हम्मीर महाकाव्यम् (रणथम्भौर चौहान वीरगाथा एवं इतिहास)

४ ] तज्जन्मवर्णनम् ३७ स्वकरांभोजकीनाश—दासीकृतशकासृजा । गर्भानुभावतो राज—पत्नी सिक्तासतिस्म सा ॥ १४१ ॥ प्रहर्षुलमनः प्रेयः पूरितोद्दामदौहृदा । समये सुपुवे सूनुं सा श्रीरिव सुमायुधं ॥ १४२ ॥ असौ शकासृग्वाप्पूरैः संस्नाप्य धरणीमिमां । दृष्टातन्मूं — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — सृत्खरैः अभ्युद्यत्सहस्रार्क मिवासीत्सूतिकागृहं ॥ १४४ ॥ दिशः प्रसादमासेदुः सुखसेव्यो ववौ मरुत् । नभो निर्मलतां भेजे दिनकृद्दिद्युतेतरां ॥ १४५ ॥ विशदं सम्मदं यं त—ज्जनने जनको दधौ । शतांशोपि न तस्यासीत् कवीनां गोचरो गिरां ॥ १४६ ॥ तज्जनौ स्वर्णधाराभि रवर्षद्भूपतिस्तया । मूलतोपि यथाशुष्य द्दारिद्र्योरुखवासकः ॥ १४७ ॥ कृत्वा दशाहिकमहं विश्वं विश्वसुखावहं । हर्षार्द्धंमीरदेवेति नामामुष्मै पिता ददौ ॥ १४८ ॥ मातापित्रोर्दृशः सिंचन् स्वदर्शनसुधारसैः । सौम्यमूर्तिरवर्धिष्ट स शशीव दिने दिने ॥ १४९ ॥ दिनैः कतिपयैरेवा—कृच्छ्रं गुर्व्वनुभावतः । शस्त्रशास्त्ररहस्यानि स स्ववश्यानि तेनिमान् ॥ १५० ॥ न तच्छास्त्रं न तच्छस्त्रं न च तज्जनरंजनं । सदाशयांबुजे तस्य न यद्भ्रमरायत ॥ १५१ ॥ अथामंगुरशृंगार—जीवनं यौवनं श्रितः । कासां मृगीदृशां निन्ये वशं दृग्मनसी न–सः ॥ १५२ ॥ दृग्द्वंद्वपेयसौंदर्य—श्रीणामेकं तमास्पदं । दृष्ट्वा वांछन् पतीकर्त्तुं कामिन्यः का न मानसे ॥ १५३ ॥

३८ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [ सर्गः अकृत्रिमालंकृतिराननस्य तस्योत्थिते श्मश्रुलते व्यभातां । आधिक्यतो घ्राणयुगाध्वनिर्य—च्छृंगारधारे इव नेत्रपेये ॥ १५४ ॥ केशाः केकिकलापकांतिजयिनो वक्त्रं शशिप्रीतिभित् कंठः कंबुरिपुः कपाटपटुताविशेषि वक्षस्थलं । दोर्दंडौ परिघापघातनिबिडौ पादौ कृताब्जापदौ किंकिं रम्यतरं न यौवनपदं प्राप्तस्य तस्याभवत् ॥ १५५ ॥ विंध्ये सिंधुरवत् धने विधनवत् जातिप्रसूनेऽलिवत् त्यागे याचकवत् गुणे सगुणवन्न्याये महीपालवत् । माकंदे पिकवच्छ्रुते विदुरवत्पाथोरुहे हंसवत् तस्मिन् संसृजतिस्म वागविषयां प्रीतिं मनो योषितां ॥ १५६ ॥ नारीभिः सुमचाप इत्यमरभूजन्मेति च प्रार्थिभि- र्गंगाभूरिति सत्यसंगरपरै र्ब्रह्मेति तत्वोन्मुखैः । स्वर्भूभूरिति योद्धृभिर्यम इति प्रत्यर्थिपृथ्वीधवैः कैः कैरेष कथं कथं न युवतामध्याश्रितस्तर्कितः ॥ १५७ ॥ सौंदर्यधन्या अथ सप्तकन्या पित्रा प्रमोदात्परिणायितोसौ । चिक्रीड ताभिः सह शश्वदस्तव्रीडं यथा दुश्चवनः शचीभिः ॥ १५८ ॥ हम्मीरादितरावपि क्षितिपतेर्जैत्रस्य पित्र्यानुजौ जज्ञातेऽगरुहौ गुहाविव जगज्जैत्रप्रतापोदयौ । आद्योभादनयोर्नयोदयदलद्दल्लीवसंतः सुर- त्राणोन्यः परवीरदारणरणारंभप्रभो वीरमः ॥ १५९ ॥ पूर्द्धारार्गलदीर्घपीनभुजभू प्रौढप्रतापज्वलत्- ज्वालाजिह्वविषावलीकवलितप्रत्यर्थिभूमीधवैः । इत्यभ्यस्तनयैस्त्रिभिः स्वतनयैः संसेव्यमानोन्वहं श्रीजैत्रः क्षितिपः स्म वीरजनकोत्तंसत्वमास्तिष्ठते ॥ १६० ॥ इति श्रीजयसिंहसूरिशिष्यमहाकविश्रीनयचंद्रसूरिविरचिते हम्मीरमहा- काव्ये वीरांक तज्जन्मवर्णनोनाम चतुर्थः सर्गः समाप्तः ॥

५ ] वसंतवर्णनम् ३९ अथ पंचमः सर्गः अथ जैत्रसिंहनृपतौ धरणिं करणिं दिवः श्रितहरेः सृजति । उदजृंभतप्रियसृहत्सुरभिः सुमसायकस्य किल विश्वजितः ॥ १ ॥ पुपुषे ध्रुवं मलयशैलभवोऽनिल एष भोगियुवतिश्वसितैः । कथमंन्यथास्य सहता भवति स्म वियोगिनो झगिति मूर्च्छयितुं ॥ २ ॥ ऋतुराजविक्षणरसान्नितरा मरुणेन न ध्रुव मनोदि रथः । कथमन्यथा दधु रमी दिवसा गुरुतां रथांगविहगैकहितां ॥ ३ ॥ अतिदुःसहप्रियसृहद्विरहैः प्रमदजनैः कथमिवैष स नः । महिमा सहिष्यत इतीव निशाः कृशता मधुमधुरिताः कृपया ॥ ४ ॥ समुदाचरंति मधुपा मलिना न च निर्मला स्फुरति जातिरिह । इति वा बभूव ऋतुराट्समयो नवरं न वल्लभतरो यतिनां ॥ ५ ॥ मलयानिलो मलयजैः सुरभौ सुदृशा मुरोजयुगले विलसन् । समुपागतं मलयशैलमहा—शिखराधिरोहण ममंस्त पुनः ॥ ६ ॥ अमुना विवर्णितदला मभितो नलिनीं विलोक्य नलिनीदयितः । कुपितः प्रहिंसितुमिवैष हिमो—च्चय मभ्यगा द्विमवतः ककुभं ॥ ७ ॥ स्थलतां प्रयाति गगने पवने—रितपुष्पराजिरजसां पटलैः । अचलन् यदर्कतुरगाः शनकै स्तदिवास वासरगणोत्र गुरुः ॥ ८ ॥ मधुकप्रसूनमधुपानवशा दतिमात्रमत्तमधुकृद्युवतेः । विनिशम्य झंकृतमं दधिरे कति रे न चेतसि विकारभरं ॥ ९ ॥ सहकारसारतरमंजरिका—प्रसनोल्लसन्मधुरिमांचितया । परपुष्टया कुसुमकांडकरे ऽरचि लीलया प्यखिलमेव जगत् ॥ १० ॥ इय मागतेव शशिनाशिकुहू रथचेयमान्यलपदन्यभृतः । पिककूजितेष्विति न का मुमुदे विषसाद चाध्वगवधू रसकृत् ॥ ११ ॥ शुकचंचुसंनिभपलाशदल—त्कुसुमानि रेजुरभितोनुवनं । शमदंतिनं भृशमुपानयतो वशमंकुशा इव सुमेपुविभोः ॥ १२ ॥

