भारतकोश
संग्रह पर लौटें

जातक पारिजात (वैद्यनाथ दीक्षित - शास्त्रीय होरा फलित, राजयोग एवं आयुर्दाय सटीक)

Jataka Parijata of Vaidyanatha Dikshita with Commentary

वैद्यनाथ दीक्षित (टीकाकार: पं. कपिलेश्वर शास्त्री एवं पं. मातृप्रसाद शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished588 पृष्ठ

मंगल और शनि हों तो अपने महीनेमें पुरुषकी मृत्यु करते हैं। इसी प्रकार चन्द्रमासे दूसरे और बारहवें मंगल और शनि हों तो अपने महीनेमें स्त्रीकी मृत्यु करते हैं। सूर्य यदि शनि और मंगल इनमेंसे एकसे युक्त एकसे दृष्ट हो तो पुरुषकी मृत्यु, ऐसे ही चन्द्रमा शनि और मंगलमेंसे एकसे युक्त एकसे दृष्ट हो तो स्त्रीकी मृत्यु करता है ॥ १४ ॥ दिवाऽर्कशुक्रौ पितृमातृसंज्ञितौ शनैश्चरेन्दू निशि तद्विपर्ययात् ॥ पितृव्यमातृष्वसृसंज्ञितौ च तावथौजयुग्मर्क्षगतौ तयोः शुभौ ॥ १५ ॥ इदानीं निषेककालवशात् पित्रादीनां शुभाशुभमाह । दिने निषेकश्चेत् तदा सूर्यः पिता, शुक्रो मातृसञ्ज्ञको भवति । रात्रौ निषेके शनिः पिता, चन्द्रो माता । दिने शनैश्चरः पितृव्यः, चन्द्रो मातृष्वसा । रात्रौ सूर्यः पितृव्यः, शुक्रो मातृष्वसेति जन्मन्यपि बोद्धव्यम् । प्रयोजनमाह । तावथौजयुग्मर्क्षगतौ तयोः शुभाविति । दिने सूर्यो विषमराशिगतस्तदा पितुः शुभो रात्रौ पितृव्यस्य । दिने शुक्रः समराशिगतो मातुः शुभकृद्रात्रौ मातृष्वसुः । शनैश्चरो निशि विषमस्थस्तदा पितुः शुभकृद्दिने पितृव्यस्य । चन्द्रो रात्रौ समर्क्षगो मातुर्दिने मातृष्वसुः शुभकृद्भवति । अर्थादेवोक्तविपर्ययस्थे तयोरशुभः इति । Notes-अत्र ११-१५ श्लोकाः बृहज्जातकस्य वर्त्तन्ते ॥ १५ ॥ दिनके आधानमें सूर्य पिता, शुक्र माता, शनि पितृव्य (चाचा), चन्द्रमा मौसी (माताकी बहिन) और रात्रिके आधानमें शनि पिता, चन्द्रमा माता, सूर्य चाचा, शुक्र मौसी है' इन संज्ञाओंका प्रयोजन यह है कि, दिनके आधानमें सूर्य विषम राशि (१-३- ५-७-९-११) में पिताको शुभ, रात्रिके आधानमें चाचाको शुभ होता है। दिनके गर्भा- धानमें शुक्र समराशि (२-४-६-८-१०-१२) में हो तो माताको शुभ, रात्रिमें मौसीको शुभ होता है। शनि रात्रिके आधानमें विषम राशिमें हो तो पिताको शुभ, दिनमें चाचाको शुभ होता है। रात्रिके गर्भमें चन्द्रमा समराशिमें हो तो माताको शुभ, दिनमें मौसीको शुभ होता है। इससे अन्यथा अशुभ कहना चाहिये ॥ १५ ॥ शीतज्योतिषि योषितोऽनुपचयस्थाने कुजेनेक्षिते । जातं गर्भफलप्रदं खलु रजः स्यादन्यथा निष्फलम् ॥ दृष्टेऽस्मिन् गुरुणा निजोपचयगे कुर्यान्निषेकं पुमान् । अत्याज्ये च समूलभे शुभगुणे पर्वादिकालोज्झिते ॥ १६ ॥ इदानीं गर्भक्षमरेजोन्निरूपणपूर्वकं निषेककालमाह' । शीतज्योतिषि=चन्द्रे योषितोऽनु- पचयस्थाने=स्त्रिया जन्मर्क्षादनुपचयस्थाने पूर्वोक्ते वर्त्तमाने कुजेनेक्षिते जातं रजः खलु=नि- श्चयेन गर्भफलप्रदं=गर्भधारणयोग्यं स्यात् । अन्यथोक्तादितरावस्थायां तद्रजो निष्फलं या- तीति । अस्मिन्योषितोऽनुपचयस्थे चन्द्रे पुमान्=पुरुषो निजोपचयगे=स्वजन्मर्क्षादुपचयस्था- नगते गुरुणा=बृहस्पतिना दृष्टेऽवलोकिते च निषेकं कुर्यात् । इत्थम्भूते योगे दम्पत्योर्योगे गर्भाधानं भवतीति भावः । निषेकमुहूर्त्तमाह । अत्याज्ये=विहिते च समूलभे, मूलनक्षत्रेऽप्युक्तमेतदन्यकर्तॄति । पर्वादिकालोज्झिते=पर्वादिकालरहिते शुभगुणे=सद्गुणयुक्ते समये गर्भाधानं प्रशस्तमिति । अथात्र प्रसङ्गान्नषेके त्याज्यानि लिख्यन्ते— “गण्डान्तं त्रिविधं त्यजेन्निधनजन्मक्षं च मूलान्तकम् । दाह्रं पौष्णमथोपरागदिवसान् पातं तथा वैधृतिम् ॥ पित्रोः श्राद्धदिनं दिवा च परिघाद्यर्धं स्वपत्नीगमे । आन्युत्पातहतानि मृत्युभवनं जन्मर्क्षतः पापभम् ॥ भद्राषष्ठीपर्वरिक्ताश्च सन्ध्याभौमार्किकीनायसत्रीक्षतक्षः ।

६८ सटीकजातकपारिजाते- एवं निषेके प्रशस्तमुहूर्त्तः— "गर्भाधानं श्रुत्तरेन्द्रर्क्षमित्रब्राह्मस्वातीविष्णुवस्वम्बुपे सत् ॥ केन्द्रत्रिकोणेषु शुभैश्च पापैस्त्र्यायारिगैः पुङ्ग्रहदृष्टलग्ने । ओजांशगेऽब्जेऽपि च युग्मरात्रौ, चित्रादितीज्याश्विषु मध्यमं स्यात्" ॥ इति ॥ १६ ॥ स्त्रीके जन्मराशिसे अनुपचय ( १,२,४,५,७,८,९,१२) राशिमें चन्द्रमा यदि मङ्गल से देखा जाता हो, ऐसे समयमें उत्पन्न रज गर्भप्रद होता है। इससे अन्यथा रज निष्फल होता है। इस गर्भयोग्य रजके समय चन्द्रमा पुरुषके उपचय ( ३।६।१०।११ ) राशिमें हो, उसे वृहस्पति देखता हो तो पुरुषको निषेक ( स्त्रीसंगम ) करना चाहिये । मूल सहित विहित नक्षत्रादिमें पर्वादिकालसे रहित शुभगुणयुक्त मुहूर्त्तमें गर्भाधान करना चाहिये । बृ० शा० कार ॥ १६ ॥ अथ स्त्रीणामृतुकालपरिमाणम् । विभावरीषोडश भामिनीनामृतूद्भवाच्चा ऋतुकालमाहुः ॥ नाद्याश्चतस्रोऽत्र निषेकयोग्याः पराश्च युग्माः सुतदाः प्रशस्ताः ॥ १७ ॥ रजः प्रादुर्भावात्षोडशरात्रिपर्यन्तमृतुकालो भवति योषिताम् । तत्र प्रथमश्चतस्त्रः रात्रयो निषेके गर्हिता भवन्ति । परा या द्वादश रात्रयः पश्चाद्यास्तासु युग्माः = समाः = षष्ठाद्याः ( ६।८।१०।१२।१४।१६ ) सुतदाः = पुत्रजन्मकारिण्यो भवन्ति । यतस्ताः प्रशस्ता इति । 'नाद्यरात्रीश्चतस्रः' तथा 'युग्मरात्रौ' इति प्रमाणात् ॥ १७ ॥ स्त्रियोंके ऋतु प्रारम्भ-कालसे १६ रात ऋतुकाल कहा गया है। उनमें पहले की ४ रात निषेक योग्य नहीं हैं। शेष १२ रातमें युग्म ( ६।८।१०।१२।१४ और १६ वीं ) रात निषेकमें प्रशस्त और पुत्र देनेवाली हैं। बृ० शा० कार ॥ १७ ॥ अथ तुर्यादिरात्रिषु निषेके सन्ताने विशेषः । पुत्रोऽल्पायुर्दारिका वंशकर्त्ता बन्ध्या पुत्रः सुन्दरीशो विरूपा ॥ श्रीमान् पापा धर्मशीलस्तथा श्रीः सर्वज्ञः स्यात्तूर्यरात्रात् क्रमेण ॥ १८ ॥ स्त्रीणामृतुकाले तुर्यरात्रात ( चतुर्थरात्रादित्यतस्तिस्रः रात्रयः प्रथमा निषिद्धाश्चतुर्थी शुद्धा "भर्त्तुः स्पृश्या चतुर्थेऽह्नि स्नानेन स्त्री रजस्वले"ति वचनात् ) क्रमेण 'पुत्रोऽल्पायुरि- त्यादयः । चतुर्थरात्रे निषेकेऽल्पायुः पुत्रो जायते । पञ्चम्यां दारिका = कन्या । षष्ठ्यां वंश- कर्त्ता पुत्रः । सप्तम्यां बन्ध्या = अपुत्रा स्त्री । अष्टम्यां पुत्रः । नवम्यां सुन्दरी कन्या । दश- म्यामीशः = समर्थः पुत्रः । एकादश्यां विरूपा कन्या । द्वादश्यां श्रीमान् पुत्रः । त्रयोदश्यां पापा कन्या । चतुर्दश्यां धर्मशीलः पुत्रः । पञ्चदश्यां श्रीमती कन्या । षोडश्यामन्तिमायां सर्वज्ञः पुत्रो जायते । इत्थं निषेकव्यवस्थांमवगम्य कामुकः कामिनीमुपेयादिति ॥ १८ ॥ चौथी रातके निषेकमें अल्पायु पुत्र, पांचवीं रातमें कन्या, छठीं रातमें वंशकर्त्ता पुत्र, ७ वीं रातमें बन्ध्या ( बांझ ) स्त्री, ८ वीं रातमें पुत्र, ९ वीं रातमें सुन्दरी कन्या, १० वीं रातमें प्रभावशाली पुत्र, ११ वीं रातमें कुरुपा कन्या, १२ वीं रातमें श्रीमान् ( भाग्यशाली ) पुत्र, १३ वीं में पापिणी कन्या, १४ वीं में धर्मात्मा पुत्र, १५ वीं में लक्ष्मीवती कन्या और १६ वीं रातमें सर्वज्ञ पुत्र उत्पन्न होता है । बृ० शा० कार ॥ १८ ॥ अथ सुतादियोगकरी ग्रहस्थितिः । अष्टमाष्टमगे सूर्ये निषेककर्त्तुःसुतोद्भवः । अथवाऽऽधानलग्नात्तु त्रिकोणस्थे दिनेश्वरे ॥ १९ ॥ अस्मिन्नाधानलग्ने तु शुभदृष्टियुतेऽथवा ॥ दीर्घायुर्भाग्यवान् जातः सर्वविद्यान्तमेष्यति ॥ २० ॥

