महाभारत (खंड ६) - अनुशासन, आश्वमेधिक, आश्रमवासिक, मौसल, महाप्रस्थानिक, स्वर्गारोहण व हरिवंश पर्व
Mahabharata (Vol 6) - Anushasana to Harivamsa Parva
महर्षि कृष्णद्वैपायन वेदव्यास द्वारा
—कुरुक्षेत्रस्वरूप, ६५१ गुणौषधः—गुणोंको उत्पन्न करनेवाली ओषधिके समान ज्ञान, वैराग्य आदि गुणोंके उत्पादक ।। १०७ ।।
सर्वाशयो दर्भचारी सर्वेषां प्राणिनां पतिः ।
देवदेवः सुखासक्तः सदसत्सर्वरत्नवित् ।। १०८ ।।
६५२ सर्वाशयः—सबके आश्रय, ६५३ दर्भचारी—वेदीपर बिछे हुए—कुशोंपर रखे हुए हविष्यको भक्षण करनेवाले, ६५४ सर्वेषां प्राणिनां पतिः—समस्त प्राणियोंके स्वामी, ६५५ देवदेवः—देवताओंके भी देवता, ६५६ सुखासक्तः—अपने परमानन्दमय स्वरूपमें ही रत रहनेवाले, ६५७ सत्—सत्स्वरूप, ६५८ असत्—असत्स्वरूप, ६५९ सर्वरत्नवित्—सम्पूर्ण रत्नोंके ज्ञाता ।। १०८ ।।
कैलासगिरिवासी च हिमवद्गिरिसंश्रयः ।
कूलहारी कूलकर्ता बहुविद्यो बहुप्रदः ।। १०९ ।।
६६० कैलासगिरिवासी—कैलास पर्वतपर निवास करनेवाले, ६६१ हिमवद्गिरिसंश्रयः—हिमालयपर्वतके निवासी, ६६२ कूलहारी—प्रबल प्रवाहरूपसे नदियोंके तटोंका अपहरण करनेवाले, ६६३ कूलकर्ता—पुष्कर आदि बड़े-बड़े सरोवरोंका निर्माण करनेवाले, ६६४ बहुविद्यः—बहुत-सी विद्याओंके ज्ञाता, ६६५ बहुप्रदः—बहुत अधिक देनेवाले ।। १०९ ।।
वणिजो वर्धकी वृक्षो बकुलश्चन्दनश्छदः ।
सारग्रीवो महाजत्रुरलोलश्च महौषधः ।। ११० ।।
६६६ वणिजो—वैश्यरूप, ६६७ वर्धकी—संसाररूपी वृक्षको काटनेवाले बढ़ई, ६६८ वृक्षः—संसाररूप वृक्षस्वरूप, ६६९ बकुलः—मौलसिरी वृक्षस्वरूप, ६७० चन्दनः—चन्दन वृक्षस्वरूप, ६७१ छदः—छितवन वृक्षस्वरूप, ६७२ सारग्रीवः—सुदृढ़ कण्ठवाले, ६७३ महाजत्रुः—बहुत बड़ी हँसुलीवाले, ६७४ अलोलः—अचंचल, ६७५ महौषधः—महान् औषधस्वरूप ।। ११० ।।
सिद्धार्थकारी सिद्धार्थश्छन्दोव्याकरणोत्तरः ।
सिंहनादः सिंहदंष्ट्रः सिंहगः सिंहवाहनः ।। १११ ।।
६७६ सिद्धार्थकारी—आश्रितजनोंको सफलमनोरथ करनेवाले, ६७७ सिद्धार्थः—वेदकी व्याख्यासे निर्णीत उत्कृष्ट सिद्धान्तस्वरूप, ६७८ सिंहनादः—सिंहके समान गर्जना करनेवाले, ६७९ सिंहदंष्ट्रः—सिंहके समान दाढ़वाले, ६८० सिंहगः—सिंहपर आरूढ़ होकर चलनेवाले, ६८१ सिंहवाहनः—सिंहपर सवारी करनेवाले ।। १११ ।।
प्रभावात्मा जगत्कालस्थालो लोकहितस्तरुः ।
सारङ्गो नवचक्राङ्गः केतुमाली सभावनः ।। ११२ ।।
६८२ प्रभावात्मा—उत्कृष्ट सत्तास्वरूप, ६८३ जगत्कालस्थालः—प्रलयकालमें जगत्का संहार करनेवाले कालके स्थान, ६८४ लोकहितः—लोकहितैषी, ६८५ तरुः—
तारनेवाले, ६८६ सारङ्गः—चातकस्वरूप, ६८७ नवचक्राङ्गः—नूतन हंसरूप, ६८८ केतुमाली—ध्वजा-पताकाओंकी मालाओंसे अलंकृत, ६८९ सभावानः—धर्मस्थानकी रक्षा करनेवाले ।।
भूतालयो भूतपतिरहोरात्रमनिन्दितः ।। ११३ ।।
६९० भूतालयः—सम्पूर्ण भूतोंके घर, ६९१ भूतपतिः—सम्पूर्ण प्राणियोंके स्वामी, ६९२ अहोरात्रम्—दिन-रात्रिस্বরূপ, ६९३ अनिन्दितः—निन्दारहित ।। ११३ ।।
वाहिता सर्वभूतानां निलयश्च विभुर्भवः । अमोघः संयतो ह्यश्वो भोजनः प्राणधारणः ।। ११४ ।।
