हर्षचरितम् (महाकवि बाणभट्ट - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)
Harshacharitam of Banabhatta with Sanskrit & Hindi Commentary
महाकवि बाणभट्ट / पं. जगन्नाथ शास्त्री द्वारा
१० हर्षचरितम् इदानीं वसुद्विष्ट्येवमाख्यायिका क्रियते तस्य 'तथापि नृपतेर्भक्त्या' इत्यनेन नृपतिशब्देन सामान्येन निर्देशं कृत्वा विशेषेणाह-जयतीत्यादि । ज्वलन्दीप्रतया प्रसरन्, प्रताप एव ज्वलनस्तं प्राति पूरयति य आकारस्तेन कृता जगति रक्षा येन सः । सकलानां प्रणयिनां ये मनोरथास्तत्सिद्धौ श्रियां पर्वतो गिरिः । श्रियस्तत्र कूटीभूता इव स्थिता इति यावत् । यद्वा-यथा पर्वतस्थः कश्चिद्दुरभिभवः, तद्वद- वस्था श्रीरिति । अथ च श्रीपर्वताख्यो गिरिरीदृगेव । तथा च ज्वलत्प्रकृष्टतापो यो ज्वलनो जठराग्निः स एव निषेधकत्वात्प्राकारः सालस्तेन कृता मुक्तेर्विघ्नहेतुतया जगतो भूलोकस्य रक्षा येन सः । अन्यत्रोत्सादनं तथावत् । अन्ये तु-त्रिपुरदाहे यो विघ्नमकरोद्द्द्रोणेशस्तदा हरेण ज्वलत्प्रकृष्टतापो ज्वलनप्राकारो निर्मितः । तेन च तत्र रक्षा विधीयत इत्याहुः । ज्वलत्प्रतापो ज्वलनप्राकारश्च द्वौ मुद्रारूपौ मन्त्रवि- शेषौ स्तः, ताभ्यां कृतजग्रक्ष इति केचित् । प्रणयिनः सिद्धिकामाः । हर्षः कथा- नायकः । इतरत्र-हर्षकारितया हर्षः । सर्वत्र च परमार्थतो हर्ष एव जयति । तस्यैवाभिलषणीयत्वात्स एव काव्येन क्रियत इति ध्वनयति ॥ २१ ॥ सम्राट् हर्ष की विजय हो, जो सारे जगत् की रक्षा चारों ओर प्रज्वलित प्रतापाग्नि की दीवार बनाकर करते हैं और जो समस्त प्रियजनों के मनोरथ सिद्ध करने में श्रीपर्वत के सदृश हैं ॥ २१ ॥ एवमनुश्रूयते-पुरा किल भगवान्स्वलोकमधितिष्ठन्परमेष्ठी विका- सिनि पद्माविष्टरे समुपविष्टः सुनासीरप्रमुखैर्गीर्वाणैः परिवृतो ब्रह्मोद्याः कथाः कुर्वन्नन्याश्च निरवद्या विद्यागोष्ठीर्भावयन्कदाचिदासञ्चक्रे । तथा- सीनं च तं त्रिभुवनप्रतीच्यं मनुदक्षचाक्षुषप्रभृतयः प्रजापतयः सर्वे च सप्तर्षिपुरःसरा महर्षयः सिषेविरे । केचिदृचः स्तुतिचतुराः समुदचा- रयन् । केचिदपचितिभाञ्जि यजूंष्यपठन् । केचित्प्रशंसासामानि सामानि जगुः । अपरे विवृतक्रतुक्रियातन्त्रान्मन्त्रान्व्याचचक्षिरे । विद्या- विसंवादकृताश्च तत्र तेषामन्योन्यस्य विवादाः प्रादुरभवन् । एवमिति । अनुश्रूयते पारम्पर्येणाकर्ण्यते । किलेत्यत एवागमसूचनाय । भग- वानिति केवलनिर्देश उल्लुण्ठनपरिहारार्थम् । ब्रह्मलोकमित्युक्ते सत्युत्कर्षदायिन्या- त्मीयताप्रतिपत्तिर्न स्यादिति स्वग्रहणं साभिप्रायम् । अधितिष्ठन्बहुमानेन तद्योग- क्षेमादिकमुद्वहन् । परमे पदे तिष्ठतीति परमेष्ठी । विकासिनीति नित्ययोग इनिः । १. शुनासीर । २. गीर्वाणगणैः । ३. ब्रह्मोदिताः । ४. महामुनयः । ५. अपि विभाजि । ६. सामानि । ७. विततक्रतु० । ८. विद्याविवादाः ।
प्रथम उच्छ्वासः १९ विष्टरमासमम् । सुनासीर इन्द्रः । गिरः स्तुतिरूपा वर्णन्ति भजन्तीति गीर्वाणा देवाः । गीरेव बाणः शरो येषामिति वा, परिवृतश्चतुर्दिकं वृतः परिवलितः । तस्य चतुर्मुखत्वात् । ब्रह्म वदन्तीति ब्रह्मोद्याः । 'वदः सुपि क्यप् च' । ब्रह्मण वेद्रेन, ब्रह्मणि परमात्मनि वा वेदितव्या ब्रह्मोद्याः । उक्तं च—'ब्रह्मोद्या सा कथा यस्या- मुच्यते ब्रह्म शाश्वतम्' इति । सामान्यविशेषभावेन 'उद्वासिकामासते' इतिवत् । ब्रह्मवदनरूपा वा कथास्तासां वक्ष्यमाणगोष्ठ्यभिप्रायेण प्राधान्यात्स्वयं करणम् । निरवद्या दोषरहिताः । तथा च वात्स्यायनः—'या गोष्ठी लोकविद्विष्टा या च स्वैर- विसर्पिणी । परहिंसात्मिका या च न तामवतरेद्बुधः ॥ लोकचित्तानुवर्तिन्या क्रीडा- मात्रैककार्यया । गोष्ठ्या सह चरन्विद्वाँल्लोकसिद्धिं नियच्छति ॥' समानविद्या- वित्तशील बुद्धिवयसामनुरूपैरालापैरकत्रासनबन्धो गोष्ठी । प्रतीचयः पूज्यः सम्य- गुदात्तादित्रैस्वर्यादिप्राधान्यादुच्चारयञ्जगुः । अपचितिः पूजा । सामानि जगुरिति साम्नां गानमेवोचितम् । विद्याविसंवादकृता इति, न तु मात्सर्यादिना । प्रादुर्भ्रूव- क्षित्यनौचित्यशङ्कया तत्कर्तृत्वपरिहारः । ऐसा सुना जाता है—बहुत पहले की बात है, भगवान् ब्रह्मा अपने ब्रह्मलोक में शासन कर रहे थे। किसी समय विकसित कमल के आसन पर विराजमान हो इन्द्रप्रमुख देवताओं के बीच घिरे हुए शाश्वत ब्रह्म के विषय में चर्चा कर रहे थे और अन्य दोष-रहित विद्यागोष्ठियों में भाग ले रहे थे । उस प्रकार अपने आसन पर बैठे हुए तीनों लोकों के पूजनीय भगवान् ब्रह्मा की सेवा में मनु, दक्ष, चाक्षुष आदि प्रजापति और सप्तर्षि आदि महर्षि संलग्न थे। उनमें कुछ ने बड़ी स्पष्टता के साथ स्तुतिप्रधान ऋचाओं का पाठ किया। कुछ ने पूजन के यजुर्वेदीय मंत्र पढे । कुछ ने प्रशंसामूलक सामों का गान किया। अन्य लोगों ने यज्ञक्रियाओं के उपयोग में आने वाले मंत्रों की व्याख्या की। वहां उन लोगों के बीच मत-मतान्तर को लेकर परस्पर विद्याविषयक विवाद उठ खड़े हुए । अथातिरोषणः प्रकृत्या महातपा मुनिरत्रस्तनयस्तारापतेर्भ्राता नाम्ना दुर्वासा द्वितीयेनोपमन्युनाम्ना मुनिना सह कलहायमानः साम गायन्क्रो- धान्धो विस्वरमकरोत् । सर्वेषु च तेषु शापभयंप्रतिपन्नमौनेषु मुनिष्व- न्यालापलीलया चांवधीरयति कमलसंभवे भगवती कुमारी किंचिदुन्मु- क्तबालभावे भूषितनवयौवने वयसि वर्तमाना, गृहीतचामरप्रचलद्भुजलता पितामहमुपवीजयन्ती, निर्भर्त्सनताडनजातरागाभ्यामिव स्वभावारुणा- १. मन्द। २. सामगायः । ३. शापभयात्प्र । ४. अवधीरयति । ५. नवे वयसि । ६. स्वभावारुणपाद ।
भ्यां पादपल्लवाभ्यां समुद्रासमाना, शिष्यद्वयेनेव पदक्रममुखरेण नूपुर- युगलेन वाचालितचरणयुगला, धर्मनगरतोरणस्तम्भविभ्रमं बिभ्राणा जङ्घाद्वितयं^१, सलीलमुक्तकुलहंसकुलकेलालापप्रलापिनि मेखलादाम्नि^३ विन्यस्तवामहस्तकिसलया, विद्वन्मानवनिवासलग्नेन गुणकलापेनेवाँ- सावलम्बिना ब्रह्मसूत्रेण^५ पवित्रीकृतकाया, भास्वन्मध्यनायकमनेकमु- क्तानुयातमपवर्गमार्गमिव हारमुद्वहन्ती, वदनप्रविष्टसर्वविद्यालक्तकरसेनेव पाटलेन^७ स्फुरता दशनच्छदेन विराजमाना, संक्रान्तकमलासनकृष्णाजि- नप्रतिमां मधुरगीताकर्णावतीर्णशशिहरिणामिव कपोलस्थलीं दधाना, तिर्यक्सावर्त्तङ्गुभ्रमितैकभ्रूलता, श्रोत्रमेकं विस्वरश्रवणकलुषितं प्रक्षाल- यन्तीवापाङ्गर्निगतेन लोचनाश्रुजलप्रवाहेणेतरश्रवणेन च विकसितसि- तसिन्धुवारमञ्जरीजुषा हसतेव प्रकटितविद्यामदा, श्रुतिप्रणयिभिः प्रण- वैरिव कर्णावतंसकुसुमधुकरकुलैरुपास्यमाना, सूक्ष्मविमलेन प्रज्ञाप्रता- नेनेवांशुकनाच्छादितशरीरा^१३, वाङ्मयमिव निर्मलं दिक्षु दशनज्योत्स्ना- लोकं विकिरन्ती^१४ देवी सरस्वती श्रुत्वा जहास । प्रकृत्येति । अन्यथा