वियोनिजन्माध्यायः ॥ ३ ॥ ६६ ओजर्चे पुरुषांशकेषु बलिभिर्लग्नार्कगुर्विन्दुभिः पुञ्जन्म प्रवदेत्समांशकगतैर्युग्मेषु तैर्योषितः । गुर्वकौ विषमे नरं शशिसितौ वक्रश्च युग्मे स्त्रियम् व्यङ्गस्था बुधवीक्षणाच्च यमलौ कुर्वन्ति पक्षे स्वके ॥ २१ ॥ विहाय लग्नं विषमर्क्षसंस्थः सौरौऽपि पुंजन्मकरो विलब्धात् ॥ प्रोक्तग्रहाणामवलोक्य वीर्यं वाच्यः प्रसूतौ पुरुषोऽङ्गना वा ॥ २२ ॥ निषेकार्शादाधानलग्नादष्टमाष्टमगे = अष्टमादष्टमं = लग्नात्तृतीयं तस्मिन् गते सूर्ये सुतोद्भवः (१) । अथवा दिनेश्वरे = सूर्ये आधानलग्नात् त्रिकोणे = नवमपञ्चमयोरन्यतरस्थे सुतोद्भवो वाच्यः (२) । अथवा अस्मिन्नाधानलग्ने शुभग्रहेरवलोकिते युक्ते वा जातो दीर्घायुर्भा- ग्यवान् सर्वविद्यश्च भवेदिति (३) । यथा चक्रेऽस्मिन् सू = (१) योगः । सूं. वा सूं = (२) योगः । गु. च. बु. शु. = (३) योगः ।

[कुण्डली १]

  • लग्न (प्रथम भाव): लग्नम् च.गु.
  • तृतीय भाव: सूं
  • चतुर्थ भाव: बु.
  • सप्तम भाव: शु.
  • नवम भाव: सूं
  • द्वादश भाव: सू.

अथ प्रश्नलग्नादाधानलग्नाज्जन्मलग्नाद्वा स्त्रीपुरुषविभागज्ञानमुच्यते । बलिभिः = सबलैलैग्नार्कगुर्विन्दुभिरोजर्क्षे पुरुषांशकेषु च व्यवस्थितैः । एतदुक्तं भवति । तत्काले लग्नसू- र्यबृहस्पतिचन्द्रमसः पूर्वोक्तैः स्वषड्बलैर्युक्ता विषमराशिविषमनवांशगताश्च भवन्ति, तदा पुंजन्म = पुरुषस्य जन्म प्रवेदेत् । अथ तैरेव लग्नार्कगुर्विन्दुभिः समांशकगतैः=स्त्रीराशिनवां- शस्थितैर्युग्मेषु = स्त्रीराशिषु च स्थितैर्योषितः = स्त्रिया जन्म वाच्यम् । तत्रोभयगतानां बाहु- ल्यात्तत्तज्जन्म । साम्ये च बलाधिक्यपक्षं वदेत् । गुर्वर्कौ = बृहस्पतिसूर्यौ विषमे राशौ नरं जनयतः । शशिशुक्रौ वक्रश्च = चन्द्रशुक्रमङ्गला युग्मे = समराशौ स्थिताः स्त्रियं जनयन्ति । व्यङ्गस्थाः = त एव गुरुसूर्यंशशिशुक्रमौमा द्विशरीरांशस्थास्तत्र बुधवीक्षणाच्च स्वके पक्षे यमलौ = युगलं कुर्वन्ति । अत्रेदमवधेयम्-मिथुनकन्याधनुर्मीनाश्चत्वारो द्विस्रभावास्तत्र मिथुनधनुर्धरौ पुरुषौ, कन्यामीनौ स्त्रियौ, तेन यदि' गुर्वकौ मिथुनधनुंरशगतौ बुधवेक्षितौ च भवतस्तदा पुरुषद्वयं वाच्यम् । एवं कन्यामीनांशगताश्चन्द्रभृगुभौमा यदि बुधेन वीक्ष्यन्ते तदा कन्यायुगलं कुर्वन्तीति । तत्रोभयस्थितौ स्त्रीपुंसोर्मिथुनमर्यादेकः पुमानेका कन्या चेति युगलं ज्ञेयम् ।


पुरुषजन्म (१)

  • प्रथम भाव: ३
  • द्वितीय भाव: २
  • तृतीय भाव: ५ र.
  • चतुर्थ भाव: ६
  • पञ्चम भाव: ७ श.
  • षष्ठ भाव: ८
  • सप्तम भाव: ९ गु.
  • अष्टम भाव: १०
  • नवम भाव: ११ चं.
  • दशम भाव: १२

७० सटीकजातकपारिजाते- यमलजन्म (३) अत्रोदाहरणम्-(१) चक्रे- र = ४।३। शु = ८।३। चं=१०।३। लग्नं = २।३। श = ६।३। पुंजन्मदाः । (२) चक्रे-ल = १।१६। र = १०।६। गु = ३।५। चं = १।२। मं = ७।३। शु= ११।१०। श = ९।६। स्त्री जन्मकराः । (३) चक्रे-र= २।२७। गु= ११। १६। पुरुषयुगलम् । चं= १।२८। शु = ४।२९। मं = ७।६। कन्यायुगलम् । अस्मिन् चक्रे (३) स्थापिताखिलग्रहात् मिथुनजन्मापि स्यात् । एतत् कल्पनामात्रमेवेति । अथोक्तयोगानामभावे शनिवशात्पुंस्त्रीज्ञानमाह । सौरोऽपि शनैश्चरोऽपि = लग्नं तात्कालिकं विहाय = त्यक्त्वा विलग्नाद्विषमर्कशंस्थस्तृतीयप्रभृतिविषमभावानामन्यतमस्थः पुञ्जन्मकरो भवति । ३, ५, ७, ९, ११, भावानामन्यतमवर्तिनि शनिग्रहे पुरुषजन्म वाच्य- मित्यर्थः । अत्र योजग्रहाणामुक्तपुंस्त्रीजन्मयोगकर्तॄणां ग्रहाणां वीर्यं = बलमवलोक्य यदि पुरुषजन्मकारको बली तदा पुरुषः, स्त्रीकारको बली तदा अङ्गना वा प्रसूतो वाच्या । तयोक्तं सारावल्याम्- "लग्नं त्यक्त्वा विषमे शनैश्चरः पुत्रजन्मदो भवति । योगे विहगस्य बलं समीक्ष्य वदेन्नरं स्त्रियं वाऽपि" ॥ इति ॥ १९-२२ ॥ गर्भाधानके लग्नसे जो अष्टम स्थान उससे जो अष्टम स्थान याने लग्नसे ३ रे भावमें सूर्यके रहने पर पुत्र उत्पन्न होता है । वा आधान लग्नसे त्रिकोण ( ९।५) में सूर्यके प्राप्त होने पर पुत्र होता है ॥ १९ ॥ इस आधान लग्नमें शुभग्रहकी दृष्टि हो तो जातक दीर्घायु और भाग्यवान् हो, तथा सभी विद्याका ज्ञाता हो ॥ २० ॥ आधान, जन्म अथवा प्रश्न कालमें बलवान् लग्न, सूर्य, गुरु, और चन्द्रमा विषमराशि और विषम-नवांशमें हों तो पुत्रका जन्म कहे और वे ग्रह समराशि तथा सम-नवांशमें हों तो कन्याका जन्म जाने । बलवान् बृहस्पति और सूर्य विषम राशिमें हों तो पुत्रका जन्म, एवं बलवान् चन्द्रमा, शुक्र और मङ्गल समराशिमें हों तो कन्याका जन्म जाने । बृहस्पति, सूर्य, चन्द्रमा, शुक्र और मङ्गल ये द्विस्वभाव ( ३-६-९-१२ ) राशिके नवांशमें हों और उन्हें बुध देखता हो तो यमल (दोधचे) का जन्म जाने । यहां द्विस्वभावके पुरुषांश ( ३।९ ) में गुरु और सूर्य हों तो दो पुत्र, एवं चन्द्र, शुक्र और मङ्गल द्विस्वभावके स्त्रीनवांश ( ६।१२ ) में हों तो दो कन्यायें, यदि दोनों योग हों तो एक पुत्र और एक कन्या कहे ॥ २१ ॥ उक्त योगोंके अभावमें लग्नको छोड़कर विषम भाव ( ३-५-७-९-११ ) में शनि स्थित होतो पुरुषका जन्म कहे, अन्यथा कन्याका जन्म जाने । यहां कहे हुये कन्या तथा पुत्र कारक ग्रहोंका बल विचार कर अधिक पक्षमें पुरुष वा कन्याका जन्म कहना चाहिये ॥२२॥ अथ क्लीबत्वकरा योगाः । अन्योन्यं यदि पश्यतः शशिरवी यद्यर्किसौम्यावपि वक्रो वा समगं दिनेशमसमे चन्द्रोद्यौ चेत्स्थितौ ॥ युग्मौजर्क्षगतावपीन्दुशशिजौ भूम्यात्मजेनेक्षितौ पुंभागे सितलग्नशीतकिरणाः षट् क्लीवयोगाःस्थिमे ॥ २३ ॥ इदानीं नपुंसकजन्मयोगा उच्यन्ते । यदि शशिरवी = चन्द्रसूर्यौ (विषमर्क्षगौ ) अन्योन्यं = चन्द्रः सूर्यं, सूर्यश्चन्द्रं च पश्यतस्तदैतः क्लीबयोगः ।