६९४ सर्वभूतानां वाहिता—सम्पूर्ण भूतोंका भार वहन करनेवाले, ६९५ सर्वभूतानां निलयः—समस्त प्राणियोंके निवासस्थान, ६९६ विभुः—सर्वव्यापी, ६९७ भवः—सत्तारूप, ६९८ अमोघः—कभी असफल न होनेवाले, ६९९ संयतः—संयमशील, ७०० अश्वः—उच्चैःश्रवा आदि उत्तम अश्वरूप, ७०१ भोजनः—अन्नदाता, ७०२ प्राणधारणः—सबके प्राणोंकी रक्षा करनेवाले ।। ११४ ।।
धृतिमान् मतिमान् दक्षः सत्कृतश्च युगाधिपः । गोपालिर्गोपतिर्ग्रामो गोचर्मवसनो हरिः ।। ११५ ।।
७०३ धृतिमान्—धैर्यशाली, ७०४ मतिमान्—बुद्धिमान्, ७०५ दक्षः—चतुर, ७०६ सत्कृतः—सबके द्वारा सम्मानित, ७०७ युगाधिपः—युगके स्वामी, ७०८ गोपालिः—इन्द्रियोंके पालक, ७०९ गोपतिः—गौओंके स्वामी, ७१० ग्रामः—समूहरूप, ७११ गोचर्मवसनः—गोचर्ममय वस्त्र धारण करनेवाले, ७१२ हरिः—भक्तोंका दुःख हर लेनेवाले ।। ११५ ।।
हिरण्यबाहुश्च तथा गुहापालः प्रवेशिनाम् । प्रकृष्टारिर्महाहर्षो जितकामो जितेन्द्रियः ।। ११६ ।।
७१३ हिरण्यबाहुः—सुनहरी कान्तिवाली सुन्दर भुजाओंसे सुशोभित, ७१४ गुहापालः प्रवेशिनाम्—गुफाके भीतर प्रवेश करनेवाले योगियोंकी गुफाके रक्षक, ७१५ प्रकृष्टारिः—काम, क्रोध आदि शत्रुओंको क्षीण कर देनेवाले, ७१६ महाहर्षः—परमानन्दस्वरूप, ७१७ जितकामः—कामविजयी, ७१८ जितेन्द्रियः—इन्द्रियविजयी ।। ११६ ।।
गान्धारश्च सुवासश्च तपःसक्तो रतिर्नरः । महागीतो महानृत्यो ह्यप्सरोगणसेवितः ।। ११७ ।।
७१९ गान्धारः—गान्धार नामक स्वररूप, ७२० सुवासः—कैलास नामक सुन्दर स्थानमें वास करनेवाले, ७२१ तपःसक्तः—तपस्यामें संलग्न, ७२२ रतिः—प्रीतिरूप, ७२३ नरः—विराट् पुरुष, ७२४ महागीतः—जिनके माहात्म्यका वेद-शास्त्रोंद्वारा गान किया गया है ऐसे महान् देव, ७२५ महानृत्यः—प्रकाण्ड ताण्डव करनेवाले, ७२६ अप्सरोगणसेवितः—अप्सराओंके समुदायसे सेवित ।। ११७ ।।
महाकेतुर्महाधातुर्नैकसानुचरश्चलः । आवेदनीय आदेशः सर्वगन्धसुखावहः ॥ ११८ ॥ ७२७ महाकेतुः—धर्मरूप महान् ध्वजावाले, ७२८ महाधातुः—सुवर्णस्वरूप, ७२९ नैकसानुचरः—मेरुगिरिके अनेक शिखरोंपर विचरण करनेवाले, ७३० चलः—किसीकी पकड़में नहीं आनेवाले, ७३१ आवेदनीयः—प्रार्थना करनेयोग्य, ७३२ आदेशः—आज्ञा प्रदान करनेवाले, ७३३ सर्वगन्धसुखावहः—सम्पूर्ण गन्धादि विषयोंके सुखकी प्राप्ति करानेवाले ॥
तोरणस्तारणो वातः परिधी पतिकेचरः । संयोगो वर्धनो वृद्धो अतिवृद्धो गुणाधिकः ॥ ११९ ॥ ७३४ तोरणः—मुक्तिद्वारस्वरूप, ७३५ तारणः—तारनेवाले, ७३६ वातः—वायुरूप, ७३७ परिधीः—ब्रह्माण्डका घेरारूप, ७३८ पतिकेचरः—आकाशचारीका स्वामी, ७३९ वर्धनः संयोगः—वृद्धिका हेतुभूत स्त्री-पुरुषका संयोग, ७४० वृद्धः—गुणोंमें बढ़ा-चढ़ा, ७४१ अतिवृद्धः—सबसे पुरातन होनेके कारण अतिवृद्ध, ७४२ गुणाधिकः—ज्ञान-ऐश्वर्य आदि गुणोंके द्वारा सबसे अधिकतर ॥ ११९ ॥