ब्रह्मसन्निधानेन कथमौहाक्षेपः । कथमौदृशोऽवकाश इत्याह—महातपा इति । मुनिरित्यनेनास्य ज्ञानप्राधान्यात्तद्व्यतोऽशासनमतीवो- पकारः। अत्रेस्तनय इति न केवलं महातपस्त्वेन यावदत्रितनयत्वेन ब्रह्मलोकप्राप्ति- रस्य । ततस्तारापतेरित्यादिना तथाभूतपरमप्रजापतिसम्बन्धयोग्यत्वमस्याख्यायते। द्वितीयेनेति तत्समत्वमुच्यते । कथं सामगानेऽप्यनवहित इत्याह—क्रोधान्ध इति । सर्वेष्वित्यादौ देवी सरस्वती श्रुत्वा जहासेति क्रियाप्रतिपत्तिरस्य मा भूदित्यु- त्तमप्रकृतिरत्वादन्त्येत्याद्युक्तम् । अन्येन सह्ालापलीलाकथाक्रीडया । कुमारीति । कुमारित्वेनास्या [हास्यादिकं नानुचितमिति दर्शयति । भूषितेत्यनेन दर्शनीयत्व- माह-पितामहमिति । सर्वप्राधान्यमनेनोक्तम् । निर्भर्त्सनं ताडनं तेन तदर्थं वा यत्ता- डनं रोषाद्भूमिहननं तद्वशाच्च जातरागाभ्यामिव पादपल्लवाभ्यामित्यनेनारुणत्वं सौकु- मार्यं चाह। अत एव गाढताडनेन रक्तत्वमुल्लेखितम् । ताडितो वा यं ताडितस्तत्तुल्यो
१. द्वितीयम् । २. कुलकल; कुलाकलापप्र । ३. धाम्नि । ४. नेवांशाव । ५. सहजब्रह्म । ६. हारमुरसासमु । ७. पाटलेनेव च । ८. साममधुर; समम; प्रतिबिम्बां मधुर । ९. सावर्णमु । १०. तीवाह्विनि । ११. सिन्दु । १२. संसक्तमधु; वतंसमधु । १३. तनुलता । १४. किरन्ती ।
प्रथम उच्छ्वासः १३ रागो जातो ययोरिति व्याख्येयम् । पदक्रमं पादन्यासपरिपाटी । अन्यत्र च-पदानि च क्रमश्च तत्पदक्रमम्, चरणौ पादौ चरणाश्च विशिष्टशाखापाठकता वाचालिताः शोभिता ययेति । उल्का उत्सुकाः । मेखलादाम्नि रशनागुणे । मानसं चित्तं, सरोवि- शेषश्च । गुणा अपि भास्वान्दीप्तो मध्यनायकः पदकं यत्र तत् । अथ च भास्वतो मध्यं तेन नयति सः । यदुक्तम्-‘परिव्राड्योगयुक्तश्च शूरश्चाभिमुखे हतः । द्वाविमौ पुरुषौ लोके सूर्यमण्डलभेदिनौ ॥' इति । मुक्ता मौक्तिकानि, मोक्षगामिनश्च । हारं मुक्ता- कलापं च, अपवर्गमपि ।' हारं हरसम्बन्धिनं तत्प्रसादप्राप्यत्वात् । 'अलक्तरसेनेव पाटलेन' इति वा पाठः । स्फुरतेति रोषात् । भगवतीकपोले शशिहरिणस्यैवावतारः सम्भाव्यत इति शशिपदम् । अत्र हि कपोले ब्रह्मकृष्णाजिनसंक्रान्तिः, तत्र काम- सम्भावना सामान्यहरिणस्यावतरणे । कलुषितं प्रक्षालयन्तीवेति । सलिलस्य क्षालन- मेव युक्तमिति समुचितेयमुक्तिः । श्रुतिप्रणयिभिरिति । श्रूयते इति श्रुतिर्ध्वनिस्तस्या प्रणयः प्रशंसातिशयो येषां तैः । यद्वा-श्रुती श्रोत्रे तत्कर्तृकः प्रणयः प्रार्थना मधुर- ध्वनित्वाद्येषां तैः । कर्णसम्बन्धैरिति व्याख्याने तु कर्णावतंसेत्यादिना पौनरुक्त्यम- परिहार्यम् । श्रुतिर्वेदोऽपि । सूक्ष्मार्थदर्शित्वात्सूक्ष्मस्तीक्ष्णः विमलस्तत्त्वग्राही । अन्यत्र-सूक्ष्मं तनु, विमलं शुक्लम् । प्रतानः प्रसारः । इसी बीच स्वभाव से अत्यन्त क्रोधी, महातपस्वी, अत्रि का पुत्र, तारापति का भ्राता दुर्वासा नाम का मुनि उपमन्यु नाम के दूसरे मुनि के साथ झगड़ा कर बैठा और सामगान करते हुए क्रोध से अन्धे होकर उसने स्वर-भंग कर दिया । शाप न दे दे इस डर से सबके सब चुप हो गए और दूसरों के साथ बात करने के बहाने ब्रह्माजी ने भी (उस विस्वर सामगान की) उपेक्षा की । पर कुमारी सरस्वती वहीं उपस्थित थी । वह कुछ कुछ अपना बालभाव छोड़ नये यौवन को सुशोभित करने वाली उम्र में आ पहुँची थी । चँवर पकड़ कर भुजलता को हिलाते हुए पितामह ब्रह्माजी पर झल रही थी । दुर्वासा के प्रति झुंझलाहट के कारण भूमि पर पटकने से मानो लाल हुए पल्लव के समान स्वाभाविक लाल अपने चरणों से शोभित थी । पदन्यास से मुखरित होने वाले नूपुरों से उसके दोनों चरण वाचाल हो रहे थे, मानों पदपाठ और क्रमपाठ के अभ्यास में मुखर दो शिष्य अपने चरण अर्थात् शाखा का स्वाध्याय कर रहे हों । उसकी दोनों जांघें धर्मनगर के तोरणस्तम्भ का अनुकरण कर रही थीं । उत्सुक कलहंस की भांति अव्यक्त शब्द करती हुई अपनी करधनी (मेखलादाम) पर वह लीला के साथ किसलयसदृश अपना बायां हाथ रखे हुए खड़ी थी । विद्वानों के चित्त में हमेशा निवास करने से संक्रान्त हुए गुणों (श्लेष से तन्तुओं) के समान कंधे पर लटके हुए ब्रह्मसूत्र से उसका शरीर पवित्र हो रहा था । वह चमकते हुए मध्यमणि से युक्त और अनेक मोतियों से गुम्फित हार को पहने थी, जो सूर्य के मध्य से के जाने वाले और अनेक मोक्षगामी जीवों द्वारा
१४ हर्षचरितम् अनुसृत मोक्षमार्ग की तरह प्रतीत हो रहा था। मुख में विद्यमान समस्त विद्याओं के चरण के आलते से मानों पाटल हुए (क्रोध से) फड़कते ओठ उसे सुशोभित कर रहे थे। उसके कपोलों पर ब्रह्माजी के काले मृगचर्म की छाया पड़ रही थी, मानों उसके मीठे गानों को सुनने के लिए चन्द्रमा का मृग ही वहाँ उतर कर आ गया हो। उसकी एक भौंह कुछ तिरस्कार का भाव लिए हुए टेढ़ी और ऊपर की ओर उठी हुई थी। आँख के कोने से निकलते हुए आँसू की धारा से मानों वह भ्रष्ट पाठ के श्रवण करने से कलुषित अपने एक कान को धो रही थी और उसके दूसरे कान पर खिले हुए श्वेत सिन्धुवार की मंजरी हँस रही थी जिससे उसका विद्यामद प्रकट हो रहा था। उसके कान पर लगे कनकफूल पर भौंरे छाए हुए थे, मानों वह श्रुति (वेद) से प्रेम करने वाले अनेक प्रणवों (ओं अक्षरों) से उपासित हो रही थी। प्रज्ञा के प्रतान की तरह बहुत बारीक तन्तुओं से बना और उज्ज्वल अंशुक उसका शरीर ढँक रहा था। वह वाग्द्व्य के समान निर्मल अपने दाँतों से चाँदनी का आलोक दिशाओं में छिटका रही थी। (दुर्वासा के स्वरहीन पाठ को) सुन कर वह हँस पड़ी। दृष्ट्वा च तां तथा हसन्तीं स मुनिः 'आः पापकारिणि, दुर्गृहीतविद्या- लवावलेपदुर्विदग्धे, मामुपहससि' इत्युक्त्वा शिरःकम्पशीर्यमाणबन्धविश- रारोरुन्मिषत्पिङ्गलिम्नो जटाकलापस्य १ रोचिषा २ सिञ्चन्निव रोषदहन- द्रवेण दश दिशः, कृतकालसंनिधानामिवान्धकारितललाटपट्टाष्टापदा- मन्तकान्तः ४ पुरमण्डनपत्रभङ्गमकरिकां भ्रुकुटिमाबध्नन् , अतिलोहितेन चक्षुषामर्षदेवतायै स्वसृधिरोपहारमिव प्रयच्छन् , निर्दयदष्टदशनच्छ- दभयपलायमानामिव वाचं रुन्धन्दन्तांशुच्छलेन, अंसावंसंसिनः शापशासनपट्टस्येव प्रध्नन्ग्रन्थिमन्यथा कृष्णाजिनस्य, स्वेदकणप्रति- बिम्बितैः शापशङ्काशरणागतैरिव सुरासुरमुनिभिः प्रतिपन्नसर्वावयवः, कोपकम्पतरलिताङ्गुलिना करेण प्रसादनलग्नामक्षरमालामिवाक्षमाला- माक्षिप्य कामण्डलवेन वारिणा संमुपस्पृश्य शापजलं जग्राह। दृष्ट्वेत्यादौ। स मुनिस्तां तथा हसन्तीं दृष्ट्वा शापजलं जग्राहेति सम्बन्धः। तथेति १. जटासञ्चयस्य। २. शोचिषा। ३. ललाटाष्टापदां । ४. अन्तक मण्डन । ५. अंससंसिनः। ६. स्वेदप्रति। ७. शापभयाच्छरण । ८. प्रसादलग्नामक्षमालां विक्षिप्य; अङ्करावस्थितामिवाक्षरमाला। ९. स समुप।