वियोनिजन्माध्यायः ॥ ३ ॥ ७१ यद्यर्किभौम्यावपि = शनिबुधौ च तथा परस्परं पश्यतस्तदा द्वितीयो योगः । वक्रो भौमो वा विषमगतो समगं दिनेशं = सूर्यं पश्यति तदा तृतीयो योगः । चेत् चन्द्रोदयौ = चन्द्रो लग्नञ्च असमे = विषमराशौ भवेतामपि च भौमेनेक्षितौ तदा चतुर्थो योगः । युग्मौर्जक्षगतावपि = समविषमराशिस्थित्वाविन्दुशशिजौ = चन्द्रबुधौ भूम्यात्मजेन = मङ्गलेन ईक्षितौ दृष्टौ तदा पञ्चमो योगः । अथ सितलग्नशीतकिरणाः = शुक्र-तत्काललग्न-चन्द्राः पुम्भागे = पुरुषराशिनवांशके वर्त्तमानास्तदा षष्ठो योगः । इमे षट् क्लीबयोगाः सन्ति । जन्मकाले निषेके प्रश्ने वा अमी योगा नपुंसकजन्मदा भवन्तीति । तथोक्तं सारावल्याम्— 'अन्योन्यं रविचन्द्रौ विषमर्क्षगतौ निरीक्षेते । इन्दुजरविपुत्रौ वा दृष्टौ बलिनौ नपुंसकं कुरुतः ॥ पश्यति वक्रः समस्थे सूर्यं चन्द्रोदयौ च विषमक्षें । यद्येवं गर्भस्थः क्लीबो मुनिभिः समादिष्टः ॥ ओजसमराशिसंस्थौ द्वेन्दु षण्ढं कुजेक्षितौ कुरुतः । नरभे विषमर्नवांशे होरेन्दुबुधाः सितार्केदृष्टा वा' ॥ इति ॥ Notes-पूर्वोक्तपुंस्त्रीजन्मयोगानामभावेऽमी योगाश्चिन्त्याः ॥ २३ ॥ ६ क्लीबयोगाः सूर्य और चन्द्रमामें परस्पर दृष्टि हो (१) वा शनि और बुधमें परस्पर दृष्टिहो (२) वा विषमराशिका मङ्गल, समराशिगतसूर्य इनमें परस्पर दृष्टि हो (३) या चन्द्रमा और लग्न विषम राशिके हों, उन्हें मङ्गल देखता हो (४) या चन्द्रमा सम और बुध विषम राशि के हों, उन्हें मङ्गल देखता हो (५) वा शुक्र, लग्न और चन्द्रमा पुरुष (विषम) नवांशमें हों तो (६) ये ६ प्रकारके नपुंसक-योग होते हैं, अर्थात् इन योगोंमें जन्म लेनेवाले नपुंसक होते हैं। बृ. जा. कार ॥ २३ ॥ अथ यमलादिजनिकरा योगाः । युग्मे चन्द्रसितौ तथौजभवने स्युज्ञारजीवोदयाः लग्नेन्दू नृनिरीक्षितौ च समगौ युग्मेषु वा प्राणिनः ॥ कुर्युस्ते मिथुनं गृहोदयगतान्द्र्यंशांकान्पश्यति स्वांशे ज्ञे त्रितयं ज्ञगांशकवशाद्युग्मं त्वमिश्रैः समम् ॥ २४ ॥ चन्द्रसितौ युग्मे राशौ तथा ज्ञारजीवोदयाः = बुधभौमगुरुल्लग्नानि, ओजभवने = विषम- राशौ भवेयुस्तदा मिथुनं = बालकं बालिकां च कुर्युस्तित्रेको योगः । लग्नेन्दू समगौ नृनिरीक्षितौ = पुरुषग्रहेण वीक्षितौ तदा चेति द्वितीयो योगः । प्राणिनः = बलिनस्त एव ज्ञारजीवोदया युग्मेषु वा व्यवस्थितास्तदेति तृतीयो मिथुन- जन्मयोगः ।

७२ सटीकजातकपारिजाते- अथ त्रितयजन्मयोगः—ग्रहोदयगतान्द्व्यंशांशकान् स्वांशे ज्ञे पश्यति सति । एतदुक्तं भवति—स्वनवांशे वर्त्तमानो बुधो द्विस्वभावरशिनवांशे व्यवस्थितान् ग्रहान् लग्नं च यदि पश्यति तदा गर्भे त्रितयं वाच्यम् । तत्र युग्मांशकवशाद्युग्मम् । बुधो यदि मिथुन- (नर) नवांशगतस्तदा नरद्वयमेका कन्या । यदि बुधो योषि-(कन्या) नवांशगतो भवेत्तदा कन्याद्वयमेको नर इति त्रितयं वक्तव्यम् । अमिश्रैः = समानांशकगतैः सममेकलिङ्गमेव त्रितयम् । अत्रेदमवधेयम्—मिथुनांशगतो बुधो मिथुनधनुरंशगतान् ग्रहोदयान् पश्यति तदा पुरुषत्रयमेवं कन्यांशकस्थो बुधो कन्यामीनांशगतान् ग्रहोदयान् पश्यति तदा कन्यात्रयं वाच्यमिति । तथा सारावल्यामाह कल्याणः— "लग्ने समराथिगते चन्द्रे च निरीक्षिते बलयुतेन । गगनसदा वक्तव्यं मिथुनं गर्भस्थितं नित्यम् ॥ समराशौ शशिसितयोर्विषमे गुरुवक्रसौम्यलग्नेषु । द्विशरीरे वा बलिष्ठ प्रवदेत् स्त्रीपुरुषमत्रैव ॥ मिथुनांशे कन्यासौ द्वौ पुरुषौ त्रितयमेवं स्यात् ॥ द्विशरीरांशकयुक्तान् ग्रहान् विलग्नं च पश्यतीन्दुसुते । कन्यांशे द्वे कन्ये पुरुषश्च निश्चीयते गर्भे ॥ मिथुने धनुरंशगतान् ग्रहान् विलग्नं च पश्यतीन्दुसुतः । मिथुनांशस्थश्च यदा पुरुषत्रितयं तदा गर्भे ॥ कन्यामीनांशस्थान् विहगांल्लग्नं च युवतिभागगतः । पश्यति शिशिरगुतनयः कन्यात्रितयं तदा गर्भे" ॥ २४ ॥ समराशिमें चन्द्रमा और शुक्र हों तथा विषमराशिमें बुध, मङ्गल, बृहस्पति और लग्न ये हों तो मिथुन (एक पुत्र और एक कन्या) का जन्म कहे। समराशिमें लग्न और चन्द्रमा हों, उन्हें पुरुषग्रह (सु०-मं०-बृ०) मेंसे कोई देखे तो भी एक पुत्र और एक कन्याका जन्म कहे । समराशिमें बलवान् पूर्वोक्त बुध, मङ्गल, बृहस्पति और लग्न हों तो भी वही फल जाने और द्विस्वभावके नवांशमें पूर्वोक्त ग्रह और लग्न वर्त्तमान हों, उन्हें अपने (३।६) नवाँ- शगत बुध देखता हो तो गर्भमें तीन बच्चे होते हैं। यहां बुधके स्थितिवश युग्म कहना याने बुध यदि नर (मिथुन) नवांशमें हो तो दो लड़के एक लड़की, यदि बुध स्त्री (कन्या) नवांशमें होकर द्विस्वभावांश गत ग्रहोदयोंको देखे तो २ लड़की १ लड़का कहना चाहिये । समान अंशमें याने बुध मिथुनांशमें होकर मिथुन और धनुके अंशगत ग्रहोंको देखे तो ३ पुरुष, एवं बुध कन्या नवांशमें स्थित होकर कन्या तथा मीनके नवांशगत ग्रहोंको देखे तो ३ लड़कियां कहनी चाहियें । सु० शा० कार ॥ २४ ॥ अथ त्र्यधिकजननयोगः । धनुर्धरस्यान्त्यगते विलग्ने ग्रहैस्तदंशोपगतैर्बलिष्ठैः ॥ ज्ञेनार्किगा वीर्ययुतेन दृष्टे सन्ति प्रभूता अपि कोशसंस्थाः ॥ २५ ॥ धनुराशेरन्तिमो नवांशो लग्नगतस्तथा धनुरंशगता बलिनो ग्रहाश्चेदभवेयुः, इत्थं भूतं लग्नमीदृग्विधैर्ग्रहैस्तथा बलवता ज्ञेन=बुधेनार्किणा=शनिना चावलोकितं स्यात्तदा कोश- . संस्थाः=गर्भंगताः, प्रभूताः=त्र्यधिका अपि सन्तीति वाच्यम् । परन्तु मानवयोनौ पूर्णग- र्भस्यास्य प्रसवासम्भवत्वात्तत्कालीननिर्बलग्रहस्य मासे तद्गर्भस्य स्खलनं भवतीति ज्ञेयम् ॥ धनु राशिके अन्त्य नवांशका लग्न हो, पूर्वोक्त योग कारक ग्रह धनुके नवांशमें हों और लग्नको बलवान् बुध और शनि देखें तो गर्भमें तीनसे अधिक बच्चे जानें। परन्तु मनुष्य

वियोनिजन्माध्यायः ॥ ३ ॥ ७३ योनिमें ऐसे गर्भका प्रसव होना असम्भव है, इसलिये आधानमें जो ग्रह बलहीन हो उसके महीनेमें गर्भस्राव कहना चाहिये ॥ २५ ॥ द्विशरीरांशसंयुक्तान् ग्रहान् लग्नं च पश्यति ॥ कन्यांशकगतश्चान्द्रिर्गर्भस्थं त्रितयं वदेत् ॥ २६ ॥ युग्मांशकस्तु कन्यैका द्वौ पुमांसौ च गर्भजाः ॥ युग्मांशगान्त्रिलग्नं च गर्भस्थाः पुरुषास्त्रयः ॥ २७ ॥ कन्यायुग्मांशकोपेतांस्तथा युग्मांशगो बुधः ॥ कन्यानवांशकः सौम्यस्तिस्रो गर्भंगताङ्गनाः ॥ २८ ॥ अत्र २४ श्लोकटीका विलोकया ॥ २६-२८ ॥ कन्या राशिके नवांशमें गत बुध यदि द्विश्वभाव (३।६।९।१२) राशिके नवांशमें प्राप्त ग्रहों और लग्नको देखता हो तो गर्भमें ३ बच्चे, जिनमें २ पुत्री और १ पुत्र हों ॥ २६ ॥ यदि बुध मिथुन नवांशका होकर उन्हें देखे तो एक पुत्री और २ पुत्र गर्भमें कहे । यदि बुध मिथुनांशगत होकर मिथुनांशगत ग्रह और लग्नको देखे तो तीनों पुत्र हों ॥ २७ ॥ कन्या और मिथुननवांशगत ग्रहों तथा लग्नको मिथुनांशगत बुध देखे तो ३ पुत्र, यदि कन्यांशगत बुध देखे तो ३ लड़कियां कहनी चाहिये । (सु० शा० कार) ॥ २८ ॥ द्विस्वभावगतावर्कगुरू बुधनिरिक्षितौ ॥ पुंयुग्मं कुरुतस्तद्वत् शशिशुक्रमहीसुताः ॥ २९ ॥ कुर्वन्ति स्त्रीयुगं तत्र बलाबलविशेषतः ॥ २९½ ॥ अत्र २१ श्लोकव्याख्यावलोकनेन स्पष्टं स्यात् ॥ २९½ ॥ द्विश्वभाव राशिके अंशमें स्थित सूर्य और गुरु यदि बुधसे दृष्ट हों तो दो पुरुषका जन्म कारक होते हैं । एवं चन्द्र, शुक्र और मङ्गल द्वित्वभावमें हों तो दो कन्याकी उत्पत्ति करते हैं। दोनों योगोंकी प्राप्तिमें बलाबल देखकर अधिक बलवालेका पक्ष कहना । (२१ श्लोककी सं० टी० देखिये ॥ २९½ ॥ स्त्रीनपुंसकश्चान्द्रिः पुंनपुंसकदोऽर्कजः ॥ ३० ॥ निषेककाले चन्द्रार्कावन्योन्यं यदि पश्यतः ॥ तथैव चन्द्रमन्दौ वा क्लीबजन्मप्रदौ तथा ॥ ३१ ॥ अनेन क्लीबजन्म निगदितं तदपि २३ श्लोकव्याख्यानान्तर्गतमेव ॥ ३०-३१ ॥ बुध कन्या नपुंसकको उत्पन्न करनेवाला होता है, शनि पुरुष नपुंसक उत्पन्न करने- वाला होता है ॥ ३० ॥ गर्भाधानके समय चन्द्रमा और सूर्य यदि परस्पर देखते हों, इसी प्रकार चंद्र और शनि भी तो नपुंसकको उत्पन्न करते हैं ॥ ३१ ॥ निषेके भ्रातृलग्नेशयोगे यमलसम्भवः । लग्नेशे भ्रातृपक्षस्थे स्वोच्चे वा यमलोद्भवः ॥ ३२ ॥ अत्रापि यमलयोग उच्यते । निषेके=आधानकाले, भ्रातृलग्नेशयोगे—लग्नेशसहजे- शयोर्योगे यमलसंभवो वाच्यः । तथा लग्नेशे भ्रातृपक्षस्थे=तृतीयगते वा स्वोच्चगते यमलो- द्भवो वाच्यः । सर्वार्थचिन्तामणावपि यमलजन्मयोगः— “निषेकलग्नेशतृतीयेनाथौ लग्नस्थितौ चेद्यमलोद्भवः स्यात् । तृतीयनाथेन युतो निषेकलग्नेश्वरस्तत्सहजे तथैव” इति ॥ ३२ ॥ गर्भाधानके समय भ्रातृस्थानेश और लग्नेशका योग हो तो यमल (दो) का जन्म हो । लग्नेश भ्रातृस्थानमें हो, या उच्चस्थानमें हो तो यमल होता है ॥ ३२ ॥ ७ जा०

