भारतकोश
संग्रह पर लौटें

काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

Kashyapa Samhita Hindi

महर्षि काश्यप / जीवक (टीकाकार: श्री सत्यपाल भिषगाचार्य) द्वारा

स्रोत: Kashyapa Samhita (Vriddha Jivakiya Tantra) with Vidyotini Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished942 पृष्ठ

उपोद्घातः १६१

परमद्यत्वे महेंजोदारोहरप्पादिप्रदेशभूगर्भानुसन्धानोपलब्धैस्तैस्तैर्विषयैः प्राचीनभारतीयपरिस्थितौ बहुश आलोकः प्रदीयते । भारते महेंजोदारोहरप्पादिसदृशाः पुरातनप्रदेशाः गङ्गातीरं यावद्बह्वशः सम्भाव्यन्ते । कालक्रमेण अनुसन्धानविवृद्धौ तत्र तत्र भूगर्भशय्यागताः पदार्थाः देशान्तरीयलेखादयश्च यथा यथा प्रकाशमापद्येरन्, यथा वा हरप्पामहेजोदारोभूगर्भोपलब्धाः पुरातनाक्षरलेखाः केनाप्यंशेनाद्य यावत्पर्यालोचकैः पठ्यमाना अप्यनिश्चीयमानाः समयेन निर्धारितार्थाः पूर्वविषयान् प्रकाशयेयुः, तथा तथा प्राचीनभारतीयं पुरावृत्तं तदालोकेन बहुशः स्फुटीभावं लभेत ॥

अत्रेदमकं वक्तव्यमपि विवेचकानां पुरः समुपस्थापनीयं प्रतिभाति—अद्यत्वे मुद्रायन्त्राणामितस्ततः प्रचारेण भारते देशान्तरेष्वपि प्रचलिता नवोपलब्धा अप्रकाशाश्च भारतीयग्रन्था बहुशः प्रकाशमुपयान्ति । येनैकस्यापि सहस्रशः प्रतीकान्याविर्भूय गृहे गृहे प्रसरन्तीति प्रचलितानामपि विशेषतो विकासः, अप्रकाशानामपि सर्वसाधारन्येन प्रकाशः, विनैवान्वेषणलेखनाद्यायासल्पेनैव व्ययेन लाभश्चेति स्वपूर्वतनेरदृष्टाश्रुता अपि बहुशो ग्रन्था अञ्जसा द्रष्टुं परिशीलितुमपि प्राप्यन्त इति महत् सन्तोषस्थानं दृश्यते । परं मुद्रणे समर्थतादृशा मसीदाढ्येऽपि यथासम्भवं दुर्बलेषु कायगतपत्रेषु प्रकाश्यमानाः दृढताडपत्रकायगतपत्रलिखिततौल्येन चिरमवस्थातुं न पारयन्ति । येन पूर्वमुद्रितानि पुस्तकानि उपशतैरपि वर्षेद्यत्वे विकृतवर्णानि शीर्णभावोन्मुखानि दृश्यन्ते । मुद्रितानां सौलभ्येन लेखनकलाया उत्तरोत्तरं ह्रास एव । पदच्छेदस्पष्टताशुद्ध्यादिभिर्मनो हरतां मुद्रितपुस्तकानां सौलभ्येन विद्यमानेष्वपि लिखितपुस्तकेषु न संरक्षणादरदृक् पतति । मुद्रितानां पुनर्मुद्रमध्ययनाध्यापनपरम्परामनुवृत्तानामेव सम्भवि, तदननुवृत्तानां न पुनर्मुद्रणमिष्यते । कति तादृशा ग्रन्था अद्यत्वे दुर्लभा दृश्यन्ते । मुद्रणदशा लेखनात्, सकृदुपजातमुद्रणदशा पुनर्मुद्रणाच्च उभयतो वञ्चितास्ते प्राचीनग्रन्था उत्तमा अपि सन्तः पूर्वमुद्रितपुस्तकायुरवसाने एकद्वशतवर्षैः सर्वत एकदैवोच्छिद्येरन् । कालवशेन आनुश्रविका अन्येऽपि बहवः प्राचीना विषया नास्तिभावमुपेता एव, अवशिष्यमाणाः प्राचीनानां गौरवस्मारका ग्रन्था अपि हस्ताच्च्युता उत्तरकाले नाम्नाऽप्यविज्ञेया भवेयुरिति महत्यनर्थशङ्का । तमिमं भावि नमनर्थं पूर्वतः पर्यालोच्याविलोपनोयानां ग्रन्थानां कतिपया न्यपि प्रतीकानि सुदृढस्थायिपत्रेषु मुद्रकैः प्रकाशयितुं प्रवृत्तिर्विधेया । येन कतिपयान्यपि प्रतीकानि सुचिरमवस्थायनाल्पेन समयेन विलोपाय जायेरन् । पुस्तकालयेषु तादृशान्येव दृढप्रतीकानि बहुमूल्येनापि सङ्गृह्य रक्षणीयानि । नैतावदेव, कदाऽप्यविलोपोनीयानि पूर्वसर्वस्वरूपाणि संहिताब्राह्मणसूत्रभाष्यादीनिऽवध्ययनपरम्परायां प्रविष्टान्यप्रविष्टान्यपि बहुव्ययेनापि ताडपत्रेषु दृढतरकायगतादिपत्रेषु वोत्तममस्याविलेख्य पुस्तकालयेषु संरक्षितुं विद्योद्धारव्रतानां श्रीमतां शुभा दृष्टिः प्रसरेत् । येन दृढकायगतपत्रलिखितानि सप्ताष्टशतवर्षायूंषि, ताडपत्रलिखितानि सहस्राधिकवर्षायूंषि अद्यत्वे इवातः परमपि सुचिरमवतिष्ठेरन् । भूर्जपत्रीयं पिप्पलादशाखासंहितापुस्तकमेकमप्यवशिष्टं चिरेणाद्य तच्छाखोपलब्धयेऽभूदेव । चिरं विलीनमपि प्रमाणवार्तिकं ताडपत्रीयविन्यासकवचरक्षितं सत् सहस्रं वर्षाणि गुहायां निलीयाप्यद्यत्वे पुनरुज्जीवति । किं बहुना, इष्टकोत्कीर्णलेखाः शिलालेखाश्च भूगर्भात् प्रादुर्भूय नाम्नाऽपि विलुप्तानां त्रिसहस्रवर्षपूर्वतनानामपि सभ्यतां प्रकाशयन्ति । नैतावदेव, महेञ्जोदारो-हरप्पादिनिर्गता मुद्राविशेषाः पञ्चसहस्रवर्षेभ्योऽपि पूर्वतनीं सभ्यतां प्रकाश्य भारतस्य प्राचीनं मुखं समुज्ज्वलयन्ति । तावदाधिक्यं मा भवतु नाम, तथाऽपि ताडपत्रीयलेखाः सहस्राधिकवर्षाणि तु न विलुप्येरन्नेव । इदमेव काश्यपसंहितापुस्तकं ताडपत्रीयत्वेनैव सम्प्रति चिरेणात्मनः प्रकाशेनाविलोपनिदर्शनमजनिष्ट । चिरसंरक्षणसाधनमिदं धीमद्भ्यः श्रीमद्भ्योऽवश्यमेव रोचेतेत्याशास्यते । इत्यलं बहुना ॥

नेपालग्रन्थमालायाः प्रथमप्रकाशः

श्रीश्रीश्रीमन्नेपालमहाराजानां युद्धशमसेरजङ्गबहादुरराणानां नानाविधपदवीविभूषितानां विद्यानुरागं स्वदेशोपलब्धप्राचीनग्रन्थविशेषप्रकाशनाभिरुचिं च बहुशः समभिनन्द्य उपोद्घातोपन्याससमन्वितेयं काश्यपसंहिता नेपालग्रन्थमालायाः प्रथमस्तबकरूपेण प्रकाश्यते ॥

१६२काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

साहाय्य समादरः

एतस्मिन्नुपोद्घातलेखे प्राचामर्वाचीनां वा प्राच्यानां पाश्चात्यानां च येषां विपश्चितां ग्रन्था विचारविशेषाश्चोद्धृत्य निर्दिष्टाः सन्ति तेषां नितरामधमर्णोऽस्मि। कृतज्ञतया तदनुस्मरणमन्तरेण नान्यमृणनिर्यातनस्य पन्थानमवगच्छामि। एतद्ग्रन्थप्रकाशने संशोधने च श्रीयुताप्ततमविद्वद्वरवैद्ययादवजीत्रिकमजीमहाभागानां सपरिश्रमं साहाय्यं बहु मानयंस्तेभ्यो धन्यवादानुपहरामि। अस्मिन् उपोद्घातलेखेऽसाधारणसहयोगदायितया प्रूफसंशोधनेऽपि साहाय्यदानेन पण्डितवरसोमनाथशर्मणेऽपि शतशो धन्यवादाः। डाक्टरगोकुलचन्द्रमहाशयेन माष्टर-इन्द्रविहारीशरणेन च यदत्र आङ्ग्‍लग्रन्थगतकतिपयस्थलसूचनादानं व्यधायि, तदनयोरप्युपकृतिं न विस्मरामि॥

ईदृशे गहने विमर्शे न केवलमायुर्वेदीयग्रन्थानां संस्कृतग्रन्थान्तराणां च परिशीलनं पर्याप्तं भवति, अपि तु भारतीयानामिव ग्रीसमिश्रेरानादिदेशदेशान्तरीयेतिवृत्तानां परिज्ञानं, नानाभाषाविषयविज्ञानं, प्राच्यानां पाश्चात्यानां च विपश्चितां ग्रन्थाकाराः प्रकीर्णलेखरूपा ये यावन्तो विचाराः सन्ति तेषामनुसन्धानम्, ऊहापोहकौशलम्, अन्तरालोकोदयेन यथार्थवस्तुदृष्टिः, इतीदृशानि बहुशः साधनानि अग्रेगमयितुं पारयन्ति। ईदृशैः प्रदीपैरनुद्भासिते पथि सञ्चरितुं कृतसाहसस्यास्य जनस्य कतिपयाः पदन्यासाः कथमभिलक्षितस्थानस्य प्राप्तये भवेयुः। दुर्बलैरवयवैर्विषमे पथि सञ्चरणं साहसमिव प्रतिभासेत। परं ‘नभः पतन्त्यात्मसमं पतत्रिणः’ इति न्यायेन यावद्बुद्धिबलोदयमुचिते वर्त्मनि वाचां विनियोगं वाग्देव्याः परिचर्यां मन्यमानो विशेषतः अपरिशीलितवैद्यविद्योऽपि आयुर्वेदप्रकाशकान् प्राचीनमहर्षीननुध्यायन् केवलमेतन्मुद्रणावसरं यावत् यथावसरलाभमायुर्वेदीयग्रन्थानामस्याः संहितायाश्च साहित्यदृशा पर्यालोचने यत्किमपि मनसि प्रतिभातमुपन्यस्य, अनभ्यस्तमार्गसुलभासु भ्रान्तिषु क्षमामभ्यर्थयन्, विद्यानुरागिणां महनीयानां, विपश्चितां विनोदाय, वैद्यमहाशयानां प्रोत्साहनाय चेममुपोद्घातपुष्पाञ्जलिं करकमलेषु उपहरामि॥

नेपाल-काष्ठमण्डपराजधान्यां
वै. १९९४ श्रीधन्वन्तरिजयन्तीदिने

विदुषां विधेयः—
हेमराजशर्मा

परिशिष्टम्

ज्वरसमुच्चये काश्यपसंहितायाः श्लोकसंवाद

ज्वरसमुच्चयो नाम ज्वरविषयेऽनेकप्राचीनार्षमूलवचनानामेकत्र सङ्ग्रहरूपः प्राचीनॊ ग्रन्थः, यस्य मत्सङ्ग्रहालये ताडपत्रीयं पुस्तकद्वयमस्ति। तयोरेकं प्राचीनाक्षरलिखितमपूर्णं, यस्यान्ते लेखसमयः ४४ नेपालसंवत्सरो निर्दिष्टोऽस्ते। अपरं च पूर्णं नेवाराक्षरलेखितं लिप्यनुमानेन इतोऽष्टशतवर्षप्राचीनं सम्भाव्यते। पुस्तकलेखसमयोऽप्येवं प्राचीनः, तन्निबन्धनं कदा स्यात्। तत्र आश्विन-भारद्वाज-कश्यप-चरक-सुश्रुत-भेड-हारीत-भोज-जतूकर्ण-कपिलबलानां प्राचीनाचार्याणामेव ज्वरविषयकाः श्लोकास्तत्तन्नामनिर्देशेन सह सङ्गृहीताः सन्ति। अर्वाग्भवाचार्याणां वचनासङ्ग्रहोऽप्यस्य ग्रन्थस्य विशेषतः प्राचीनत्वमनुमापयति। अत्र ज्वरविषयकाणि बहूनि काश्यपवचनान्युद्धृतानि दृश्यन्ते, यान्यस्यां काश्यपसंहितायां बहुशः पूर्वभागे, कानिचित् खिलभागे दृश्यमानानि प्रायः सर्वाणि संवदन्ति। यानि नोपलभ्यन्ते, तान्यपि त्रुटितभागपातेन तथा भूतानि स्युः। क्वचन पाठभेदोऽपि दृश्यते, सोऽपि क्वचन मुद्रितैतत्पुस्तकपाठतः साधुः प्रतीयते। तद्गतान् पाठविशेषान् स्थूलाक्षरैः संसूच्य मुद्रितैतत्संहितापुस्तकपृष्ठाङ्कं पार्श्वे निर्दिश्य तदुद्धता एतत्संहितागताः श्लोकाः संवादायाधो निर्दिश्यन्ते—