नित्य आत्मसहायश्च देवासुरपतिः पतिः । युक्तश्च युक्तबाहुश्च देवो दिविसुपर्वणः ॥ १२० ॥ ७४३ नित्य आत्मसहायः—आत्माकी सदा सहायता करनेवाले, ७४४ देवासुरपतिः—देवताओं और असुरोंके स्वामी, ७४५ पतिः—सबके स्वामी, ७४६ युक्तः—भक्तोंके उद्धारके लिये सदा उद्यत रहनेवाले, ७४७ युक्तबाहुः—सबकी रक्षाके लिये उपयुक्त भुजाओंवाले, ७४८ देवो दिविसुपर्वणः—स्वर्गमें जो महान् देवता इन्द्र हैं, उनके भी आराध्यदेव ॥
आषाढश्च सुषाढश्च ध्रुवोऽथ हरिणो हरः । वपुरावर्तमानेभ्यो वसुश्रेष्ठो महापथः ॥ १२१ ॥ ७४९ आषाढः—भक्तोंको सब कुछ सहन करनेकी शक्ति देनेवाले, ७५० सुषाढः—उत्तम सहनशील, ७५१ ध्रुवः—अविचलस्वरूप, ७५२ हरिणः—शुद्धस्वरूप, ७५३ हरः—पापहारी, ७५४ आवर्तमानेभ्यो वपुः—स्वर्गलोकसे लौटनेवालेको नूतन शरीर देनेवाले, ७५५ वसुश्रेष्ठः—श्रेष्ठ धनस्वरूप अर्थात् मुक्तिस्वरूप, ७५६ महापथः—सर्वोत्तम मार्गस्वरूप ॥ १२१ ॥
शिरोहारी विमर्शश्च सर्वलक्षणलक्षितः । अक्षश्च रथयोगी च सर्वयोगी महाबलः ॥ १२२ ॥ ७५७ विमर्शः शिरोहारी—विवेकपूर्वक दुष्टोंका शिरश्छेद करनेवाले, ७५८ सर्वलक्षणलक्षितः—समस्त शुभ लक्षणोंसे सम्पन्न, ७५९ अक्षः रथयोगी—रथसे सम्बन्ध
रखनेवाला धुरीस्वरूप, ७६० सर्वयोगी—सभी समयमें योगयुक्त, ७६१ महाबलः—अनन्त शक्तिसे सम्पन्न ॥ १२२ ॥
समाम्नायोऽसमाम्नायस्तीर्थदेवो महारथः ।
निर्जीवो जीवनो मन्त्रः शुभाक्षो बहुकर्कशः ॥ १२३ ॥
७६२ समाम्नायः—वेदस्वरूप, ७६३ असमाम्नायः—वेदभिन्न स्मृति, इतिहास, पुराण और आगमरूप, ७६४ तीर्थदेवः—सम्पूर्ण तीर्थोंके देवस्वरूप, ७६५ महारथः—त्रिपुरदाहके समय पृथिवीरूपी विशाल रथपर आरूढ़ होनेवाले, ७६६ निर्जीवः—जड-प्रपञ्चस्वरूप, ७६७ जीवनः—जीवनदाता, ७६८ मन्त्रः—प्रणव आदि मन्त्रस्वरूप, ७६९ शुभाक्षः—मंगलमयी दृष्टिवाले, ७७० बहुकर्कशः—संहारकालमें अत्यन्त कठोर स्वभाववाले ॥ १२३ ॥
रत्नप्रभूतो रत्नाङ्गो महार्णवनिपानवित् ।
मूलं विशालो ह्यमृतो व्यक्ताव्यक्तस्तपोनिधिः ॥ १२४ ॥
७७१ रत्नप्रभूतः—अनेक रत्नोंके भण्डाररूप, ७७२ रत्नाङ्गः—रत्नमय अंगवाले, ७७३ महार्णव-निपानवित्—महासागररूपी निपानों (हौजों)-को जाननेवाले, ७७४ मूलम्—संसाररूपी वृक्षके कारण, ७७५ विशालः—अत्यन्त शोभायमान, ७७६ अमृतः—अमृतस्वरूप, मुक्तिस्वरूप, ७७७ व्यक्ताव्यक्तः—साकार-निराकार स्वरूप, ७७८ तपोनिधिः—तपस्याके भण्डार ॥ १२४ ॥
आरोहणोऽधिरोहश्च शीलधारी महायशाः ।
सेनाकल्पो महाकल्पो योगो युगकरो हरिः ॥ १२५ ॥
७७९ आरोहणः—परम पदपर आरूढ़ होनेके द्वारस्वरूप, ७८० अधिरोहः—परम पदपर आरूढ़, ७८१ शीलधारी—सुशीलसम्पन्न, ७८२ महायशाः—महान् यशसे सम्पन्न, ७८३ सेनाकल्पः—सेनाके आभूषणरूप, ७८४ महाकल्पः—बहुमूल्य अलंकारोंसे अलंकृत, ७८५ योगः—चित्तवृत्तियोंके निरोधस्वरूप, ७८६ युगकरः—युगप्रवर्तक, ७८७ हरिः—भक्तोंका दुःख हर लेनेवाले ॥ १२५ ॥
युगरूपो महारूपो महानागहनोऽवधः ।
न्यायनिर्वपणः पादः पण्डितो ह्यचलोपमः ॥ १२६ ॥
७८८ युगरूपः—युगस्वरूप, ७८९ महारूपः—महान्रूपवाले, ७९० महानागहनः—विशालकाय गजासुरका वध करनेवाले, ७९१ अवधः—मृत्युरहित, ७९२ न्यायनिर्वपणः—न्यायोचित दान करनेवाले, ७९३ पादः—शरण लेनेयोग्य (पद्यते भक्तैः इति पादः), ७९४ पण्डितः—ज्ञानी, ७९५ अचलोपमः—पर्वतके समान अविचल ॥ १२६ ॥