४० श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [ सर्गः यदि पुष्पिताहमिह तत्कियतीं श्रियमुद्वहंतु लतिका इतराः । किमिदं विचिंत्य कृपया सुरभौ विचकास नाभिनवजातिलता ॥ १३ ॥ विकसत्प्रसूननिचयाः शुचयः प्रतिकाननं शुशुभिरे तरुषु । प्रथिता हसा इव वनीयुवते र्निजजीवितेशमृतुराजमनु ॥ १४ ॥ जलदागमे स्वमहिमोल्लसिते रवधीदसौ पथिकलोकवधूः । इति पंक्तिबाह्यविहितेव मधौ नवमालती न सुमनस्स्वविशत् ॥ १५ ॥ मदनोऽधुनापि परदेशजुषां हृदि नष्टशल्यमभिहंतुमिव । कुसुमानि वृंतसुषिराणि भृशं विरचय्य कांडफलतामनयत् ॥ १६ ॥ मम नाम नालिकशरा यदि मास्तः सहेत कतरे स्पृशतीः । किमितीह नाद्रियत जातिलता कलिकां मधौ मधुसखः स्फुटतीः ॥ १७ ॥ विकसत्प्रियालतरुमंजरिका—रजसारुणैरपि मृगीनयनैः । मधुसीधुपानघनरागजुषः सुदृशां दृशः सदृशतां न जहुः ॥ १८ ॥ परिसंचरन्मलयदिक्पवन—प्रविकंपिपल्लवकरांबुरुहैः । उपगूहनाय वनराजिवधू र्निजकांतमाह्वयदिर्तुपतिं ॥ १९ ॥ मधुपानतः शिथिलितभ्रमरा भ्रमिरा बभुः प्रतिवनं तरुषु । गुलिकास्त्रकाभ्यसनमुन्नयतो गुलिका इव प्रसवचापविभोः ॥ २० ॥ प्रविलोकनादपि वियोगवशा विदधदृशा विधृतकंपरसाः । अनयत्पलाशशिखरी तरसा चरितार्थतां जगति नाम निजं ॥ २१ ॥ पदसंगमात्र उपजाततृषो मम निष्प्रजन्नुरिमिकाः प्रसभं । गतभर्तृका इति सकोप इवा—ज्वरयन्मुहुर्मुहुरशोकतरुः ॥ २२ ॥ परिलोभयन् मधुकरप्रकरान् मधुसंगमेन मधुरै र्मधुभिः । तिलकद्रुमस्तिलकवन्निखिले—ष्वपि भूरुहेषु लभतेस्म रुचिं ॥ २३ ॥ अपि तन्मुखाभिषवसेकमृते श्रियमुद्वहन्नतिवचोविषयां । अधरीचकार सुदृशामखिला मपि मानसंस्थितिं मगो बकुलः ॥ २४ ॥ निजकालिमोल्लसितसंजनिता ऽसमयक्षपालिषु वनीततिषु । अलभंत चंपकतरोः कलिकाः स्मरराजदीपकलिकोपमितिं ॥ २५ ॥

५ ] वसंतवर्णनम् ४१ भृशलीनषट्चरणचक्रवशा ऽधिकनीलनीरजदले सरसि । . कमलै रलंभिविलसत्कमलैर्गगने नवोदितशशांकरुचिः ॥ २६ ॥ मलिनांबुबिंदुतुलनां कलय—न्विकसत्पलाशकुसुमवृंतमभात् । शिरसाऽग्निसाधनतपो रचय न्निव मालतीविरहतोऽलियुवा ॥ २७ ॥ कृतवेलनामलयदिक्पवनै र्धनवलयो रुरुचिरेऽतितरां । उपगूहनानि चिरकालभवन् मिथः प्रविरतं - - त्य इव ॥ २८ ॥ सकलत्रिलोकविजयप्रभवं श्रमवारिसंगतमनंगपतिं । इव वीजयंत्यभिबभौ सुरभौ कदलीदलै रनिलसंगचलैः ॥ २९ ॥ हृदयेश्वरं भजत मानममुं त्यजताशु नैति समयो हि गतः । इति बोधयन्निव कुरंगदृशो रुचिरं चिकूज परपुष्टयुवा ॥ ३० ॥ किमु चुंबनं किमथवा मधुरं मधु इत्यसाविव विवेचनकृत् । क्षणमंबुजं क्षणमथ भ्रमरी—वदनं चुचुंब मधुकृत्प्रवणः ॥ ३१ ॥ विलसद्विलासिनि वसंतऋतौ कुसुमानि कानिचिदिहाविदुषां । इदमीददेतदिदमित्यवदन् इव झंकृतैर्मधुकराः कतिचित् ॥ ३२ ॥ विधुतत्वराणि विदधन्नितरां युवमानसानि दयितानुनये । चटुकूजितैः कलरवो मदयन् दयितां चुचुंब परिरभ्य मुहुः ॥ ३३ ॥ विकसत्सुमस्तबकचारुकुचा नवपल्लवाद्भुतकरक्रमणाः । मधुमागताः समवलोकयितुं वनदेवता इव लता व्यरुचन् ॥ ३४ ॥ अधिकाधिकं तनुविलेपविधौ प्रमदाभिराद्रियत वह्निशिखं । उपकारकारि सुचिरोपनतं सहसैव हेयमिह वस्तु कथं ॥ ३५ ॥ पथिकांगनाजनपरासनजै र्गुरुपाततैकैरिव नितांतचिताः । हविराचिताऽजनघनद्युतयो भ्रमरा बभुः प्रतिवनभ्रमिराः ॥ ३६ ॥ इति वीक्ष्य वीक्षणयुगप्रसभा—हृतसंमदं सुरभिकालमिमं । परिपृच्छय जैत्रजगतीदयितं सहि वीरमाग्रजकुमारवरः ॥ ३७ ॥ अदसीयरूपविलुलोचयिषा—नुग्रहाधिरूढललनावदनैः । दिवसेपि विस्फुरदनेकसुधा—करबिंबमंबरतलं जनयन् ॥ ३८ ॥ 6 k