<div align="right">मु.पृ. ४५-४६</div>

'पू¹र्वोद्भवनिमित्तेन योऽपरो जायते गदः। तमुपद्रवमित्याहुरतीसारो यथा ज्वरे॥
चिकित्सितं यथोत्पत्ति तेषामेके प्रचक्षते। उपद्रवाणामित्येके पूर्वं नेत्याह कश्यपः'॥
'घृतं गुग्गुलु बिल्वं च देवदारुक एव च। एष माहेश्वरो धूपः सर्पिर्युक्तो ज्वरापहः'॥
'शृणु भार्गव! तत्त्वार्थं सन्निपातविशेषणम्॥ जानते भिषजो नैवं बहवोऽकृतबुद्धयः॥
शीतोपचारात् सूतानां मैथुनाद्विषमाशनात्। प्रजागराद्दिवास्वप्नाच्चिन्तेर्ष्यालौल्यकर्शनात्॥
तथा दुःखप्रजातानां व्यभिचारात् पृथग्विधात्। शिशोर्दुष्टपयःपानात्तथा सङ्कीर्णभोजनात्॥
विरुद्धकर्मपानान्नसेविनां सततं नृणाम्। अभोजनादध्यशनाद्विषमाजीर्णभोजनात्॥
सहसा चान्नपानस्य परिवर्त्तादृतोस्तथा। विषोपहतवाय्वम्बुसेवनाङ्गदरदूषणात्॥
पर्वतोपत्यकानां च प्रावृट्काले विशेषतः। अवप्रयोगात् स्नेहानां पञ्चानां चैव कर्मणाम्॥
यथोक्तानां च हेतूनां मिश्रीभावाद्यथोच्छ्रिताः। त्रयो दोषाः प्रकुप्यन्ति क्षीणे चायुषि भार्गव!॥
ततो ज्वरादयो रोगाः पीडयन्ति भृशं नरम्। सर्वदोषविरोधाच्च दुश्शिक्षित्स्यो महागदः॥
यथाऽग्निवज्रपवनैर्न स्यादभिहतो द्रुमः। वातपित्तकफैस्तद्वत् क्रुद्धैर्देही न जीवति॥
विषाग्निशस्त्रैर्यौगपन्न जीवन्ति यथा हताः। सन्निपातार्र्दितास्तद्वन्न जीवन्ति तपस्विनः॥
इत्थं तदुपरिष्टाच्च यथा प्रज्वलितं गृहम्। न शक्यते परित्रातुं सन्निपातहत (स्तथा)॥
दिग्धबाणास्त्रयो व्याधाः परिवार्य यथा मृगम्। घ्नन्त्यमी (कुपिता) स्तद्वत्त्रयो दोषाः शरीरिणम्॥
सङ्गता नियतं यस्मात् पातयन्ति कलेवरम्। अन्ये च.... सन्निपाताद्यतो वा सन्निपातनात्॥
अकस्मादिन्द्रियोत्पत्तिरकस्मान्मूत्रदर्शनम्। अकस्माच्छीलविकृतिः सन्निपाताग्रलक्षणम्'॥
'तस्य ज्वरोऽङ्गमर्दस्तृट्तालुशोषप्रमीलकाः। अरुचिस्तन्द्रिविड्भेदश्वासकासश्रमभ्रमाः'॥


१. ज्वरसमुच्चये कश्यपश्लोकास्तत्र तत्र प्रकरणे खण्डश उद्धृताः सन्ति। यावन्तः श्लोकाः सहभावेन निर्दिष्टा दृश्यन्ते तावन्तः ‘ ’ इति सङ्केतेन निर्दिश्य, तेषां श्लोकसङ्ख्यानं तत्र पौर्वापर्यंऽप्यत्र मुद्रितपुस्तकानुसारेण पौर्वापर्यक्रमं प्रकल्प्य निर्दिष्टा इत्यवबोध्यम्॥

१६४ काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

‘अन्तर्दाहो बहिः शीतं तस्य तृष्णा च वर्धते। तुद्यते दक्षिणं पार्श्वमुरःशोषो गलग्रहः’ ।।
निष्ठीवति कफं सासृक्कच्छ्रकण्ठश्च दूष्यते। विड्भेदश्वासहिक्काश्च वर्धन्ते ......$^१$ ।।

काश्यपसंहिताया मूलताडपुस्तके १९२ तमपत्रलोपेन मुद्रितपुस्तके तत्स्थले (पृ. २१५) त्रुटितभागसंवादी विषयो मधुकोशव्याख्योद्धतभालुकिन्तन्त्रीयश्लोकेषु दृश्यत इति टिप्पणी प्रदत्ताऽऽसीत्। तस्यैव त्रुटितपत्रस्य सन्निपातप्रभेदविषयानुबन्धिनाः श्लोका ज्वरसमुच्चये कतिपये कश्यपनामोद्धृता दृश्यन्ते। तत्पूर्वोत्तरयोः १९१, १९३ पत्रयोर्वर्तमानाः श्लोका अप्यस्मिञ्ज्वरसमुच्चये संवदन्तीति तन्मध्यविन्यासोचितेषु विलुप्तश्लोकेषु केचन तत्र खण्डशः क्रमेण उपलब्धाः; तत्र मध्ये विलुप्तांशे पूरणीयाः श्लोका इमे—

‘तस्य शीतज्वरो निद्रा क्षुत्तृष्णा पार्श्वसंग्रहः। शिरोहृदयमन्यानां गौरवं पार्श्व (पीडनम्) ।।
उदरं दह्यते चास्य किञ्चिद्गुडगुडायते। सन्निपातः स विज्ञेयो मकरीति सुदारुणाः’ ।।
‘तस्य तृष्णाज्वरग्लानिपाश्र्वरुग्दृष्टिसंक्षयाः। पिण्डिकोद्वेष्टनं दाह ऊरुसादो बलक्षयः ।।
सरक्तं चास्य विण्मूत्रं शूलं निद्राविपर्ययः। वितुद्यते गुदश्चास्य बस्तिश्च परिकृष्यते ।।
आयम्यते भक्ष्यते च हिक्कति प्रलपत्यपि। मूर्च्छते स्फुरते रौति नाम्ना विस्फोटको मतः’ ।।
‘तस्य दाहज्वरो घोरो बहिरन्तश्च वर्धते। शीतं च सेवमानस्य प्रकुप्येते कफानिलौ ।।
ततश्चैव त्रयो दोषा यथास्वैः स्वैरुपद्रवैः। युगपद् घ्नन्ति कुपितास्त्रिविधा इव पन्नगाः ।।
असाध्यः सन्निपातोऽयं शीघ्रकारीति कीर्त्यते। न हि जीवत्यहोरात्रमनेनाऽऽविष्टविग्रहः’ ।।
‘तस्य शीतज्वरः स्वप्नो गौरवालस्यतन्द्रयः। दाहस्तृष्णा भ्रमो मूर्च्छा छर्दिरोचकहृद्द्रवाः।
ष्ठीवनं मुखमाधुर्यं श्रोत्रवाग्दृष्टिनिग्रहः। श्लेष्मणो निग्रहं चास्य यदा प्रकुरुते भिषक् ।।
तदाऽस्य पित्तं कुपितं कुर्यात् सोपद्रवं ज्वरम्। निगृहीते च पित्तेऽस्य भृशं वायुः प्रकुप्यति ।।
निराहारस्य बलवन्मेदो मज्जास्थि धावति। तस्यौषधं गभीरत्वाद् दृष्टं तद्वैव्यकारणम् ।।
नष्टाङ्गचेष्टो हतवागायामेन विनश्यति। अथ तुष्टा ... ऊर्जे वा त्रिरात्रं नातिवर्तते ।।
मेदोदुगः सन्निपातः ..... सोऽतिदारुणः’ । ‘अल्पशूलं कटि .... मध्यदाहो ज्वरः क्रमा (त्) ।।
भृशं कण्ठशिरोवक्रमन्याहृदयवाग्ग्रहः। प्रमीलकः कासश्वासहिक्काजीर्णाविसंज्ञताः ।।
प्रथमोत्पत्तिकत्वेन शोधयन्ति कदाचन। एतस्मिन् सन्निपाते तु कर्णमूले सुदारुणः ।।
शोथः सञ्जायते जन्तो ........ । ....... वदन्त्येनं सन्निपातं सुदारुणम् ।।
त्रिरात्रोपेक्षितस्यास्य व्यर्थमाहारभेषजम्’ ।।
‘अन्तर्दाहो वि .............। यत्नादाकर्षते श्लेष्मा हृदयं प्रतिभिद्यते ।।
इषुणेव हतं पार्श्वं तुद्यते क्षुधतेऽपि च। प्रमीलकश्वासहिक्का वर्धन्ते च दिने दिने ।।
........ (कण्ठः शू) कैरिवावृतः। स्वजनं नाभिजानाति कूजत्यपि कपोतवत् ।।
....... वच्छ्लेष्मणा पूर्णः शुष्कवक्त्रौष्ठतालुकः। दृष्टिश्रोत्रगुदभ्रंशो .......... ।।
....... वाऽतिभजते ग्लानिं विपरीतानि चेच्छति। आयम्य बहुशः क्लेशात् सासृक् ष्ठीवति चाल्पशः ।।
एष कर्कोटको नाम सन्निपातः सुदारुणः’ ।। ‘विलापायामन ...... कम्पमूर्च्छारतिभ्रमाः।
एकपक्षाक्षिघातं वा ...... विशेषणम् ।। एष संमोहको नाम सन्निपातः सुदारुणः’ ।।

इत उत्तरं मुद्रितपुस्तके संवादिनोऽन्ये तत्रत्याः श्लोकाः-
‘सर्वस्रोतोभवं त्वस्य रक्तपित्तं प्रकुप्यति। विस्फोटैरग्निदग्धाभैश्चीयते च समन्ततः ।।


१. ज्वरसमुच्चयस्य प्राचीनजीर्णतया क्वचन विलुप्ताक्षरताया च तत्स्थानेऽत्र बिन्दुमालया निर्देशः क्रियते ।।

उपोद्घातः १६५

हृदयोदरमन्तश्च यकृत्प्लीहाऽथ ...... । पच्यते तु शरीरस्थ .... धः पूयमेति च ॥
शीर्णदन्तश्च मृत्युश्च तस्याप्येतद्विशेषणम्' । 'स्तब्धाङ्गः स्तब्धदृष्टिश्च स तु शेते हतो यथा ॥
विरिच्यतेऽतिमात्रं च पुरीषं बह्नन्श्रातः । सर्वेषां स्रोतसां पाकः ........' ॥
'शिरोरुग्वेपथुश्वासप्रलापच्छर्दिरोचकाः । हीनपित्ते मध्यकफे लिङ्गं वाताधिके मत'म् ॥
जृम्भाप्रजागरायामविप्रलापशिरोरुजः । मन्यास्तम्भेन मृत्युश्च तस्याप्येतद्विशेषणम्' ॥
'त्रिदण्डवत्समबलो यथा ..... स्त्रिपादवत । यानि ज्वरचिकित्सायां रूपाण्युक्तानि यानि च ।
कूटपालक इत्येष सन्निपातः सुदारुणः ॥
व्याधिभ्यो दारुणेभ्यश्च वज्रशस्त्राग्नितो यदा । सद्यो हन्ता महाव्याधिर्जायते कूटपालकः ॥
कूटपालकविग्रस्तो न शृणोति न पश्यति । न स्पन्दते न ब्रवीति नाभिष्ठौति न निन्दति ॥
केवलोच्छ्वासपरमः स्तब्धाङ्गः स्तब्धलोचनः । त्रिरात्रपरमं तस्य जन्तोर्भवति जीवितम् ॥
तदवस्थं तु तं दृष्ट्वा मूढो व्याभाषते जनम् । धर्षितो राक्षसैर्नूनमवेलायां चरन्निशि ॥
अन्यथा ब्रुवते चैके यक्षिण्या ब्रह्मराक्षसैः । पिशाचैर्गुह्यकैश्चैव तथाऽन्ये सहभोजितम् ॥
आकृष्टमभिशस्तं च तथाऽन्ये मस्तकाहतम् । कुलदेवार्चनहतं धर्षितं गृहदैवतैः ॥
नक्षत्रपीडामपरे गरकर्माणि चापरे । वदन्ति सन्निपातं तु भिषजः कूटपालकम् ॥
सद्यः स्वस्थस्य युगपद्यदा कुप्यन्ति ते त्रयः । तदाऽभिवर्धते देहे पित्तको विषसंज्ञितः ॥
विरुद्धभोजनात् कालात् परिमाणाच्च कर्मणाम् । प्रकुप्यत्यनिलः शीघ्रं सोऽस्याग्निमुपहन्त्यते ॥
तस्योपहतकायाग्नेः पूर्ववत्पिबतोऽश्नतः । कफाद्भवति भूयिष्ठं यदादत्ते चतुर्विधम् ॥
तं कफं वायुरादाय स्रोतांस्यस्य विधावति । तस्य स्रोतांसि सर्वाणि ...... हन्ति च ॥
पूरयित्वाऽपि वायोस्ते संरुद्धः ....... । पित्तं प्रकोपयत्यस्य तत् पित्तं मारुतेरितम् ॥
सर्वतः श्लेष्मणा रुद्धमन्योन्यमिथुनाश्रयात् । ...... हल्लासमरुचिं ...... विसूचिकाम् ॥
रोगात्रानाविधांश्चान्यान् कुर्वन् ..... देहिनः । प्रकृतेर्वा ...... वायुः प्रकुप्यति ॥
यथा यथोद्बलत्वं वा प्राप्नुवन्ति गदा .... । तथैकद्वयुद्वलानाहूर्हीनमध्याधिकानपि ॥
कूटस्थैः .... दोषैर्जायते कूटपालकः । एवमेते विनिर्दिष्टाः सन्निपातास्त्रयोदश' ॥
'लङ्घनं स्वेदनं नस्यं मर्दनं कवलग्रहः । एतान्यादौ प्रयुञ्जीत सन्निपातेषु युक्तिवित्' ॥
'स्वेदाध्याये यथाप्रोक्तः स्वेदः सर्वाङ्गिकस्तथा । तत्रास्य स्वेदयेद्युक्तो यत्र यत्रास्य वेदना' ॥
'कफो हि वायुना क्षिप्तो विष्टम्भं पार्श्वयोर्हृदि । ..... रीकृतश्च पित्तेन शल्यवद्बाधते नरम् ॥
तस्य शुष्कस्य नीलस्य विलग्रस्य कृशात्मनः । दुःखनिर्हरणं कर्तुं तिक्तादन्यन्न भेषजात्' ॥
'तस्य तीक्ष्णानि नस्यानि तीक्ष्णाश्च कवलग्रहाः । स्वेदं दिवाजागरणं विदध्यात् पार्श्वशूलिनः ॥
मातुलुङ्गाद्रकरसमुष्णं स (त्रि)लवणान्वितम् । अन्यद्वा सिद्धिविहितं तीक्ष्णं नस्यं विधापयेत् ॥
तेन प्रभिद्यते श्लेष्मा प्रस्विन्नश्च प्रभिद्यते । शिरोहृदयमन्यास्यं दृष्टिश्चास्य प्रसीदति' ॥
'पुनः पुनश्च निद्रायां कटु नस्याञ्जनं हितम् । तीक्ष्णद्रव्यैः सलवणैर्मातुलुङ्गरसद्रवैः ॥
फ्लाम्लयुक्तैरथवा कोष्णाः स्युः कवलग्रहाः । आर्द्रकस्वरसोपेतं सैन्धवं सकटुकिकम् ॥
आकर्षं धारयेदास्ये निष्ठीवेच्च पुनः पुनः । तेनास्य हृदये श्लेष्मा मन्यापार्श्वशिरोगलात् ॥
लीनो व्याकृष्यते शुष्को लाघवं चास्य जायते । पर्वभेदो ज्वरो निद्राश्वासकासगलामयाः ॥


