुग्ग्रहे । वंद्याभिर्गोत्रवृद्धाभिः कृतयात्रिकमंगलः ॥ २ ॥ पश्चाद्धृतोष्णरुग्बिंब ऊर्ध्वाकृष्टसमीरणः । नृपस्तुरंगमारुक्षत्पुरस्कृतसितद्युतिः ॥ ३ ॥ युग्मं स्वतोधिकौजसं वीक्ष्य माम्लासीदेनमुष्णरुक् । इतीवास्योज्वलं शीर्षे छत्रं छायाकरैर्दधे ॥ ४ ॥ पास्यंत्यस्याखिलं सैन्या मद्धारीति विशंकिनी । तं वालव्यजनव्यांजा--दागाद्गंगेव सेवितुं ॥ ५ चंपाया इव चंपेश स्त्रिपुरस्त्रिपुरादिव । प्रकंपयन् धरां धीरो निर्ययौ नगराद्बहिः ॥ ६ । पराग इव पाथोजा त्पार्थपाणेः शरा इव । पुरतः स्फुरितोत्साहाः पृष्ठे सैन्या विनिर्ययुः ॥ ७ निर्मिमाणा मदांभोभि र्विश्वकर्दमिलामिलां । गर्जसंतर्जिताराति--शौंडीर्या निर्ययुर्गजाः ॥ ८