४२ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [सर्गः घनसारसारमृगनाभिमिलन्—मलयद्रुनागरजःप्रकरैः । कृतदेवनो वनविनोदचिकी—रवरोधवंधुरवधूमधुरः ॥ ३९ ॥ प्रचलदलावलिलसत्पवनं तरुराजिराजितपुरोपवनं । प्रययौ स यौवनवयः सवयः—परिहासभासुरतरास्यशशी ॥ ४० ॥ चतुर्भिः कलापकं तरुणा लसन्नवनवाभरणा अय चेलुरर्हन्तमचेलभृतः । मदकृन्मधूत्सवकृते मदनो—द्यमदीप्तदीप्तिमुतनूभिरमा ॥ ४१ ॥ कृतभूष्यापि वदनांबुरुहः सखि सांप्रतं तव रुषोदिषया । कृतमेहि सत्वरममुं दयितं सुतरां प्रसाद्य जहि वैरिमुदं ॥ ४२ ॥ इति काचन प्रियसखीवचनैः सुचिरं विमृश्य हृदये निपुणं । परिहृत्य मानमुपगत्य पतिं विशदप्रसादललितं व्यतनोत् ॥ ४३ ॥ युग्मं अनुनेतुमन्यतर इंदुमुखीं विविधेंगितानि विदधन्निपुणं । परिरभ्यतेस्म तरसैव तया सपूर्वसूचिततदिंगितया ॥ ४४ ॥ प्रचलालिकाननमितः कितवो विरहा तवांग स किमातनुते । प्रविलोकयाव इति कांपि मिषादुपनीय तां प्रियतमाय ददौ ॥ ४५ ॥ अनुनेतुमंबुजदृशः पदयोः पतितस्य कस्यचन वेणिरभात् । इदमीयमानमभिपाटयितुं कुसुमायुधस्य तरवारिरिव ॥ ४६ ॥ अयि पश्य शस्यवदने मधुरा मधुवासरा झटिति यांति कथं । अधुनापि मानमिममादधती स्वपराहिलं किमु चिकीर्षसि हा ॥ ४७ ॥ इति कश्चन प्रकुपितां दयिता मनुनीय योषिदनुनीतिचणः । उपगूहनं प्रतिपदं वितरन्नचलन्मधूत्सवकृते सुकृती ॥ ४८ ॥ न विलोकसे न च ददासि वचः कथमेष जीवतु तवानुचरः । इति पीतवल्लभतचा इतरा मदपानतोप्यधिकमाप मदं ॥ ४९ ॥ नवपल्लवाङ्गुतकरां मधुपा—वलिवेणिमिद्धसुमगुच्छकुचां । नववल्लभाभिव विलोक्य वनीं दधुरुत्सुकत्वमथ रंतुममी ॥ ५० ॥

५] वसंतवर्णनम् ४३ तरुणीगणे विकरुणं प्रसवा—वचयं विधातुमभियोगवति । तरुभिः प्रकंपितमिव प्रवह—त्पवमानेवेलितदलालिमिषात् ॥ ५१ ॥ प्रविहाय काननसुमान्यभितो निपतद्भिरंबुजधिया वदने । भृशमुन्मदिष्णुमधुकान्निकरैरुदवेजि काचन सरोजमुखी ॥ ५२ ॥ दयितां लताग्रमपिरोहयता क्वच नापि केनचिददायि तनौ । नखरक्षतं यदतनोत्किलितं न मुदं तदीयहृदये कियतीं ॥ ५३ ॥ सुमकंदुकौ निजकरग्रथितौ सहसं प्रदर्श्य किल केन च न ॥ त्वदुरोजकौ ध्रुवमित्यममौ वदतेत्यहासि कुपितापि सुदृक् ॥ ५४ ॥ अयि वल्लभे मधुरगंधमिदं कुसुमं वदन्नितिपरो विदुरः । उपनासमाप्य किल सिंघयण—च्छलतः करं न्यधित तामधरे ॥ ५५ ॥ मुखचुंबनं यदि ददासि सकृत् प्रददे तदा कुसुममाल्यमिदं । गदतीति भर्त्तरि सखीविदितं त्रपया मुदा च समगदि परा ॥ ५६ ॥ दयितस्य वृक्षमधिरूढवतः पदमाशु पल्लवधिया विधृतं । न चकष्र्ष नैव च मुमोच परा तदवाप्तिजातपुलकप्रसरा ॥ ५७ ॥ पुरतो लताततिषु रम्यतमाः प्रसवाः स्फुरंति ननु चंद्रमुखी । इति विप्रलोभ्य दयितामितरो विजनप्रदेशमनयद्रतये ॥ ५८ ॥ अयि पश्यतोपि कुसुमस्तवकः क्व गतो ममेति कितवोक्तिपरः । करसाद्विधाय दयितोरसिजं निजगाद लब्धमिति कोपि हसन् ॥ ५९ ॥ अयि पश्यतोपि कुसुमस्तवकः क्व गतो ममेति कितवोक्तिपरः । प्रममर्द नैकयुवतेः कुचयो र्युगुलं गवेषणपरः--- ॥ ६० ॥ तनुवल्लिवद्धनवपुष्पगलन्—मकरंदलुब्धमधुकृन्निकरः । परिरभ्यतेस्म तरुकैतवतो ऽनिविदग्धया प्रियतमः परया ॥ ६१ ॥ फलदाधिरूढहृदयाधिपति—प्रविलोकिनापहृतचेतनया । विनरेममंग वितरेममिति प्रसवं वृथैव परयाभिदधे ॥ ६२ ॥ इतरेण गोत्रभिदया प्रहितः कुसुमोच्चयानुवनितामनया । प्रहतो --- तव निःश्वसिते रनवेक्ष्य तां किमुदितः प्रति यां ॥ ६३ ॥

४४ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [ सर्गः अयि पश्य पश्य पुरतो लकुचे सुकुचे कथं भ्रमति भृंगयुवा । इति विप्रलोभ्य दयितामितरो निपपौ परां सुचिरमर्द्धदृशा ॥ ६४ ॥ तरुराजितो विकसितप्रसव—प्रकरान्निधाय शिरसि प्रयतान् । गुरुझंकृतिप्रमुखरा भ्रमरा वनरक्षका इव परां रुरुधुः ॥ ६५ ॥ दधदंतरा नवतिरस्करिणीमिव तापनोदनमिषेण पटीं । वनितां विलोभ्य कितवो हृदयाधिकृतां चुचुंब गतभीरितरां ॥ ६६ ॥ उपवीजयन्निजकराग्रयित—प्रविकाशिभासिकुसुमव्यजनैः । कृतविप्रियोपि भृशमन्वनयत् सुदृशं परः स्मरकलाविदुरः ॥ ६७ ॥ तरुशृंगसंस्थितसुमग्रहणे—र्ध्वसरत्करत्वतः सुकृशादुदरात् । गलदंबराक्षणमभादपरा प्रकटीभवत्तनुकशक्तिरिव ॥ ६८ ॥ कितवेन पल्लवमिषादधरे विधृते प्रिया यदतनोद्वसितं । अभवत्तदेव किल तत्कपट—स्फुटपाटवस्य शशिभासि यशः ॥ ६९ ॥ जडगात्रवर्तनपराङ्ग्गमितां दधदेकबाहुलतया दयितां । नलिनं करेण च परेण परः शुशुभे स्मरः सशरचाप इव ॥ ७० ॥ कामिन्याः कुसुमानि चेतुमधिरोहंत्यास्तरुस्कंधकं भूमौ स्थायिनि दक्षिणे पदतले वामे च शाखास्पृशि । कृत्वा किंचन कैतवं विनमितोऽधोनाभिमूलं परो दृष्ट्वोदीरितकाम ऊर्ध्वसुरते वांच्छामतुच्छां दधौ ॥ ७१ ॥ शाखाग्रस्थमिदं ददासि कुसुमं चेत्तर्हि यद्याचसे तत्तेहं प्रददे प्रिय ध्रुवमिति प्रोक्तेऽन्यया मुग्धया । नीत्वा लग्नकतां तदालिमचिराद्दत्वा च पुष्पं छलात् आसीद्यद्धृदये द्वयोरपि तयोर्धूर्तेन तत्प्रस्तुतं ॥ ७२ ॥ करांबुजालंबितलंबशाखा मिथोपि संयोजितपादपद्माः । आंदोलनिता आलिजनैः स्वयं ता दोलातुलां शिश्रियुरंबुजाक्ष्यः ॥ ७३ ॥ कामिनीकरजकोटिविलून—स्रस्तपल्लववनावनीपीठे । पुष्पराजिभिरराजत मुक्ता—वेणिवद्विपुलविद्रुमपात्रे ॥ ७४ ॥