१. एष श्लोकोऽत्र मुद्रितपुस्तके नास्ति ।

१६६ काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

मुखाक्षिगौरवं जाड्यमुत्क्लेशश्चोपशाम्यति। सकृद्द्वित्रिचतुः कुर्याद् दृष्ट्वा दोषबलाबलम् ॥
एतद्धि परमं प्राहुर्भेषजं सन्निपातिनः' । 'ज्वरशोषारुचिप्लीहयकृत्पाण्डुर्न जीवति ॥
सर्वलक्षणसम्पन्नः सर्वोपद्रवसंयुतः ॥
त्रिरात्रोपेक्षितश्चापि सन्निपातो न सिध्यति' । 'सन्निपाते निवृत्ते तु यो व्याधिरवलम्बते ।
सोपद्रवं तं चिकित्सेत् स्वैः स्वैश्चिह्नेश्चिकित्सितैः ॥
एकाहारब्रह्मचर्यलघुपान्यान्नसेवनम् । अकर्मण्यमनायासः सुखशय्यासनस्थितिः ॥
दिवा जागरणं सद्भिः सुहृद्भिश्च समागमः । अन्याङ्गाच्छादनं नित्यं कदाचिस्नानमेव च ॥
जाङ्गलस्वरसानुष्णान् कुलत्थरससंशोधितान् । वास्तुकं तण्डुलीयं च संस्कृतं बालमूलकम् ॥
सेवते विधिवच्चैव द्वौ मासौ जीवितार्थिकः । त्रीन्मासाँश्चतुरो वाऽपि जिहत्वाद्यस्य यक्ष्मणः ॥
सुशृतेन समश्नीयात् पयसाऽऽज्येन पैत्तिकः । शर्कराक्षौद्रयुक्तेन गवां क्षीरेण वा पुनः ॥
कर्पूरचूर्णं तृष्णायां वदने धारयेत् सदा । तैलानि गन्धपुष्पाणि नित्यं मुख्यानि धारयेत् ॥
औदकानूपमांसानि मास(ष)पिष्ट ........ । मन्दजातानि मद्यानि गुरूण्याभिनवानि च ॥
पायसं कृसरं चुक्रं शष्कुलीं पांनकं दधि । वर्जयेत्तानि सर्वाणि श्राद्धभोजनमेव च ॥
अश्वव्यायामसंक्लेशं शीताम्बु मदिरासवम् । अवश्यायं पुरोवातमत्युष्णं च विवर्जयेत् ॥
यानि तस्य प्रशस्यन्ते शुद्ध भोज्यानि जीवक ! । पथ्यानि चानुपानानि यथास्वं तानि मे शृणु ॥
गुडसर्पिषि पिप्पल्यः संस्कृता ·दधिसाधिताः । तथा मुख्यं गुडकृतं भक्ष्या मुद्गमयाश्च ये ॥
यवगोधूमसंस्कारा दाधिकं शुष्कमूलकम् । मुद्गामलकयूषश्च तिक्तयूषश्च सर्पिषा ॥
एवं श्रद्धाविनयनं भिषक्कुर्यादरोचके । अप्रमादेन धर्मार्थी चिकित्सेन्मतिमान् भिषक् ॥
सूतिकोपद्रवाध्याये (यच्च वक्ष्ये) खिलेषु ते । तदिहापि प्रयोक्तव्यं सन्निपातचिकित्सितम्' ॥
गुडूच्यामलकानां च स्वरसे साधितं घृतम् । खिल कल्केन सारिवाशुण्ठीलोध्रदाडिमचन्दनैः ॥
तद्धि माङ्गल्यकं नाम विषमज्वरनाशनम् । ज्वराणां चापि सर्वेषामभेतदेवामृतोपमम् ॥

एवं प्राचीनेऽस्मिन् ज्वरसमुच्चये एतत्संहितागतानां बहुशो वचनानामुद्धारोपलम्भः संवादश्च तावत्कालपर्यन्तं काश्यपसंहितायाः प्रचारं समादरं ग्रन्थकृद्भिः स्वप्रामाण्योपजीवनाय निर्देशनं चावगमयति । यस्मिन् खलु ग्रन्थे प्राचीनानामेवर्षीणां वचनानि सङ्गृहीतानि तत्रैव काश्यपसंहितावचनानां संवादा न केवलं पूर्वभागस्य, अपि तु तदीयखिलभागस्यापि संवादेन तस्यापि प्राचीनतरत्वमुपोद्वलयति ॥

॥ श्रीः ॥

उपोद्घात

का

हिन्दी अनुवाद


आयुष्याम्नायमाम्नाय नानोन्मेषैर्विवर्ध्य च । जगतः श्रेयसे सक्ताः स्मरणीया दयाभयाः ।। १ ।।
यत्प्रतिभरसासिक्त आयुर्वेद महातरुः । फलत्यद्यापि जगति महात्मानो जयन्ति ते ।। २ ।।

आयु के वेद अर्थात् आयुर्वेद को जानकर तथा उसे नाना उपायों द्वारा बढ़ाकर जो जगत् के कल्याण में लगे हुए हैं, उन स्मरणीय, दयालु तथा जिनकी प्रतिभारूपी रस से सींचा हुआ यह आयुर्वेद रूपी महावृक्ष आज तक जगत् में फल फूल रहा है, उन महापुरुषों की जय हो ।।१-२।।

उपोद्घातप्रस्ताव

किसी भी वस्तु को देखकर विद्वान् प्रेक्षकों को यह स्वतः जिज्ञासा होती है कि यह क्या है तथा इसका क्या प्रयोजन है ? जबतक इसका ज्ञान नहीं होता तब तक विद्वानों¹ की दृष्टि उस विषय में विशेषरूप से प्रवृत्त नहीं होती । सामान्य ज्ञान हो जाने पर विशेष जिज्ञासा होती है । तथा बाह्य सामान्य ज्ञान हो जाने पर लोग अभीप्सित विषय को ग्रहण करने तथा विपरीत विषय को छोड़ने का प्रयत्न करते हैं । इस प्रारम्भिक आकांक्षा को शान्त करने के लिये शास्त्र के आदि में अनुबन्ध² निर्देश की तरह आजकल विद्वान् लोग प्रस्तुत ग्रन्थ के कुछ विशेष २ अन्तरङ्ग तथा बहिरङ्ग विषयों को भूमिका तथा प्रस्तावना आदि के रूप में देकर ग्रन्थ को उपस्थित करते हैं । इस उपर्युक्त आचार को दृष्टि में रखते हुए तथा अन्य विषयों को देखते हुए हमारे मन में जो विचार उत्पन्न हुए हैं उन्हें विद्वानों के सामने हम संक्षेप में प्रकट करते हैं ।

इस उपोद्घात में पांच विषय हैं—

(१) उपक्रम सहित आयुर्वेद संबन्धी विवरण ।
(२) ग्रन्थों के परिचयपूर्वक आचार्यों का विवरण ।


१. सिद्धार्थं सिद्धसम्बन्धं श्रोतुं श्रोता प्रवर्तते । शास्त्रादौ तेन वक्तव्यः संबन्धः सप्रयोजनः ।। (श्लोकवार्तिकस्योपक्रमे)
(अर्थात् श्रोता ज्ञातव्य विषय तथा उसके संबन्ध को सुनने के लिये प्रवृत्त होता है । अतः शास्त्र के आदि में प्रयोजन सहित संबन्ध बतला देना चाहिये) ।
२. प्रत्येक शास्त्र के चार अनुबन्ध (संबन्ध रखने वाले विषय) होते हैं । १. अधिकारी २. विषय ३. संबन्ध ४. प्रयोजन (अनुवादक)

१२ का.सं.

१६८ काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

(३) संस्कार तुलना सहित विषय।
(४) भारतीय चिकित्सा का समर्थन।
(५) उपसंहार।

(१) उपक्रम सहित आयुर्वेद संबन्धी विवरण

यह एक निर्विवाद तथ्य है कि प्रत्येक व्यक्ति के लिये सुख ही अन्तिम ध्येय है। विद्वान् लोग सुख की समीक्षा दो प्रकार से करते हैं। प्रथम दुःख का निवारण कर देना (Negative) तथा दूसरा दुख का विरोधी भाव (Positive) अर्थात् दुःख का उत्पन्न ही न होना। दोनों प्रकार से इस सुख को प्राप्त करना प्रत्येक व्यक्ति चाहता है। दुख के उत्पन्न होने पर उसकी निवृत्ति अथवा सुख का उदय होना संभव नहीं। बाधना (कष्ट) लक्षण वाला दुःख संसार में सबसे अधिक अप्रिय वस्तु होती है। वह दुःख भूतकाल की वस्तु हो जाने पर भी स्मरण किया जाने पर कष्ट की अनुभूति कराता है, उसको वर्तमान अवस्था में प्रत्येक संभव उपायों से दूर करने का प्रयत्न किया जाता है, तथा उसके भविष्य की कल्पना करके उसे पहले से ही दूर करने का प्रयत्न किया जाता है। कोई भी ऐसा सहृदय व्यक्ति नहीं होगा जो अपने लिये दुःख चाहता हो। संसार के जितने भी व्यापार (क्रियायें) हैं, उन सबका प्रयत्न दुख को दूर करके सुख की साधना करना है। परन्तु सुख की प्राप्ति में लगा हुआ भी यह संसार असम्यक् ज्ञान के कारण हितकारी मार्ग को छोड़कर अहितकर मार्ग में प्रवृत्त हुआ दुःख से आक्रान्त किया जा रहा है। इस सुख के मार्ग को ही ढूंढने में सब शास्त्र तथा लोग आज तक लगे रहे हैं तथा इस समय भी लगे हुए हैं। दुःख तीन प्रकार का होता है। मन, शरीर तथा आत्मा को निमित्त करके होने वाला आध्यात्मिक, पञ्चमहाभूतों से बने हुए प्राणी समूह को निमित्त करके होने वाला आधिभौतिक तथा ग्रह यक्ष राक्षस विनायक (गणेश) आदि देवसमूह को निमित्त करके होने वाला आधिदैविक दुःख कहलाता है। इन नाना प्रस्थानों में से जिस किसी दुःख विशेष को लक्ष्य करके उस २ दुख के निवारण के उपायस्वरूप आध्यात्मिक सांख्य आदि दर्शन, उपासनाशास्त्र तथा नीति आदि ऐहिक शास्त्र उपयोगी होती हैं।

परन्तु इन सब आध्यात्मिक तथा ऐहिक शास्त्र आदियों का तभी लाभ है जब कि प्राणियों को उत्तम जीवन प्राप्त हुआ हो। विद्वान् व्यक्ति नवीन उत्साह से युक्त होकर तथा उत्तम उपायों को जानकर उनके द्वारा परिष्कृत मार्ग से अपनी उन्नति करता हुआ क्रमशः अभीष्ट स्थान पर पहुंचने में समर्थ हो जाता है। इसके विपरीत अधम जीवन से दुःखी व्यक्ति कितना ही प्रयत्न क्यों न करे किसी कार्य को सिद्ध करने में समर्थ नहीं होता। इसलिए लोगों को सुजीवन के उपायों का प्रतिपादन करने वाले तथा अन्य भी शास्त्रों का सहारा लेना पड़ता है। सर्व प्रथम शारीरिक कष्टों के अभाव से इस जीवन द्वारा प्राप्तव्य ऐहिक तथा पारलौकिक उन्नति प्राप्त होती है। हमारा यह शरीर नाना प्रकार के स्थूल तथा अत्यन्त सूक्ष्म अवयवों तथा उन २ अवयवों की गहन क्रियाओं द्वारा यथावत् न जान सकने योग्य परमात्मा की कलास्वरूप एक विशाल मशीन के समान दिखाई देता है। उस मशीन के स्थूल या सूक्ष्म किसी भी अंश में होने वाली दृश्य या अदृश्य कोई भी विकृति न केवल समस्त शरीर को अपितु उससे अनुप्राणित शरीर-शरीरि समवायात्मक आत्मा को भी विकृत कर देती है। शारीरिक वकृति से उत्पन्न हुआ पुरुष विकृति अन्तरात्मा के कारण शिथिलता को प्राप्त हुआ अन्य दुःखों से भी छुटकारा नहीं पा सकता है। शरीर के निरोग होने पर ही अन्य दुःखों से छुटकारा पाने के उपाय किये जा सकते हैं तथा वे फलीभूत भी होते हैं। शरीर ही यदि रोगी हो तथा उसके कारण अन्तरात्मा भी स्वस्थ न हो तो कठोर तपस्या, तीर्थभ्रमण, परोपकार आदि धार्मिक विषय, शिल्प, वाणिज्य, वार्ता (कृषि), देशान्तर भ्रमण आदि आर्थिक प्रयत्न, अभीष्ट आहार विहार, विषय भोग आदि रतिप्रयोग तथा मानसिक विचार क्रोध लोभ आदि आन्तरिक शत्रुओं का दमन, इन्द्रिय निग्रह, ईश्वर भजन आदि मोक्ष के उपाय भी सम्यक् प्रकार से होना संभव नहीं है। जैसा कि कहा भी है—