इति सर्वार्थचिन्तामणौ १४३६।or१४।३६।? Let's look closely at १४३६: Is it १४।३६।or१४३६।or१४।३६? There is no danda between 14 and 36, or maybe a faint dot? It looks like १४३६।or१४।३६।? Wait, chapter 14, verse 36! Sarvartha Chintamani has Adhyayas. Adhyaya 14 verse 36! Wait, look at the glyphs: १४thenthenthen. There's no space, but could it be १४।३६।? No, it looks like १४३६।or१४-३६? It's just digits १४३६।or१४/३६? It looks like १४३६।. Let's look very closely: १ ४ ३ ६ ।. Yes, १४३६।`.

Line 28: निषेकलग्न तृतीयेश और राहुसे युक्त हो तो पैरसे उत्पन्न हो । राहु लग्नमें और लग्नेश Wait, निषेकलग्न तृतीयेश or निषेकलग्नमें तृतीयेश? It says `निषेकलग्न तृतीयेश और राहुसे युक्त हो तो

वियोनिजन्माध्यायः ॥३॥ ७५ चतुष्पादगते भानौ शेषैर्वीर्यसमन्वितैः । द्वितनुस्थैश्च यमलौ भवतः कोशवेष्टितौ ॥ ३६ ॥ छागसिंहवृषे लग्ने तत्स्थे सौरेऽथवा कुजे । राश्यंशसदृशे गात्रे जायते नालवेष्टितः ॥ ४० ॥ लग्ने सपापे बहुपापदृष्टे राहुध्वजाभ्यां सहितेऽथवाऽत्र । पापग्रहाणां तु विलग्नभे वा जातो नरो नालविवेष्टिताङ्गः ॥ ४१ ॥ क्रूरान्तरे लग्नगते सराहौ लग्ने कुजे वासरनाथदृष्टे । लग्ने शनौ भूमिसुतेन दृष्टे जातो नरो नालविवेष्टिताङ्गः ॥ ४२ ॥ इदानीं जन्मकाले सर्पवेष्टितशरीरजन्मयोगा उच्यन्ते । गर्भे सर्पस्यासम्भवात्तदाकार- नालेन वेष्टितो भवति जातक इत्यवगन्तव्यम् । लग्ने राहुष्टमेशयोर्योगे सर्पवेष्टितो भवति(१) लग्ने पापग्रहाष्टमेशयोर्योगे सर्पवेष्टितस्य जन्म ( २ ) । केन्द्रे ( १।४।७।१० ) राहुः, लग्नेशो गुलिकेन वाऽष्टमेशेन युक्तः तथा लग्ने पाप- द्रेक्काणे सति सर्पवेष्टितस्य जन्म ( ३ ) । लग्नस्य त्रिभागे ( द्रेष्काणे ) अण्डजो विहङ्गः, सर्पो व्यालः, कोलो निगलः एते भवे- युरर्थादेतेषां द्रेष्काणानामन्यतमो लग्ने भवेत् ( ५ अ० ५५ श्लो० द्रष्टव्यः ) तथा त्रिभागः= द्रेष्काणस्तन्नाथेन=तत्पतिनायुक्तो भवेत् लग्ने शुभग्रहदृष्टिविहीने च सर्पवेष्टितस्य जन्म (४)। चन्द्रः पापग्रहराशिलग्ने भवेद्वा भौमस्य द्रेष्काणे भवेत्, शुभग्रहा द्वितीयैकादशस्थान- गताः स्युस्तदा सर्पवेष्टितस्य जन्म सर्पस्य वेति ( ५ ) । सूर्ये चतुष्पदराशिगते, शेषैश्चन्द्रादिभिर्बलिभिर्द्विस्वभावगतैश्चैकजरायुवेष्टितौ यमलौ जायेते ( ६ ) । मेषे, सिंहे, वृषे वा लग्नगते, तत्र शनौ वा भौमे विद्यमाने, राश्यंशसदृशे गात्रे=लग्ने यस्य राशेर्नवांशो भवेत्स राशिः पुरुषस्य ( कालात्मकस्य ) यस्मिन्नङ्गे भवति तस्मिन्नङ्गे नालवेष्टितो जायते जातक इति ( ७ ) । सपापे लग्ने इत्यादि स्पष्टमेव ( ८ ) । पापग्रहयोर्मध्ये लग्ने, तत्र राहुर्भवेत्, वा लग्ने कुजो रविणाऽवलोकितो भवेत्, वा लग्ने शनिः कुजेनावलोकितो भवेदिति योगत्रयेऽपि नालवेष्टितस्य जन्म वाच्यम् ( ९ ) । Notes—एषु ३८-४० श्लोका वराहस्यापरे सर्वार्थचिन्तामणोः ॥ ३५-४२ ॥ अष्टमेश राहुके साथ लग्नमें हो तो जातक सर्पसे वेष्टित उत्पन्न होता है ॥ ३५ ॥ अष्टमेश पापग्रहके सहित लग्नमें हो तो जातक सर्पसे वेष्टित उत्पन्न हो । केन्द्र राहुसे युक्त, लग्नेश गुलिकसे वा अष्टमेशसे युक्त हो, क्रूरग्रहके द्रेष्काणमें लग्न हो तो जातक नाल- वेष्टित जन्म ले ॥ ३६ ॥ लग्नमें अण्डज ( सिं. का १ ला ) सर्प ( कर्कका २, मीनका ३, वृश्चिकका १ द्रेष्काण ) और कोल ( सूअर = मकरका १ द्रे० ) द्रेष्काण हो तथा द्रेष्काण उसके पतिसे युक्त हो, लग्नमें शुभग्रहोंकी दृष्टि न हो तो जातक सर्पसे लिपटा हुआ जन्म लेता है ॥ ३७ ॥ चन्द्रमा पापग्रहकी राशिका हो अथवा मङ्गलके द्रेष्काणमें हो शुभग्रह २ रे और १२ वें में हों तो सर्पका अथवा सर्पसे लिपटे हुये का जन्म कहे ॥ ३८ ॥ सूर्य चतुष्पद राशिका हो, शेषग्रह बली होकर द्विस्वभावमें हों तो दो बालक नालसे बँधे हुये जाने ॥ ३९ ॥ मेष, सिंह, या वृष लग्न हो, वहां शनि वा मङ्गल स्थित हो तो लग्नके नवांशकी राशि वाले अङ्गमें नालसे लिपटा हुआ जातकको जाने ॥ ४० ॥

७६ सटीकजातकपारिजाते- लग्नमें पापग्रह हो पापग्रहोंसे दृष्ट हो, वा राहु या केतुसे युक्त हो, वा पापग्रहोंकी राशिमें हो तो जातक नालसे वेष्टित उत्पन्न होता है ॥ ४१ ॥ लग्न क्रूरग्रहोंके बीचमें राहुके साथ हो, या लग्नमें मङ्गल हो उसे सूर्य देखता हो, वा लग्नमें शनि हो उसे मङ्गल देखता हो तो उत्पन्न होने वाले बालकका शरीर नालसे वेष्टित होता है ॥ ४२ ॥ अथ प्रसूतिकालज्ञापिका ग्रहस्थितिः ।

  • तत्काल इन्दुसहितो द्विरसांशको यस्तत्तुल्यराशिसहिते पुरतः शशाङ्के । यावानुदेति दिनरात्रिसमानभागस्तावद्गते दिननिशोः प्रवदन्ति जन्म ॥४३॥ उदयति मृदुभांशे सप्तमस्थे च मन्दे । यदि भवति निषेकः सूतिरब्दत्रयेण ॥ शशिनि तु विधिरेष द्वादशाब्दैः प्रकुर्यात् । निगदितमिह चिन्त्यं सूतिकालेऽपि युक्त्या ॥ ४४ ॥ इदानीं निषेकात्प्रश्नाद्वा प्रसवकालज्ञानमाह । तत्काले = निषेककाले वा प्रश्नकाले यस्य राशेर्यस्मिन्द्वादशभागे चन्द्रो भवेत्तस्माद्द्वादशांशराशेस्तत्तुल्यराशिसहिते = तावन्मिते राशौ चन्द्रेऽग्रतो विद्यमाने सति दशमे मासे प्रसवो वाच्यः । अत्रोदाहरणम्-माघशुक्लपञ्चम्यां कस्यचिन्निषेककाले = स्पष्टचन्द्रः = ५।२६।१५। १०″ । तत्र कन्याराशेर्नवमो द्वादशांशो वृषस्य भवति, तेन वृषात्नवमो मकरस्तस्मिन्यदा चन्द्रो दशमे मासे कार्तिके भवेत्तदा प्रसवो वक्तव्य इति । अथ जन्मकालनक्षत्रानयनम् । भुक्तवृषद्वादशांशमानम् = ०।१५′।१०″ = १५′ स्वल्पान्तरात् । ततः सम्पूर्णद्वादशांशप्रमाणेन १५०′ अनेन चक्रकला लभ्यन्ते तदा १५′ अनेन का इति= ( १८००′ X १५′ ) / १५०′ = १८०′ । प्रतिराशि नव चरणास्तेनैकैकर्क्षचरणो २००′ कला भवन्ति, तस्मात् १८०′ ÷ २०० = ० शे० १८०′ । अतो मकरराशेः प्रथमचरणे ( उत्तराषाढनक्षत्रस्य द्वितीयचरणे ) प्रसवो भविष्यतीति वाच्यम् । अथ दिनरात्रिकालज्ञानम् । यावानुदेति दिनरात्रिसमानभागः । दिनरात्रिसंज्ञाः प्रथमाध्याये चतुर्दशश्लोके व्याख्याताः । निषेककालिको लग्नभागो दिनसंज्ञको रात्रिसंज्ञको वा यावद्गत उदेति । एतदुक्तं भवति-निषेकलग्ने दिनरात्रिसंज्ञकस्य नवांशकस्य ये गतांशा भवन्ति, तावद्गते = तद्दशाद्दिननिशोर्गते काले जन्म प्रवदन्ति विज्ञा इति । अत्र कल्प्यते निषेकलग्नम्—३।१०।१२′।१५″। अत्र कर्कराशेश्चतुर्थो नवांशो हि तुलाया भवति, तुला दिनसंज्ञिका तेन दिने जन्म भवेत् । तत्रेष्टकालानयनम् । अत्र चतु- र्थनवांशभुक्तमानम् = १२′।१५″। तेनानुपातो यदि निखिलमानेन ( २००′ ) अनेन निषेक- दिनमितिः ( २६।३० ) लभ्यते तदा-( १२′।१५″ ) नेन का इति = ( २६ १/२ X १२ १/४′ ) / २००′ = १।४० स्वल्पान्तरात् । अतो दिने १।४० घट्यादीष्टकाले जन्म स्यादिति वाच्यम् ॥४३॥ अथ दीर्घकालप्रसवयोगमाह । मृदुभांशे उदयति = निषेकलग्ने मकरकुम्भयोर- न्यतरस्य नवांशे विद्यमाने, मन्दे = शनैश्चरे सप्तमस्थे च यदि निषेकः = गर्भाधानं भवति तदा तस्य गर्भस्य वर्षत्रयानन्तरं सूतिः = प्रसवो भवति । तु पुनरेष एव विधिर्यदि शशिनि= चन्द्रे भवेत्, अर्थात् निषेकलग्ने कर्कराशेर्नवांशो भवेत् तथा लग्नात्सप्तमगश्चन्द्रो भवेत्तदा
  • तत्कालमिन्दुसहितः इति पाठान्तरम् ।