बहुमालो महामालः शशी हरसुलोचनः ।
विस्तारो लवणः कूपस्त्रियुगः सफलोदयः ॥ १२७ ॥
७९६ बहुमालः—बहुत-सी मालाएँ धारण करनेवाले, ७९७ महामालः—महती—पैरोंतक लटकनेवाली माला धारण करनेवाले, ७९८ शशी हरसुलोचनः—चन्द्रमाके समान सौम्य दृष्टियुक्त महादेव, ७९९ विस्तारो लवणः कूपः—विस्तृत क्षारसमुद्रस्वरूप, ८०० त्रियुगः—सत्ययुग, त्रेता और द्वापर त्रिविध युगस्वरूप, ८०१ सफलोदयः—जिसका अवताररूपमें प्रकट होना सफल है ॥ १२७ ॥
त्रिलोचनो विषण्णाङ्गो मणिविद्धो जटाधरः ।
बिन्दुर्विसर्गः सुमुखः शरः सर्वायुधः सहः ॥ १२८ ॥
८०२ त्रिलोचनः—त्रिनेत्रधारी, ८०३ विषण्णाङ्गः—अंगरहित अर्थात् सर्वथा निराकार, ८०४ मणिविद्धः—मणिका कुण्डल पहननेके लिये छिदे हुए कर्णवाले, ८०५ जटाधरः—जटाधारी, ८०६ बिन्दुः—अनुस्वाररूप, ८०७ विसर्गः—विसर्जनीयस्वरूप, ८०८ सुमुखः—सुन्दर मुखवाले, ८०९ शरः—बाणस्वरूप, ८१० सर्वायुधः—सम्पूर्ण आयुधोंसे युक्त, ८११ सहः—सहनशील ॥ १२८ ॥
निवेदनः सुखाजातः सुगन्धारो महाधनुः ।
गन्धपाली च भगवानुत्थानः सर्वकर्मणाम् ॥ १२९ ॥
८१२ निवेदनः—सब प्रकारकी वृत्तिसे रहित ज्ञानवाले, ८१३ सुखाजातः—सब वृत्तियोंका लय होनेपर सुखरूपसे प्रकट होनेवाले, ८१४ सुगन्धारः—उत्तम गन्धसे युक्त, ८१५ महाधनुः—पिनाक नामक विशाल धनुष धारण करनेवाले, ८१६ भगवान् गन्धपाली—उत्तम गन्धकी रक्षा करनेवाले भगवान्, ८१७ सर्वकर्मणामुत्थानः—समस्त कर्मोंके उत्थानस्थान ॥ १२९ ॥
मन्थानो बहुलो वायुः सकलः सर्वलोचनः ।
तलस्तालः करस्थाली ऊर्ध्वसंहननो महान् ॥ १३० ॥
८१८ मन्थानो बहुलो वायुः—विश्वको मथ डालनेमें समर्थ प्रलयकालकी महान् वायुस्वरूप, ८१९ सकलः—सम्पूर्ण कलाओंसे युक्त, ८२० सर्वलोचनः—सबके द्रष्टा, ८२१ तलस्तालः—हाथपर ही ताल देनेवाले, ८२२ करस्थाली—हाथोंसे ही भोजनपात्रका काम लेनेवाले, ८२३ ऊर्ध्वसंहननः—सुदृढ़ शरीरवाले, ८२४ महान्—श्रेष्ठतम ॥ १३० ॥
छत्रं सुच्छत्रो विख्यातो लोकः सर्वाश्रयः क्रमः ।
मुण्डो विरूपो विकृतो दण्डी कुण्डी विकुर्वणः ॥ १३१ ॥
८२५ छत्रम्—छत्रके समान पाप-तापसे सुरक्षित रखनेवाले, ८२६ सुच्छत्रः—उत्तम छत्रस्वरूप, ८२७ विख्यातो लोकः—सुप्रसिद्ध लोकस्वरूप, ८२८ सर्वाश्रयः क्रमः—सबके आधारभूत गति, ८२९ मुण्डः—मुण्डित-मस्तक, ८३० विरूपः—विकट रूपवाले, ८३१ विकृतः—सम्पूर्ण विपरीत क्रियाओंको धारण करनेवाले, ८३२ दण्डी—दण्डधारी, ८३३ कुण्डी—खप्परधारी, ८३४ विकुर्वणः—क्रियाद्वारा अलभ्य ॥ १३१ ॥
हर्यक्षः ककुभो वज्री शतजिह्वः सहस्रपात् ।