प्रथम उच्छ्वासः १५ पादताडनभूक्षेपादिपूर्वंम् । स मुनिरिति प्राग्वर्णितस्वरूपः । आः इत्यवज्ञायाम् । मामिति योऽहं त्रैलोक्यप्रख्यातरौषणस्तमेवेति । समीप एव विशीर्यते तच्छीलो विशरारुरितश्चामुतश्च । अत एवोन्मिषत्पिङ्गलिमा । रोचिषा दीप्त्या । रोषदहनो द्रवो रस इव, द्रवत्वं च यद्यपि विशिष्टस्यैव तेजसः सुवर्णादि सम्भवति, तथाप्यम्ब- श्चोपचारात्साद्दश्यम् । कालः कृष्णो गुणो यमश्च । अन्धकारितं सङ्कुचितत्वाददर्श- नीयमेव चकितं ललाटपट्टमेवाष्टापदम् । यथा प्रतिपङ्कि अष्टौ पदान्यस्येत्यष्टापदं चतुरङ्गफलकम् । अत एवानेन भूसमुन्नमनमव्यक्तीकृतररेखवत्तया विस्पष्टम्यलीक- मेतत् । 'ललाटमुपगीयते । भ्रुवोर्मूलसमुत्क्षेपाद्भ्रुकुटिं परिचक्षते' । सुशब्दः सुतरां नैरपेक्ष्यसूचनाय वा चोभयसम्बन्धः । अमावससिन इति । संरम्भाच्छ्वासनपट्टः शुक्कृत्वान्निषिकाष्ण्यांच सितासितवर्णसंवलितमध्यः पर्यन्तशुक्लश्च भवति । अत एव ते बिन्दुचित्रत्वादुपान्तशुक्लत्वाच्च कृष्णाजिनमुखेक्षते । यथा शासनपट्टे सति क्वचि- द्ग्रामादावधिकागे भवति, तदृञ्च जनसमूहः प्रार्थनां करोति । सहस्तपाददिके सर्वस्मिन्नङ्गे गलति । कोपेत्यादौ कम्पग्रहणम् । रोषः शरीरं बाधत इति यावत् । सन्निवेशसाधर्म्माद्युक्तम् — अक्षरमालामिवेति । सरस्वतीसम्बन्धितया चोक्तम्— प्रसादनप्राप्तमिति · विक्षिप्यन्ते । यश्च विक्षेपतः प्रसादयति स विक्षिप्यते तिरस्क्रि यते । कामण्डलवेन मुनिकरकमलेन । समुपस्पृश्याचम्य । दुर्वासा ने सरस्वती को उस प्रकार हँसते देखकर कहा—'ओ पाप करने वाली, निम्न रूप से प्राप्त विद्या के लेश पर अभिमान से भरी ओ दुर्विदग्धे, तू मेरा उपहास कर रही है !' यह कह कर मुनि बार-बार शिरःकम्प के कारण बंधन के शिथिल हो जाने पर इधर- उधर खुले हुए, पीताभवर्ण को चमक से युक्त, अपने जटा-समूह के तेज से मानों अपनी क्रोधाग्नि के द्रव से समस्त दिशाओं को सींचने लगे । उनकी भौंहें चढ़ने लगीं, मानों यमराज का सन्निधान प्राप्त कर चुकी थीं, उनके ललाटरूपी शतरंज खेल के पट्टे को मानों अपनी कालिमा से मलिन कर रही हो और जैसे वे यमराज के अन्तःपुर की पत्रमंग- मकरिकाएँ हों । मुनि की आँखें अत्यन्त लाल हो गई, मानों वे अमर्ष देवता के लिए अपने ही रुधिर का उपहार भेंट कर रहे थे । बड़ी बेदर्दी से ओठ कट जाने के भय से भागती हुई वाणी को वे अपने दाँतों को प्रभा के बहाने मानो रोक रहे थे । शाप के शासनपट्ट की भाँति कंधे से गिरते हुए कृष्ण मृगचर्म को गाँठ दूसरे प्रकार से बाँधने लगे । शाप के भय से शरण में आए हुए की तरह सुर, असुर और मुनि उनके स्वेदकणों से भरे समस्त अङ्गों में प्रतिबिम्बित हो रहे थे । क्रोध से उत्पन्न कँपकँपी के कारण चंचल अंगुलियों वाले हाथ से उन्होंने मानों प्रसन्न करने के लिये लगी हुई अक्षमाला की भाँति अपनी अक्ष- माला को फेंक दिया और कमण्डलु के जल से आचमन करके शाप देने के लिए जल उठाया ।
१६ हर्षचरितम् अत्रान्तरे स्वयंभुवोऽभ्याशे^१ समुपविष्टा देवी मूर्तिमती पीयूषफेनप- टलपाण्डरं कल्पद्रुमदुकूलवल्कलं^२ वसना, बिसतन्तुमयेनांशुकेनोभयस्त- नमध्यबद्धगात्रिकाग्रन्थिः, तपोबलनिर्जितत्रिभुवनजयपताकाभिरिव तिसृ- भिर्भस्मपुण्ड्रकराजिभिर्विराजितललाटाजिरा, स्कन्धावलम्बिना सुधौफे- नधवलेेन तपःप्रभावकुण्डलीकृतेन गङ्गास्रोतसेव^३ योगपट्टकेन विर- चितवैकक्ष्यका,^७ सव्येन ब्रह्मोत्पत्तिपुण्डरीकमुकुलमिव स्फाटिकं क- मण्डलुं करेण कलयन्ती, दक्षिणमक्षमालाकृतपरिक्षेपं कम्बुनिर्मितो- र्मिकादन्तुरितं^९ तर्जनतरङ्गिततर्जनीकमुत्क्षिपन्ती करम् , 'आः पाप, क्रोधोपहत, दुरात्मन् , अज्ञ, अनात्मज्ञ, ब्रह्मबन्धो, मुनिखेट^१०, अपसद, निराकृत^११, कथमात्मस्खलितविलक्षः सुरासुरमुनिमनुजवृन्दवन्दनीयां त्रिभुवनमातरं भगवतीं सरस्वतीं शप्तुमभिलषसि' इत्यभिदधाना, रोष- विमुक्तवेत्रासनैरोङ्कारमुखरितैर्मुखरै^१३ न्तेपदोल्यायमानजटाभारभरितैर्दिग्भिः परिकरबन्धभ्रमितकृष्णाजिर्नाटोपच्छायाश्यामायमानदिवसैरमर्षनिःश्वास- दोलाप्रेङ्खोलितब्रह्मलोकैः सोमरसमिव स्वेदविसरव्याजैन स्रवद्भिर- ग्निहोत्रपवित्रभस्मस्मेरललाटैः कुशत्तुचारु^१७ चामरचीरचीवरिभिराषा- ढिभिः प्रहरणीकृतकमण्डलुमण्डलैर्मूर्त्तिमद्भिर्वेदैः सह बृसीमपहाय सावित्री समुत्तस्थौ । अत्रान्तर इत्यादौ मूर्त्तिमद्भिर्वेदैः सह सावित्री समुत्तस्थाविति सम्बन्धः । अभ्याशे समीपे । गात्रिकाग्रन्थिर्ग्रन्थिविशेषः स्वस्तिकाकारः स्त्रीणामुत्तरीयस्य स्तनोरेशे भवति । तिलकं पुण्ड्रकं स्कन्धावंसौ वायुस्थानानि च स्कन्धाः । फेनैस्त- दृश धवलेन । 'तिर्यग्वक्षसि विक्षिप्तं वैकक्ष्यकमुदाहृतम्' । सव्येन वामेन । पुण्डरी- कमुकुलं मुकुलितं पद्मम् । कलयन्ती क्षिपन्ती, धारयन्ती वा । परिक्षेपः परिवलनम् । कम्बुः शङ्खः । ऊर्मिका वालिका । दन्तुर इव दन्तुरो व्याद्यस्तम् । तर्जनं निर्भर्त्सनम् । तरङ्गिता तर्जिता चलिता । तर्जनी प्रदेशिन्यङ्गुष्ठनिकटाङ्गुलिः क्रोधोपहतेत्यात्म- विनाशायैव ते क्रोध इत्युक्तं भवति । ब्रह्मबन्धो निकृष्टब्राह्मण । अपसदो नीचः । १. आभ्यासे । २. दुगूल । ३. विक्ष । ४. तपोनिर्जित । ५. फेनध । ६. श्गगाप । ७. वैकक्षा, । ८. स्फुरि । ९. दन्तुरं । १०. खेटापसदनि राकृत । ११. निराकृते । १२. मनुजमाननीयां । १३. मुखर । १४. आक्षेप । १५. भरित- शिरोभिः । १६. कृष्णाजिनपटच्छा । १७. कुशतम्युचामर ।
प्रथम उच्छ्वासः १७ निराकृतोऽस्वाध्यायः विळक्षो लज्जितः । सुरासुरमनुजाश्च परस्परविरुद्धानुष्ठानाः । अत्र पुनरीदृशामपि न विप्रतिपत्तिरिति भावः। अभिलषसीति । इच्छामात्रकमपीदं महत्साहसमित्यर्थः । ॐकार एव मुखरितं मुखं येषां तैः । परिकरबन्धः पर्यङ्कबन्धः । स चोत्थितस्यापि संरम्भभाजो भवति । आटोपो वक्षःप्रदेशे श्यामायमानो रात्रि- रिवाचरद्दिवसा यैर्हेतुभिरित्यर्थः । अमर्षनिःश्वासैर्दोलावदग्रेऽन्दोलितश्चलितो ब्रह्मलोको यैः। कुशन्तूनां चामरमिव चामरं गुच्छः । कुशतन्तुचामरं दर्भपिञ्जलम्, चीर- चीवरं वृक्षत्वग्वस्त्रं ते विद्येते येषां तैः। 