उपोद्घात का हिन्दी अनुवाद १६९

'धर्मार्थकाममोक्षाणामारोग्यं मूलसाधनम्' (च. सू. अ. १) अर्थात् धर्म अर्थ काम मोक्ष इन सबका मूल साधन आरोग्य ही है।

इस प्रकार क्योंकि स्वस्थ जीवन रूपी वृक्ष में उत्तम फल लगते हैं इसलिये दीर्घायुष्य एवं उत्तम जीवन के लिये शारीरिक कष्टों तथा ऐहिक दुःखों का दूर किया जाना आवश्यक है। शारीरिक दुःख विविध रोगों से सैकड़ों प्रकार से उत्पन्न होते रहते हैं, तथा ये सैकड़ों प्रकार के रोग किसी एक ही उपाय या उपदेश द्वारा न जाने जा सकते हैं और नहीं दूर किये जा सकते हैं इसलिये इन रोगों की निवृत्ति तथा इनको उत्पन्न ही न होने देने के लिये मनुष्य को जितने भी उपाय या साधन हैं वे सब यथाशक्ति अपनी बुद्धि तथा बल के अनुसार अवश्य जानने चाहिये।

इसके लिये हमें चार बातें जाननी चाहिये।

१. हेय—अर्थात् दुखों को उत्पन्न करने वाले रोग।
२. हेतु—उन रोगों के कारण (निदान)
३. हेय अर्थात् रोगों का हान (निवृत्ति-दूर करना) तथा
४. निवृत्ति के साधन (ओषधि आदि उपाय)

हेय (रोगों) के स्वरूप तथा उनके निदान (कारणों) को देखकर ऐसा प्रयत्न करना चाहिये कि पहले तो रोग उत्पन्न ही न हों और यदि उत्पन्न हो भी जावें तो ज्ञात साधन (ओषधि आदि) के द्वारा उन्हें दूर कर दिया जाय।

लोगों का कल्याण करने वाले हितकारी एवं विविध ज्ञान विज्ञानों में जो सबसे अधिक उपयोगी ज्ञान है उसी को आयुर्वेदविज्ञान कहते हैं। यह आयुर्वेद-विज्ञान केवल अपने या केवल एक दो व्यक्तियों के लिये ही उपयोगी नहीं, अपितु इससे कुटुम्ब, समाज, तथा सम्पूर्ण देश का उपकार एवं उन्नति होती है अतः प्रत्येक व्यक्ति को इसे जानना चाहिये तथा जानने वालों को इसका उपदेश एवं प्रचार करना चाहिये। इस प्रकार इसका ज्ञान तथा उपदेश विशेष रूप से उपयोगी है।

आयुर्वेद की प्राचीनता

जब सृष्टि के प्रारंभ में जगत् स्रष्टा ने पञ्चमहाभूत तथा उनसे उत्पन्न पदार्थों को बनाया तभी से प्राणियों के दीर्घायुष्य के साधनों का भी ज्ञान कराया। यदि प्राणी उत्पन्न होते ही मिथ्योपचार के कारण नष्ट हो जायें तो स्रष्टा का परिश्रम व्यर्थ ही होगा। ज्यों-ज्यों वे चिर सत्ता को प्राप्त करते जाते हैं त्यों २ वे स्रष्टा की अभिलषित बात को करने में समर्थ हो जाते हैं। और यदि वे प्राणी सत्ता को प्राप्त करके भी विकल (अपूर्ण) अङ्गों वाले हों तो उनसे भी कोई प्रयोजन सिद्ध नहीं होता है, अतः आदिकाल से ही सत्त्व एवं बल से युक्त सम्पूर्ण अङ्गों सहित दीर्घायुष्य की अपेक्षा होती थी। इस संसार में उस शिल्पकार स्रष्टा के चर, अचर, भोक्ता, भोज्य, आदि अनेक भेद हैं। भोक्ता तथा भोज्य के भी अनेक भेदहोते हैं। सब भोक्ताओं के लिये भी सब प्रकार के भोज्य पदार्थ अनुकूल नहीं होते, अपितु भोक्ताओं की जाति, देश, काल तथा अवस्था आदि के भेद के अनुसार ही उपकारी या अपकारी होते हैं। एक व्यक्ति के लिये अनुकूल या प्रतिकूल वस्तु भी सबके लिये समान नहीं होती। उसी व्यक्ति के लिये भी कोई वस्तु सदा एक समान अनुकूल या प्रतिकूल नहीं हो सकतीं अपितु वहां भी अवस्था आदि के अनुसार ही परिवर्तन होता रहता है। इसलिये किस व्यक्ति के लिये कब क्या अनुकूल होता है, उसके क्या साधन हैं, क्या प्रतिकूल है, किस प्रकार उसका उदय होता है, उसकी शान्ति का क्या उपाय है तथा रोग, रोग के कारण तथा रोगों को दूर करने के उपाय आदि का सृष्टि के प्रारंभ से ही ज्ञान था। सब एषणाओं (इच्छाओं) में से प्राणैषणा सबसे प्रथम उत्पन्न होती है। इस प्रकार प्राणियों की उत्पत्ति के साथ ही आयुर्वेद का प्रारंभ होता है।

१७०काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

अनुत्पाद्यैव प्रजा ‘आयुर्वेदमेवाऽग्रेऽसृजत्’ (प्राणियें उत्पत्ति से पूर्व ही सृष्टि के प्रारंभ में आयुर्वेद को उत्पन्न किया) सुश्रुत के इस वाक्य के समान ‘आयुर्वेदमेवाग्रेऽसृजतो विश्वानि भूतानि’ (आयुर्वेद को सृष्टि के प्रारंभ में उत्पन्न किया, उसके बाद सम्पूर्ण प्राणियों को उत्पन्न किया) काश्यपसंहिता के इस वाक्य के द्वारा यद्यपि सृष्टि से भी आयुर्वेद की प्राचीनता प्रकट की है परन्तु निमित्त तथा निमित्ती (कार्य तथा कारण) के पूर्वापर संबन्ध को दृष्टि में रखते हुए ‘अग्निहोत्रं जुहोति’ ‘यवागूं पचति’ आदि वाक्यों में पाठक्रम के अनुसार बलवान् अर्थक्रम की तरह ‘अभिज्ञान शाकुन्तल’ के ‘तव प्रसादस्य¹ पुरस्तु संपदः’ इस वाक्य के अनुसार प्रसाद (कृपा) से पूर्व ही संपदाओं के होने के समान ही वास्तव में सृष्टि के साथ आयुर्वेद का आलंकारिक रूप से घनिष्ठ एवं निकट सम्बन्ध बतलाया है। अथवा बालक की उत्पत्ति से पूर्व ही स्तन्य (दूध) की उत्पत्ति के समान ही सृष्टि से पूर्व भी आयुर्वेद की उत्पत्ति वस्तुतः संभव हो सकती है। विकासवाद की दृष्टि से भी भौतिक सृष्टि से पूर्व ओषधि वनस्पति आदि की उत्पत्ति को स्वीकार किया जाना भी प्राणियों की उत्पत्ति से पूर्व भैषज्य विज्ञान (आयुर्वेद) का होना सिद्ध करता है। भगवान् पुनर्वसु आत्रेय ने ‘सोऽयमायुर्वेदः शाश्वतो निर्दिश्यते, अनादित्वात् स्वभावसंसिद्धलक्षणत्वात्’ (च.सू.अ. ३०) अर्थात् यह आयुर्वेद अनादि तथा लक्षण के स्वभावसिद्ध होने से नित्य है इस लक्षण के द्वारा आयुर्वेद के ज्ञान तथा उपदेश के आदि (जिसका आदि कारण विद्यमान हो) होने पर भी संसार के समान आयुर्वेद की ज्ञान परम्परा को भी अनादि दर्शाया है।

आयुर्वेद

आयुर्वेद शब्द का अर्थ करते हुए इस काश्यपसंहिता में ‘आयुर्जीवितमुच्यते’ विद्ज्ञाने धातुः, विद्लृलाभे च, आयुरनेन ज्ञानेन विद्यते ज्ञायते विन्दते लभते न रिष्यतीत्यायुर्वेदः, (आयु का अर्थ है जीवन, उसके साथ विद्ज्ञाने धातु या विद्लृ लाभे धातु से आयुर्वेद शब्द बनता है, अर्थात् इसके द्वारा आयु का ज्ञान होता है या आयु की प्राप्ति होती है इसलिये इसे आयुर्वेद कहते हैं) इस परिभाषा के द्वारा दीर्घ जीवन के बतलाने वाले तथा उपायों के द्वारा उसे प्राप्त कराने वाले अविनाशी शास्त्र को आयुर्वेद कहते हैं। इस निर्वचन के द्वारा आयुर्वेद का स्वरूप तथा प्रयोजन प्रकट होता है। इस प्रकार आयुर्वेद शास्त्र के द्वारा आयु का स्वरूप, जिनके द्वारा वह जाना जाता हैं वे उपाय, तथा विद्यमान आयु के लक्षणों को जाना जाता है। इन सबको जानकर तथा उनके अनुसार ठीक आचरण करने से आयु स्थिर होती है तथा इस ज्ञान के बिना आचरण करने से आयु विनाश की ओर अग्रसर हो सकती है। इस प्रकार साधनों सहित आयु को स्थिर करने वाला शास्त्र आयुर्वेद कहलाता है।

आत्रेय² तथा सुश्रुत³ के अनुसार भी आयुर्वेद के प्रयोजन व्याधि परिमोक्ष तथा स्वास्थ्यरक्षा (Curative and Preventive Treatmant) प्रतीत होते हैं।


१. उदेति पूर्वं कुसुमं ततः फलं, घनोदयः प्राक् तदनन्तरं पयः। निमित्तनैमित्तिकयोरयं क्रमस्तव प्रसादस्य पुरस्तु संपदः॥
(शाकुन्तले ७ अङ्के)

२. चरकसंहिता में—‘हिताहितं सुखं दुःखम्’ इत्यादि द्वारा अपने भोग के आयतन, पंचभूतों के विकाररूप शरीर, भोग के साधन चक्षु आदि इन्द्रियों, मन, अन्तःकरण तथा ज्ञान कराने वाली आत्मा का अदृष्टपूर्वक हुआ संयोग आयु नामक पदार्थ. आयु का स्वरूप, आयु के लिये हितकर तथा अहितकर (पथ्य और अपथ्य) तथा उसके परिणाम स्वरूप उत्पन्न हुए सुख दुख तथा अवस्थानुरूप आयु के लक्षण इत्यादि साधनों एवं फलों से युक्त आयु को जो प्राप्त कराता है अथवा उसका ज्ञान कराता है उसे आयुर्वेद कहा है (च.सू. १ अ. ४०)

३. सुश्रुत में—‘आयुरस्मिन् विद्यतेऽनेन वाऽऽयुर्विन्दतीत्यायुर्वेदः’ के द्वारा ‘शरीर, इन्द्रिय, सत्व तथा आत्मा का संयोगरूप आयु जिसमें स्थित हो, जिसके द्वारा आयु का ज्ञान हो तथा जिससे आयु की प्राप्ति हो इत्यादि आयुर्वेद के निर्वचन किये गये हैं।

उपोद्घात का हिन्दी अनुवाद १७१

आयुर्वेद शब्द बहुत शाखाओं वाले चिकित्साविज्ञान को प्रकट करता हुआ केवल मनुष्यों की चिकित्सा से ही संबन्ध नहीं रखता अपितु इसमें हाथी, घोड़े, गौ आदि पशुपक्षी तथा वृक्ष लता आदि उद्भिज्ज की चिकित्सा का भी विधान है क्योंकि वराहसंहिता, भट्टोत्पल के उस प्रकरण की व्याख्या तथा उपवन विनोद आदि ग्रन्थों में पालकाप्य, १ मतङ्ग, शालिहोत्र आदि पशुचिकित्सकों, तथा उनके उपदेशों और परम्परागत ग्रन्थों का उल्लेख मिलता है। इसी प्रकार वृक्षायुर्वेद में भी काश्यप, सारस्वत, पराशर आदि आचार्य एवं तत्सम्बन्धी उनके उपदेश भी देखने में आते हैं। अग्निपुराण (अ. २७९-२९२) में धन्वन्तरि द्वारा भी सुश्रुत को मनुष्य हाथी, घोड़े, गौ तथा वृक्ष आदि से संबन्धित आयुर्वेद के उपदेश का उल्लेख मिलता है। परन्तु धन्वन्तरि काश्यप, आत्रेय आदि सब आचार्यों ने मानवीय आयुर्वेद को ही लेकर विशेषरूप से वर्णन किया है इसलिये हम भी उन्हीं के अनुसार उसी को लेकर प्रवृत्त होंगे।

विद्वान् लोग आद्यज्ञान (प्रारंभिक ज्ञान) होने के कारण इसका वेद शब्द से उल्लेख करते हैं। वेद आर्यों का सबसे प्रारंभिक (ईश्वरीय) ज्ञान समझा जाता है। इसमें प्राचीन समय का सब ज्ञान विज्ञान संग्रहीत है। आर्यों के तपस्या प्रणिधान आदि के आलोक से उज्ज्वल हृदयों में प्रतिभा रूप से अव्याहत आद्यज्ञान रूपी संपत्ति उत्पन्न हुई थी उसी को वेद शब्द से कहा है। उसी ज्ञान विज्ञान में से ही एक यह आयुर्वेद भी है।