सहस्रमूर्धा देवेन्द्रः सर्वदेवमयो गुरुः ॥ १३२ ॥ ८३५ हर्यक्षः—सिंहस्वरूप, ८३६ ककुभः—सम्पूर्ण दिशास्वरूप, ८३७ वज्री—वज्रधारी, ८३८ शतजिह्वः—सैकड़ों जिह्वावाले, ८३९ सहस्रपात् सहस्रमूर्धा—सहस्रों पैर और मस्तकवाले, ८४० देवेन्द्रः—देवताओंके राजा, ८४१ सर्वदेवमयः—सम्पूर्ण देवस्वरूप, ८४२ गुरुः—सबके ज्ञानदाता ॥ १३२ ॥ सहस्रबाहुः सर्वाङ्गः शरण्यः सर्वलोककृत् । पवित्रं त्रिककुन्मन्त्रः कनिष्ठः कृष्णपिङ्गलः ॥ १३३ ॥ ८४३ सहस्रबाहुः—सहस्रों भुजाओंवाले, ८४४ सर्वाङ्गः—समस्त अंगोंसे सम्पन्न, ८४५ शरण्यः—शरण लेनेके योग्य, ८४६ सर्वलोककृत्—सम्पूर्ण लोकोंके उत्पन्न करनेवाले, ८४७ पवित्रम्—परम पावन, ८४८ त्रिककुन्मन्त्रः—त्रिपदा गायत्रीरूप, ८४९ कनिष्ठः—अदितिके पुत्रोंमें छोटे, वामनरूपधारी विष्णु, ८५० कृष्णपिङ्गलः—श्याम-गौर हरि-हर-मूर्ति ॥ १३३ ॥ ब्रह्मदण्डविनिर्माता शतघ्नीपाशशक्तिमान् । पद्मगर्भो महागर्भो ब्रह्मगर्भो जलोद्भवः ॥ १३४ ॥ ८५१ ब्रह्मदण्डविनिर्माता—ब्रह्मदण्डका निर्माण करनेवाले, ८५२ शतघ्नीपाशशक्तिमान्—शतघ्नी, पाश और शक्तिसे युक्त, ८५३ पद्मगर्भः—ब्रह्मास्वरूप, ८५४ महागर्भः—जगत्रूप गर्भको धारण करनेवाले होनेसे महागर्भ, ८५५ ब्रह्मगर्भः—वेदको उदरमें धारण करनेवाले, ८५६ जलोद्भवः—एकार्णवके जलमें प्रकट होनेवाले ॥ १३४ ॥ गभस्तिर्ब्रह्मकृद् ब्रह्मी ब्रह्मविद् ब्राह्मणो गतिः । अनन्तरूपो नैकात्मा तिग्मतेजाः स्वयम्भुवः ॥ १३५ ॥ ८५७ गभस्तिः—सूर्यस्वरूप, ८५८ ब्रह्मकृत्—वेदोंका आविष्कार करनेवाले, ८५९ ब्रह्मी—वेदाध्यायी, ८६० ब्रह्मवित्—वेदार्थवेत्ता, ८६१ ब्राह्मणः—ब्रह्मनिष्ठ, ८६२ गतिः—ब्रह्मनिष्ठोंकी परमगति, ८६३ अनन्तरूपः—अनन्त रूपवाले, ८६४ नैकात्मा—अनेक शरीरधारी, ८६५ तिग्मतेजाः स्वयम्भुवः—ब्रह्माजीकी अपेक्षा प्रचण्ड तेजस्वी ॥ १३५ ॥ ऊर्ध्वगात्मा पशुपतिर्वातरंहा मनोजवः । चन्दनी पद्मनालाग्रः सुरभ्युत्तरणो नरः ॥ १३६ ॥ ८६६ ऊर्ध्वगात्मा—देश-काल-वस्तुकृत उपाधिसे अतीत स्वरूपवाले, ८६७ पशुपतिः—जीवोंके स्वामी, ८६८ वातरंहाः—वायुके समान वेगशाली, ८६९ मनोजवः—मनके समान वेगशाली, ८७० चन्दनी—चन्दनचर्चित अंगवाले, ८७१ पद्मनालाग्रः—पद्मनालके मूल विष्णुस्वरूप, ८७२ सुरभ्युत्तरणः—सुरभिको नीचे उतारनेवाले, ८७३ नरः—पुरुषरूप ॥ १३६ ॥ कर्णिकारमहास्रग्वी नीलमौलिः पिनाकधृत् ।
उमापतिरुमाकान्तो जाह्नवीधृदुमाधवः ।। १३७ ।। ८७४ कर्णिकारमहास्रग्वी—कनेरकी बहुत बड़ी माला धारण करनेवाले, ८७५ नीलमौलिः—मस्तकपर नीलमणिमय मुकुट धारण करनेवाले, ८७६ पिनाकधृत्—पिनाक धनुषको धारण करनेवाले, ८७७ उमापतिः—उमा—ब्रह्मविद्याके स्वामी, ८७८ उमाकान्तः—पार्वतीके प्राण-प्रियतम, ८७९ जाह्नवीधृत्—गंगाको मस्तकपर धारण करनेवाले, ८८० उमाधवः—पार्वतीपति ।। १३७ ।।
वरो वराहो वरदो वरेण्यः सुमहास्वनः । महाप्रसादो दमनः शत्रुहा श्वेतपिङ्गलः ।। १३८ ।। ८८१ वरो वराहः—श्रेष्ठ वराहरूपधारी भगवान्, ८८२ वरदः—वरदाता, ८८३ वरेण्यः—स्वामी बनाने योग्य, ८८४ सुमहास्वनः—महान् गर्जना करनेवाले, ८८५ महाप्रसादः—भक्तोंपर महान् अनुग्रह करनेवाले, ८८६ दमनः—दुष्टोंका दमन करनेवाले, ८८७ शत्रुहा—शत्रुनाशक, ८८८ श्वेतपिङ्गलः—अर्धनारीनेश्वर वेशमें श्वेत-पिंगल वर्णवाले ।। १३८ ।।