५ ] . वसंतवर्णनम् ४५ प्रसवचोलवतंसककंकण—स्तबकराजिविराजितविग्रहाः । शुशुभिरे सुदृशो धृतकंकटा इव भटाः कुसुमायुधभूपतेः ॥ ७५ ॥ इति रुचिरविधाभिः स्वांगसंगोपभोग- स्फुरितविततलीलाश्रेणिभिः श्रेयसीभिः । ऋतुपतिसमयोत्थां काननीं पुष्पलक्ष्मीं झगिति सफलभावं निन्यिरे पौरवीराः ॥ ७६ ॥ इति श्रीजयसिंहसूरिशिष्यमहाकविश्रीनयचंद्रसूरिविरचिते श्रीहम्मीरमहा- काव्ये वीरांके वसंतवर्णनोनाम पंचमः सर्गः समाप्तः ॥ अथ षष्ठः सर्गः प्रेक्ष्य काननविलासवशेन स्वेदिनोऽथ तरुणांन्नृपपुत्रः । वारिकेलिकलनाय जगन्वान् जैत्रसागरसरः सरसश्री ॥ १ ॥ उलसच्छुकगरुत्समकांति र्यस्यतीरतरुराजिरराजत् । चंद्रबिंबमभितः प्रसरंती सिंहिकांगजगजाध्वजिनीव ॥ २ ॥ अंतराप्रतिफलद्रणपूर्व—स्तंभनामपुररम्पतरात्रि । यन्नहास विपुलांकविलासि—द्वारकं किल सरिद्दूदयेशं ॥ ३ ॥ तीरूढतरुनीलपलाश—स्मेरजालकहरिन्मणिमुक्तं । वृत्तरम्यमवनीवनितायाः कर्णकुंडलतुलामवहद्यत् ॥ ४ ॥ नीलनीरजदलावलिदंभ—व्यक्तलक्ष्मविधृतामृतपूरं । यत्कृतावतरणं भुवि रेजे चंद्रबिंबमिव राहुभयेन ॥ ५ ॥ कर्णिकांकविचरन् मधुपोद्य—तारकोन्मिषितपंकजदंभात् । आलुलोकिषुनिकामिव लक्ष्मीं यद्दधार शतशो नयनानि ॥ ६ ॥ षद्भिः कुलकं आयतैश्चलदृशोथ नितंबैः सत्वरं रुरुधिरे वनवर्त्म । अग्रतोंबुललनाय यियासू न्वार्यंय इव जीवितनाथान् ॥ ७ ॥ स्वां श्रियं पयसि वीक्ष्य तरुण्यो द्राग्मनांसि चक्रुषुर्मुकुरेभ्यः । तत्किमत्र यदि वा प्रमदानां यत्र तिष्ठति मनश्चिरमेव ॥ ८ ॥

यहाँ दिए गए पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यंतरण प्रस्तुत है:

४६ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [सर्गः उत्तरंगिणि सरोभसि नार्य श्चिक्षिपुर्विकसितानि सुमानि । उज्जिजीविषयेव यजंत्यो मन्मथस्य गिरिशं जलमूर्त्तिं ॥ ९ ॥ तीरसंस्थितविलासवतीनां वारिणि प्रतिफलत्सु मुखेषु । स्मेरवारिजधिया निपंततो हासयन्मधुकरास्तरुणौघान् ॥ १० ॥ वारिगोचरजुषां युवतीना मुल्लसत्प्रतिनिधिव्यपदेशात् । आतिथेयमिव कर्तुममूषा माविरासतं सरोजलदेव्यः ॥ ११ ॥ अयगाधजलदर्शनजाता—त्तंककंपिततनूस्तनुमध्याः । पाणिनाऽथ विनिगृह्य कथंचि द्द्वेशयंति सलिलं स्म युवानः ॥ १२ ॥ किं पुरो विदधतीं जलकेलिं स्वां सखीमपि न पश्यसि मुग्धे । दर्शयन्निति च तत्प्रतिबिंबं तां व्यशिश्वसदहो चतुरोन्यः ॥ १३ ॥ अस्यगाधमिह वारि तदेवं न प्रवेष्टुमुचितं तव मुग्धे । इत्युदीर्य विविशे कितवेना—न्येन वक्षसि निधाय मृगाक्षीं ॥ १४ ॥ उत्सुकापि सुतरां जलकेला-—वंचले प्रणयिना विधृतापि । तद्विलोकरसभावशात्मा काप्यवास्थित तथैव परोपि ॥ १५ ॥ आहतः कुचतटैः प्रमदानां चेतनाविरहितोपि तडागः । क्षोभभावमगमत् सहसा य—त्तत्र कारणमसौ रसवत्ता ॥ १६ ॥ अस्पृशत्प्रथममंबु वधूना मंगसंगचपलं जघनानि । खेलतिस्म तदनूरुसिजेषु क्व क्रमः स्फुरति हंत जडानां ॥ १७ ॥ जानुदघ्नमपि तत्सरसौभः कंठदघ्नमभवद्द्रुतमेव । योषिदंगविगलल्लवणिम्ना स्फीततामुपगृहीतमिवोच्चैः ॥ १८ ॥ आजनेरपि वितीर्णमरंदा—न्यंबुजानि मधुपाः प्रविहाय । भेजिरे मृगदृशां वदनानि स्यात्कुतोहि मलिनेषु विवेकः ॥ १९ ॥ संचरच्चटुलदृग्वदनाब्जा—लोकतर्कितनिशाकरबिंबैः । खादितुं बिसलतोपगृहीता त्यजे न बुभुजे न च चक्रैः ॥ २० ॥ योषितां स्तनतटे स्खलतोच्चै रस्म्रियंत पयसा पुनरेव । शैशवे प्रवहता गिरिमार्गे कूलशैलसबलास्फालनानि ॥ २१ ॥