वेद तथा आयुर्वेद का परस्पर संबन्ध

ऋक्, यजु, साम तथा अथर्ववेद के क्रमशः धनुर्वेद गान्धर्ववेद, स्थापत्यवेद, (भवन निर्माण कला) तथा आयुर्वेद उपवेद हैं उपशब्द समीप अर्थ का द्योतक है। आयुर्वेद का किस वेद के साथ संबन्ध है, जब हम इस विषय में विचार करते हैं तो देखते हैं कि सुश्रुताचार्य ‘इह खल्वायुर्वेदंमष्टाङ्गम उपाङ्गमथर्ववेदस्य’ (सू. अ. १) इस वाक्य के द्वारा स्पष्ट रूप से आयुर्वेद का अथर्ववेद के साथ अवयव तथा अवयवों का संबन्ध दिखाते हैं। आत्रेय भगवान् भी ‘चतुर्णामृक्सामयजुरथर्ववेदानामथर्ववेदे भक्तिरादेश्या’ (च. सू. अ. ३०) इस वाक्य द्वारा ऋग्वेद आदि चारों वेदों के साथ थोड़ा बहुत संबन्ध होते हुए भी भक्ति शब्द के द्वारा अर्थवेद के साथ ही आयुर्वेद का घनिष्ठ संबन्ध प्रकट करते हैं। इस काश्यपसंहिता में भी ‘आयुर्वेदः कथं चोत्पन्नः’ इस प्रश्न के ‘अथर्ववेदोपनिषत्सु प्रागुत्पन्नः’ इस उत्तर द्वारा प्रारंभ में इसे अथर्वमूलक दिखलाकर ‘कं च वेदं श्रयति’ इस दूसरे प्रश्न के उत्तर में ‘अथर्ववेदमित्याह, तत्र हि रक्षाबलि होमशान्ति ...... प्रतिकर्मविधानमुद्दिष्टं विशेषेण, तद्वदायूर्वेदे, तस्मादथर्ववेदं श्रयति, सर्वान्वेदानित्येके’ यह कहकर ‘आयुर्वेदमेवाश्रयन्ते वेदा ..... तस्माद्ब्रूमः ऋग्वेदयजुर्वेदसामवेदाथर्ववेदेभ्यः पञ्चमोऽयमायुर्वेदः’ (वेद आयुर्वेद के ही आश्रित हैं। इसलिये ऋक्, यजु, साम तथा अथर्ववेद के अतिरिक्त आयुर्वेद को पांचवां वेद कहा है) इत्यादि के द्वारा आचार्य विषयसन्निकर्ष के कारण पहले अथर्ववेद से संबन्ध दिखलाकर तथा उसी के साथ-साथ सब वेदों में ही आयुर्वेद का थोड़ा बहुत विषय मिलने से एकीय मत से सब वेदों के साथ आयुर्वेद का संबन्ध दिखलाते हैं। और अन्त में ब्रह्मा, अश्विनीकुमार तथा इन्द्र आदि की सम्प्रदाय परम्परा द्वारा क्रमशः विकसित आयुर्वेद के एक स्वतन्त्र प्रस्थान (विज्ञान) के रूप में परिवर्तित होकर वेदों के समान ही सब के जीवनधारक तथा लोक कल्याण परक होने से पृथक् एक शास्त्र के रूप में प्रतिष्ठा तथा आयुर्वेद की अपने विषय में प्रधानरूप से उपादेयता दिखलाकर उसे महाभारत की तरह ही पांचवां वेद स्वीकार किया है।

सुश्रुत के ‘आयुर्वेदंमष्टाङ्गमूपाङ्गमथर्ववेदस्य’ इस वाक्य में उपाङ्ग शब्द को देखकर कुछ विद्वान २ सुश्रुत तथा उसी के द्वारा आयुर्वेद को बहुत अर्वाचीन सिद्ध करने का प्रयत्न करते हैं। वे कहते हैं कि जहां साक्षात् संबन्ध होता है उसे


१. शालिहोत्रः सुश्रुताय ह्यायुर्वेदमुक्तवान् । पालकाप्योऽङ्गराजाय गजायुर्वेदमब्रवीत् ।। (अग्निपुराण २९२ अध्याय)
२. हिस्ट्री ऑफ हिन्दू कैमिस्ट्री-भाग १-पी. सी. राय.

१७२काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

अङ्ग कहते हैं तथा अङ्ग का जिससे संबन्ध होता है उसे उपाङ्ग कहते हैं अर्थात् आयुर्वेद वेदाङ्ग का भी अङ्ग है और क्योंकि शिक्षा आदि वेदाङ्ग वेद के बाद हुए हैं अतः आयुर्वेद जो कि वेदाङ्ग का अङ्ग (उपाङ्ग) है वह वैदिक काल तथा वेदाङ्गकाल के भी बाद हुआ है, इस प्रकार वे सुश्रुत को अर्वाचीन सिद्ध करते हैं। परन्तु उपाङ्ग शब्द से आपाततः वैसा प्रतीत होने पर भी वेद के अङ्ग शिक्षा कल्प आदियों में वैद्यक विषय विशेषरूप से दिखाई नहीं देता है, अपितु श्रौत तथा ब्राह्मणग्रन्थ तथा उससे भी पूर्व के संहिता ग्रन्थों में आयुर्वेद विषय यथापूर्व अधिक मिलता है। इसमें भी अथर्ववेद में इसका बाहुल्य होने से वेद के साथ ही इसका घनिष्ठ संबन्ध प्रतीत होता है। अङ्ग का अर्थ अप्रधान या गौण की तरह अवयव भी होता है। मीमांसकों ने अङ्गों के दो भाग किये हैं। जो शरीर के अन्दर प्रविष्टा होकर (समीप होकर) उप कारक होते हैं उन्हें अन्तरङ्ग तथा जो शरीर के बाहर (दूर) से उपकारक ही उसे बहिरङ्ग कहते हैं। वैदिक शरीर से बहिर्भूत होने के कारण शिक्षा आदि बहिरङ्ग हैं परन्तु इसके विपरीत भैषज्य आयुष्य संशमनीय आदि बहुत से आयुर्वेद के विषय के वेदसंहिताओं में ओतप्रोत होकर उसके शरीर के अन्दर प्रविष्ट होने से आयुर्वेद तो अन्तरङ्ग रूप से ही विद्यमान है। नाना ज्ञान विज्ञान के भण्डार वेद का प्रधान विषय याज्ञिक (यज्ञसंबन्धी) है। परन्तु आयुर्वेद उसमें प्रसङ्गवश अवान्तर रूप से आया हुआ होने से वैदिक विज्ञान के शरीर में प्रविष्ट हुआ अवयव अङ्गरूप से है। बाहु आदि बड़े अवयवों को अङ्गरूप से तथा हाथ आदि छोटे अवयवों को उपाङ्गरूप से दिखलाकर सुश्रुत के टीकाकार डल्हण ने भी आयुर्वेद को अन्तरङ्ग ही बतलाया है। यदि वेद के बहिरङ्गभूत शिक्षा आदि को अङ्ग मानकर उसी के अनुसार सुश्रुत में आयुर्वेद को उपाङ्ग माना गया हो तो शिक्षा आदि अङ्गों के बाद में होने वाले आयुर्वेद को सुश्रुत में ही भूतसृष्टि से भी पूर्व होनेवाला कैसे कहा गया है ? अपितु शिक्षा आदि अङ्गों में अव्यवहृत वेद शब्द के द्वारा आयुर्वेद का निर्देश किया जाना इसे उनसे पूर्व काल का ही सिद्ध करता है। ज्ञान विज्ञान के समुद्र वेद के एक तरङ्ग रूप से विद्यमान आयुर्वेद को वेद के शरीर में अनुप्रविष्ट हुआ देखकर कुछ लोग इसे उपवेद शब्द से अवयव अवयविभाव को देखकर कुछ लोग वेदाङ्गशब्द से तथा स्वल्प अवयव को दृष्टि में रखकर कुछ लोग वेदोपाङ्ग शब्द द्वारा व्यवहार करते हैं इसलिये इनमें परस्पर कोई असंगति नहीं है। इसीलिये काश्यपाचार्य ने तो उपशब्द को बिलकुल ही छोड़कर इसे पञ्चमवेद ही कहा है।। अन्तरवयव सदा अवयवी के साथ ही रहते हैं। अवयव का समय अवयवी के बाद नहीं होता। इस प्रकार उपवेद शब्द के समान अर्थ वाला यह उपाङ्ग शब्द भी आयुर्वेद को प्राचीन ही सिद्ध करता है अतः इसमें अर्वाचीनता की शंका नहीं करनी चाहिये।

यद्यपि ब्राह्मणग्रन्थ उपनिषद् महाभारत पुराण तथा स्मृति आदि में चारों वेदों का समानरूप से वर्णन मिलता है। इसके साथ ही अथर्ववेद¹ में ऋक्, यजु, सामवेदों का उल्लेख है परन्तु इन² तीनों वेदों में अथर्ववेद का उल्लेख न होने से विद्वानों की सम्मति में यह त्रयीविभाग (ऋक् यजु साम वेद) प्राचीन है। मन्त्रात्मक वेद के पद्यात्मक ऋक्, गद्यात्मक यजु तथा गीत्यात्मक साम इस प्रकार तीन विभाग हैं। इस त्रयीविभाग (तीन वेदों) में ही अथर्ववेद के मन्त्रों का भी यथास्थान समावेश हुआ है। ऋषियों के हृदयों में प्रारंभ में आदिमज्ञानरूप तीनों³ वेदों का जब ज्ञान हुआ था तभी आयुर्वेद विज्ञान भी था, ऐसा ऋक् यजु तथा सामवेद में स्थान २ पर आये हुए आयुर्वेद के विषयों से ज्ञात होता है। विशिष्टज्ञान के कारण अथर्ववेद की पृथक् गणना करके इसके सहित चार वेद हो जाते हैं। ब्राह्मण, उपनिषद्, स्मृति तथा मीमांसा आदि में भी चारों वेदों तथा उनके ज्ञाताओं का निर्देश मिलता है। इस प्रकार ऋक्, यजु, साम, अथर्व इन


१. यस्मादृचोऽवातक्षन्यजुर्यस्मादपाकषन्। सामानि यस्य लोमान्यथर्वाङ्गिरसो मुखम् (अथर्व १०/७/२०)
२. तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे। छन्दांसिजज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत। (ऋक् १०/७/८, यजु ३१/७/ अथर्व १७/६/१३)
३. सा वा एषा वाक् त्रेधा विहिता ऋचो यजूंषि सामानि। (शतपथ १०/५/१७)

उपोद्घात का हिन्दी अनुवाद १७३

चारों वेदों के पुरातन काल से ही समकक्ष होने के प्रमाण न्यायमञ्जरी तथा वेदसर्वस्व में बहुत से मिलते हैं। अथर्ववेद के सहित चारों वेदों के उपवेदों का उल्लेख करते हुए चरणव्यूहकार ने "ऋग्वेदस्यायुर्वेद उपवेद इत्याह भगवान् न्यासः स्कन्दो वा" वाक्य द्वारा भगवान् व्यास तथा स्कन्द के मत में आयुर्वेद को ऋग्वेद का¹ उपवेद बताया है। उसकी सम्मति में तीनों वेदों में आयुर्वेद के विषय मिलने पर भी ऋग्वेद में विशेषरूप से स्वर्वैद्य अश्विनीकुमारों के सूक्तों में तथा अन्यत्र भी दूसरे अतीत पुरावृत्तों के साथ आयुर्वेद विषय के विशेषरूप से मिलने से त्रयीविभाग को दृष्टि में रखते हुए ऋग्वेद के साथ आयुर्वेद का विशेष संबन्ध होने से संभवतः उपर्युक्त उक्ति कही हो। परन्तु उसके बाद जब कर्मकाण्ड के विशेष विकसित हो जाने पर शान्तिक पौष्टिक आदि ऐहिक कल्याणकारक कर्म तथा दैहिक आगन्तुक संशमन कर्म प्रधान अथर्ववेद की पृथक् गणना करके वैदिक विज्ञान चार भागों में विभक्त हो गया तब अथर्ववेद में² भैषज्यकर्म, आयुष्यकर्म तथा भूतादि परिहारकर्म विशेषरूप से पृथक् कर दिये गये। कौशिकसूत्रकार ने भी स्थान-स्थान पर उसी प्रकार का विनियोग प्रदर्शित किया है। इस प्रकार आथर्वण प्रक्रिया में विशेषरूप से आये हुए शान्तिक पौष्टिक आदि क्रियाओं से युक्त भैषज्य विज्ञान के क्रमिक विकास के साथ-साथ आयुर्वेदिक विषयों के भी विकसित होने से तथा पूर्वोक्तानुसार अन्य वेदों की अपेक्षा अथर्ववेद में विशेषरूप से इस विषय के मिलने से तात्कालिक स्थिति के अनुसार अथर्ववेद के साथ इसका घनिष्ठ संबन्ध देख कर धन्वन्तरि आत्रेय तथा कश्यप आदि प्राचीन आचार्यों ने आयुर्वेद के विषय में 'अथर्ववेद का उपाङ्ग' अथर्ववेद में विशेष भक्ति (श्रद्धा) का रखना तथा अथर्वमूलक इत्यादि जो कहा है वह युक्तिसंगत ही है।

वेदों में आयुर्वेद संबन्धी विषय

वेदों के विषय में दो मत हैं। प्रथम प्राचीन मीमांसकों का सिद्धान्त है कि वैदिक पद्धति में श्रवणपरम्परा द्वारा वर्तमान, प्राचीन आचार्यों द्वारा भी कर्ता का ज्ञान न होने से "यो वै ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं या वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै" इस श्वेताश्वतरोपनिषद् के वचन द्वारा पूर्व सिद्ध ऐश्वर ज्ञानात्मक इस वेद के जगत् स्रष्टा के मन में प्रतिभा (इलहाम-Revelation) के रूप में उदित होने के उल्लेख से, तथा ऋषियों के भी केवल मन्त्रद्रष्टा होने से पद तथा पद के अर्थ के नित्य संबन्ध होने से यह वेद अनादि तथा नित्य है। परन्तु इसके विपरीत तार्किकों (नैयायिकों) का सिद्धान्त है कि उस परमेश्वर से ऋक्, साम तथा यजु के उत्पन्न होने का उल्लेख मिलने से वेद रूपी शब्द के प्रत्येक उच्चारण की नई उत्पत्ति के कारण शब्दों के समुदायरूप वेदों का भी यद्यपि नित्यत्व संभव नहीं, अपितु ये सृष्टि के प्रारंभ में ईश्वर द्वारा बनाकर उपदेश करने से पौरुषेय हैं। तथापि सब दोषों से रहित परम आप्त परमात्मा की कृतिरूप होने से इसे प्रामाणिक तो मानना ही चाहिये। वेद अनादि हैं, अपौरुषेय (ईश्वरीय ज्ञान) हैं, पौरुषेय (पुरुषमनुष्यकृत) हैं, अथवा आर्ष हैं और इस वेद की उत्पत्ति अथवा प्रकाशन का कौन सा वास्तविक तथा ठीक ठीक समय है—एतद्विषयक विचार को इस समय हम यहीं पर समाप्त करते हैं। यह निर्विवाद तथ्य है कि प्राचीन ऋषियों द्वारा भी सबसे अधिक प्रामाणिक माना जाने के कारण यह अत्यन्त प्राचीन काल से ही सम्मानित माना गया है। आजकल के प्राच्य तथा पाश्चात्य विद्वान् भी इसे सम्मान की दृष्टि से देखते हैं। पुरातत्वानुसन्धान की दृष्टि से वैदिक साहित्य की आलोचना करने वाले विद्वानों को यदि हम देखें तो किसी-किसी के मत में यह बारह हजार वर्ष पूर्व का है तथा किसी-किसी के मत में यह चार हजार वर्ष पूर्व का है—इत्यादि। इस प्रकार अपने-अपने विचारों के अनुसार बहुत से पक्ष हमारे दृष्टि गोचर होते हैं परन्तु संसार में