पीतात्मा परमात्मा च प्रयतात्मा प्रधानधृत् । सर्वपार्श्वमुखस्त्र्यक्षो धर्मसाधारणो वरः ।। १३९ ।। ८८९ पीतात्मा—हिरण्मय पुरुष, ८९० परमात्मा—परब्रह्म परमेश्वर, ८९१ प्रयतात्मा—विशुद्धचित्त, ८९२ प्रधानधृत्—जगत्के कारणभूत त्रिगुणमय प्रधानके अधिष्ठानस्वरूप, ८९३ सर्वपार्श्वमुखः—सम्पूर्ण दिशाओंकी ओर मुखवाले, ८९४ त्र्यक्षः—त्रिनेत्रधारी, ८९५ धर्मसाधारणो वरः—धर्म-पालनके अनुसार वर देनेवाले ।। १३९ ।।
चराचरात्मा सूक्ष्मात्मा अमृतो गोवृषेश्वरः । साध्यर्षिर्वसुरादित्यो विवस्वान् सवितामृतः ।। १४० ।। ८९६ चराचरात्मा—चराचर प्राणियोंके आत्मा, ८९७ सूक्ष्मात्मा—अति सूक्ष्मस्वरूप, ८९८ अमृतो गोवृषेश्वरः—निष्काम धर्मके स्वामी, ८९९ साध्यर्षिः—साध्य देवताओंके आचार्य, ९०० आदित्यो वसुः—अदितिकुमार वसु, ९०१ विवस्वान् सवितामृतः—किरणोंसे सुशोभित एवं जगत्को उत्पन्न करनेवाले अमृतस्वरूप सूर्य ।। १४० ।।
व्यासः सर्गः सुसंक्षेपो विस्तरः पर्ययो नरः । ऋतुः संवत्सरो मासः पक्षः संख्यासमापनः ।। १४१ ।। ९०२ व्यासः—पुराण-इतिहास आदिके स्रष्टा वेदव्यासस्वरूप, ९०३ सर्गःसुसंक्षेपो विस्तरः—संक्षिप्त और विस्तृत सृष्टिस্বরূপ, ९०४ पर्ययो नरः—सब ओरसे व्याप्त करनेवाले वैश्वानरस्वरूप, ९०५ ऋतुः—ऋतुरूप, ९०६ संवत्सरः—संवत्सररूप, ९०७ मासः—मासरूप, ९०८ पक्षः—पक्षरूप, ९०९ संख्यासमापनः—पूर्वोक्त ऋतु आदिकी संख्या समाप्त करनेवाले पर्व (संक्रान्ति, दर्श, पूर्णमासादि) रूप ।। १४१ ।।
कलाः काष्ठा लवा मात्रा मुहूर्ताहःक्षपाः क्षणाः ।
विश्वक्षेत्रं प्रजाबीजं लिङ्गमाद्यस्तु निर्गमः ॥ १४२ ॥ ९१० कलाः, ९११ काष्ठाः, ९१२ लवाः, ९१३ मात्राः—(इत्यादि कालावयवस्वरूप), ९१४ मुहूर्ताहःक्षपाः—मुहूर्त, दिन और रात्रिरूप, ९१५ क्षणाः—क्षणरूप, ९१६ विश्वक्षेत्रम्—ब्रह्माण्डरूपी वृक्षके आधार, ९१७ प्रजाबीजम्—प्रजाओंके कारणरूप, ९१८ लिङ्गम्—महत्तत्त्वस्वरूप, ९१९ आद्यो निर्गमः—सबसे पहले प्रकट होनेवाले ॥ १४२ ॥
सदसद् व्यक्तमव्यक्तं पिता माता पितामहः । स्वर्गद्वारं प्रजाद्वारं मोक्षद्वारं त्रिविष्टपम् ॥ १४३ ॥ ९२० सत्—सत्स्वरूप, ९२१ असत्—असत्स्वरूप, ९२२ व्यक्तम्—साकाररूप, ९२३ अव्यक्तम्—निराकाररूप, ९२४ पिता, ९२५ माता, ९२६ पितामहः, ९२७ स्वर्गद्वारम्—स्वर्गके साधनस्वरूप, ९२८ प्रजाद्वारम्—प्रजाके कारण, ९२९ मोक्षद्वारम्—मोक्षके साधनस्वरूप, ९३० त्रिविष्टपम्—स्वर्गके साधनस्वरूप ॥ १४३ ॥
निर्वाणं ह्लादनश्चैव ब्रह्मलोकः परा गतिः । देवासुरविनिर्माता देवासुरपरायणः ॥ १४४ ॥ ९३१ निर्वाणम्—मोक्षरूप, ९३२ ह्लादनः—आनन्द प्रदान करनेवाले, ९३३ ब्रह्मलोकः—ब्रह्मलोकस्वरूप, ९३४ परा गतिः—सर्वोत्कृष्ट गतिस्वरूप, ९३५ देवासुरविनिर्माता—देवताओं तथा असुरोंके जन्मदाता, ९३६ देवासुरपरायणः—देवताओं तथा असुरोंके परम आश्रय ॥ १४४ ॥
देवासुरगुरुर्देवो देवासुरनमस्कृतः । देवासुरमहामात्रो देवासुरगणाश्रयः ॥ १४५ ॥ ९३७ देवासुरगुरुः—देवताओं और असुरोंके गुरु, ९३८ देवः—परम देवस्वरूप, ९३९ देवासुरनमस्कृतः—देवताओं और असुरोंसे वन्दित, ९४० देवासुरमहामात्रः—देवताओं और असुरोंसे अत्यन्त श्रेष्ठ, ९४१ देवासुरगणाश्रयः—देवताओं तथा असुरगणोंके आश्रय लेने योग्य ॥ १४५ ॥