६ ] जलक्रीडावर्णनम् ४७ प्रेयसीवदनमुक्षितुमात्तं नीरमंजलिपुटे दयितेन । तत्र बिंबितमवेक्ष्य तदेवा--मोचिनोपचितभंगभयेन ॥ २२ ॥ सेसिचत् प्रियतमो मदिराक्ष्या शक्तया कुलतया प्रतिसेके । गृह्यतेस्म भुजया लघु कंठे बाणयुद्धविदिवासि करेण ॥ २३ ॥ वल्लभे विकसितंबुजमुख्या उन्मदे पिबति वक्त्रसरोजं । भ्रश्यदंबुकणकेशकलाप--च्छद्मनालिभिररोदि शुचेव ॥ २४ ॥ गाढपीडितरदावलिरंध्रै र्याः स्त्रियो मुमुचिरे जलधाराः । ताभिरास्त मदनः सलिलाश्रो भर्तृमानदहनास्त्रशमाय ॥ २५ ॥ कंठदघ्नपयसि स्थितवत्या जीविताधिपतिना गजगत्याः । यद्यबुध्यत तयोर्द्युतिहान्या--ब्जद्वयांतरगतं वदनाब्जं ॥ २६ ॥ श्रीरपाहियत नो नयनाना मेभिरेभिरिति संभृतकोपाः । मज्जयंति कमलानि सरस्तू--न्मज्जयंति च मुहुः सुदृशः स्म ॥ २७ ॥ वारिणि प्रतिनिधिव्यपदेशात् व्यत्ययेन मदनश्च रतिश्च । तत्तदाप्तरुचिरत्वविशेषौ संश्रिताविव वधूं च वरं च ॥ २८ ॥ कैतवेन करवारिभिरेकां प्राप्य कश्चन पराङ्मुखभावं । चुंबतिस्म विदितोदितरागो ऽन्यां मुहुः कमलिनीमिव भृंगः ॥ २९ ॥ शैलसारकठिने प्रमदाना मंभसां स्तनतटे स्खलितानां । फेनपंक्तिरिव हारलताया द्विगुते सरसि मौक्तिकपंक्तिः ॥ ३० ॥ अंभसाहृतविलेपनभंगौ योषितां वपुषि कांतकृतानि । रेजिरे नखपदानि सपत्न्यु--च्चाटनार्थमिव मंत्रपदानि ॥ ३१ ॥ त्रुट्यतोपि जलपूरितरंध्रैः शुक्तिजन्मभिरपाति न हारात् । के त्यजंति सुदृशां कुचयुग्म--स्पर्शसौख्यमभिलब्धरसा वा ॥ ३२ ॥ नीरपूरणवशाद्रितमौनं नूपुरं चटुलपादसरोजे । संननाय्यसदवेदि मृगाक्ष्या गुह्यको वट इवानुपलब्धेः ॥ ३३ ॥ कंठदघ्न उदके विहरंती वाणिनीविशदपक्ष्मधत्त । स्मेरमब्जमिति तन्मुखवीक्षा--सख्यविश्वसितमानसमाशु ॥ ३४ ॥

. ४८ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [सर्गः भापनाभ्यसमुपेत्य जलांत भर्तरि स्पृशति सक्थिकरेण । त्रासकंपिततनूस्तनुमध्या—श्चर्यचुंबितमवेक्षि सखीभिः ॥ ३५ ॥ प्रेयसा दशनरंध्रविमुक्तै रुक्षितोदककणैर्मदिराक्षी । प्रीतिजातपुलकोद्धुषितांगा कामकांडनिचितेव चकासे ॥ ३६ ॥ मुक्तगंधमपि वारिविहारैः पुष्पदाम न जहे शशिमुख्या । न स्वतोपि गुणवान् सुखहेयः किं पुनर्यदि स जीवनलीनः ॥ ३७ ॥ पंकजच्छददृशः कटिवस्त्रे नर्मणा व्यपहृते दयितेन । वस्त्रवन्निजदलानि ददानां—भोजिनी ध्रुवमधत्त सखीत्वं ॥ ३८ ॥ औक्षमौक्षमबलां ऽजितदृग्भ्यां कालिमा य उदवास्यत भर्त्रा । सोऽसहिष्णुवनितावदनाब्जे व्यक्ततामभजदाशु निविश्य ॥ ३९ ॥ ताडनाय समुदंचितमब्जं मत्प्रियामुखमिति प्रतिचुंबन् । तां स्मयेन परिवर्त्तितवक्त्रा मप्यहासयदहो कितवोन्यः ॥ ४० ॥ योषिता जलविहारवतीनां नूपुराणि रणितानि न चक्रुः । कः सदाचरणभाक् जलमध्ये स्वं तनोति यदि वा महिमानं ॥ ४१ ॥ सारसैरंभसि परस्परहर्षा दुज्झितैरपि सरोजमुखीभिः । श्रीरवाप्यत परा सुमगुच्छैः का श्रियां सुमनसो न पदं स्युः ॥ ४२ ॥ दंपती विधृतवार्यभिपूर्णा—यामशालिबिसशस्य तमास्यौ । प्रेमपानमिव चक्रतुरन्यो—न्यावलोकवशकूणितनेत्रौ ॥ ४३ ॥ स्मेरपंकजवने कथमन्यो ज्ञास्यदास्यकमलं कमलाक्ष्याः । कैतवेन कमले यदि सिक्ते नाहासिष्यदियमेव विमुग्धा ॥ ४४ ॥ चुंबितं स्मितसरोरुहबुद्ध्या तेन चाधरदले प्रहृतापि । कांतवक्त्रमलिना किल दष्टा—स्मीति तथ्यमपि नो बुबुधेन्या । वारिभिश्चलदृशामधरेभ्यो दूर्यतेस्म नवयावकरागः । मंडनं तदधिकं तु वितेने तत्र कांतनिहितैरदनांकैः ॥ ४६ ॥ मंडनं चपलदृग्नयनानां वारिणांजनमलोपि लवेन । भंजनेपि हि जडस्य मतिः किं कृत्यवस्तु वद पाटवमेति ॥ ४७ ॥

८ ] जलक्रीडावर्णनम् ४९ बिंबिते॑बुनि निजाननपद्मे कापि दृग्द्वयमवेक्ष्य झषाक्षी । पद्मकोशगतमीनधिया तत् गृह्णती दयितचित्तमगृहीत् ॥ ४८ ॥ सांद्रितेंबुनि किलललनानां नेत्रकज्जलभरैर्हसितैश्च । गांगवारिकलितं रविकन्यां मेनिरे युवजनाः किमु धन्यां ॥ ४९ ॥ एहि मंक्षु नलिनीषु निलीनां दर्शयामि सुतनो भवदाली । विप्रतार्य दयितामिति कश्चित्तां जिगाय निभृते पणबंधे ॥ ५० ॥ प्रौढदेवनवशाद्रितवृद्धौ सारसैर्भसि निमग्नसरोजे । कुंतलच्छलमिलद्भ्रमरौघे योषितां सरसिजायितमास्यैः ॥ ५१ ॥ उत्तानमंभसि सुखं प्लुतिलाघवेन निष्पंदमंबुजदृशामभितस्थुषीनां । रेजुः स्तनाः सुविवृता भृशमुच्छ्वसंत- श्चक्रा इवापविवरं मिलितस्स्वकांताः ॥ ५२ ॥ व्यात्युक्षीषु भृशोक्षणाकुलितया वक्रीकृतग्रीवया व्यालोक्य प्रतिबिंषितां स्वकबवीं पृष्ठप्रतिष्ठेंबुनि । प्रेयान्वाराहिशंकया स्म परया संश्लिष्यते भीतया प्लातुं स्वासिलताशया पुनरिमां चिक्षेप हस्तं स च ॥ ५३ ॥ चिकुरनिचयमाशु खंसयामास नेत्रां—बुरुहमपि चुचुंबोरोजपीठे लुलोठ । जघनतटमुपासामास पस्पर्श पादौ प्रिय इव वनितानां सारसो वारिपूरः॥५४॥ स्रस्तो धम्मिल्लबंधो गलितमखिलमप्यंजनं लोचनानां भ्रष्टो रागोघराणामविरलपुलकैर्व्याप्तमंगं समग्रं । नष्टा शक्तिः कपोलस्तनतटलिखितापत्रलेखाप्यपास्ता वारिक्रीडा वधूनामजनि रतिरसस्य प्रवेशध्रुवेव ॥ ५५ ॥ परिनिस्सरच्चटुलदृग्जघनो—रसिजावलीरितरंगतति । अभिन्नज्जलं झगिति कूलभुवः सहयानमाभिरभितन्वदिव ॥ ५६ ॥ अत्युत्सुकत्वनिपतत्पदपातजात—स्फीतध्वनिश्रुतिवियोजितपक्षि पक्षाः । अन्योन्यपाणितलताडनलब्धलक्ष्या नीरान्निरीयुरथ दंपतयः सहेलं ॥ ५७ ॥ 7 k