१. तञ्जौर के पुस्तकालय में विद्यमान उमा-महेश्वर संवाद रूप एक अन्य काश्यपसंहिता में भी 'ऋग्वेदस्योपवेदाङ्ग काश्यपं रचितं पुरा। लक्षग्रन्थं महातेजः अग्रेयं मम दीयताम् (?) इस श्लोक के द्वारा आयुर्वेद को ऋग्वेद का उपवेद बतलाया गया है।
२. भेषजं वा आथर्वणानि (ताण्ड्यमहाब्राह्मणे १२. ९. १०)

१७४ काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

जितने भी प्राचीन साहित्य उपलब्ध हैं उन सबसे प्राचीन वैदिक साहित्य (वेद) हैं, इसमें किसी का विरोध नहीं है। इस प्रकार इस वैदिक विज्ञान का तथा उसके अन्तर्गत आयुर्वेद विज्ञान का भी समय प्राचीन ही स्थिर होता है। इस वैदिक विज्ञान रूपी भण्डार में अन्य विज्ञानों की तरह आयुर्वेद विज्ञान भी बहुत प्रकार से ओतप्रोत दिखाई देता है। उदाहरणार्थ—

ऋग्वेद संहिता में—वृद्धावस्था से जीर्ण हुए च्यवन तथा वन्दन ऋषि का अश्विनीकुमारों द्वारा रसायन प्रयोग से पुनः यौवन की प्राप्ति-Rujuvenilation (१-११६-१०/१-११७-१३/ १-११९-७) दासों द्वारा अग्नि और जल में फेंकने पर भी बचे हुए दीर्घतमस् ऋषि का पुनः दास द्वारा सिर तथा छाती के काट दिये जाने पर अश्विनीकुमारों द्वारा जीवन दान देकर दस युग पर्यन्त वृद्धावस्था से रहित होकर जीवित रहना (१. १५८. ४-६) युद्धक्षेत्र में खेल राजा की पत्नी विश्पला की शत्रुओं द्वारा टांग काट दी जाने पर अश्विनीकुमार द्वारा लोहे की जंघा जोड़ना (१. ११६. १५) कटे हुए अङ्गों वाले अत्रि आदि के अवयवों को जोड़ना (१. ११७. १९) शत्रुओं द्वारा तीन टुकड़े किये हुए श्यावाश्व के अङ्गों को जोड़कर पुनरुज्जीवित करना (१. ११७, २४) अश्विनीकुमारों द्वारा दधीच (दधीची या दध्यङ्) ऋषि के सिर को अलग करके उसे रखकर उसकी जगह घोड़े का सिर जोड़कर उसके द्वारा मधुविद्या (प्राणविद्या) ग्रहण करके फिर घोड़े का सिर काटकर उसके स्थान पर पुनः पहला (मनुष्य का) सिर जोड़ देना (१. ११६. १२/१. ११७. २२) अन्धे ऋज्राश्व को दृष्टिदान (१. ११६. १६/१. ११७. १७) अन्धे कण्व को दृष्टिदान तथा बहरे नार्षद को श्रोत्रदान (१. ११७. ८) पङ्गु (लूले) परावृज तथा जिसके घुटने खराब हुए हैं ऐसे शोणर्षि को गतिदान (१. ११२. ८) नपुंसक पतिवाली बध्रियती के भी पुत्रोत्पादन (१. ११६. १३) विश्वक की नष्ट हुए पुत्र (विष्णाश्व) की प्राप्ति (१. ११६. २३) कुष्ठ रोग के कारण पति को न प्राप्त करके पितृगृह में जीर्ण होती हुई कक्षीवती की पुत्री घोषा का कुष्ठ निवारण करके पति की प्राप्ति कराना (१. ११७. ७) कुष्ठरोग से कृष्ण वर्ण वाले श्याव के रोग को दूर करके सुन्दर पती की प्राप्ति (१. ११७. ८) इत्यादि अश्विनीकुमारों के अनेक अद्भुत चमत्कार-वायु, द्यु, पृथिवी आदि के समान देवभिषग् अंश्विनीकुमारों द्वारा अनुकूल भेषज की प्रार्थना (१. ८९. ४) अश्विनीकुमारों द्वारा ओषधि वनस्पति आदि की विशेष रूप से अभिव्यक्ति (१. ११६. ८) तुम दोनों भैषज्य के द्वारा भिषक् होवो-इस प्रकार अश्विन्यों की प्रार्थना (१. १५८. ६) आंखों द्वारा देखना, अन्य सब इन्द्रियों द्वारा समर्थ होना, वृद्धावस्था को दूर करना तथा सौ वर्ष की आयु की प्राप्ति की अश्विन्यों से प्रार्थना (१. ११६. २५) आर्चतक तथा संयु ऋषि की निवृत्तप्रसवा गौ को भी अश्विन्यों द्वारा प्रसव कराना तथा दूध का दिलवाना (१. ११६. २२/१. ११७. २०) इन्द्र द्वारा भी अन्धे परावृज को दृष्टिदान तथा पङ्गु (लूले) श्रोण को गतिदान (२. १५. ७) इन्द्र द्वारा अपाला के चर्मरोग तथा उसके पिता गंजरोग (Baldness) दूर करना (८. ९१. ७) इन्द्र का औषधि धारण करना (२. २३. ७) नाना विष तथा कृमियों का वर्णन और उनका प्रतिकार (१. १९१. १-१६) नाना प्रकार के यक्ष्मा रोगों को दूर करना (१०. १६३-१-६) सूर्यचिकित्सा द्वारा हृद्रोग आदियों को दूर करना (१. ५०. ११-१३) जल का भेषजत्व (१०. १३७. ६/१. २३. १९) औषधियों का वर्णन (१०. ९७. १-२३) यक्ष्मा, अज्ञातयक्ष्मा (अज्ञात रोग-Obsevre diseases) राजयक्ष्मा, ग्राहि, पृष्ठ्यामय, सिपसिमि तथा हृद्रोग आदि का उल्लेख (१०. ९७. १०५. १३७. १६१. १६७) इत्यादि बहुत से विषय स्थान २ पर मिलते हैं।

शुक्ल यजुः संहिता—में भी १२ वें अध्याय के दो सूक्तों (१२. ७५. ८९/१२. ९०. १०१) में औषधियों का रोगनाशकत्व, औषधियों के खोदने वाले तथा जिनके लिये औषधियां खोदी गई हैं उन दोनों के लिये उपकारी होना, श्लेष्मरोग, अर्श, श्वयथु, गण्डु, श्लीपद, यक्ष्म, मुखपाक, क्षत आदि रोगों का नाश करना, स्थान २ पर (१९. ८१. ९३/२०. ५. ९/२५. १-९/३१. १०-१३/३०. ८-१०) घोड़े तथा मनुष्य के शरीर के अङ्गों का उल्लेख, यक्ष्मा, रोग, कफरोग, शोथ, पाकारु, अर्श, विषूचिका, हृद्रोग, अर्म, चर्मरोग, कुष्ठ, अङ्गभेद आदि रोगों का उल्लेख मिलता है।

उपोद्घात का हिन्दी अनुवाद १७५

तैत्तिरीय संहिता के काम्येष्टि प्रकरण में दृष्टिप्राप्ति तथा यक्ष्मा उन्माद आदि रोगों के परिहार की प्रार्थना, यक्ष्म, राजयक्ष्म तथा उससे उत्पन्न अन्य रोगों की उत्पत्ति का विषय (२. १. १. १/२. ४. १४. १५) में दिखाई देता है।

सामसंहिता में भी ऋग्वेद में दिये हुए मन्त्रों के प्रवेश तथा आयुर्वेद संबन्धी मन्त्रों के मिलने से सामवेद भी इस विषय में ऋग्वेद के समान ही प्रतीत होता है।

अथर्ववेद में तो विशेषरूप से आयुर्वेद के बहुत से विषय मिलते हैं। वहां इस विषय के सैकड़ों सूक्त तथा मन्त्र मिलते हैं। ऋग्वेद आदियों में तो प्रायः केवल ऐतिहासिक रूप से कहीं-कहीं प्रसङ्गवश आयुर्वेद का विषय आता है परन्तु अथर्ववेद में तो स्थान-स्थान पर रोग, शारीरिक अवयव, रोग प्रतीकार, अमुक-अमुक औषधियों का अमुक-अमुक रोग में उपयोग, इत्यादि बहुत से विषय भरे पड़े हैं जिससे कि आयुर्वेद का अथर्ववेद से संबन्ध स्पष्ट प्रतीत होता है। उदाहरण के लिये रोग के विषय में—तक्म (ज्वर) रोग का वर्णन तथा उसके भेदों (६. २१. १-३) सतत, शारद, ग्रैष्म, शीत, वार्षिक (वर्षाऋतु में होने वाला) तृतीयक आदि का निर्देश (१. २५. ४/५. २२. १-१४) ज्वर के भेद तथा उनमें मण्डूक (मेंढक) का उपयोग (७. ११६. १.२) उस समय जांगल प्रदेश होने के कारण मुंजवत्, बाहीक, गान्धार, अङ्ग, मगध आदि देशों में ज्वर का निर्देश (५. २२. १४) श्लेष्मा का अस्थि, सन्धिस्थान तथा हृदय को पीडा देना (६. १४. १-३) मन्या-गण्डमाला के ५५ भेद, ग्रीवा की गण्डमाला (Goitre) के ७७ भेद, स्कन्ध गण्डमाला के ९९ भेद (६. २५. १-३) अपचित (गण्डमाला-Scrofula) के एनी, श्येनी, कृष्णा, रोहिणी, सूतिका, आदि भेद (६. ८३. १-३) शीर्षक्ति, शीर्षामय, कर्णशूल, विलोहित, विसल्यक, अङ्गभेद, अङ्ग्ज्वर, विश्वाङ्य, विश्वतक्म, शारदतक्म, बसाल, हरिम, यक्ष्मोध, काहावाह, क्लोम (Pharynx) उदर, नाभि हृदयगतयक्ष्म, पार्श्व, पृष्ठि, वंक्षण (Groin) आन्त्र तथा मज्जागत पीडा विद्रधि वातोकर अलजी पाद जानु श्रोणि परिमंश (कटि या जघन प्रदेश) उनूक (रीढ की हड्डी) उष्णिहा (ग्रीवानाडी) तथा शीर्ष वेदना आदि नाना रोगों का वर्णन मिलता है (९. ८. १-२२)

शारीर शास्त्र के विषय में—शरीर की नाडी तथा धमनियों का निर्देश सौ शिराओं तथा सहस्र धमनियों का उल्लेख (१. १७. १. ४७. ३६. २) नाना रोगों के साथ शारीरिक अवयवों का वर्णन (२. ३३. १-७) नाना शरीरावयवों का उल्लेख (२. ३३. २/४. १२. ४/१०. २. १/१०. ९. १३-२५) केश, अस्थि, स्त्राव मांस, मज्जा, पर्व, उरु (जंघा) पैर, घुटने, शिर, हाथ, मुख, पृष्ठ, वर्जह्या (स्तन) पार्श्व, जिह्वा, ग्रीवा, कीकस (लोम) तथा त्वचा आदियों का उल्लेख (११. १०. ११-१५) में मिलता है।

रोग प्रतीकार के विषय में—मूत्राघात रोग में शर तथा शलाका (Cathetar) आदि द्वारा मूत्र का निकालना या भेदन करना (१. ३. १-९) सुखप्रसव (Normal Delivery) तथा उसकी विकृति (Abnormal Delivery) में योनिभेदन-Scissarian Section (१. ११. १-६) व्रण की जल द्वारा चिकित्सा (५. ५७-१-३) पकी हुई पिडका (Abscess) का शलाका द्वारा वेधन (७. ७४. १-२), पिडका को पकाने के लिये लवण का उपचार (७. ७६. १-२) इत्यादि शल्यप्रक्रियाऐं, बाहर से शरीर में प्रविष्ट होकर रोगों को उत्पन्न करने वाले विविध कृमियों तथा उनके निकलने का वर्णन (२. ३१. १-५) चक्षु नासिका तथा दातों में प्रविष्ट होकर रोगों को उत्पन्न करने वाले येवास, कष्कष, एजत्क. शिपी विलुक आदि कृमियों को नष्ट करना (५. २३. १-१३) नाना रंग के कृमियों का वर्णन, मनुष्य तथा गौ आदि पशुओं में विद्यमान कृमियों का सूर्य की किरणों द्वारा नष्ट किया जाना (२. ३२. १-६) हानिकारक रोग कृमियों को सूर्य की किरणों द्वारा नष्ट किया जाना (४. ३७. १-१२) सूर्य की लाल किरणों (Red rays) द्वारा हृद्रोग, कामला, पाण्डु आदि रोगों का नाश (१. २२. १-४) प्रातःकाल की धूप में स्वेदन, प्रभास्नान (Sun bath) तथा जल स्नान आदि द्वारा शारीरिक रोगों को नष्ट करना (३. ७. १-७) हृद्रोग में नदी के हिमयुक्त जल का उपयोग (६. २४. १-३) जल का सर्वरोग

१७६ काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

नाशकत्व (६. ९२. ३) जंगल तथा पर्वत की वायु का आरोग्यदायकत्व (१. १२. १-४) वायु का भेषज्व (४. १३. २-३), आरोग्य का वर्णन (२. १०. १-८) क्लैव्य-नपुंसकता नाशन के उपाय (६. १३८. १-५) इत्यादि विषय मिलते हैं।