देवासुरगणाध्यक्षो देवासुरगणाग्रणीः । देवातिदेवो देवर्षिर्देवासुरवरप्रदः ॥ १४६ ॥ ९४२ देवासुरगणाध्यक्षः—देवताओं तथा असुरगणोंके अध्यक्ष, ९४३ देवासुरगणाग्रणीः—देवताओं तथा असुरोंके अगुआ, ९४४ देवातिदेवः—देवताओंसे बढ़कर महादेव, ९४५ देवर्षिः—नारदस्वरूप, ९४६ देवासुरवरप्रदः—देवताओं और असुरोंको भी वरदान देनेवाले ॥ १४६ ॥
देवासुरेश्वरो विश्वो देवासुरमहेश्वरः । सर्वदेवमयोऽचिन्त्यो देवतात्माऽऽत्मसम्भवः ॥ १४७ ॥
९४७ देवासुरेश्वरः—देवताओं और असुरोंके ईश्वर, ९४८ विश्वः—विराट् स्वरूप, ९४९ देवासुरमहेश्वरः—देवताओं और असुरोंके महान् ईश्वर, ९५० सर्वदेवमयः—सम्पूर्ण देवस्वरूप, ९५१ अचिन्त्यः—अचिन्त्यस्वरूप, ९५२ देवतात्मा—देवताओंके अन्तरात्मा, ९५३ आत्मसम्भवः—स्वयम्भू ॥
उद्भिद् त्रिविक्रमो वैद्यो विरजो नीरजोऽमरः । ईड्यो हस्तीश्वरो व्याघ्रो देवसिंहो नरर्षभः ॥ १४८ ॥
९५४ उद्भित्—वृक्षादिस्वरूप, ९५५ त्रिविक्रमः—तीनों लोकोंको तीन चरणोंसे नाप लेनेवाले भगवान् वामन, ९५६ वैद्यः—वैद्यस्वरूप, ९५७ विरजः—रजोगुणरहित, ९५८ नीरजः—निर्मल, ९५९ अमरः—नाशरहित, ९६० ईड्यः—स्तुतिके योग्य, ९६१ हस्तीश्वरः—ऐरावत हस्तीके ईश्वर—इन्द्रस्वरूप, ९६२ व्याघ्रः—सिंहस्वरूप, ९६३ देवसिंहः—देवताओंमें सिंहके समान पराक्रमी, ९६४ नरर्षभः—मनुष्योंमें श्रेष्ठ ॥ १४८ ॥
विबुधोऽग्रवरः सूक्ष्मः सर्वदेवस्तपोमयः । सुयुक्तः शोभनो वज्री प्रासानां प्रभवोऽव्ययः ॥ १४९ ॥
९६५ विबुधः—विशेष ज्ञानवान्, ९६६ अग्रवरः—यज्ञमें सबसे प्रथम भाग लेनेके अधिकारी, ९६७ सूक्ष्मः—अत्यन्त सूक्ष्मस्वरूप, ९६८ सर्वदेवः—सर्वदेवस्वरूप, ९६९ तपोमयः—तपोमयस्वरूप, ९७० सुयुक्तः—भक्तोंपर कृपा करनेके लिये सब तरहसे सदा सावधान रहनेवाले, ९७१ शोभनः—कल्याणस्वरूप, ९७२ वज्री—वज्रायुधधारी, ९७३ प्रासानां प्रभवः—प्रास नामक अस्त्रकी उत्पत्तिके स्थान, ९७४ अव्ययः—विनाशरहित ॥ १४९ ॥
गुहः कान्तो निजः सर्गः पवित्रं सर्वपावनः । शृङ्गी शृङ्गप्रियो बभ्रू राजराजो निरामयः ॥ १५० ॥
९७५ गुहः—कुमार कार्तिकेयस्वरूप, ९७६ कान्तः—आनन्दकी पराकाष्ठारूप, ९७७ निजः सर्गः—सृष्टिसे अभिन्न, ९७८ पवित्रम्—परम पवित्र, ९७९ सर्वपावनः—सबको पवित्र करनेवाले, ९८० शृङ्गी—सिंगी नामक बाजा अपने पास रखनेवाले, ९८१ शृङ्गप्रियः—पर्वत-शिखरको पसंद करनेवाले, ९८२ बभ्रूः—विष्णुस्वरूप, ९८३ राजराजः—राजाओंके राजा, ९८४ निरामयः—सर्वथा दोषरहित ॥ १५० ॥
अभिरामः सुरगणो विरामः सर्वसाधनः । ललाटाक्षो विश्वदेवो हरिणो ब्रह्मवर्चसः ॥ १५१ ॥
९८५ अभिरामः—आनन्ददायक, ९८६ सुरगणः— देवसमुदायरूप, ९८७ विरामः—सबसे उपरत, ९८८ सर्वसाधनः—सभी साधनोंद्वारा साध्य, ९८९ ललाटाक्षः—ललाटमें तीसरा नेत्र धारण करनेवाले, ९९० विश्वदेवः—सम्पूर्ण विश्वके द्वारा क्रीड़ा करनेवाले, ९९१ हरिणः—मृगरूप, ९९२ ब्रह्मवर्चसः—ब्रह्मतेजसे सम्पन्न ॥ १५१ ॥
स्थावराणां पतिश्चैव नियमेन्द्रियवर्धनः ।