'आषाढसंज्ञो दण्डस्तु पालाशो व्रतचारिणाम्' । इस अवसर पर देवी सावित्री ब्रह्माजी के समीप सदेह बैठी थी। वह अमृत के फेन- पटल के सदृश उज्ज्वल कल्पद्रुम से प्राप्त दुकूलाकृति छाल को पहने थी। उसने अपने उन्नत स्तनों के मध्य को बिसतन्तु के बने हुए अंशुक की स्वस्तिकाकार गाँती से बाँध रखा था। भस्म की तीन रेखाएँ उसके ललाट के प्रांगण में शोभायमान थीं मानों उसके अपने तपोबल से जीत गए तीनों भुवन की जयपताका हों। कंधे पर अवलम्बित, अमृत- फेन के समान धवल और मानों तपस्या के प्रभाव से टेढ़े किए हुए गङ्गा के सोते के समान उसने अपने योगपट्ट को वक्ष पर टेढ़ा लटका कर वैकक्ष्यक बना लिया था। उसके बायें हाथ में ब्रह्माजी की उत्पत्ति वाले पुण्डरीक के मुकुल के सदृश स्फटिक मणि का कमण्डलु डोल रहा था। वह अपनी दाहिनी भुजा को ऊपर की ओर फेंक रही थी, जो अक्षमाला से परिवेष्टित, शंख की बनी अंगूठी से व्याप्त थी और जिसकी तर्जनी चञ्चल हो रही थी। वह बोल उठी—'अरे पापी, क्रोध का मारा, दुरात्मा, मूर्ख, अपने आप को न पहचानने वाला, पतित ब्राह्मण, पाखण्डी साधु, नीच, स्वाध्यायशून्य, अपनी गलती से लज्जित, तू देवता, असुर, मुनि, मनुष्यसमूह द्वारा वन्दनीय त्रिभुवन की माता देवी सरस्वती को शाप देना चाहता है ?' यह कहती हुई सावित्री मूर्तिमान चारों वेदों के साथ कुशासन छोड़ उठ खड़ी हुई । क्रोध से उन मूर्तिमान् वेदों ने भी अपने-अपने वेत्रासन छोड़ दिए, उनके मुख ओंकार की ध्वनि से भर रहे थे, वेग से ऊपर की ओर फेंकने से उनका चञ्चल जटाभार मानों दिशाओं में फैलने लगा। उनकी कमर में लपेट कर बाँधे हुए काले मृगचर्म की घनी छाया से दिन में अंधेरा छाने लगा, वे अपने अमर्षजन्य निश्वासों से सारे ब्रह्मलोक को दोलायमान करने लगे। उनके शरीर से सोमरस के समान स्वेदजल निकल रहे थे। अग्निहोत्र के पवित्र भस्म से उनके ललाट चमक रहे थे। वे कुश के तन्तुओं से बने चामर एवं वल्कल और आषाढ़संज्ञक पलास का दण्ड धारण किए हुए थे। वे अपने कमण्डलु से मारने के लिए तत्पर हो उठे। ततो 'मर्षय भगवन्, अभूमिरेषा शापस्य' इत्यनुनाथ्यमानोऽपि विबुधैः, 'उपाध्याय, स्खलितमेकं क्षमस्व' इति बद्धाञ्जलिपुटैः प्रसाद्य- २ ह० च०
१८ हर्षचरितम् मानोऽपि स्वशिष्यैः, 'पुत्र, मा कृथास्तपसः प्रत्यूहम्' इति निवार्यमा- णोऽप्यत्रिणा, रोषावेशविवशो दुर्वासाः 'दुर्विनीते, व्यपनयामि ते विद्या- जनितामुन्नतिमिमाम् , अधस्ताद्गच्छ मर्त्यलोकम्' इत्युक्त्वा तच्छापोदकं विससर्ज । प्रतिशापदानोद्यतां सावित्रीम् 'सखि, संहर रोषम्^२, असं- स्कृतमतयोऽपि जात्यैव द्विजन्मानो माननीयाः' इत्यभिदधाना^३ सरस्व- त्येव न्यवारयत् । तत इत्यादि शापोदकं जग्राहेति विससर्जेति सम्बन्धः । मर्षय क्षमस्व । अनुना- थ्यमानः प्रार्थ्यमानः । प्रत्यूहं विघ्नम् । उन्नतिमिति । उच्चदेशस्थश्चाधस्तात्पतेद्यत इति समुचितेयमुक्तिः । असंस्कृतमतयः संस्काररहिताः । तब 'हे भगवन्, क्षमा करो, यह शाप देने योग्य नहीं' इस प्रकार देवताओं के प्रार्थना करने पर भी, 'पुत्र, तपस्या में विघ्न उत्पन्न न करो', इस प्रकार अत्रि द्वारा रोके जाने पर भी क्रोध के वशीभूत दुर्वासा ने कहा—'दुर्विनीते, मैं तेरे इस विद्याजनित गर्व को दूर करता हूँ, तू यहाँ से नीचे मर्त्यलोक में गिर' और शाप के जल को छिड़का । प्रतिशाप देने के लिए झट सावित्री तैयार हो गई तो सरस्वती ने यह कहा—'सखी, तू अपने क्रोध को समेट ले, संस्कार-शून्य बुद्धि होने पर भी जाति के कारण ब्राह्मण हमारे मान्य हैं' और उसे रोक रखा । अथ तां तथा शप्तां सरस्वतीं दृष्ट्वा पितामहो भगवान्कमलोत्पत्ति- लग्नम्णालसूत्रामिव धवलयज्ञोपवीतिनीं तनुमुद्वहन् , उदच्छदच्छाङ्गुली- यमरकतमयूखलताकलापेन त्रिभुवनोपप्लवप्रशमकुशापीडधारिणेव दक्षि- णेन करेण निवार्य शापकलकलम् , अतिविमलदीर्घैर्भाविक्रुतयुगारम्भसू- त्रपातमिव दिक्षु पातयन् दशनकिरणैः, सरस्वतीप्रस्थानमङ्गलपटहेनेव पूरयन्नाशाः, स्वरेण सुधीरमुवाच—'ब्रह्मन् , न खलु साधुसेवितोऽयं पन्थाः येनासि प्रवृत्तः । निहन्त्येष परस्तात् । उद्दामप्रसृतेन्द्रियाश्वसमु- त्थापितं हि रजः कलुषयति दृष्टिमनाक्षजिताम् । कियददूरं वा चक्षुरीक्षते । विशुद्धया हि धिया पश्यन्ति कृतबुद्धयः सर्वानर्थानसतः सतो वा । निसर्गविरोधिनी चेयं पयःपावकयोरिव धर्मक्रोधयोरेकत्र वृत्तिः । आलो- कमपहाय कथं तमसि निमज्जसि ? क्षमा हि मूलं सर्वतपसाम् । परदो- षदर्शनदक्षा दृष्टिरिव कुपिता बुद्धिर्न ते आत्मरागदोषं पश्यति । क
१. प्रतिशापोद्यतां सावित्री० । २. रुषम् । ३. इत्यभिदधती ।
प्रथम उच्छ्वासः १५ महातपोभारवैवधिकता, क पुरोभागित्वम् ? अतिरोषणश्चक्षुष्मानन्ध एव जनः । नहि कोपकलुषिता विमृशति मतिः कर्तव्यमकर्तव्यं वा । कुपि- तस्य प्रथममन्धकारीभवति विद्या, ततो भ्रुकुटिः । आदाविन्द्रियाणि रागः समास्कन्दति, चरमं चक्षुः । आरम्भे तपो गलति, पश्चात्स्वेदसलिलम् । पूर्वमयशः स्फुरति, अनन्तरमधरः । कथं लोकविनाशाय ते विषपाद- पस्येव जटावल्कलानि जातानि । अनुचित। खल्वस्य मुनिवेषस्य हारय- ष्टिरिव वृत्तमुक्ता चित्तवृत्तिः । शैलूष इव वृथा वहसि कृत्रिममुपशमशून्येन चेतसा तापसाकल्पम् । अल्पमपि न ते पश्यामि कुशलजातम् । अनेना- तिलङ्घिनाऽव्याप्नुपर्य्येव प्लवसे ज्ञानोदन्वतः । न खल्वनेडमूकः एडा जडा वा सर्व एते महर्षयः । रोपदोशनिपष्टे स्वहृदये निग्राहे किमर्थमसि निगृहीतवाननागसं सरस्वतीम् । एतानि तान्यात्मप्रमादस्खलितवैल- क्ष्याणि, यैरार्यतां यात्यविदग्धो जनः' इत्युक्त्वा पुनराह—'वत्से सरस्वति, विषादं मा गाः । एषा त्वामनुयास्यति सावित्री । विनोद्- यिष्यति चास्मद्विरहदुःखिताम् । आत्मजमुखकमलावलोकनावधिश्च ते शापोऽयं भविष्यति' इति । एतावदभिधाय विसर्जितसुरासुरमुनिमनुज- मण्डलः ससंभ्रमोपगतनारदस्कन्धविन्यस्तहस्तः समुचिताह्निककरणा- योदतिष्ठत् । सरस्वत्यपि शप्ता किंचिदधोमुखी धवलकृष्णशारां कृष्णा- जिनलेखामिव दृष्टिमुरसि पातयन्ती सुरभिनिःश्वासपरिमललग्नैर्मूर्त्तैः शापाक्षरैरिव षट्चरणचक्रैराकृष्यमाणा शापशोकशिथिलितहस्ताऽधो- मुखीभूतेनोपदिश्यमानमर्त्यलोकावतरणमार्गेव नखमयूखजालेन नूपुर- व्याहाराहूतैर्भवनकलहंसकुलैर्ब्रह्मलोकनिवासिहृदयैरिवानुगम्यमाना समं सावित्र्या गृहमगात् ।
अथेत्यादौ भगवान्पितामहः सुधीरमुवाचेति सम्बन्धः । तथेति । तेन प्रकारेण । निरपराधां सरस्वतीमित्यर्थः । धवलयशोवतीनिमिति । प्रशंसायां नित्ययोगे वा मत्व- र्थीयः । ‘बिसकिसलयच्छेदपाथेयवन्तः' इतिवत् । अन्यथा कर्मधारये कृते मत्वर्थीय एकबुद्धयनुमितो बहुव्रीहौ प्रतिपत्तिर्भवतीति । इतरत्र तु बुद्धिद्वयमिति लघुत्वाच्च- क्रमस्येत्युक्तम् । उद्रच्छन्नखाङ्गुलीयरमकरतस्य मयूखलताकलापो यस्य तेन करेण । आपीडः समूहः । पातं विन्यासम् । पातयन्कुर्वन् । अत्र हि धात्वर्थगतानुष्ठानमात्र- वृत्तिः क्रिया । यथा-‘संवस्ते बालिते क्ते’ इति । पन्था व्यवहारः, मार्गश्च ।