**ओषधि के विषय में—**नक्त रामा कृष्णा असिक्री तथा ब्रह्मसंज्ञक औषधियों का किलास (कुष्ठ) तथा पलित (बालों का झड़ना) आदि रोगनाशकत्व (१. २३. १-४) सुपर्णा आसुरी सरूपा श्यामा आदि औषधियों का त्वग्रोगनाशकत्व (१. २४. १-४) वल्मीक (सांप की बाँबी) में मिलने वाली औषधियों का अतिसार, अतिमूत्र, नाडीव्रण आदि को नाश करना (२. ३. १-६) पृश्निपर्णी का गर्भनाश तथा रक्तविकार को दूर करने तथा शरीर की वृद्धि करने में (२. २५. १-४) कुरंग श्रृंग तथा उसके चर्म का क्षय कुष्ठ, तथा अपस्मार के नाश करने में (३. ७. १-३) शतवीर्या, दूर्वा का दीर्घायुष्य तथा नाना रोगों के दूर करने में (३. १५. १-८), वृषा शुष्मा आदि औषधियों का वृष्य रूप में (४. ४. १-८), रोहिणी नामक औषधि का भग्नसंधान तथा क्षत के प्रतीकार में (४. १२. १-७) वर्णन, सहदेवी तथा अपामार्ग का तृषा क्षुधा आदि की इन्द्रियों के रोगों हिंसाकर्म तथा शत्रुओं के नाश करने की महिमा का वर्णन (४. १७. १-८/४. १८. १-८/४. १९. १-८) अपामार्ग का पाप को दूर करना तथा मुख और दांतों का शोधन करना (७. ६७. १-३) सिलाच्य औषधि की महिमा का वर्णन (५. ५. १-९) कुष्ठ औषधि का तक्म (ज्वर) यक्ष्मा तथा कुष्ठ नाशन (५. ४. १-१०) कुष्ठ औषधि का वर्णन (६. ९५. १-३) कुष्ठ औषधि की धूप का तक्म (ज्वर) नाशकत्व तथा उसका विश्वभेषजत्व (सब रोगों की औषधि होना), यातुधान (कृमि) तथा ज्वर आदि नाशकत्व (१९. ३९. १-१०) की महिमा आशरीक, विशरीक, पृष्ठिका, विश्व तथा शारद ज्वरों में जङ्गिड औषधियों का उपयोग (५. २२. १-२४) जङ्गिड औषधियों का वर्णन, मणियों का बांधना तथा उसके द्वारा शत्रुओं का नाश, आयुष्य की प्राप्ति, विष्कन्ध (वातरोग) का नाश तथा आशरीक विशरीक, कफरोग, पृष्टरोग तथा विश्व शारद आदि ज्वरों का नाश (२. ४. १-६/१९. ३४. १-१०) जङ्गिड ओषधि का विष्कन्ध (वातरोग) नाशन, विश्वभेषजत्व, यक्ष्मानाशन, वातरोगनाशन, श्वित्र, दद्रु, पामा आदि त्वग्रोग तथा दुर्नाम (अर्श) रोग नाशन (१९. ३५. १-५) विषाण ओषधि का रक्तस्राव तथा वातरोग में हितकर होना (६. ८४. १-३) वरण ओषधि का यक्ष्मा नाशकत्व (६. ८५. १-३) पिप्पली का क्षिप्त, अतिवृद्ध तथा वातीकृत रोगों की ओषधि होना (६. १०९. १-३) कफरोग, विद्रधि, लोहितक, विसल्यक आदि रोगों में चीपद्रु नामक औषधि का उपयोग (६. १२७. १-३) देवीतितली ओषधि द्वारा केशवृद्धि के उपायों का वर्णन (६. १३६. १-३/ ६. १३७. १-३) गुग्गुल की धूप की गन्ध द्वारा यक्ष्मा रोग का नाश (१९. ३६. १-३) जलवायु द्वारा फैलने वाले रोगों के नाशक के रूप में अजशृङ्गी, जल द्वारा फैलने वाले रोगों के नाशक के रूप में गुग्गुलु पीलानल द्यौक्षगन्धि प्रमन्दि आदि, तथा प्रसारिरोगों (Infections deseases) के नाशक के रूप में अश्ववत्थ, न्यग्रोध शिखण्डी आदि ओषधियों का वर्णन (४. ३७. १-१२) ओषधियों की महिमा (६. २१. १-३) असिक्री, कृष्णा, पृष्णि, ञ्रस्तृणती, स्तम्बिनी, एकशृङ्गा, प्रतन्वती, अंशुमती, कण्डिनी, विशाखा, वैश्वदेवी, उग्रा, अवकोल्वा, तथा तीक्ष्णशृङ्गी आदि के रूप में नाना ओषधियों तथा उनके प्रकारों का वर्णन, नाना वनस्पतियों के रस से निर्मित गुटिकात्मक वैयाघ्रमणि का वर्णन, अश्वत्थ, दर्भ, सोम, ब्रीहि, यव आदियों का तथा पुष्पवाली, प्रसूमती, फलिनी तथा फलरहित ओषधियों और विषदूषण कृत्यानाशन तथा श्लेष्मरोगनाशन गुण वाली ओषधियों का वर्णन (८. ७. १-२८) दर्भ भङ्ग (शण) यव सह स्तेम आदि का वर्णन (११. ८. १५) ब्राह्मण नामक औषधि का विषहरत्व, अयस्कम्प नामक ओषधि का विष में बुझे हुए शस्त्रों द्वारा किये हुए व्रण आदि में हितकर होना तथा पूर्ण अधिशृङ्ग कुड़्मल आदि का शस्त्र प्राणी तथा ओषधियों का विषनाशन (४. ६. १-८) वरणा प्रक्रूया आदि ओषधियों का विषहरत्व (४. ७. १-७) नाना जाति के सर्पों का उल्लेख करके तावुव तथा तस्सुव आदि ओषधियों के विषनाशक गुण का वर्णन (५. १३. १-११) मधुप रूष्णीशी पाला आदि ओषधियों का सर्पविषनाशकत्व (६. १२. १-

उपोद्घात का हिन्दी अनुवाद १७७

३) व्याख्याभेद से वल्मीक मिट्टी (सायण के मत से) अथवा सिलाच्य ओषधि (ग्रिफिथ के मत से) का विषहरत्व (६. १००. १-३) मधुक नामक ओषधि का नाना प्रकार के सर्प कृमि तथा विष को दूर करना (७. ५६. १-८) विष के द्वारा ही विष का प्रतीकार (७. ८८. १) विषदोहन विद्या के द्वारा विष का प्रतीकार (८. ५. १-१६/८. ६. १-४) पर राष्ट्र पर आक्रमण तथा इन्द्रशान्ति के निमित्त दर्भमणि का बांधना (१९. २८. १-१०/१९. २९. १-९/१९. ३०-१-५) पुष्टि की कामना करने वाले व्यक्ति को औदुम्बर मणि का बांधना (१९. ३१. १-४) मृत्यु के भय की निवृत्ति के लिये दर्भमणि का बांधना (१९. ३२. १-२/१९. ३३. १-५) इत्यादि सैकड़ों ओषधियों के निर्देश, भेद, प्रयोग तथा उपयोग आदि स्थान २ पर उपलब्ध होते हैं।

ब्राह्मण ग्रन्थों में भी निम्न वर्णन मिलता है। ऐतरेय ब्राह्मण में-कहीं कहीं शरीर की उत्पत्ति तथा प्राण का उल्लेख, अश्वियों का देवताओं के वैद्य के रूप में निर्देश तथा ज्ञानेन्द्रियों का वर्णन (५. २२) ओषधियों का रोगों को दूर करना (३. ४०) अञ्जन के प्रयोग से नेत्ररोगों की निवृत्ति (१. ३) शाप के द्वारा भी उन्माद कुष्ठ आदि रोगों की उत्पत्ति, शुनःशेष की कथा में वरुण के कोप से जलोदर रोग का होना। छान्दोग्य में—हृदय नाड़ियों का वर्णन (८. १. ६) आहार के पचने की प्रक्रिया (६. ५) निद्रा तथा स्वप्न का उल्लेख (४. ३. ३) पामा रोग का वर्णन (४. १. ८) रोग को दूर करके एक सौ सोलह वर्ष की आयु की प्राप्ति के उपायों का उल्लेख (३. १६)।

बृहदारण्यक में—अश्व के अङ्गों (१. १. १) मनुष्य के अङ्गों (२. ४. ११) हृदय तथा उसकी नाडियों का वर्णन (२. १. १९/४. २. ३/४. ३. २०) मनुष्य तथा वृक्ष की तुलना (३. ९. २८) नेत्र की रचना (२. २. ३) मृत्यु का उल्लेख (३. २. ११) शाप के द्वारा रोगों की उत्पत्ति (३. ७. १/३. ९. २६)।

सामविधानब्राह्मण में—सर्पों से रक्षा (२. ३. ३)। भूतों का आक्रमण (२. २. २) रोगों का आक्रमण (२. २. ३)।

तैत्तिरीयारण्यक में—कृमियों का वर्णन (४. ३६. १)।

श्रौतग्रन्थों में—

आश्वलायन में—यज्ञाय पशुओं तथा ऋत्विगों में परिहरणीय रोगों का निर्देश। आपस्तम्ब में कृमियों का वर्णन (१५. १९. ५)।

गृह्य-ग्रन्थों में—

आश्वलायन में—सूर्योदय तथा सूर्योस्त के समय सोने में रोग का कारण (३. ७. १. २) यजमान में परिहरणीय रोग का उल्लेख (१. २३. २०) पशुओं के रोगों को दूर करना (४. ८. ४०)।

शाङ्खायन में—शारीरिक कष्ट के समय वेदमन्त्रों के गायन का निषेध (४. ७. ३६) आग्रहायण यज्ञ में भोज्यवस्तुओं में भूतों की निवृत्ति (३. ८) सब रोगों की निवृत्ति (५. ६. १-२)।

गोभिलीय सूत्र में—रोग निवर्तक मन्त्रों का उल्लेख (४. ६. २) सर्पदंश का उपाय (४. ९. १६)।

आपस्तम्ब में—रुग्ण स्त्री को पद्मपत्र आदियों के द्वारा अभिमन्त्रित करना (३. ९. १०) आधा सीसा) (Hemicronia) का कारणभूत कृमियों तथा बालकों में अपस्मार रोग के कारणभूत कुक्कुरभूत का निर्देश (७. १८. १) बालक में क्षेत्रिय रोग (सहज, पतृत-Congenital) का परिहार (६. १५. ४)।

पारस्कर गृह्य सूत्र में—मर्दन (मालिश) के द्वारा शिरःशूल का प्रतीकार (३-६)।

१७८काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

हिरण्यकेशीय गृह्यसूत्र में—अग्नि का रोगनाशकत्व (१. २. २८) बालक के क्षेत्रीय रोग को दूर करना (२. ३. १०)।

खादिर गृह्य सूत्र में—कृमियों का वर्णन (४. ४. ३) गोरोग की निवृत्ति के लिये होम के धूम से युक्त प्रदेश में विचरण करना (४. ३. १३) सर्पदंश का उपाय (४. ४-१) इत्यादि आयुर्वेद संबन्धी विषय स्थान २ पर न्यूनाधिक रूप में उपलब्ध होते हैं।

वैदिक साहित्य में आयुर्वेद संबन्धी विषयों को लेकर ब्लूमफील्ड (M. Bloomfield), हिलब्राण्ड (A. Hillebrandt) केलेण्ड (Caland) डॉ. पी. कार्डियर (P. Cordier), जॉली (J. Jolly), बोलिङ्ग (G. M. Bolling) झीमर (Zimmer) इत्यादि पाश्चात्य विद्वानों तथा कुछ भारतीय विद्वानों ने भी बहुत कुछ लिखा है। इन सबके विषय में विमर्श करना उपयोगी होने पर भी अब हम विस्तार के भय से इसे यहीं समाप्त करते हैं।

कौशिक सूत्रकार के उन २ मन्त्रों के विनियोग के दिखाने में उस-उस मन्त्र की महिमा को दिखाते हुए ४ थे अध्याय में 'अथ भैषज्यानि' इत्यादि से प्रारंभ करके उस-उस रोग के प्रतीकार के लिये उन-उन मन्त्रों द्वारा मन्त्रित करके जल, ओषधि आदि का पिलाना तथा हवन मार्जन आदि बहुत से उपाय दिये हैं। मन्त्रसंहिता को लेकर बने हुए कौशिकसूत्र में ये मान्त्रिक विधान भी भरे हो सकते हैं परन्तु वातिक तक्म रोग में मांस तथा भेद का पिलाना, श्लैष्मिक में मधु का पान, वातपित्तज में तैलपान, धनुर्वात, अङ्गकम्प, शरीरभङ्ग आदि वातरोगों में घृत का नस्य, रक्त के बहने तथा स्त्रियों की अतिरजःप्रवृत्ति में सूखे कीचड़ की मिट्टी को घोलकर पिलाना, हृद्रोग तथा कामला में रोगी को हरिद्रा तथा ओदन खिलाना, श्वेत कुष्ठ में खूब लाल कुष्ठ को गोबर के साथ घिसकर भृङ्गराज, हरिद्रा, इन्द्रवारुणी तथा नीलिका के फूलों को पीसकर लेप करना, वातविकार में पिप्पली का सेवन, शस्त्र की चोट लगकर रक्तप्रवाह होने पर उस स्थान पर पकाये हुए लाख के पानी द्वारा सिञ्चन करना, राजयक्ष्मा, कुष्ठ, शिरोरोग तथा सारे शरीर की वेदना में मक्खन में कूठ को मिलाकर रोगी के शरीर पर लेप करना, शस्त्र की चोट लगने पर पकाये हुए दूध में लाक्षा डालकर पिलाना, गण्डमाला में शङ्ख को घिसकर लेप करना, जलौका द्वारा रक्त का निकालना, सेन्धा नमक का चूर्ण छिड़कना (Dusting) व्रण में गोमूत्र का उपयोग, मूत्र तथा मल के रुक जाने पर हरीतकी आदि भेदनीय (Lexatws) द्रव्य का बांधना, आखु किरि पूतीक मथित जरन प्रमन्द तथा स्त्रावस्क आदि ओषधियों को जल में घोलकर पिलाना, घोड़े आदि पर चढ़ना, बाण का छोड़ना, गोदोहनी में जल में २१ जौ डालकर शिश्न (Penis) को ऊपर करके उसमें वह जल डालना, लोहशलाका (Catheter or Sound) का डालना, जौ, गेहूँ, वल्ली, पद्मूल, तथा पाविका के क्वाथ रूप आलविसोल फाण्ट का पीना इत्यादि का वर्णन है। मन्त्रों द्वारा प्रतिष्ठापित (मन्त्रित), शान्त्युदक में भी शमी, शाम, काश, वंशा, शाम्य, बाका, तलाशा, पलाश, वासा, शिंपा, शिम्बल, सिपुन, दर्भ, अपामार्ग, कृति, लोष्ठ, वल्मीक वपा, दूर्वाप्रान्त, ब्रीहि, यव आदि शान्त ओषधियों को डाल कर तैयार किये हुए उस जल को भैषज्य के रूप में बहुत से रोगों का नाशक बताया है। इस प्रकार मान्त्रिक प्रक्रिया की तरह ओषधि विद्या में भी कौशिक सूत्रकार का अथर्ववेद से संबन्ध प्रतीत होता है।