वियोनिजन्माद्यध्यायः ॥ ३ ॥ ७७ निषेकानन्तरं द्वादशे वर्षे प्रसवो वाच्यः । एतद्योगद्वयमधुना मानुषयोनौ प्रायो न दृश्यते । इह = निषेकप्रकरणे निगदितं = ग्रहयोगाद्विशायच्छुभाशुभमुक्तं तत्सकलं, सूतिकालेऽपि = जन्मकाले, अपि-शब्दात्प्रश्नकाले च युक्त्या = विवेकपूर्वकं चिन्त्यमिति ॥ ४४ ॥ गर्भाधानके समय चन्द्रमा जिस राशिमें जिसके द्वादशांशमें हो उतनी ही संख्या वाली राशिमें द्वादशांशवाली राशिके आगे दशवें मासमें चन्द्रमाके होनेपर जन्म कहे । जैसे किसीका गर्भाधानकालिक चन्द्रमा सिंह राशिमें वृषके द्वादशांशमें है, सिंहसे वृष १० वां है, इसलिये वृषसे १० वीं कुम्भराशिमें चन्द्रमा जब १० वें मासमें होगा तो जन्म होगा । दिन तथा रात्रि-संज्ञक निषेकलग्नका नवांश जितना बीता हो उसके अनु- पातसे प्राप्त दिन, रात्रिके बीतने पर जन्म कहना चाहिये । संस्कृत टीकामें उदाहरणसे स्पष्ट समझें । (सु० शा० कार ) ॥ ४३ ॥ आधानलग्नमें यदि शनिका नवांश हो और शनि सप्तम स्थानमें बैठा हो तो तीन वर्षमें प्रसव होता है । यदि चन्द्रमा का नवांश आधानके लग्नमें हो और चन्द्रमा सप्तम स्थानमें बैठा हो तो बारहवें वर्षमें प्रसव होगा । इस निषेकप्रकरणमें हीनाधिक अङ्ग और पित्रादिकके कष्टके योग कहे हैं, वे जन्म तथा प्रश्नमें भी युक्तिसे विचार करके कहे ॥ ४४ ॥ ३ वर्षे प्रसवयोगः । १२ अब्दे प्रसवयोगः ।

३ वर्षे प्रसवयोगः१२ अब्दे प्रसवयोगः
लग्न (१): ल, श२पं<br>सप्तम (७): श.लग्न (१): ल श२ं<br>सप्तम (७): च.

अथ संस्कारविहीनपुत्रजन्मज्ञापका योगाः । पितृकर्मेश्वरौ दुःस्थौ देहेशे बलसंयुते । विना सीमन्तकर्मादि जातः पुत्रो न संशयः ॥ लाभे पापे पापगृहे न सीमन्तयुतो भवेत् ॥ ४५½ ॥ ग्रन्थकर्त्रा 'पितृ' इति पञ्चमभावस्य संज्ञा कृता 'धीदेवराजपितृनन्दनपञ्चकानि' ( १ अ०, ५० श्लो० ) इति । परञ्च सर्वार्थचिन्तामणौ— “दुःस्थानगौ कर्मशुभाधिनाथौ बली विलग्नाधिपतिस्तदानीम् । सीमन्तकर्मादि विनैव जातो भवेन्नरः प्राथमिकोऽपि तत्र । लाभे सपापे त्वथ तद्गृहे वा जातो नरः प्राथमिकोऽपि तत्र” ॥ इत्यवलोक्यते । तेन 'पितृकर्मेश्वरौ' इत्यत्र धर्मकर्मेश्वराविति बोध्यम् । तथा सति जन्मकाले नवमेशदशमेशौ दुःस्थौ = षडष्टव्ययगतौ । शेषं स्पष्टमेवेति ॥ ४५½ ॥ जन्मकालमें नवमेश और दशमेश दुष्ट स्थानमें हों, लग्नेश बली हो तो सीमन्त आदि कर्मके बिना ही पुत्र उत्पन्न हुआ कहे । एकादश स्थानमें पापग्रह हो या एकादश पापगृह हो तो उस बालकको सीमन्त संस्कारसे हीन समझे ॥ ४५½ ॥ अथ पितुरसन्निधौ जन्मयोगाः । पितुर्जातः परोक्षस्य लग्नमिन्दावपश्यति । विदेशस्थस्य चरभे मध्याह्नद्वे दिवाकरे ॥ ४६ ॥

७८ सटीकजातकपारिजाते- उदयस्थेऽथवा मन्दे कुजे वाऽस्तं समागते । स्थिते वाऽन्तः क्षपानाथे शशाङ्कसुतशुक्रयोः ॥ ४७ ॥ चन्द्रो लग्नं न पश्यति तदा पितुः परोक्षे जन्म वाच्यम् । सूर्ये मध्याद्दशमभावाद्अदृष्टे= रहिते सति ( एकादशे नवमे वा ) चरस्थे = चरराशौ विद्यमाने जन्मकाले जातकस्य पिता विदेशगतो भवति । तत्रापि चन्द्रे लग्नम्पश्यतीति वक्तव्यम् । तथोक्तं ग्रन्थान्तरे- चरराशिगते भानौ नवमाष्टमसंस्थिते । शिशोः पिता विदेशस्थो लग्नं चन्द्रेण नैक्षितम् ॥ इति ॥ ४६ ॥ अथवा मन्दे = शनावुदये = लग्ने विद्यमाने, अथवा कुजे ऽस्तं = सप्तमभावं समागते, अथवा क्षपानाथे = चन्द्रे शशाङ्कसुतशुक्रयोर्बुधशुक्रयोरन्तर्मध्यङ्गते ( चन्द्रादेको द्वितीयेऽपरो द्वादशे विद्यमानस्तदा ) पितुः परोक्षे जन्म वाच्यमिति । स्वल्पजातकेऽप्युक्तम्- "चन्द्रे लग्नम्पश्यति मध्ये वा सौम्यशुक्रयोश्चन्द्रे । जन्म परोक्षस्य पितुः यमोदये वा कुजे वास्ते" इति ॥ ४७ ॥ यदि जन्मकुण्डलीमें चन्द्रमा लग्नको न देखे तो उस बालकका पिता उस समय परो- क्षमें था । सूर्य चरराशिमें तथा ८।९।११।१२ स्थानोंमें से किसी स्थानमें हो तो पिताको विदेशमें जाने । यदि चन्द्रमा लग्नको न देखता हो और सूर्य स्थिरराशिमें तथा ८।९।११।१२ स्थानोंमें से किसीमें हो तो पिताको उसी देशमें परोक्षमें जाने । चन्द्रमा लग्नको न देखता हो और सूर्य द्विस्वभाव राशिमें तथा ८।९।११।१२ स्थानोंमेंसे किसी स्थानमें स्थित हो तो स्वदेश परदेशके मध्य में पिताको जाने ॥ ४६ ॥ अथवा शनि लग्नमें हो तो पिताको परोक्षमें जाने, वा मङ्गल सप्तममें हो तो पिता को परोक्षमें जाने, वा बुध और शुक्रके मध्यमें चन्द्रमा ( चन्द्रमासे एक दूसरे, एक १२ वें ) हो तो पिताके परोक्षमें जन्म जाने ॥ ४७ ॥ पितुरौरसः क्षेत्रजो वेति ज्ञापिका द्युचरस्थितिः । लग्ने वा यदि शीतांशौ शुभखेचरराशिगे । औरसोऽयं भवेज्जातो गुरुवर्गसमन्विते ॥ ४८ ॥ जीवो न भौमसंदृष्टः स्ववर्गे चार्कचन्द्रमाः । क्षेत्रजोऽयं भवेज्जातः ससौम्यो वा बलान्वितः ॥ ४६ ॥ मन्दवर्गगते चन्द्रे मन्दयुक्ते तु पञ्चमे ॥ भानुभार्गवसंदृष्टे पुत्रः पौनर्भवो भवेत् ॥ ५० ॥ लग्ने वा चन्द्रे शुभग्रहाणां राशौ विद्यमाने तत्र गुरोः वर्गों (क्षेत्रादिकः) यदि भवेत्तदा जातकोऽयमौरसः = स्वस्य पितुरिति वाच्यम् । अथ गुरुभौमेनानवलोक्यमानः, सूर्येण सह चन्द्रमाः स्ववर्गे विद्यमानो वा बुधयुक्तो बली च भवेत् तदा जातकोऽयं क्षेत्रजः = स्वमात्रा परपुरुषेण चोत्पादितो भवतीति वाच्यम् । अथ चन्द्रे मन्दवर्गगते, तु पुनः पञ्चमे भावे शनियुक्ते विद्यमाने, उभयत्र भानुभार्गवाभ्यां सन्दृष्टे जातकः पौनर्भवः पुत्रः भवेत् । पुनर्भू- वोत्पादितः पौनर्भवः। तत्र पुनर्भूरेकदा परिणीता स्त्री पुनरन्यपुरुषपरिणीतेति कथ्यते ॥४८-५०॥ जन्मकालमें लग्न या चन्द्रमा शुभग्रहकी राशिका हो और गुरुके वर्गसे युक्त हो तो यह जातक औरस है ऐसा जाने ॥ ४८ ॥ बृहस्पति मङ्गलसे न देखा हो, बलवान् सूर्य और चन्द्रमा अपने वर्गमें हों और बुधके साथ हों तो जन्मलेनेवाला क्षेत्रज ( अपनी माता तथा पर पुरुषसे उत्पन्न ) होता है ॥४९॥