२० हर्षचरितम् निहन्ति पातयति । प्रसुतानि गन्तुं प्रवृत्तानि, प्रसुता च जङ्घा । रजो रागः, धूलिश्च। कलुषयति कार्याकार्यदर्शनाससमर्था करोति । दृष्टिं बुद्धिम्, नेत्रं च। अक्षाणी- न्द्रियाणि, रथाङ्गं चाक्षः । तेन च रथो लक्ष्यते । कृतबुद्धयः संस्कृतमतयः । असद्विद्यमानम् । निसर्गः स्वभावः । आलोको विवेकः, प्रकाशश्च । तमः अन्धकारं, अज्ञानमपि । दोषाः, सव्यमण्डलत्वादीनि च । कुपिता क्रुद्धा, धातुवैषम्यदूषिता च । आत्मरागदोषमिति । आत्मभूतगुणदर्शनम्, लौहित्यलक्षणं च विकारम्, 'वोढा भारस्य धीमद्भिर्जनैर्वैबधिकः स्मृतः । दोषैकग्राहिहृदयः पुरोभागी निगद्यते ॥' रागोऽभूतगुणाभिनन्दनम्, रक्तता च। जटाः शिखाः, मूलानि वल्कलानि मुनि- वस्त्राणि, त्वचश्च । वृत्तमुक्ता शीलेन त्यक्ता, परिवर्तुलमौक्तिका च । 'जायोपजीवि हि जनः शैलूषः कथितो बुधैः' । आकल्पो वेषः । जातं प्रकारः । अतिलघिमानु- पादयता तुच्छत्वात् । उपर्येवेत्यन्तःप्रवेशाभावाद् । लघुश्च जलोपरि प्लवते । ('कथिता अनेडमूकः श्रोतुं वक्तुं च खलु न ये शक्ताः । एडास्तु श्रुतिहीना जडास्तु मूर्खा बुधैः प्रोक्ताः' ॥) रोष एव दोषस्तस्य निष्णा नियमेनावस्थितिर्यत्र तस्मिन्स्व- हृदये ते । यद्वा-रोषदोषस्य निष्णा आपणत्वं तस्यामन्त्रणम् हे रोषदोषनिषण्णे इति व्याख्येयम् । निगृहीतवान्प्राप्तवान् । 'आगः पापोपराधयोः' । वैलक्ष्यं लज्जि- तम् । याप्यो गर्ह्यः । पुनराहेति । अविश्रान्तेऽप्युत्क्रमे पुनरित्युपादानं वाच्यता- परिहाराय । वत्से इति प्रसादाविष्करणार्थम् । एपेति । या तवैव स्निग्धा । विनोद- यिष्यति सुखयिष्यति । सरस्वतीति । सरस्वत्यपि शशा गृहमगादिति सम्बन्धः । शारां शबलाम् । धवलकृष्णामित्येव वक्तव्ये शारग्रहणं संवलितवर्णद्वयप्रतीत्य- र्थम् । अधोमुखीभूतेनेति । योऽधिकरणवशादनिष्टमुपविशति स लज्जादिनावश्यम- धोमुखीभवति । जालकं समूहः । व्याहार उक्तिः । तब पितामह भगवान् ब्रह्मा ने दुर्वासा के शाप से ग्रस्त सरस्वती को देखा । उनके शरीर पर सफेद जनेऊ ऐसा लगता था मानों कमल में उत्पत्ति के होने से उसके मृणाल सूत्र लग गए हों । उन्होंने अपने दाहिने हाथ से, जिसकी निर्मल अंगूठी के मरकत से किरणें फूट कर निकल रही थीं और जो त्रिभुवन के कष्ट को दूर करने के लिए कुश की पवित्री धारण कर रहा था, शापजन्य कोलाहल को शान्त किया। अति विमल और फैलती हुई दाँतों की किरणों से मानों भविष्य के होने वाले सतयुग का आरम्भिक सूत्रपात करते हुए, सरस्वती के प्रस्थान के समय मङ्गलपटह के समान अपनी आवाज से दिशाओं को भरते हुए ब्रह्माजी ने गम्भीरतापूर्वक कहा-'हे ब्राह्मण, आपने जिस मार्ग को अपनाया है वह अच्छे लोगों के द्वारा सेवित नहीं है । अन्त में गिरा देता है । जो जितेन्द्रिय नहीं हैं उनकी आँखें उच्छृङ्खल (बेलगाम) इन्द्रियरूपी घोड़ों द्वारा उठी धूल से भर जाती हैं । चर्मचक्षु कहाँ तक देख सकते हैं ? बुद्धिमान् लोग अपने विशुद्ध प्रज्ञारूपी चक्षु से
प्रथम उच्छ्वासः २१ समस्त भले-बुरे को देख लेते हैं। जल और अग्नि के समान धर्म और क्रोध का एक जगह रहना स्वभाव से विरुद्ध है। प्रकाश (विवेक) को छोड़ अंधकार (अज्ञान) में क्यों गिर रहे हो ? क्षमा तो सब तपस्याओं का मूल है। दूसरों की बुराइयों को ही देखने में निपुण दृष्टि के समान तुम्हारी क्रोध से अभिभूत दृष्टि अपने ही भीतर उत्पन्न राग को नहीं देख पा रही है। कहाँ महान् तप के भार को वहन करने की क्षमता और कहाँ एकमात्र दूसरों के अवगुण ग्रहण करना ! अत्यन्त क्रोधी स्वभाव का नेत्रधारी भी अन्धा है, क्योंकि क्रोध से कलुषित हो जाने पर बुद्धि कर्तव्य और अकर्तव्य का विचार नहीं कर पाती। पहले क्रोधी व्यक्ति की विद्या धुँधली हो जाती है और पीछे उसकी भौंह । पहले राग इन्द्रियों को घेरता है, पीछे (लाली रूप में) आँखों में व्याप्त हो जाता है। आरम्भ में तपस्या विगलित हो जाती है, पश्चात् स्वेदजल । पहले अयश स्फुरित होने लगता है, फिर अधर (फड़फड़ाने लगता है) । विषवृक्ष के समान तुम्हारे जटारूपी वल्कल लोक- विनाश के लिए कैसे उत्पन्न हो गए ? तुम्हारी शीलरहित चित्तवृत्ति मुनिवेष के लिए हारयष्टि के समान अनुचित है। क्षमभाव से रहित चित्त के द्वारा नट के समान कृत्रिम तपस्वी के भेष को व्यर्थ ही ढो रहे हो। (इससे) तुम्हारा भी कल्याण नहीं देख रहा हूं । इसी हल्केपन से आज भी तुम ज्ञान-समुद्र के ऊपर-ऊपर ही तैर रहे हो। ये सब महर्षि कानों के बहरे, आँखों के अंधे और मूर्ख नहीं हैं। जहाँ क्रोध जैसा महान् दोष नियमतः वर्तमान रहता है ऐसे अपने हृदय को तुम्हें नियन्त्रित करना चाहिए। फिर भी क्यों तुमने निरपराध सरस्वती को शाप से जकड़ डाला। अपनी असावधानी से हुई गलतियों से लज्जित होने का यही अवसर है, जिनसे मूर्ख निन्दनीय होता है।' यह कह कर ब्रह्मा जी ने फिर कहा—'वत्से सरस्वती ! दुखी मत हो, यह सावित्री तेरे साथ जायगी। हमारे विरह से दुखी होने पर यह तुझे बतलाएगी। पुत्र का मुखकमल देखने तक तेरे इस शाप की अवधि है।' इतना कह कर ब्रह्माजी ने सुर, असुर और मुनि के मण्डल को अपने- अपने स्थान पर विदा किया और स्वयं शीघ्र पहुंचे हुए नारद के कन्धे पर हाथ रख कर समुचित दैनिक क्रिया करने के लिए उठ खड़े हुए । सरस्वती भी शप्त होने के कारण कुछ सिर झुकाए सावित्री के साथ घर चली । कृष्ण मृगचर्म की रेखा जैसी उज्ज्वल और श्याम अपनी आँखें वह वक्ष पर डाल रही थी । मूर्तिमान् शाप के अक्षरों के समान भौंरे उसकी श्वास की सुगन्धि के साथ लग गए मानों उसे रोक रहे थे । शापजन्य शोक से उसके हाथ शिथिल पड़ गए थे । नीचे की ओर दौड़ती हुई उसके नखों की किरणें मानों उसे मर्त्यलोक में अवतीर्ण होने का मार्ग बतला रही थीं। ब्रह्मलोक में निवास करने वाले लोगों के हृदय के समान भवन के कलहंस उसके नूपुरों की आवाज से बुलाए जाने पर उसका पीछा करने लगे । अत्रान्तरे सरस्वत्यवतरणवार्तामिव कथयितुं मध्यमं लोकमवतता-
रांशुमाली। क्रमेण च मन्दायमाने मुकुलितबिसिनीविसरव्यसनविषण्ण- सरसि वासरे, मधुमदमुदितकामिनीकोपकुटिलकटाक्षक्षिप्यमाण इव क्षेपीयः क्षितिधरशिखरमवतरति तरुणतरकपिलपनलोहिते लोकैकचक्षुषि भगवति, प्रस्रुतमुखमाहेयीयूथक्षरत्क्षीरधाराधवलितेष्वासन्नचन्द्रोदयोद्गा- मक्षीरोदलहरीक्षालितेष्विव दिव्याश्रमोपशल्येषु, अपराह्नप्रचारचलिते चामरिणि चामीकरतटताडनरणितरदने रदति सुरस्रवन्तीरोधांसि स्वैर- मैरावते, प्रस्तूतानेकविद्याधराभिसारिकासहस्रचरणालक्तकरसानुलिप्त इव प्रकटयति च तारापथे पाटलताम्, तारापथप्रस्थितसिद्धदत्तदिन- करास्तमयार्ध्यावर्जिते रञ्जितककुभि, कुसुमभासि स्रवति पिनाकिप्रण- तिमुदितसंध्यास्वेदसलिल इव रक्तचन्दनद्रवे, वन्दारुमुनिवृन्दारकवृन्द- बध्यमानसंध्याञ्जलिवने, ब्रह्मोत्पत्तिकमलसेवागतसकजकमलाकर इव राजति ब्रह्मलोके, समुच्चारिततृतीयसवनब्रह्मणि ब्रह्मणि, ज्वलितवैतान- ज्वलनज्वालाजटालाजिरेष्वारब्धधर्मसाधनशिबिरनीराजनेष्विव