५० श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [सर्गः विलोक्यतां स्वच्छतयाऽबलानां जग्मुर्न वासांसि जलाद्रितानि । ध्रुवं परित्यागभयेन तासां निलीय देहद्युतिषु स्थितानि ॥ ५८ ॥ गतेऽगरागेपि तनूदरीणां न कायलक्ष्मीराधरीबभूव । स्वभावंरम्यस्य जनस्य यद्वा विभूषणं मंगलमात्रदायि ॥ ५९ ॥ विनिर्गतानां सरसो वधूनां पृष्ठे प्रलंबी शुचिकेशपाशः । परीक्षितुं प्रत्युत हेमपट्टे निवेशिताभात् कषपट्टिकेव ॥ ६० ॥ विनिर्गतानां सरसो वधूनां पृष्ठे प्रलंबी शुचिकेशपाशः । मेरोः शिलायां सुखमासितस्य शिखंडिनो बर्हमिव व्यराजत् ॥ ६१ ॥ निर्णीरितानि बिबभुर्वनिताजनानां चेलांचलैर्मृदुतरैर्नितरां वपूंषि । उत्तेजितानि सुमनोविशिखस्य शस्त्राणीवाखिलत्रिजगतीजयबद्धबुद्धेः ॥ ६२ ॥ उन्मिषन्नयननीलसरोजा भ्रूलतालसितकांततरंगाः । मुक्तबंधकचशैवलरम्याः सारसीं श्रियमलानिष नार्यः ॥ ६३ ॥ भूषापहृत्या रिपुरमस्मदीय मसौ यमात्तः सलिलं बिभर्ति । इति प्रकोपादिरिवांगनाभि रबध्यतावर्त्यशिरोजपाशः ॥ ६४ ॥ इत्थं विधाय जलकेलिमनन्यजन्यां श्रीजैत्रसिंहतनयः स हमीरवीरः । स्वान् स्वान् गृहान् प्रतिविसृज्य जनान्सहैतान् वेश्माससाद निजमर्थिकृतप्रसादः ॥ ६५ ॥ इति श्रीजयसिंहसूरिशिष्यमहाकविश्रीनयचंद्रसूरिविरचिते श्रीहम्मीर- महाकाव्ये वीरांक जलक्रीडावर्णनोनाम षष्ठः सर्गः समाप्तः ॥ अथ सप्तमः सर्गः अथ निशासमयागमलालसं चलदृशां प्रविदन्निव मानसं । चरमभूमिधराग्रिमचूलिका महिमरश्मिरभूषयदंशुभिः ॥ १ ॥ विधिवशाद्विपदं समुपेष्युषीं न खलु कोप्यवधीरयितुं क्षमः । गददिवेद्यहिमद्युतिमंडलः समभवद्विगलद्द्युतिमंडलः ॥ २ ॥

७ ] जलक्रीडावर्णनम् ५१ जगति-नाम पतंग इति स्फुटं मम दधुस्तदमी शलभेषु किं । इति वहन्निव सूरिपु कोपितां यहपुपौ जनि लोहितविग्रहः ॥ ३ ॥ अविरतांवरसंचरणोल्लसत् गुरुपरिश्रमसंगतविग्रहः । सलिलकेलिचिकीरिव वाहिनी दयितमध्यमगाहत भास्करः ॥ ४ ॥ जलशयेशशयांबुजनिन्हुते ककुचसिंधुसुतोरासिजभ्रमं । प्रवितरञ्जगतां जलधेर्जले-शकमप्रमभाद्रविमंडलं ॥ ५ ॥ भुवनचक्षुपि भास्वति वारुणी मभिनिषेव्य जडेऽपधिमज्जति । उचितमेव तदा त्वमपि व्यधात् यदखिलं भुवनं स्ववशं तमः ॥ ६ ॥ अहिंमभासि हृदेकतमप्रिये नयनमार्ग मतीत्य गते क्वचित् । अपरादिग्भवरागहुताशने प्रविविशे प्रणयेन दिनश्रिया ॥ ७ ॥ गलितभासि हृदेकतमप्रिये व्रजति भास्वति शोच्यदशांतरं । विशदतिव्रजैकतवतो विशात् हृदिव शोकतसः सरसीरुहां ॥ ८ ॥ विधिनियोगतयापतदापदं समभिवीक्ष्य पतिं महसामिह । सपदि संचुकुचे सरसीरुहे रपश्श्रिभिः सुहृदा मुचितं ह्यदः ॥ ९ ॥ सितगुरेव कुरंगकलंकभाग् मलिनहृत्क्षणदास्प वधूरपि । तदिहही किमवेक्ष्यत इत्यभूत् कमलिनी विनिमीलिसरोजदृक् ॥ १० ॥ उडुपतिश्रुतिपानपरिस्फुर त्वगजिगीषुतयेव दिनात्यये । निशि वियोगवतां पततां गणा निखिलमेव रवेः पपुरातपं ॥ ११ ॥ पुनरनाप्तिभिया पपुरातपं दिनकृतः किममून्यधिकं रुचेः । रथपदाह्व पतन् मिथुनानि नो यदधुना व्यपहंतं सहासितुं ॥ १२ ॥ निशि वियोगवतः पततः स्थिता बिसलतायलचंचुपुटे बभौ । असुगणं वनिताविरहाद्दिनि-र्जिगमिषुं विनिरोद्धुमिवार्गला ॥ १३ ॥ विसगुणोपि ययोर्युगचारिणोः कथमपि स्म नमाति पुरांतरा । अपि सरिद्दयितः सममात्तयो र्विलसितं न विधेः स्मृतिगोचरः ॥ १४ ॥ रुहद्दशां स्ववशे सकलं जगत् रचयितुं रतिजीवितवल्लभः । दिनविरामरणन्मुरजावलि-स्वनमिषेण निदेशमिवादित ॥ १५ ॥