वियोनिजन्माध्यायः ॥३॥ ७६

शनिके वर्गमें चन्द्रमा हो, शनिसे युक्त पञ्चममें हो सूर्य और शुक्रसे दृष्ट हो तो यह जातक पौनर्भव है सो जानना ॥ ५० ॥ अथ अनूढापत्यत्वसाधको ग्रहयोगः । व्यये भास्करसंदृष्टे वर्गे भास्करचन्द्रयोः । चन्द्रसूर्ययुते वाऽपि कानीनोऽयं भवेन्नरः ॥ ५१ ॥ इदानीं कन्यकाजात उच्यते । स्पष्टार्थः श्लोकः । कानीनः कुमारिकायामुत्पन्नः । “कानीनः कन्यकाजातः” इत्यमरोक्तेः ॥ ५१ ॥ बारहवां भाव सूर्यसे देखा जाता हो, या सूर्य और चन्द्रमाके वर्गमें क्रमसे चन्द्र और सूर्य युक्त हों तो जन्म लेनेवाला कानीन याने बिना ब्याही लड़की (कुमारी) का पुत्र होता है ॥ ५१ ॥ अथ दत्तकपुत्रत्वसाधको योगः । चन्द्रदृष्टियुतो मान्दिर्भानुपुत्रसमन्वितः । तद्दृष्टणयुतो वाऽपि दत्तपुत्रो भवेन्नरः ॥ शन्यङ्गारकसंयुक्ते सप्तमे वाऽथ पञ्चमे । अन्यैरवीक्षिते खेटैः कृत्रिमं तु विनिर्दिशेत्। इदानीं दत्तकपुत्रयोगमाह । मान्दिर्गुलिकश्चन्द्रेणावलोकितः, शनियुक्तः, शनिनावलो- कितो वा भवेत्तदा जायमानो नरो दत्तपुत्रो भवेदर्थादसौ कस्यचिद्दत्तको भविष्यतीति ज्ञेयम् । अथ कृत्रिममाह । जन्मकाले शनिभौमौ सप्तमे वा पञ्चमे भावे भवेतां तत्रान्यग्रहाणां दृष्टेरभावश्चेत्तदा जातकं कृत्रिमं पुत्रं विनिर्दिशेत् । असौ जातकः कारणवशात्कस्यचित्पुत्रत्वं भजत इत्यर्थः ॥ ५२-५३ ॥ चन्द्रमा गुलिकको देखता हो, गुलिक शनिसे युक्त हो अथवा शनिसे देखा जाता हो तो जन्म लेनेवाला किसीका दत्तक पुत्र होता है ॥ ५२ ॥ शनि और मङ्गल सातवें अथवा पांचवें भावमें हों उसमें अन्य ग्रहोंकी दृष्टि यदि न हो तो जातकको कृत्रिम पुत्र कहना, याने वह किसी कारणवश (पालन, पोषण, मा लालचसे) किसीका पुत्र बन जायेगा । (सु. शा कार) ॥ ५३ ॥ अथ जारजत्वसाधका योगाः । परस्परक्षेत्रगतौ तु होरारसातलेशौ यदि जन्मलग्नात् । लग्नेश्वरो वा हिबुकेश्वरो वा ध्वजाहियुक्तो जननं परेण ॥ ५४ ॥ लग्नं शशाङ्कं सुरराजमन्त्री न वीक्षते नैकगृहस्थितौ वा । न जीववर्गेण युतौ तदानीं जातं वदेदन्यसमागमेन ॥ ५५ ॥ स्वातीद्वितीया रविवारयुक्ता सप्तमी सोमजरेवती च । सद्द्वादशीभानुसुतश्रविष्ठा चैतेषु जातः परतो वदन्ति ॥ ५६ ॥ भद्राख्यतिथियुक्तेषु त्रिपादक्षर्क्षान्वितेषु च । मन्दार्कभौमवारेषु जातमन्योद्भवं विदुः ॥ ५७ ॥ न लग्नमिन्दुं च गुरुर्निरीक्षते न वा शशाङ्कं रविणा समागतम् । सपापकोऽर्केण युतोऽथवा शशी परेण जातं प्रवदन्ति निश्चयात् ॥ ५८ ॥ गुरुक्षेत्रगते चन्द्रे तद्युक्ते चान्यराशिगे । तद्द्रेष्काणे तदंशे वा न परैर्जात इष्यते ॥ ५९ ॥ इदानीं जारजयोगानाह । जन्मनि लग्नेशश्चतुर्थेशगृहे, चतुर्थेशो लग्नेशगृहे न भवेत् (ताराग्रहाणां द्विराशिपतित्वादित्थमुक्तमित्यनुक्तमपि ज्ञेयम्) अथवा, लग्नेशहिबुकेशयो- रन्यतरो यत्र कुत्रापि राहुणा केतुना वा युक्तश्चेत्तदा जातकस्य परेणान्यपुरुषेण जननं 7 वाच्यम्, इति योगत्रयम् ॥ ५४ ॥

८० सटीकजातकपारिजाते- अथ गुरुः लग्नं चन्द्रं च न वीक्षते, वा एकराशिगतौ लग्नचन्द्रौ न वीक्षते गुरुस्तथा लग्नचन्द्रौ गुरुवर्गेण युतावपि न भवेतां तदानीं जातकं परपुरुषेणोत्पादितं ब्रूयादिति योगत्रयम् । रविवार-द्वितीयातिथि-स्वातीनक्षत्राणां योगे, वा बुधवार-सप्तमीतिथि-रेवतीनक्षत्राणां योगे, वा शनिवार-द्वादशीतिथि-धनिष्ठानक्षत्राणां योगे जातो बालः परजातो भवतीति विज्ञा वदन्ति । तथोक्तं च ग्रन्थान्तरे— "स्वातीद्वितीयारविंवारयोगे सोमात्मजे सप्तमिरेवतीषु । स्याद्द्वादशीवासवमन्दवारे जारेण जातं प्रवदन्ति बालम्" । इति योगत्रयम् ॥५५-५६॥ शनिसूर्यमङ्गलवारेषु भद्रातिथयः ( २।७।१२ ) त्रिपादक्षाणि ( पुनर्वसु-विशाखा- पूर्वभाद्रपदाः ) च यदि भवेयुस्तदानीं जातः परजात इति योगत्रयम् ॥ ५७ ॥ जन्मलग्नं, चन्द्रं, वा सूर्यसहितं चन्द्रं बृहस्पतिर्यदि न पश्यति, अथवा चन्द्रः केन- चित्पापग्रहेण सूर्येण च युक्तो भवति तदा जातकं परजातकं ब्रूयादिति योगत्रयम् ॥ ५८ ॥ अथात्र परजातयोगे चन्द्रो यदि गुरुराशि-( ९।१२ ) गतो वाऽन्यराशौ गुरुयुक्तो वा गुरोर्द्रेष्काणे नवांशे वा भवेत्तदा न परैरन्यैर्जात इष्यते इति परजातयोगपरिहारः ॥५९॥ परजातयोगः परजातपरिहारः ।

┌───────┬───────┬───────┬───────┐      ┌───────┬───────┬───────┬───────┐
│       │       │       │       │      │       │       │       │       │
│  ४ वृ. │   ३ ल. │   २   │   १   │      │  ४ वृ. │   ३ ल. │  २ रा. │   १   │
│       │       │       │       │      │       │       │       │       │
├───────┼───────┴───────┼───────┤      ├───────┼───────┴───────┼───────┤
│  ५ सू. │               │       │      │       │               │       │
│  चं. मं.│               │  १२   │      │   ५   │               │  १२   │
│       │               │       │      │       │               │       │
├───────┤       ९       ├───────┤      ├───────┤       ९       ├───────┤
│       │               │       │      │       │  सू. श. चं. मं │       │
│   ६   │               │  ११   │      │   ६   │               │  ११   │
│       │               │       │      │       │               │       │
├───────┼───────┬───────┼───────┤      ├───────┼───────┬───────┼───────┤
│       │       │       │       │      │       │       │       │       │
│ ७ बु.रा.│   ८   │       │  १०   │      │   ७   │ ८ बु. के.│       │  १०   │
│       │       │       │       │      │       │       │       │       │
└───────┴───────┴───────┴───────┘      └───────┴───────┴───────┴───────┘

जन्मलग्नसे १।४ भावोंके स्वामी परस्पर याने लग्नेश चतुर्थेशके क्षेत्रमें और चतुर्थेश लग्नेशके क्षेत्रमें हों, अथवा लग्नेश या चतुर्थेश राहु या केतुसे युक्त हो, तो जातकको दूसरे (परपुरुष) से जन्मा हुआ जाने ॥ ५४ ॥ बृहस्पति, लग्न तथा चन्द्रमाको न देखता हो, वा लग्न तथा चन्द्रमा एक घरमें न हों, बृहस्पतिके वर्गमें भी न हों, तब दूसरे पुरुषके समागमसे जन्म कहे ॥ ५५ ॥ द्वितीया तिथि स्वाती नक्षत्र और रविवारसे युक्त हो, सप्तमी बुधवार रेवती नक्षत्रसे युक्त हो और द्वादशी रविवार धनिष्ठा नक्षत्रसे युक्त हो तो इन योगोंमें जायमान जातकको अन्यके वीर्यसे उत्पन्न जाने ॥ ५६ ॥ शनि, रवि और मंगल दिनोंमें भद्रा तिथि ( २।७।१२ ) और ३ चरणवाले (पुनर्वसु, विशाखा और पूर्वभाद्रपद) नक्षत्रोंके योगमें जन्म लेनेवाला परजात कहा गया है ॥५७॥ जन्मलग्न और चन्द्रमाको बृहस्पति न देखता हो तो बालको जारोत्पन्न जाने । यदि गुरुके नवांशका लग्न हो तो उसे जारपुत्र न जाने । सूर्य और चन्द्रमा एक राशिपर हों, उन्हें बृहस्पति न देखता हो तो जारपुत्र कहे । एक राशिमें सूर्य और चन्द्रमा होकर शनि या मंगलसे युत हो तो भी जारपुत्र कहे ॥ ५८ ॥ चन्द्रमा बृहस्पतिकी राशिमें हो, अथवा बृहस्पतिके साथ किसी दूसरी राशिमें हो, अथवा चन्द्रमा बृहस्पतिके द्रेष्काण या नवांशमें हो तो परजात योग होते हुये भी वह पर- जात नहीं होता। स्पष्टताके लिये संस्कृत टीका और चक्र देखिये । (सु० शा० कार) ॥ ५९ ॥ :