सप्तर्षि- मन्दिरेषु, अघमर्षणमुषितकिल्बिषविषगदोल्लाघलघुषु यतिषु संध्योपास- नासीनतपस्विपङ्क्तिपूतपुलिने प्लवमाननलिनयोनियानहंसहासदन्तुरि- तोर्मिणि मन्दाकिनीजले, जलदेवतातपत्रे पत्ररथकुलकलत्रान्तःपुरसौधे, निजमधुमधुरामोदिनि कृतमधुपमुदि मुमुदिषमाणे कुमुद्वने, दिवसाव- सानताम्यत्तामरसमधुरमधुसपीतिप्रीते सुषुप्सति मृदुमृणालकाण्डकण्डू- यनकुण्डलितकंधरे धुतपक्षराजिविजितराजीवसरसि राजहंसयूथे, तटलता- कुसुमधूलिधूसरितसरिति सिद्धपुरंध्रीधम्मिल्लमल्लिकागन्धग्राहिणि सायं- तने तनीयसि निशानिःश्वासनिभे नभस्वति, (संकोचोदञ्चदुच्चकेसरको- टिसंकटकुशेशयकोशकोटरकुटीशायिनि षट्चरणचक्रे, नृत्योद्भूतधूर्जटि- जटाटवीकुटजकुङ्मलानिकरनिभे नभस्तलं स्तबकयति तारागणे, संध्या- नुबन्धताम्रे परिणमत्तालफलत्वक्त्विषि कालमेघमेदुरे, मेदिनीं मीलयति नववयसि तमसि तरुणतरतिमिरपटलपाटनपटीयसि समुन्मिषति यामि- नीकामिनीकर्णपूरचम्पककलिकाकदम्बके प्रदीपप्रकरे, प्रतनुतुहिनकिरणकि- रणलावण्यालोकपाण्डु न्याश्याननीलनीरमुक्तकालिन्दीकूलबालपुलिनायमाने शातक्रतवे क्रशयति तिमिरमाशामुखे, खमुचि मेचकितविकचितकुवल- यसरसि शशधरकरनिकरकचमहाविले विलीयमाने मानिनीमनसीव
शर्वरीशबरीचिकुरचये चाषपक्षत्विषि तमसि, उदिते भगवत्युदयगिरि- शिखरकटककुहरहरिखरनखरनिवहहेतिनिहतनिजहरिणगलितरुधिरनिच- यनिचितमिव लोहितं वपुरुदयरागधरमधरमिव विभावरीवध्वा धारयति श्वेतभानौ, अचलच्युतचन्द्रकान्तजलधाराधौत इव ध्वस्ते ध्वान्ते, गोलो- कगलितदुग्धविसरवाहिनि दन्तमयमकरमुखमहाप्रणाल इवापूरयितुं प्रवृत्ते पयोधिमिन्दुमण्डले, स्पष्टे प्रदोषसमये सावित्री शून्यहृदयामिव किमपि ध्यायन्तीं सास्रां सरस्वतीमवादीत्—'सखि, त्रिभुवनोपदेशदानदक्षाया- स्तव पुरो जिह्वा जिह्वेति मे जल्पन्ती । जानास्येव यादृश्यो विसंस्थुला गुणवत्यपि जने दुर्जनवनिर्दाक्षिण्याः क्षणभङ्गिन्यो दुरतिक्रमणीया न रमणीया दैवस्य वामा वृत्तयः । निष्कारणा च निकारकणिकापि कलुषयति मनस्विनोऽपि मानसमसदृशजनादापतन्ती । अनवरतनय- नजलसिच्यमानश्च तरुरिव विप्लवोऽपि सहस्रधा प्ररोहति । अतिसु- कुमारं च जनं संतापपरमाणवो मालतीकुसुममिव म्लानिमानयन्ति । महतां चोपरि निपतन्नणुरपि सृणिरिव करिणां क्लेशः कदर्थनायालम् । सहजस्नेहपाशग्रन्थिबन्धनाश्च बान्धवभूता दुस्त्यजा जन्मभूमयः । दार- यति दारुणः क्रकचपात इव हृदयं संस्तुतजनविरहः, सा नार्हस्येवं भवितुम् । अभूमिः खल्वसि दुःखद्वेडाङ्कुरप्रसवानाम् । अपि च पुरा- कृते कर्मणि बलवति शुभेऽशुभे वा फलकृति तिष्ठत्यधिष्ठातरि प्रष्ठे पृष्ठ- तश्च कोऽवसरो विदुषि शुचाम् । इदं च ते त्रिभुवनमङ्गलैकमलममङ्ग- लभूताः कथमिव मुखमपवित्रयन्त्यश्रुबिन्दवः । तदलम् । अधुना कथय कतमं भुवो भागमलंकर्तुमिच्छसि । कस्मिन्नवतितीर्षति ते पुण्यभाजि प्रदेशे हृदयम् । कानि वा तीर्थान्यनुग्रहीतुमभिलषांस । केषु वा धन्येषु तपोवनधामसु तपस्यन्ती स्थातुमिच्छासे । सज्जोऽयमुपचरणचतुरः सहपांशुक्रीडापरिचयपेशलः प्रेयान्सखीजनः क्षितितलावतरणाय । अन- न्यशरणा चाद्यैव प्रभृति प्रतिपद्यस्व मनसा वाचा क्रियया च सर्वविद्या- विधातारं दातारं च श्वःश्रेयसस्य चरणरजःपवित्रितत्रिदशासुरं सुधा- सूतिकलिकाकल्पितकर्णावतंसं देवदेवं त्रिभुवनगुरुं त्र्यम्बकम् । अल्पीय- सैव कालेन स ते शापशोकविरतिं वितरिष्यति' इति ।
२४ हर्षचरितम् मध्यमं लोकं भूमिम् । अंशुमाली रविः । क्रमेणेत्यादावस्मिन्सति सावित्री सरस्वतीमवादीदिति सम्बन्धः । विसरशब्द औणादिकः षण्डपर्यायः । मुदिताः सञ्जातमन्मथाः । कामिन्यः शृङ्गारिण्यः । सम्भोगान्तरायकारी कथमयमद्यापि नास्तमेतीत्यतः कोपः । क्षिप्यमाणश्चातिस्वरितं पतति । क्षेपीयस्तूर्णतरम् । लपनं वदनम् । लोकेत्यादिना सम्भोगविघ्नकारित्वमेव प्रकाश्यते । माहेयी गौः । उद्दामः प्रवृद्धं गतः । उपशल्यं समीपम् । चामीकरं सुवर्णम् । रदना दन्ताः । रदति विलिखति । सुरस्रवन्ती गङ्गा । रोधस्तटम् । स्वैरं स्वेच्छम् । 'या दूतिका गमन- कालमपाहरन्ती सोढुं स्मरज्वरभरार्तिपिपासितेव । निर्याति वल्लभजनाधरपानलो- भात्सा कथ्यते कविवरैरभिसारिकेति ॥' तारापथो नभः । आवर्जिते प्रकीर्णे । ककुभो दिशः । कुसुमभं पद्मक्रम् । रक्तचन्दनद्रवे स्रवति सतीति योजना । वन्दारु वन्दनशीलम् । वृन्दारकशब्दः प्रशंसायाम् । सवनं प्रातर्मध्याह्ने सायं च सोम- यागैकदेशस्नानमित्यन्ये । ब्रह्म वेदः । वैतानो यज्ञभवः । जटालानि व्याप्तानि । अजिरान्यङ्गणानि । आरब्धे धर्मसाधने शिबिरे पुण्योपकरणस्कन्धावारे नीरज- नाख्यं शान्तिकर्म येषु । धर्मोपकरणविषये मा दोषः प्रादुरभवन्निति । 'शमनं सर्वपापानां जप्यं त्र्यघमर्षणम्' । गदो रोगः । उल्लाघं स्वस्थताकरम् । यत- यश्चतुर्थाश्रमिणः । सद्यो जलत्यक्तं तटं पुलिनम् । नलिनयोनिर्ब्रह्मा । हंसानां हासः शौक्ल्यं, हंसा एव वा शुक्लतया हासः । दन्तुरा एव दन्तुरिताः । ये च सहासास्ते लक्ष्यमाणदन्तद्वया दन्तुरा इव दृश्यन्ते । आतपत्रं छत्रम् । पत्ररथाः पक्षिणः । कलत्रं दाराः । मधु मकरन्दः, मद्यं च । मधुपा भ्रमराः, मद्यपाश्च । मुमुदिषमाणे विचकि- सिषति । अन्यत्र,-मोदितुमिच्छति । प्रारिप्स्यमानगीतादिगोष्ठीबन्ध इति यावत् । 'मञ्चाः क्रोशन्ति' इतिवत् । नाम्यदिति । ताम्यन्ति, न तु तान्तानि, प्रदोषस्य न तावत्प्रवृत्तत्वात् । मधु, मद्यमपि । सपीतिस्तु सहपानम् । अनेन तु प्रेमातिशय आवेद्यते । सुषुप्सति निद्रासति । मृदिति । कण्डूयनं विक्रियाविशेषम् । कुण्ड- लिता चक्रीकृता । राजीवं पद्मम् । राजहंसा इत्यत्रैकशेषः । तटशब्दः प्रत्यासत्त्यु- पलक्षणार्थः । पुरंधिरुत्तममहिला । धम्मिज्ञाः संयताः कचाः । मल्लिका भूपदी । एषा च सायमेवोन्मिषति । सायंतने दिनान्तभवे । कोषः कुड्मलम् । कोटरमन्ध- न्तरम् । कुटी गेहम् । शयनमत्र विश्रमणम्, न तु स्वापः, पौनरुक्त्यापत्तेः । अटवीति विवक्षितम् । तत्रैवाकृत्रिमकुसुमसंबंधात् । कुटजं गिरिमल्लिका । कुड्मलं कलिका । निकरः समूहः । अनुबन्धः संस्कारः । परिणमजरठीभवत् । तालस्तृण- राजः । मेदुरं घनम् । मीलयति स्थगयति । नववयसि प्रथमे । चम्पको हेमपु- ष्पकः । आरन्नानमर्षिच्छुष्कम् । नीरं जलम् । कालिन्दी यमुना । नीलिमाभिप्रा- येणैतत्पदम् । यस्तटभागो वारिणा त्यक्तस्तत्पुलिनम् । कूलं ततोऽन्यत् । कृशा- मति तनूकुर्वति । खमुचि त्यक्ताकाशे । भूभागमवलम्बमान इत्यर्थः । मेचकितं