५२ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [सर्गः तिमिरराशिरुदित्वरशक्तिरप्यधित नीचपदानि पुरा वशे । निजसमानवशीकरणोद्यमः प्रविजिगीषुगुणो ह्ययमादिमः ॥ १६ ॥ स्मरशरव्यितदुर्दयितांगना ज्वलितदुःखहुताशकणा इव । प्रतिपदं कृतलोचनकौतुका रुरुचिरेतितरां शिखिकीटकाः ॥ १७ ॥ अतिविदग्धतयाभ्रमिमाचरन्न कुलटा जन आट दृशोः पथं । विविधयुक्तिनिषेवणहृष्टहन् मनसिजेन वितीर्णवरादिव ॥ १८ ॥ भृशमपि क्षिपति प्रतिवासरं मयि मुहुर्मुहुरेति तमः कुतः । इति रुषेव वहन्नतिलोहितं वपुरगादुदयं रजनीकरः ॥ १९ ॥ शमयितुं तिमिराणि यदुत्सुको—प्यमृतसूरुदियाय शनैः शनैः । तदिदमंकमृगो मघवाप्रिया—र्पिततृणग्रसने खलु लुब्धवान् ॥ २० ॥ भुवनभेदनसंभवशोणितो—पचितमन्मथमार्गणघर्षणैः । अरुणतामिव यच्छशिमंडलं श्रियमदाद्गगनस्य निजस्य च ॥ २१ ॥ क्रकचचक्रजकेसरपांडुर—प्रसृमरोरुकरोत्करकैतवात् । अनुनिशादयितां हिमवालुका—प्रकरमास्यदिवाखरदीधितिः ॥ २२ ॥ हृदयमध्यगतं दधदुच्चकैः स्फुटतरांकमिषेण तमस्विनीं । अजयदर्धवपुर्धृतवल्लभं पशुपतिं प्रणयातिशयाच्छशी ॥ २३ ॥ सरसिजानि विहाय हरिप्रि —————————— ————————— कटाक्षनिरीक्षणलक्षिता ॥ २४ ॥ हिमकरं दयितं मिलितुं निशा विवसिताद्भुतभूषणया दधे । अविरलोदिततारकपेटक—च्छलमयी नवमौक्तिकजालिका ॥ २५ ॥ चिरभवन्मिलनादुपगूहनं द्विजपतावदयं ददति श्रियः । त्रुटति हारलतास्मसमुत्पत—द्विविधमौक्तिकतारकितांबरा ॥ २६ ॥ सुमशरान्प्रविहाय सुमायुधः शशिकरान् यदमन्यत तत्पदे । उचितमेव नवंनवमिच्छतां परिचिते रिपुता हि महीयसी ॥ २७ ॥ किममृतैः सिसिचे किमु चंदनैः किमु हमीरकुमारयशोभरैः । चितमिदं जगदिंदुकरोत्करै व्यतनुतेति वितर्कपरंपरां ॥ २८ ॥

७ ] . जलक्रीडावर्णनम् ५३ प्रियसरोजदृशां रतविज्ञता—स्थितिविवेकरुविभाविव दीक्षिताः । विविधभोगवतां रतमंदिरे रुरुचिरे परितोपि दशौधनाः ॥ २९ ॥ प्रणयिभिः सह सांप्रतमाहवः स्मरभवो भविता गुमहादिति । विविधभूषणकंकटसंग्रहा ड्यहवशां सुदृशो हृदयं व्यधुः ॥ ३० ॥ श्रवणकुंडलवेणिविलोचनां—युजमृजोषपिना मृगलोचनाः । सपदि चक्रहपाणशरावली—प्रभृति शस्त्रचयं किमराञ्जयन् ॥ ३१ ॥ उपगते दयिते भविता मया किमिह संपतयापि मुटर्मुहुः । इति रणत्कलकिंकिणिकामिषा—च्छ्रवणपूरित मेखलया जगौ ॥ ३२ ॥ तरुणिमोष्मविशुष्यदुपाहिता—च्छतरचंदनलेपनकौतवात् । मदनयुद्धकृते परिधापिता—विव कुचौ परया नववाससा ॥ ३३ ॥ रणितकिंकिणिसन्मनिमेखला—वलिमिषेण नगोढवपूरते । पतिभयादभितः स्मरमंदिरं स्फुरितजागरिदुर्गमिव व्यधात् ॥ ३४ ॥ रुरुचिरतितरां रुचिरद्युति—प्रसवसंभवशेष्परराजपः । स्मितसरोजदृशां मुखचंद्रमः—प्रसरदुन्नतिकांतिचया ’इव ॥ ३५ ॥ सरलकुज्जलकांतिलिपिच्छलात् वशकृतौ जगतः कमिता रतेः । ससुभटेषु पुरोगमतां दृशोः कथयतिस्म न किं हरिणीदृशां ॥ ३६ ॥ प्रतिफलन्निह मा रजनीकरो विदितलक्ष्ममुग्वं वितनिष्ट नः । इति धियेव जितेन्दुकपोलयो विदधिरे नवपत्रलताः स्त्रियः ॥ ३७ ॥ सहजपाटलतातिमनोहरे दधुरमूरधरे यदलक्तकं । तुहिनभासिरितीकरणश्रम—भ्रमकरं तदजायत नो किमु ॥ ३८ ॥ उरसिजेषु सखीजननिर्मिता मकरिका विवभुर्मृगचक्षुषाम् । मकरकेतुविभोस्तनवासिता—नुमिति साधनवंधुरविभ्रमाः ॥ ३९ ॥ परिपिबन् रमणो ध्वनिमेतयो र्भवति नैव समाभरतादरः । चरणयोर्विधृते इति नूपुरे मृदुगिरो हृदये बहु मेनिरे ॥ ४० ॥ न पटयोरपि सूचिकया विना भवति योग्यतमा किल योजना । दयितसंगमनेष्विति दूतिका जनगतागतमभ्यलपन् स्त्रियः ॥ ४१ ॥

५४ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [सर्गः स्वमपि कांतममूष्वभितो विला-सिनमवेक्ष्य परिच्युतमत्सरा । रतिरपि श्रयतिस्म तनूदरी र्वलवता हि बलं न सहोचितं ॥ ४२ ॥ अथ मिथोपि मुखांबुजदर्पणे नयनगोचरचुंबितनुश्रियः । उदितकामरसादियतागमो-त्सुकतरं दधिरे प्रमदा मनः ॥ ४३ ॥ चलदृशां दयितेषु समानतां-बुजरुचेव कृशत्वमाश्रयत् । शितिसरोजरुचेव सह क्षणा दतिशयत्वमगादनुनेतृता ॥ ४४ ॥ मृगदृशः स्म विभांति कटाक्षिताः प्रणयिभिः स्फुटितोष्मपयःकणाः । निशितपक्ष्मविभिन्नवपुःस्रुता-द्यरसविंदुचयोपचिता इव ॥ ४५ ॥ मृदुरवा दयितेषु यथा यथा-यतकटाक्षचयानभिचिक्षिपुः । रतिपतिः स्पृशति स्म तथा तथा धनुरधिज्यमसौ विदयाशयः ॥ ४६ ॥ चरणलंबितहारमिषाच्छिता-क्षवलयैस्तलिमर्जुपसोद्यमैः । अजनि वारवधूटिनिर्मित-प्रवलमोहनभंगभयादिव ॥ ४७ ॥ इह धृते प्रविलोकयिता स मां तमहम्प्यखिलात्मतया रते । इति विचिंत्य पराधितपार्श्वतो गृहमणिं ज्वलितोज्वलवर्त्तिकं ॥ ४८ ॥ अयि तनोषि किमु द्यणुकोदरी-ति निगदन्नपि भर्त्तरि सत्वरं । त्यजति मानमशेषमपि प्रिया-स्म कटरे रजनीसंमयोर्जितं ॥ ४९ ॥ प्रियसमागमसूचकवामदृक्-स्फुरणतो मुदिताशयय दन्यया । हृदयनाथमनुप्रहितापि किं निजसखी न पथः स्म निवर्त्यते ॥ ५० ॥ आपि लवो युगकोटिशतायते धृतिपरस्य जनस्य ऋते यतः । हृदयहारिणि तत्र किमौचितीं स्पृशति मानिनि मानपरिग्रहः ॥ ५१ ॥ अनुनयन्नपि चैवमुपेक्षितो ह्यसुभगामिव चेद्भवतों त्यजेत् । किमयशःपटहो न तदा तव व्रजति कोपिनि डिंडिमडंबरं ॥ ५२ ॥ रतिकृतां प्रथितो रिपुरेव य स्तमपि मानभरं परिपुष्णती । सुचरितेत्युदितापि तदाशये कथमिव प्रतिभासि विलासिनी ॥ ५३ ॥ प्रतिवधूरधिगत्य समं त्वया सकलहं विदधे यदि तं स्वसात् । तव तदास्तु पुनः स कुतः करे परिचिताः पुरुषा हि न कस्यचित् ॥५४॥