वियोनिजन्माध्यायः ॥ ३ ॥ ८१ अथ जन्मनि पितुर्बद्धत्वादि । क्रूरर्क्षगतावशोभनौ सूर्याद्द्यूननवात्मजस्थितौ । बद्धस्तु पिता विदेशगः स्वे वा राशिवशात्तथा पथि ॥ ६० ॥ इदानीं पितुर्बद्धयोगमाह । अशोभनौ= पथि बद्धयोगः । द्वौ पापग्रहौ (शनिभौमौ) पापग्रहराशिगतौ सूर्यात्सप्तम-नवम-पञ्चमभावानामन्यतमगतौ च भवेतां तदा जातकस्य पिता राशिविशाद् विदेशगो वा स्वदेशेऽथवा पथि = माग बद्धो (कारागारादौ) भवति । इदमुक्तं भवति । सूर्ये चरराशौ विद्यमाने विदेशे, स्थिरराशौ स्वदेशे, द्विस्वभावे च पथि=मार्गे बद्धो भवतीति ॥ ६० ॥

+-----------------------------+
|    \   ३   /     \ श. १ /   |
|  ४  \     /   २   \    / १२ |
|      \   /         \  /     |
|-------X-------------X-------|
|       |             |       |
|       |   मं. ५     |  ११   |
|       |             |       |
|-------X-------------X-------|
|  ६   / \     ८     / \  १०  |
|     /   \         /   \     |
|    /  ७  \       / ९ सू.\   |
+-----------------------------+

पापग्रहकी राशि ( १। ५ । ८ । १० । ११ ) में दो पापग्रह हों और सूर्यसे सप्तम नवम या पंचम भाव में हों तो जन्मके समय बालकके पिताको बन्धनमें जाने । यदि सूर्य चर- राशिमें हो तो परदेशमें पिता बँधा है । स्थिर राशिमें हो तो स्वदेशमें, द्विस्वभाव राशिमें हो तो मार्गमें बँधा है, ऐसा कहे ॥ ६० ॥ अथ जन्मदेशाः । पूर्णे शशिनि स्वराशिगे सौम्ये लग्नगते शुभे सुखे । लग्ने जलजेऽस्तगेऽपि वा चन्द्रे पोतगता प्रसूयते ॥ ६१ ॥ आप्योदयमाप्यगः शशी सम्पूर्णः समवेक्षतेऽथवा । मेषूरणबन्धुलग्नगः स्यात् सूतिः सलिले न संशयः ॥ ६२ ॥ उदयोडुपयोर्व्ययस्थिते गुप्त्यां पापनिरीक्षिते यमे । अलिकर्कियुते विलग्नगे सौरे शीतकरेक्षितेऽवटे ॥ ६३ ॥ मन्देऽब्जगते विलग्नगे बुधसूर्येन्दुनिरीक्षिते क्रमात् । क्रीडाभवने सुरालये जननं* चोखरभूमिषूदिशेत् ॥ ६४ ॥ खलभगं प्रेक्ष्य कुजः श्मशाने रम्ये सितेन्दू गुरुरग्निहोत्रे । रविर्नरेन्द्रामरगोकुलेषु शिल्पालये ज्ञः प्रसवं करोति ॥ ६५ ॥ राश्यंशसमानगोचरे मार्गे जन्म चरे स्थिरे गृहे । स्वक्षांशगते स्वमन्दिरे बलयोगात्फलमशकर्त्तयोः ॥ ६६ ॥ इदानीं जातकस्य जन्मप्रदेशज्ञानमुच्यते । पूर्णश्चन्द्रः कर्कटस्थः, सौम्यः=बुधो लग्नगतः, शुभः=बृहस्पतिरेव चतुर्थगतः ( शुभे शुक्रस्यापि ग्रहणे चतुर्थे भवने सूर्याज्ज्ञशुक्रौ भवतः कथमित्यापत्तिः स्यात् । यतः शुक्रबुधौ सूर्यादग्रे पृष्ठे च राशिचतुष्काभ्यन्तर एव सदा अवत एव नियमः ) स्यात्तदा अथवा जलजराशौ लग्ने तस्मात्सप्तमे भावे चन्द्रः पूर्णोऽपूर्णो वा भवेत्तदा पोते ( नौकायाम् ) प्रसवो भवतीति ज्ञेयम् ( योगद्वयम् ) ॥ ६१ ॥ जलचरराशिगतश्चन्द्रो जलचरं लग्नञ्च भवति, अथवा पूर्णचन्द्रो जलचरलग्नं पश्यति, अथवा जलचरलग्नात् चन्द्रः प्रथमे, चतुर्थे, दशमे वा भवेत्तदा सलिले = जलसन्निधौ सूति- र्निश्चयेन वाच्येति योगत्रयम् ॥ ६२ ॥ यमे = शनौ लग्नचन्द्राभ्यामेकत्र स्थिताभ्यां द्वादशे भावे वर्त्तमाने तस्मिन् पापग्रहेणा- * 'सोखरभूमिषु च प्रसूयते' इति पाठान्तरम् ।

८२ सटीकजातकपारिजाते- वलोकिते, गुप्त्यां = कारागारे प्रसवो वाच्यः । यदि लग्ने कर्को वृश्चिको वा राशिर्भवति तत्र शनौ विद्यमाने चन्द्रदृष्टे च, अवटे = कुपथे (गर्त्ते ) प्रसवो वाच्य इति ॥ ६३ ॥ जलचरराशिलग्ने वर्त्तमानः शनिबुधेनावलोकितश्चेत्तदा क्रीडागृहे, सूर्येणावलोकित- स्तदा देवमन्दिरे, चन्द्रेणावलोकितस्तदोषरभूमौ प्रसवो भवतीति ॥ ६४ ॥ नृलग्नगं = पुरुषराशिलग्नगतं मन्दं (शनिं) कुजः = मङ्गलः प्रेक्ष्य ( विलोक्येति सर्व- त्रागुवर्त्तते ) श्मशानभूमौ, सितेन्दू = शुक्रचन्द्रौ रम्ये = रमणीयभूमौ, गुरुरग्निहोत्रे = हवनागारे, रविनंरेन्द्रामरगोकुलेषु = राजगृह देवालय गोष्ठे वा, ज्ञः = बुधः शिल्पालये = चित्रपुस्तकादिरचनागारे प्रसवं = जन्म करोति ॥ ६५ ॥ एतेषां योगानामभावे प्रसवदेशज्ञाने योगान्तरमाह-राश्यंशसमानगोचरे मार्गे चरे स्थिरे च गृहे जन्म वाच्यम् । एतदुक्तं भवति । यदि चरो वा स्थिरो राशिर्लग्नं भवति, तथा लग्ने नवांशोऽपि चरो वा स्थिरो भवति तदा तस्य राशेर्नवांशस्य वा यो गोचरः = सञ्चारमार्गस्तस्मिन्प्रदेशे जन्म वक्तव्यम् । अथ च सर्वेषां राशीनां लग्ने स्वक्षां- शगते = निजनवांशप्राप्तौ, स्वमन्दिरे = आत्मभवने जन्म वाच्यम् । अत्र यदुक्तं राश्यंश- समानगोचरे तत्किं लग्नराशिगोचर उत नवांशराशिगोचर इति सन्देहेन आह-'बलयोगात्फ- लमंशकार्क्षयोः' । लग्नराशिनवांशराश्योर्बलीयसोगोचरप्रदेशे जन्म वाच्यमिति ॥ ६६ ॥ पूर्ण चन्द्रमा कर्क राशिमें, बुध लग्नमें और बृहस्पति सुखभावमें हों तो जातकको नाव- पर उत्पन्न जाने । वा लग्न जलचर राशिका हो और चन्द्रमा सप्तम भावमें हो तो भी नावपर प्रसव जाने ॥ ६१ ॥ जन्मलग्नमें जलचर राशि और चन्द्रमा भी जलचर राशिका हो तो जलमें प्रसव जाने । लग्नको पूर्ण चन्द्रमा देखता हो तो भी जलमें प्रसव जाने । जलचर लग्नसे चन्द्रमा दशम वा चतुर्थ या प्रथममें हो तो भी वही फल जाने ॥ ६२ ॥ जन्मलग्न और चन्द्रमासे शनि १२ वें हो और उसको पापग्रह देखता हो तो कारागार (जेल) में जन्म जाने । वृश्चिक या कर्क राशिका लग्न हो, उसमें शनि हो और उसपर चन्द्रमाकी दृष्टि हो तो गढेमें जन्म जाने ॥ ६३ ॥ जलचर राशिका शनि लग्नमें हो, उसको बुध देखता हो तो क्रीड़ाभवन (रतिगृह) में जन्म जाने । सूर्य देखता हो तो देवमन्दिरमें जन्म जाने । इसी प्रकार शनिको चन्द्रमा देखे तो ऊसर भूमिमें जन्म जाने ॥ ६४ ॥ जन्मलग्न पुरुषराशि हो और उसमें शनिको मङ्गल देखता हो तो श्मशानमें जन्म जाने । शुक्र और चन्द्रमा देखें तो रमणीय घरमें जन्म, गुरु देखे तो अग्निहोत्रके घरमें, अथवा रसोईके घरमें जन्म, सूर्य देखता हो तो राजा अथवा देवताके घरमें वा गोशालामें जन्म, और बुध देखता हो तो शिल्पके घरमें जन्म जाने ॥ ६५ ॥ पूर्वमें जो प्रसव देशके ज्ञान कहे गये हैं, उनके अभावमें योगान्तर कहते हैं-चर और स्थिर राशिके लग्नमें लग्नकी राशि और नवांशकी राशिके सदृश भूमिमें जन्म कहना चाहिये (जिस राशिकी जो भूमि कही गयी है, उसी भूमिमें) । सभी राशिके लग्नमें यदि अपना नवांश विद्यमान हो तो अपने घरमें जन्म कहना । यहां राशिकी समान भूमि या नवांशकी भूमि कहनी चाहिये ? इस सन्देहमें उत्तर यह है कि राशि या नवांशमें जो बली हो उसी- की भूमि कहनी चाहिये । (सु० शा० कार) ॥ ६६ ॥ अथ मात्रा त्यक्तस्य दीर्घायुर्बुद्धम् । आरार्कजयस्त्रिकोणे चन्द्रेऽस्ते च विसृज्यतेऽम्बया । दृष्टेऽमरराजमन्त्रिणा दीर्घायुः सुखभाक् च स स्मृतः ॥ ६७ ॥ इदानीं मात्रा त्यक्तस्य योगं तस्य दीर्घायुर्बुद्धवाह । चन्द्रे मंगलशन्योरेकत्रस्थयो-

' or 'र्भवति'? Wait, look at: यद्वद्राशि (yad-vad-ra-shi) Then: Look at the space! Is there a space? "यद्वद्राशिर्भवति हरिजं गर्भमोक्षस्तु तद्वत्" Wait, look at the glyphs: Is that 'र्भवति'? Wait, could it be: 'यद्वद्राशिर्भवति'? Wait, look at: शि has 'ि'. Then a letter that looks like: 'र्भा'? No, it has:

  • a top bar
  • a repha: wait, no, the curve goes to the left! Wait, that curve going to the left is an 'इ' (i) matra! Wait, whose 'i' matra? The letter has an 'i' matra! What letter has the 'i' matra? The letter is 'त्र'! Wait! If it's 'त्रि', then the curve goes to the left over 'त्र'. Then what is after 'त्रि'? 'ज' (ja)! Then 'ति' (ti)! Wait, why would it be 'त्रिजति'? Could it be 'त्रिव्रजति'? Wait, does 'हरिजं' have an anusvara? Yes, 'हरिजं'. Wait, could it be: "यद्वद्राशित्रितयमपि"? No, there is no 'प'. Wait, look at

८४ सटीकजातकपारिजाते- पि = राशौ शनेः ( १०।११ ) नवांशे विद्यमाने, वा हिबुके = लग्नाच्चतुर्थे, वा मन्ददृष्टे = यत्र कुत्रापि शनैश्चरेणावलोकिते, वा अब्जगे = कर्के मीने वा, ( मकरकुम्भयोः पूर्वमुक्तत्वात् ) वा तेन शनिना युक्ते चन्द्रे तमसि = अन्धकारे प्रसूतिकायाः शयनं वाच्यम् । परञ्चैतेषु योगेषु चन्द्रे रविणाऽवलोकिते प्रकाश एव । “इन्दुः सूर्येण दृष्टश्चेत्तेजस्येव तदादिशेत्” इति दर्शनात् । नीचसंस्थैः = त्रिप्रभृतिभिर्ग्रहैर्नीचगतैर्भूमौ = धरायां शयनं वाच्यम् । अथ गर्भमोक्षमाह—राशिः = प्रसवलग्नं, यद्वद्दरिजं व्रजति यथोदयं गच्छति तद्वत्त- यैव गर्भमोक्षः = प्रसवो भवति । यदि लग्नं पृष्ठोदयराशिस्तदा पृष्ठं दर्शयतोऽधोमुखस्य गर्भस्य मोक्षः । शीर्षोदये लग्ने उपरिकृतोदरस्योर्ध्वमुखस्य गर्भस्य मोक्षः । एवमुभयोदये पार्श्वदिग्गतस्य मोक्षो वाच्यः । अथ जननीक्लेशयोगः । पापैः = पापग्रहैः, चन्द्रयुक्तैः, लग्नात् सप्तमगतैश्चतुर्थ- गतैर्वा जनन्याः = मातुः प्रसवकाले क्लेशं = कष्टं विज्ञा आहुः । तथोक्तं च सारावल्याम्— “क्लेशो मातुः क्रूरैर्वन्ध्वस्तगतैः शशाङ्कयुक्तैर्वा” इति ॥ ७० ॥ चन्द्रमा शनिकी राशि ( १० । ११ ) या नवांशमें हो, अथवा लग्नसे ४ थे भावमें हो, वा किसी भी राशिमें शनिसे देखा जाता हो, वा जलचर ( ४ । १२ ) राशिमें हो, वा कहीं भी शनिके साथ हो तो अन्धेरेमें प्रसूतीका शयन कहना चाहिये। इन योगोंमें चन्द्रमापर सूर्यकी दृष्टि रहनेपर पहलेके कहे हुए योगका फल नहीं होता है अर्थात् सूतिकागृहमें दीप अवश्य जन्मके समय रहता है। तीनसे अधिक ग्रह नीच राशिमें हों तो भूमिमें जन्म कहे। शीर्षोदय लग्नमें जन्म हो तो प्रसव समयमें बालकका मुख ऊपर जाने ( उत्तान जन्मा हुआ )। पृष्ठोदय लग्न हो तो नीचे मुख करके जन्म जाने । मीन लग्नमें जन्म हो तो कर- वट जन्म जाने, क्योंकि यह उभयोदय राशि है। लग्नेश वा नवांशपति ग्रह वक्री हो तो उलटा प्रसव जाने अर्थात् योनिके बाहर पहले पैर निकला होगा। यदि जन्मके समय पाप- ग्रह चन्द्रमाके साथ, वा लग्नसे सप्तम वा चतुर्थमें हो तो माताको प्रसवके समय अधिक कष्ट हुआ होगा ॥ ७० ॥ अथ सूतीगृहे दीपज्ञानं द्वारज्ञानं च । स्नेहः शशाङ्कादुदयाच्च वर्ती दीपोऽर्कयुक्तर्क्षवशाच्चराद्यः । द्वारं च तद्वास्तुनि केन्द्रसंस्थैर्ज्ञेयं ग्रहैर्वीर्यसमन्वितैर्वा ॥ ७१ ॥ इदानीं सूतिकागारे दीपादिशानं गृहद्वारज्ञानञ्चाह । चन्द्राद्दीपे तैलं वाच्यमर्थाच्चन्द्रो राश्यादौ भवेत्तदा दीपपात्रं तैलपूर्ण, राश्यन्ते तैलशून्यं, मध्येऽर्द्धमात्रमिति । उदयाल्लग्ना- द्वर्ती वाच्य । राश्यादौ लग्ने तत्कालदत्ता, मध्येऽर्द्धदग्धा, राश्यन्ते सम्पूर्णदग्धा वर्त्तीति । सूर्य्यस्थितराशिवशाच्चराद्यो दीपो वाच्यः । सूर्ये चरराशौ दीपश्चलितः, स्थिरे दीप एकत्र स्थितः, द्विस्वभावे दीप एकस्थानादन्यत्रावधारितो वाच्यः । अथ सूतिकागृहे द्वारज्ञानम् । लग्नात्केन्द्र-( १।४।७।१० ) गतैर्ग्रहैर्वास्तुनि=सूति- कालये द्वारं वाच्यमर्थात्केन्द्रे यो ग्रहो भवति, तस्य या दिक्तन्मुखं प्रसवगृहं वाच्यम् । यदि केन्द्रेऽनेके ग्रहाः स्युस्तदा वीर्यसमन्वितैर्ग्रहैस्तेषां यो बलीयाँस्तद्दिगभिमुखमिति । केन्द्रे ग्रहाभावे लग्नराशिदिगभिमुखं द्वारं वाच्यमिति दिक् ॥ ७१ ॥ जन्मके समय चन्द्रमा राश्यादिमें हो तो दीपमें तेल भरा जाने । जिस प्रकार चन्द्रमाके अंश बीते हों उसी प्रकार दीपमें तेल जाने । राश्यन्तमें हो तो खाली दीप जाने। इसी प्रकार लग्नके आरम्भमें जन्म हो तो पूरी बत्ती, मध्य लग्नमें आधी जली बत्ती, अन्त्य लग्नमें थोडी बत्ती जाने । सूर्य चर राशिमें हो तो दीप चञ्चल समझे, स्थिरमें स्थिर, द्विस्वभावमें

: the second 'श' has an 'इ' matra, vertical stroke to its left. Now look at the word after 'चानेक': There is 'श'. To the left of 'श', is there a vertical stroke? WAIT! Look at 'क' in 'चानेक': After 'क', there is... WAIT! Is that an 'इ' matra? Look at 'क': it has 'े' on top. Then there is a vertical stroke! Wait, that vertical stroke has a hook at the top going right to 'श'! That's an 'इ' matra on 'श'! Wait, look at the bottom of 'श': does it have anything? No. Then after 'श': There is a conjunct. Wait, let's look at the meter (Shardulavikridita): _ _ _ U U _ U _ U U U _ _ _ U _ _ U _ काष्ठाढ्यं सुदृढं रवौ शशिसुते चानेकशुल्क्युद्भवम् । Let's check the meter: काष् (2) ठा (2) ढ्यं (2) सु (1) दृ (1) ढं (2) र (1) वौ (2) = 19 syllables? काष्ठाढ्यं (3) सुदृढं (3) रवौ (2) = 8 syllables. श (1) शि (1) सु (1) ते (2) चा (2)

  • ८६ सटीकजातकपारिजाते- मेष, कर्क, तुला, वृश्चिक, और कुम्भ इन राशियों में से कोई राशि लग्नमें हो वा इनके अंशमें से किसीका अंश हों तो वास्तुके पूर्व भागमें जन्म कहे । धनु, मीन, मिथुन और कन्या, इन राशिमें या इनके अंशमें लग्न हो तो उत्तरमें, वृष राशि हो तो पश्चिममें, सिंह या मकर राशि लग्नमें हो तो दक्षिण दिशामें प्रसव कहे ॥ ७३ ॥ अथ सूतीगृहे जन्मस्थानम् । प्राच्यादिगृहे क्रियादयो द्वौ द्वौ कोणगता द्विमूर्त्तयः । शय्यास्वपि वास्तुवद्वदेत् पादैः षट्त्रिनवान्त्यसंस्थितैः ॥ ७४ ॥ सूतिकागृहे पूर्वाद्यासु चतसृषु दिक्षु मेषादिक्रमेण द्वौ द्वौ राशी, तथा आग्नेयादिकोण चतुष्टयेषु मिथुनाद्या द्वन्द्वाः स्थाप्याः । अर्थात्जन्मनि यो राशिर्लग्नं तस्य या दिक्तस्या- मेव दिशि सूतिकागृहे जन्म वाच्यम् । एवमेव शय्यायामपि वाच्यम् । स्पष्टार्थं चक्रद्वयं विलोक्यम् । शय्यायां यत्र द्वन्द्वस्तत्र विनतत्वं यत्र पापस्तत्रोपघातो वाच्यः इति ॥ ७४ ॥ अत्र अङ्का राशयो ज्ञेयाः । अत्र अङ्का भावाः । मेष, वृष राशिका लग्न हो तो प्रसूती घरमें पूर्व, मिथुनसे अग्निकोण, कर्क, सिंहसे दक्षिण, कन्यासे नैर्ऋत्यकोण, तुला, वृश्चिकसे पश्चिम, धनुसे वायव्य, मकर, कुम्भसे उत्तर और मीनसे ईशान भागमें जन्म कहना चाहिये । इसी तरह शय्या (चारपाई) में भी विचारना । यहां विशेषता यह है कि शय्यामें भावोंका न्यास करना, याने लग्न और २ रा भाव सिरकी ओर, ३ रा भाव शिरहानेकी दक्षिण पावा, ४ । ५ भाव दाहिनी पाशी, ६ ठा भाव पौथानेकी दाहिनी पावा, ७ । ८ भाव पैरकी ओर, ९ वां पौथानेकी बाँयीं पावा, १० । ११ भाव बाँयीं पाशी और १२ वां भाव शिरहानेकी बाँयीं पावापर न्यास करे । इसका प्रयोजन यह है कि जिस भागमें द्विसभाव राशि हो, उस अङ्गमें टेढ़ापन और जिस भागमें पापग्रह हों उस अङ्गमें आघात कहना चाहिये । ( बृ शा० कार ) ॥ ७४ ॥ अथ उपसूतिकाज्ञानम् । लग्नचन्द्रान्तरगतैर्ग्रहैः स्युरुपसूतिकाः । बहिरन्तश्च चक्रार्द्धे दृश्यादृश्येऽन्यथा परे ॥ ७५ ॥ लग्नाच्चन्द्रपर्यन्तं यावन्तो ग्रहा भवेयुस्तावन्मिता उपसूतिकाः = प्रसवदर्शिकाः स्त्रियो भवन्ति । तत्र दृश्ये चक्रार्द्धे = सप्तमादिद्वादशभावाभ्यन्तरे यावन्तो ग्रहास्तावत्यः स्त्रियो