प्रथम उच्छ्वासः २५ निर्विभागतो नीतम् । शशधरकरैः स्वीकारेण करम्बितेऽत एव स्वयं गच्छन्ति । अन्यत्र चन्द्ररश्मीनां धारणेन सेवनेन किंकर्तव्यतामूढ एवमधिगलत्यार्द्रता भज- माने । केशपाशपक्षे तु विस्रंसमाने । चाषः किकीद्विविः पक्षी । हरिः सिंहः । नखरा नखाः । हेतिरायुधम् । विभावरी रात्रिः । श्वेतभानुश्चन्द्रः । अचलः, अर्था- दुदयाचलः; गोलोको रश्मिसमूहो वा । मकरमुखमिव मुखमप्रमस्येति समासः । विसंस्थुला निर्मर्यादाः । दुर्जनवञ्चिर्दाक्षिण्याः क्रूराः । क्षणभङ्गिन्य हत्याश्वासनगर्भै- यमुक्तिः । वामाश्च स्त्रिय ईदृश्य एव । निकारः परिभवः । कणिका लेशः, शर्करिका च । कलुषयति दूषयति, कालुष्यं नयति च । मानसं चेतः, सरश्च । अनवरत- मश्रुणा सिच्यमानः । अनवरतं घटसारणीप्रणालादिना नयनं प्रापणं यस्य तादृशो जलेनोच्यमानश्च । विपल्लव आपत्क्लेशः, विगतपल्लवश्च । प्ररोहति स्थिरीभवति । तरुपक्षे प्ररोहा विद्यन्ते यस्य स प्ररोहः, सहवाचरति प्ररोहतीति व्याख्या । संतापः खेदः, ऊष्मा च । मालतीकुसुमं सुमनःपुष्पमतिसुकुमारम् । महान्त उत्तमाः द्राघीयांसश्च । सुनिरङ्कुशः । मातरोऽपि जन्मभूमयः । दारुणो विषमः, काष्ठस्य च । क्रकचः करपत्रम्, हृदयं चित्तम्, मध्यं च । संस्तुतः परिचितः । सेति । सर्वनामपदं जानासीत्यादिपूर्वोक्तार्थगर्भकारेण । अभूमिरस्थानम्, अक्षेत्रं च । च्वेडो विषम् । शुमेऽशुभे वेत्यादि । सप्रतिपक्षा लोकोक्तिरियम् । 'अव्युत्पन्नमतिः कृतेन न सता नैवासताप्याकुलः', 'गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः' इत्यादिवत् । अधिष्ठातरि स्वामिनि । प्रष्ठेऽग्रगामिनि । अपवित्रतां नयन्ति, न तु शोभां त्याजयन्ति । धामसु स्थानेषु । तपस्यन्ती तपश्चरन्ती । सज्जः प्रगुणः । आज्ञाकार्यमिति दृष्टस्वरूपः । निःसामान्यविश्रम्भभाजनतामभिव्यनक्ति सखीज- नशब्दः । श्रःश्रेयसस्य कल्याणस्य दातारम् । सुधासूतिश्चन्द्रः । कलिका तरिका । शापविरतिर्ब्रह्मणैवोक्ता । अतस्तत्र किमन्यापेक्ष्येत्याशङ्कयाह-अल्पीयसैव कालेनेति । इसी बीच सूर्य मानों सरस्वती के अवतीर्ण होने का समाचार कहने मध्यमलोक में उतरे । क्रमशः कमलिनी-समूह के मुकुलित होने के दुःख से सरोवर दुखी हो गए और दिन भी मंद पड़ने लगा । मदिरा से मदमाती कामिनियों के क्रोध के कारण टेढ़े कटाक्षों द्वारा मानों ढकेले जाने पर बड़ी शीघ्रता से तरुण वानर के मुँह के सदृश लाल वर्ण वाले संसार के एकमात्र नेत्र भगवान् सूर्य अस्ताचल के शिखर पर उतरने लगे । दिव्य आश्रमों के समीपवर्ती प्रदेश आर्द्र स्तनों वाली गौओं के झुण्ड से बहती हुई दूध की धार से धवल हो रहे थे मानों निकट में होने वाले चन्द्रोदय से बढ़े हुए क्षीरसागर की तरंगों द्वारा प्रक्षालित हो रहे हों । संध्याकालीन भ्रमण के लिए निकला हुआ, चँवर धारण किए हुए इन्द्र का हाथी ऐरावत सुवर्ण के तटों पर अपने दाँतों को पीट कर बजाता हुआ स्वच्छन्द होकर मन्दाकिनी के किनारों को खोदने लगा । आकाश लाल हो गया, मानों मार्ग में
२६ हर्षचरितम्
इधर-उधर घूमती हुई सहस्रों विद्याधरी अभिसारिकाओं के चरणों में लगे महावर से पुत गया हो । आकाश में घूमते हुए सिद्धों द्वारा सूर्यास्त के अर्घ्यरूप में ढाला गया, दिशाओं को रंजित करता हुआ कुसुंभी रंग का रक्तचन्दन चू रहा था, मानों शिवके प्रणाम करने में विभोर संध्या के शरीर से पसीना निकल रहा हो। वन्दनशील मुनिजन अपनी संध्योपासना में अञ्जलियाँ बाँध रहे थे, मानों ब्रह्माजी की उत्पत्ति वाले कमल की सेवा के लिए समस्त कमल इकट्ठे हों, इस प्रकार ब्रह्मलोक सुशोभिन हो रहा था। ब्रह्माजी तीसरी बार (संध्या- कालीन) सवन (यज्ञीय स्नान) विषयक वेद का उच्चारण कर रहे थे। सप्तर्षियों के गृह- प्रांगण में यज्ञाग्नि की ज्वालाएँ व्याप्त थीं, मानों शिविर में धर्म का एक कार्य नीराजन (आरती) नामक शान्तिकर्म हो रहे हों। अघमर्षण मंत्र के जप से पाप के विषाक्त रोग का विनाश हो जाने से यतिलोग स्वस्थ हो रहे थे। मन्दाकिनी के तट का पुलिन संध्यो- पासना के लिए तपस्वियों के बैठने से और भी पवित्र हो रहा था। तैरता हुआ ब्रह्मा जी का वाहन हंस अपनी उज्ज्वल हंसी से मन्दाकिनी की तरंगों को निम्नोन्नत बना रहा था। जलदेवता के छत्रस्वरूप और पक्षिकामिनियों के अन्तःपुर के प्रासादरूप, अपने मकरंद की मीठी सुगन्ध वाले, तथा भौरों को प्रसन्न करने वाले कुमुद तत्काल खिल रहे थे। राजहंसों का समूह ढंपते हुए कमलों के मीठे मधु (मकरन्द या मध) का सहपान करने से छक कर, गर्दन को कुण्डलित करके कोमल मृणालों द्वारा शरीर खुज- लाते हुए, पंखों को फड़फड़ा कर पद्मसरोंवरों को हवा देते हुए ऊँघ रहा था। तट की लताओं के फूलों की धूल उड़ा कर नदी को धूसर बनाती हुई, सिद्धों के नगर की उत्तम महिलाओं के बंधे हुए केशपाश की मल्लिका की गंध लेकर रात की सांस के समान वायु मंद-मंद बहने लगी। झुण्ड के झुण्ड भौरे सिकुड़ जाने से पराग भरे कमलों के कोशों की संकीर्ण कुटिया में विश्राम करने लगे। नृत्य के समय हिलती हुई भगवान् शंकर की जटा के कुटज फूल-जैसे गुच्छेदार तारे आकाश में छिटक गए। संध्या की लाली लिए हुए, पकते हुए तालफल की त्वचा के समान कलौंस भरी ललाई वाला प्रलयकालीन मेघों के सदृश गहन पहला अंधेरा धरती पर छा गया। रात्रिरूपी कामिनी के कान में खोंसी हुई चम्पा की कली-जैसे दीपक गहन अंधेरे को हटाने लगे। यमुना का रेतीला किनारा नीले जल के हट जाने पर जैसा लगता है उसी प्रकार पूर्व दिशा का मुख चन्द्रमा की कुछ-कुछ रश्मियों के लुनाई-भरे आलोक से पीला होने लगा और अंधकार को क्षीण करने लगा। विलीन होता हुआ अंधकार आकाश को छोड़ने लगा, खिले हुए कुवलय वाले सरोवर अभिन्न वर्ण के हो गए। चह्वे पक्षी के पंख जैसा और रात्रि रूपी भीलनी के बालों जैसा अंधेरा चन्द्र की किरणों के कचग्रह से मानिनी नायिका के मन के समान कम पड़ने लगा। रात्रिवधू के अधरराग के समान लाल चन्द्रमा उदित हो गया, मानों उदयाचल की खोह में रहने वाले सिंह के द्वारा कड़े पंजे से मारे गए