७ ] जलक्रीडावर्णनम् ५५ सखि हृदेकहितं भज मार्दवं परुषतां तु दुरंततरां त्यज । परुषता रचिता हि हृदीश्वरे फलति केवलमात्मनि मूढता ॥ ५५ ॥ मम वचोद्य कुरु स्वहितं नचे दनुशयं हृदयं तव यास्यति । इति परा प्रतिबोध्य सखीं निजां रमणमंदिरमध्यमपानयत् ॥ ५६ ॥ षड्भिः कुलकं स कितवोऽद्य समेष्यति चेत्तदा भुजयुगेन निबध्य रतालयं । समुपनीय निहन्मि तथा पुरा पुनरुपैति यथा न तदालयं ॥ ५७ ॥ हृदयनिकूटमध्यकृतोद्गमा कमितरीति मनोरथवल्लरी । सुभगया परया परया मुदा सफलभावमनीयत सत्वरं ॥ ५८ ॥ अनुनयान्वितमाश्रितगद्गदं सखि तथा वद जीवितवल्लभं । स समुपैति यथा न च कुप्यती—त्यभिविबोध्य सखीप्रहितान्यया ॥ ५९ ॥ यदि वियोगमवेक्ष्यमियद्व्यथं स्मयमधास्यमिमं हृदि किं तदा । इति परा परितप्य मुहुर्मुहु र्नयनमालिषु दीनमयाक्षिपत् ॥ ६० ॥ प्रिय स मेद्यसि सुभ्रु विमानह त्व किमीश यशो मदनस्य किं । सहि भवेक्षणजः किल सोपि तत्तव परेति हृदीशमजीहसत् ॥ ६१ ॥ प्रतिदिनं शतशोऽपि निवारितो मुहुरिह त्वमुपैषि कयाऽशया । कृतक कोपवतीत्यपरारया दुपरि तल्पमपातयदीश्वरं ॥ ६२ ॥ विनयतो वसनं कमितुः करौ करयुगेन परा त्रपयाऽग्रहीत । स्वयमपि स्फुरितोद्धषणैर्गल—न्निवसना सहसाथ किमातत ॥ ६३ ॥ यतिविरोधिंलसद्रसपूर्णयो रुपरि लोलदृशस्तनकुंभयोः । बभतुरीशकरांबुरुहे अधो—मुखपिधानतुलामिव बिभ्रती ॥ ६४ ॥ दृगतीतौ दयिते मृगचक्षुषां हृदि लवं यदि मानभरोऽल्लसत् । गृहपतौ समुपैयुषि कश्चिरं परगृहे लभते यदि वा स्थितिं ॥ ६५ ॥ स्पृशति भर्त्तरि हृत् हृदयेशयः सचकितं मदनोऽन्यनतध्रुवः । रासमुदतिष्ठदसंशयमत्रुटन् इतरया किमु कंचुकसंधयः ॥ ६६ ॥

५६ श्रीहम्मीरमहाकाव्ये [सर्गः सपदि गोत्रपरिस्खलनात्प्रिया मनुपरो दहनास्त्रमिवाकिरत् । समधित प्रतिशस्त्रमिवाथ सा जलमयं स्वदश्रुततिच्छलात् ॥ ६७ ॥ तव मुखं कमलं मम चंद्रमा स्तनदनयो रधुना स्मरकारितः । भवतु संधिरिति प्रवदन् परः स्वदयिताऽऽननयोजनमातनोत् ॥ ६८ ॥ तव ममाप्यधरं निपिपासतोर्विधुरतास्तु न कस्य च नेत्यथ । विलसतः स्म तथापपतुर्र्यथा—धरदलं सममेव वधूवरौ ॥ ६९ ॥ उपरि यावमृतस्य तयोरिहा—प्युपरितैव भवत्विति दंपती । विलसतः स्म तथा धरयोर्यथो—परितयैव मिथो जनि चुंबने ॥ ७० ॥ दयितयोरमृतोपरि यौ तयो रधरयोरधरेत्यभिधा कथं । अवगतं यदि वाधरता तयो रधरपानविधौ ग्रहणान्मियः ॥ ७१ ॥ अमृतमित्यनृतं दयिताधरो यदि तदेष न किं गद नामृतं । निमिमिषुर्यदमुं पिबतां दृशो विमुमुहुर्हृदयान्यपि कामिनां ॥ ७२ ॥ विशदमेव न किं दयिताविलो—कनसुधारसपानमसूचयन् । मुकुलिताक्षससीत्कृतशब्दिता—ननपुरः करणेन विलासिनः ॥ ७३ ॥ हृदि मयानुसृते तव सा स्वयं निरगमत्किल माऽत्र विषीद तत् । दयितमित्यभिधास्खलनादवा—ङ्मुखमभाषत काप्यधृताधृतिः ॥ ७४ ॥ प्रियतमाधरपल्लवचुंबनो—पनतकांतमुखेंदुमिषाच्छशी । मयि सुधा किल तादृगिहापि किं किमधिकेति विवेक्तुमिवालसत् ॥ ७५ ॥ दयितयोर्मिथ एक मुखासव—ग्रहणलंपटयोर्मुखसंगमे । द्विशशितापनिमित्तमुदलरी न किमुवाह विपर्ययवर्जनां ॥ ७६ ॥ श्रियमुखामुख एव हरन्निजां प्रियतमामुखवेषधरः शशी । अधरपानमिषाद्रुरुधे न किं वदनवारिरुहेण विलासिनः ॥ ७७ ॥ प्रणयिना विधृतापि मनस्विनी वपुरुवाह यदुत्पुलकं किल । क्रिमियतापि जगाद न सा वशं तव गतास्मि विधेहि यदीहितं ॥ ७८ ॥ भजं धृतिं त्यज भीतिमहेतुकां हियमवांचय वक्त्रमुदंचय । अभिनवामुपदेष्टुमिति प्रिया मजनि कोपि सखीव पटुः स्वयं ॥ ७९ ॥