प्राचीन काल में शारीरिक धातुओं की विषमता के समान राक्षस, भूत, प्रेत, पिशाच, ग्रह, स्कन्द, रुद्र आदि देवताओं का कोप आदि भी रोग के कारण माने जाते थे जैसा कि 'रक्षोहाऽमीबचातन:' इत्यादि मन्त्रांश द्वारा रोग को दूर करने के लिये उस-उस रोग के निदानभूत राक्षस प्रभृति को दूर करना उपाय रूप से निर्दिष्ट है। पाश्चात्य चिकित्सा ग्रन्थों में भी उन्माद, अपस्मार आदि रोगों में भूत आदियों का निदान रूप में वर्णन मिलता है। इसी दृष्टि से वैदिक समय में भी कौशिक सूत्र आदियों में उस-उस रोग के निदान भूत राक्षस आदियों को दूर करने के लिये आथर्वण मन्त्रों का प्रयोग किया गया है। किसी-किसी का ऐसा भी विचार है कि अथर्व आदि मन्त्रोंमें उस-उस रोग के कारण भूत जो नाना प्रकार

उपोद्घात का हिन्दी अनुवाद

१७९

के कृमियों का उल्लेख है वह भी रोगों के कारणभूत राक्षस आदि परक की जानना चाहिये। वे रोगों के जीवाणु (Germs) अथवा राक्षसभूत आदि दोनों ही संभव हैं। ग्रन्थकारों ने तीन सिर, तीन पैर, तथा लाल आँखों वाली ज्वर आदि रोगों की जो मूर्तियाँ (चित्र) बनाई हैं वे भी उन-उन रोगों के निदानभूत राक्षस आदि या रोगों के जीवाणुओं की आकृति की कल्पना द्वारा ही बनाई गई प्रतीत होती हैं। आजकल सूक्ष्मवीक्षणयन्त्र (Microscope) द्वारा देखने पर उन-उन रोगों में भिन्न-भिन्न तथा विचित्र आकृति वाले जीवाणु मिलते हैं। इन्हीं भीषण आकृति वाले जीवाणुओं का ही अन्तर्दृष्टि वाले प्राचीन ऋषियों ने संभवतः राक्षस रूप में वर्णन किया हो। आजकल भी पहाड़ी जाति में ज्वर आदि को भूत आदियों से उत्पन्न हुआ मानकर अपमार्जन (झाड़ना-फूकना), दूसरे प्राणियों में संक्रामण, तथा बलि देना आदि मान्त्रिक उपचार प्रायः किये जाने हैं तथा सफल भी होते देखे जाते हैं। आजकल कहीं-कहीं व्यवहार में दिखाई देने वाले ऐसे उपाय एकदम निर्मूल नहीं हैं अपितु प्राचीन वैदिक अवस्था से ही प्रारंभ होकर टूटी फूटी अवस्था में किसी न किसी रूप में आजतक भी प्रचलित हुए समझना चाहिये। इस प्रकार की मान्त्रिक प्रक्रिया से युक्त भैषज्य प्रक्रिया न केवल प्राचीन भारत में ही थी अपितु प्राचीन मिश्र, पाश्चात्य देश तथा उत्तरी अमेरिका के देशों में भी थी जैसा कि उन-उन देशों के प्राचीन इतिहास के अनुसन्धान से स्पष्ट है।

कुछ लोगों का जो यह विचार है कि आथर्वण सम्प्रदाय में केवल मान्त्रिक भूत विद्या ही रोगों को दूर करने का उपाय था, यह सर्वांश में सत्य नहीं है। वैदिक समय में मिथ्याहार-विहार के समान पाप, भूतप्रेत आदि रोगों के हेतु रूप से तथा रुद्र आदि देवताओं का कोप एवं ओषधियों के प्रयोग के समान उस-उस देवता का आराधन करके उसे प्रसन्न करना, विशेष-विशेष मन्त्रों द्वारा भूत आदियों को दूर करने के लिये रोगियों का मार्जन, जलाभिषेचन, अभिमन्त्रण, धूपन आदि रोगों को दूर करने के उपाय यद्यपि मिलते हैं तथापि पूर्वोक्तानुसार बहुत से रोग, शल्यप्रक्रियायें, बहुत से शारीरिक अवयव, उस-उस रोग को दूर करने वाली अनेक ओषधियों का मन्त्रों में स्पष्ट रूप से उल्लेख मिलने से यह कहा जा सकता है कि मन्त्रविद्या के समान भैषज्यप्रक्रिया में भी आथर्वणी प्रवृत्ति विद्यमान थी। इस प्रकार प्राचीन लोग मन्त्रविद्या तथा औषधविद्या दोनों ही मार्गों का अनुसरण करते थे। परन्तु आथर्वण सूक्तों के मन्त्रों में से कुछ मन्त्रों का शब्दार्थ करते हुए उनके भूतविद्या से रहित आयुर्वेदीय विषयों के प्रतिपादक दिखाई देने पर भी गृह्यकार आदि के द्वारा जल के प्रतिपादक 'शन्नो देवी' इत्यादि मन्त्रों का शनिग्रहादि परक अर्थ करने के समान ही कौशिक सूत्रकार द्वारा अभिचार (हिंसाकर्म), मन्त्रकरण्डबन्धन (रक्षासूत्र का बांधना) तथा भूतापसारण परक आदि अर्थ किया जाना कालक्रमागत दृष्टि भेद को प्रकट करता है।

ऋक संहिता में अल्प मात्रा में आई हुई मान्त्रिक उपचार प्रक्रिया तथा भैषज्य विद्या की अथर्ववेद में अधिकता दिखाई देने से विकास प्रतीत होता है। उसके बाद शुद्धरूप से भैषज्य का निर्देश करने वाले मन्त्रों का भी कौशिकसूत्रकार ने मान्त्रिक प्रक्रिया परक अर्थ लगाया है। इससे प्रतीत होता है कि सूत्रकाल में मान्त्रिक प्रक्रिया का विशेष विकास हुआ था। इस प्रकार क्रमिक विकासपरम्परा समाप्त हो जाती है। अथवा भूतविद्या का आचार्य था ऐसी भी श्रुति है। इसीलिये अथर्ववेद में भूतविद्या तथा मन्त्र विद्या के विषय विशेषरूप से सम्मिलित हैं। इस कौमारभृत्य तन्त्र में बालरोगों में स्कन्द, अपस्मार ग्रह, पूतना आदि को निदान रूप से तथा धूपन, पूजन आदि को रोग-प्रतीकार रूप से देने के समान ही धातुविषमता को रोग के हेतु रूप तथा उन-उन ओषधियों का उस-उस रोग को दूर करने में उपयोग दिया होने से प्रतीत होता है कि पूर्वकाल में दोनों प्रक्रियाएँ विद्यमान थीं।

वैदिक साहित्य में बहुत से वैद्यक के विषयों के मिलने पर भी पूर्वोक्तानुसार ऋग्वेद में अश्वियों द्वारा नाना चमत्कार रूप भैषज्य विषयों का केवल ऐतिहासिक रूप से ही वर्णन मिलता है। किस रीति से अश्वियों ने विश्पला की जङ्घा जोड़ी,

१८०काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

ऋज्राश्व की आंखें ठीक की, श्रोण के जानुओं को क्रियाशील बनाया-इत्यादि के विशेष विधान का इससे ज्ञान नहीं होता। कहीं-कहीं किन्हीं ओषधियों का वर्णन है परन्तु वहां उनकी उपयोग विधि नहीं दी है। अथर्ववेद में यद्यपि नाना रोग, औषध, रोगों के कारण, कृमि आदि, अमुक ओषधि के सेवन से अमुक रोग का प्रतीकार इत्यादि विषय भी मन्त्रों में मिलते हैं परन्तु उनसे भी उनकी उपयोग की विधि मालूम नहीं होती। इस प्रकार उन मन्त्रों से केवल तात्कालिक आयुर्वेद विज्ञान की स्थिति सूचित होती है।

'यत्रौषधीः समग्मत राजानः समिताविव । विप्रः स उच्यते भिषग्रक्षोहामीव चातनः' ।।
(ऋक् १०. ९७. ६)

शतं ह्यस्य भिषजः सहस्रमुर्वी गभीरा सुमतिस्तेऽस्तु ।। (ऋक्. १. २४. ९)
शतं ह्यस्य भिषजः सहस्रमुत वीरुधः ।। (अथर्व २. ९. ३)

इत्यादि मन्त्रों से प्रतीत होता है कि सैकड़ों ओषधियों के संग्रहकर्ता विप्र भिषक् (वैद्य) होते थे। वैद्य भी न केवल एक दो थे अपितु सैकड़ों की संख्या में थे। ओषधिरूप से ज्ञात लता वनस्पतियां आदि भी स्वल्प नहीं थीं अपितु हजारों की संख्या में थीं। इनसे ज्ञात होता है कि इस विज्ञान के ज्ञाता सैकड़ों महर्षियों द्वारा प्रतिपादित, सम्पूर्णरूप से व्यवहृत, तथा श्रृंखलारूप में विद्यमान सम्पूर्ण ओषधियों से युक्त यह आयुर्वेद एक पृथक् ग्रन्थ के रूप में विद्यमान था। क्योंकि ज्ञातव्य विषयों की सूचना तथा उनके उपयोग से होने वाले लाभों का निर्देश वेदों में स्थान-स्थान पर विकीर्णरूप में (Scattereb) हमें मिलता है। वेद शब्द से समष्टि रूप में विद्यमान आदिम ज्ञान का बोध होता है तथा उसकी समीपता वाले व्यक्ति विशेष का ज्ञान उपवेद शब्द से सूचित होता है। गान्धर्व, धानुष्य, स्थापत्य आदि के ज्ञान की तरह व्यष्टि रूप से विद्यमान आयु की रक्षा का ज्ञान आयुर्वेद शब्द से ध्वनित होता है। यह प्राचीन आयुर्वेद ब्रह्मा, अश्वि तथा इन्द्र की संहिता रूप से पृथक् रूप में ही विद्यमान होगा। इसी कारण कुछ आचार्यों ने इसे जो उपवेद रूप से लिखा है तथा कश्यपाचार्य ने इसका पांचवें वेद के रूप में निर्देश किया है वह ठीक ही है। परन्तु कालव्यतिक्रम से वह प्राचीन तथा मूलभूत आयुर्वेद आजकल पृथक् रूप से नहीं मिलता है। केवल वैदिक संहिताओं में कहीं-कहीं विकीर्णरूप से अथवा सम्प्रदाय परम्परा द्वारा किसी-किसी ऋषि की लेखबद्ध रचना द्वारा ही मिलता है।

उपलब्ध प्राचीन आयुर्वेदिक ग्रन्थों तथा वैदिक संहिता ग्रन्थों में आये हुए आयुर्वेद के विषयों का विचार करने पर रोगों के नाम, ओषधियों के नाम, उनके उपयोग तथा निरूपण शैली आदि में बहुत ही भेद दिखाई देता है। वैदिक विषयों की अपेक्षा आर्षसंहिता ग्रन्थों के विषयों में क्रमागत विकसितावस्था भी विशेषरूप से दिखाई देती है। भाषाशास्त्र की दृष्टि से भी इस प्रकार का अन्तर थोड़े समय के व्यवधान से संभव नहीं है। लेख तथा भाषा की शैली में जितना अन्तर प्राचीन सूत्र आदि ग्रन्थों, दो हजार वर्ष पूर्व के कवियों की रचनाओं, बौद्ध-साहित्य तथा काश्यप, आत्रेय, धन्वन्तरि आदि महर्षियों के लेखों का आधुनिक लेखों से है उससे भी अधिक अन्तर वैदिक संहिताओं तथा आर्षसंहिताओं में आये हुए आयुर्वेद के विषय में है। यह अन्तर (भेद) बहुत लम्बे समय के व्यवधान के विना संभव नहीं है। प्रत्येक साहित्य में विज्ञान का विकास क्रमिक ही हुआ करता है। आयुर्वेद विज्ञान के विषय में भी वैदिक साहित्य की अपेक्षा आर्षसंहिता के साहित्य का विकास बहुत लम्बा कालक्रमागत पूर्व परम्परा की अपेक्षा रखता है। वैदिक साहित्य के बाद ब्राह्मण, उपनिषद्, कल्प, सूत्र रूपी धाराओं में विरलरूप से बहता हुआ आयुर्वेद विज्ञान का प्रवाह अपनी-अपनी आचार्य परम्परा के बिना प्राचीन आर्ष संहिता ग्रन्थों में उस ज्ञानोदधि को किस प्रकार प्रकट कर सकता है। इसलिये स्थान-स्थान पर पूर्वाचार्यों द्वारा निर्दिष्ट, नाममात्र शेष तथा जिनके नाम भी लुप्त हो चुके हैं ऐसे प्राचीन आचार्यों की उपदेशरूपी विज्ञान परम्परा ही आयुर्वेद विज्ञानप्रवाह में वैदिक साहित्य एवं आर्षसंहिता की मिलाने वाले सेतु (Connecting link) के रूप में कार्य कर रही