प्रथम उच्छ्वासः २७ हिरन के रक्त से वह रँग गया था। उदयाचल से बहती हुई चन्द्रकान्त मणियों की जलधारा से मानों सारा अंधेरा धुल गया। आकाश में उठ कर चन्द्रमा अपनी सफेद चाँदनी से समुद्र को ऐसे भरने लगा जैसे हाथी के दाँतों का बना हुआ मकरमुखी पनाला गोलोक से दूध की धार बहा रहा हो। इस प्रकार प्रदोष समय के स्पष्ट हो जाने पर सावित्री शून्य हृदय होकर कुछ सोचती और डबडबाती हुई सरस्वती से बोली— 'सखि, तू त्रिभुवन को उपदेश देने में चतुर है, तेरे सामने मेरी जीभ कुछ बकते हुए शर्मिन्दा हो रही है। तू तो जानती ही है कि गुणवान् लोगों के विषय में जैसी दैवी प्रवृत्तियाँ मर्यादाहीन, दुर्जनों की तरह क्रूर, क्षणभङ्गुर, दुरन्त एवं अरमणीय होती हैं। समानता न रखने वालों द्वारा बिना किसी कारण के उत्पन्न परिभव का लेश भी मनस्वी के मन को कलुषित कर डालता है। विपत्ति का अंकुर निरन्तर आँसुओं से सींचे जाने पर वृक्ष के समान हजारों शाखा-प्रशाखाओं में बढ़ता ही जाता है। मालती के फूल की तरह अतिसुकुमार लोगों को सन्ताप के परमाणु मुरझा डालते हैं। छोटा भी अंकुश जैसे हाथियों पर गिर कर उनको परेशान कर देता है वैसे ही बड़ों के ऊपर थोड़े ही क्लेश का पड़ना बहुत कष्टकर हो जाता है। बंधु-बांधव के समान अपनी जन्मभूमियाँ, जिनके साथ स्वाभाविक स्नेहपाश का गठबंधन हो चुका है, दुस्त्यज हैं। अपने परिचित जनों का विरह दारुण आरे की तरह हृदय को चीर डालता है। पर तुझे इस तरह नहीं होना चाहिए। दुःख रूपी विष के पौधे के उत्पन्न होने के लिए तू स्थान नहीं है। और भी, जब कि पूर्वजन्म के बलवान् शुभ या अशुभ कर्म आगे और पीछे फल देने वाले हैं ही तो बुद्धिमान् को शोक करने का क्या अवसर है ? त्रिभुवन का मंगल करने वाले तेरे कमल के समान इस मुख को अमंगल आँसू क्यों अपवित्र कर रहे हैं ? बस रहने दे, अब बता—धरती के किस भाग को अलंकृत करना चाहती है ? किस पुण्यवान् प्रदेश में उतरने के लिए तेरा हृदय तुझे प्रेरित कर रहा है ? किन तीर्थों को तू अनुगृहीत करना चाहती है ? तपोवन के किन धन्य स्थानों में तपस्यानिरत रहने के लिए सोच रही है ? उपचार करने में चतुर, बाल्यकाल से ही धूल की क्रीडाओं का साथी और प्रिय यह जन तेरे साथ पृथिवी पर उतरने के लिए तैयार है। अनन्यशरण तू आज से ही मन, वचन और कर्म से भगवान् शंकर को मान, जो समस्त विद्याओं के विधाता एवं कल्याण को देने वाले, देवों के देव और त्रिभुवन के गुरु हैं। जिन्होंने अपने चरण की धूल से सुर, असुर दोनों को पवित्र किया है और चन्द्र की एक कला को अपना कर्णावतंस बनाया है। बहुत थोड़े समय में वे तेरे शापजन्य शोक को कम कर देंगे।' एवमुक्ता मुक्तमुक्ताफलधवललोचनजललवा सरस्वती प्रत्यवादीत्— 'प्रियसखि, त्वया सह विचरन्त्या न मे कांचिदपि पीडामुत्पादयिष्यति ब्रह्मलोकविरहः शापशोको वा। केवलं कमलासनसेवासुखमार्द्रयति मे
२८ हर्षचरितम् हृदयम्। अपि च त्वमेव वेत्सि मे भुवि धर्मधामानि समाधिसाधनानि योगयोग्यानि च स्थानानि स्थातुम्' इत्येवमभिधाय विरराम। रणरण- कोपनीतप्रजागरा चानिमीलितलोचनैव तां निशामनयत् । आर्द्रयति स्नेहयति। धर्मधामानि मध्यदेशादीनि। समाधिश्चित्तैकाग्रथम्। योगे हि तदुक्तम्—'आदौ समाधिमासीत पश्चाद्योगमुपाचरेत्' इति। रणरणको दुःखमरतिकृतम् । इस प्रकार सावित्री के कहने पर मोतों की भाँति सफेद आँसू के कण आँखों से टपकाती हुई सरस्वती बोली—'प्रिय सखी, ब्रह्मलोक का विरह या शापजनित शोक कोई भी पीड़ा उत्पन्न नहीं कर सकेंगे, जब तक तेरे साथ मैं विचरण कर रही हूँ। केवल ब्रह्माजी की सेवा का सुख मेरे हृदय को पिघला रहा है। पृथिवी पर मेरे लिए धर्म के स्थान जो समाधि (चित्त की एकाग्रता) के साधन एवं योग (चित्तवृत्ति का निरोध) के उपयुक्त हैं उन्हें तू ही जानती है।' इतना कह वह चुप हो गई। मानसिक उथल-पुथल (रणरणक) के कारण उसकी नींद उचट गई और उसने आँखें बिना बंद किए उस रात को बिताया। अन्येद्युरुदिते भगवति त्रिभुवनशेखरे खणखणायमानस्खलत्खली- नक्षतनिजतुरगमुखक्षिप्रेन क्षतजेनेव पाटलितवपुष्युदयाचलचूडामणौ जरत्कृकवाकुचूडारुणारुणपुरःसरं विरोचने नातिदूरवर्ती विविच्य पिताम- हविमानहंसकुलपालः पर्यटन्नपरवक्त्रमुच्चैरगायत्— 'तरलयसि दृशं किमुत्सुकामकलुषमानसवासलालिते। अवतर कलहंसि वापिकां पुनरपि यास्यसि पङ्कजालयम्' ।। तच्छ्रुत्वा सरस्वती पुनरचिन्तयत्—'अहमिवानेन पर्यन्द्युक्ता। भवतु। मानयामि मुनेर्वचनम्' इत्युक्त्वोत्थाय कृतमहीतलावतरणसंकल्पा परि- त्यज्य वियोगविह्वलं स्वपरिजंनं ज्ञातिवर्गमविगणय्यावगणा त्रिः प्रदक्षिणी- कृत्य चतुर्मुखं कथमप्यनुनयनिवर्तितानुयायिव्रतित्राता ब्रह्मलोकतः सावि- त्रीद्वितीया निर्जगाम । अन्येद्युरन्यस्मिन्नहनि। एते च कालाः संख्यादयो व्यवहारा इहंत्या ब्रह्मलोक उपचरिताः। शेखर इव। शेखरो मुण्डमालकः। खलीनं कविका। क्षतजं रक्तम् । कृकवाकुः कुक्कुटः। चूडा मांसमयी शेखरिका। विविच्य विचार्य। विमानपालः स्वप्रस्तावे हंसीं यदाह तेन सरस्वती पर्यन्द्योजितेवाभूत् । अपरवक्त्राख्यं वृत्तमाख्यायिकासु प्रयोक्तव्यम्। तथा चाह भामहः—'वक्त्रं चापर-
प्रथम उच्छ्वासः २६ वक्रं च काव्ये काव्यार्थशंसिनि' इति । तरलयसीत्यादि । अकलुषं मानसं यस्य स निर्मलचेता ब्रह्मा, मानसाख्यं च सरः । लालिता स्वीकृता । वापिका पुष्करिणी, उप्यन्तेऽस्यां तानि कर्माणीति वापिका, मर्त्यभूमिरपि । पङ्कजमा- लयो यस्य स ब्रह्मा, सरश्च । पर्यंनुयुक्ता उपपस्या बोधिता । अवगणा केवला सावित्रीव्यतिरेकेण नान्यपरिवारा । कथमपीति । न मृत्त्यादिवत् । व्रतिव्रातस्त- पस्विसमूहः । दूसरे दिन तीनों भुवन के शिरोमाल एवं उदयाचल के चूड़ामणि भगवान् सूर्य उदित हुए । उनका मण्डल टहाका लाल था, मानों खण-खण करते हुए लगाम की क्षति से उत्पन्न अपने घोड़ों के मुखरुधिर के फव्वारे उन पर पड़ गए हों। वृद्ध कुक्कुट की चूड़ा के समान लाल वर्ण वाला अरुण उनके आगे बैठा था। इसी समय कुछ ही दूर पर घूमते हुये ब्रह्मा जी के वाहन हंसों के रक्षक ने सोच कर ऊँचे स्वर से अपवक्त्र का गान किया— 'अरी कलहंसी, मानसरोवर के निर्मल जल में रहने वाली तू अपनी उत्सुक आँखों को क्यों चंचल कर रही है ? अभी बावली में उतर जा, फिर पंकहालय (सरोवर) में जाना' ।१ उसे सुन कर सरस्वती ने फिर सोचा—'मानों मुझसे इसने पूछा है। अच्छा, मैं मुनि दुर्वासा के वचन मानती हूँ।' यह कह कर पृथिवी पर उतरने के लिए संकल्प करती हुई उठी और वियोग से व्याकुल परिवार को छोड़, अपने बन्धु-बांधवों को न मान, ब्रह्मा जी की तीन बार प्रदक्षिणा करके, साथ आते हुए तपस्वियों को किसी प्रकार अनुनय-विनय द्वारा लौटा कर, अकेले सावित्री को साथ ले ब्रह्मलोक से निकल पड़ी। ततः क्रमेण ध्रुवप्रवृत्तां धर्मधेनुमिवाधोधावमानधवलपयोधराम्, उद्धरध्वनिम्, अन्धकमथनमौलिमालतीमालिकाम्, आलीयमानवालखि- ल्यरुद्धरोधसमरुन्धतीधौततारवत्वचम्, तुङ्गतुङ्गतराङ्गतस्तरत्तरलतरतार- तारकाम्, तापसवितीर्णतरलतिलोदकपुलकितपुलिनाम्, आप्लवनपूतपि- तामहपातितपितृपिण्डपाण्डुरितपाराम्, पर्यन्तसुप्तसप्तर्षिकुशशयनसूचि- तसूर्यग्रहसूतकोपवासाम्, आचमनशुचिशचीपतिमुच्यमानार्चनकुसुम- निकरशाराम्, शिवपुरपतितनिर्माल्यमन्दारदामकामनोदरदारितमन्दरद- रीहृषदम्, अनेकनाकनायकनिकायकामिनीकुचकलशविलुलितविमृहाम्, १. इस श्लोक में हंसपाल सरस्वती को भी सिखावन दे रहा है कि सरस्वती, तू निर्मलचित्त ब्रह्मा जी की लाड़ली है, क्यों अपनी उत्सुक आँखें थका रही है ? अभी वापिका ( मर्त्यलोक ) में उतर, फिर ब्रह्मा जी ( पंकहालय ) को प्राप्त कर लेना ।