सिद्धार्थःसिद्धभूतार्थोऽचिन्त्यःसत्यव्रतः शुचिः ।। १५२ ।। ९९३ स्थावराणां पतिः—पर्वतोंके स्वामी हिमाचलादिरूप, ९९४ नियमेन्द्रियवर्धनः—नियमोंद्वारा मनसहित इन्द्रियोंका दमन करनेवाले, ९९५ सिद्धार्थः—आप्तकाम, ९९६ सिद्धभूतार्थः—जिसके समस्त प्रयोजन सिद्ध हैं, ९९७ अचिन्त्यः—चित्तकी पहुँचसे परे, ९९८ सत्यव्रतः—सत्यप्रतिज्ञ, ९९९ शुचिः—सर्वथा शुद्ध ।। १५२ ।।
व्रताधिपः परं ब्रह्म भक्तानां परमा गतिः । विमुक्तो मुक्ततेजाश्च श्रीमान् श्रीवर्धनो जगत् ।। १५३ ।। १००० व्रताधिपः—व्रतोंके अधिपति, १००१ परम्—सर्वश्रेष्ठ, १००२ ब्रह्म—देश, काल और वस्तुसे अपरिच्छिन्न चिन्मयतत्त्व, १००३ भक्तानां परमा गतिः—भक्तोंके लिये परम गतिस्वरूप, १००४ विमुक्तः—नित्य मुक्त, १००५ मुक्ततेजाः—शत्रुओंपर तेज छोड़नेवाले, १००६ श्रीमान्—योगैश्वर्यसे सम्पन्न, १००७ श्रीवर्धनः—भक्तोंकी सम्पत्तिको बढ़ानेवाले, १००८ जगत्—जगत्स्वरूप ।। १५३ ।।
यथाप्रधानं भगवानिति भक्त्या स्तुतो मया । यन्न ब्रह्मादयो देवा विदुस्तत्त्वेन नर्षयः ।। १५४ ।। स्तोतव्यमर्च्यं वन्द्यं च कः स्तोष्यति जगत्पतिम् । श्रीकृष्ण! इस प्रकार बहुत-से नामोंमेंसे प्रधान-प्रधान नाम चुनकर मैंने उनके द्वारा भक्तिपूर्वक भगवान् शंकरका स्तवन किया। जिन्हें ब्रह्मा आदि देवता तथा ऋषि भी तत्त्वसे नहीं जानते। उन्हीं स्तवनके योग्य, अर्चनीय और वन्दनीय जगत्पति शिवकी कौन स्तुति करेगा? ।। १५४ १/२ ।।
भक्त्या त्वेवं पुरस्कृत्य मया यज्ञपतिर्विभुः ।। १५५ ।। ततोऽभ्यनुज्ञां सम्प्राप्य स्तुतो मतिमतां वरः । इस तरह भक्तिके द्वारा भगवान्को सामने रखते हुए मैंने उन्हींसे आज्ञा लेकर उन बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ भगवान् यज्ञपतिकी स्तुति की ।। १५५ १/२ ।।
शिवमेभिः स्तुवन् देवं नामभिः पुष्टिवर्धनैः ।। १५६ ।। नित्ययुक्तः शुचिर्भक्तः प्राप्नोत्यात्मानमात्मना ।। १५७ ।। जो सदा योगयुक्त एवं पवित्रभावसे रहनेवाला भक्त इन पुष्टिवर्धक नामोंद्वारा भगवान् शिवकी स्तुति करता है, वह स्वयं ही उन परमात्मा शिवको प्राप्त कर लेता है ।। १५६-१५७ ।।
एतद्धि परमं ब्रह्म परं ब्रह्माधिगच्छति । ऋषयश्चैव देवाश्च स्तुवन्त्येतेन तत्परम् ।। १५८ ।। यह उत्तम वेदतुल्य स्तोत्र परब्रह्म परमात्म-स्वरूप शिवको अपना लक्ष्य बनाता है। ऋषि और देवता भी उसके द्वारा उन परमात्मा शिवकी स्तुति करते हैं ।। १५८ ।।
स्तूयमानो महादेवस्तुष्यते नियतात्मभिः ।
भक्तानुकम्पी भगवानात्मसंस्थाकरो विभुः ॥ १५९ ॥ जो लोग मनको संयममें रखकर इन नामोंद्वारा भक्तवत्सल तथा आत्मनिष्ठा प्रदान करनेवाले भगवान् महादेवकी स्तुति करते हैं, उनपर वे बहुत संतुष्ट होते हैं ॥ १५९ ॥
तथैव च मनुष्येषु ये मनुष्याः प्रधानतः ।
आस्तिकाः श्रद्दधानाश्च बहुभिर्जन्मभिः स्तवैः ॥ १६० ॥
भक्त्या ह्यनन्यमीशानं परं देवं सनातनम् ।
कर्मणा मनसा वाचा भावेनामिततेजसः ॥ १६१ ॥
शयाना जाग्रमाणाश्च व्रजन्नुपविशंस्तथा ।
उन्मिषन् निमिषंश्चैव चिन्तयन्तः पुनः पुनः ॥ १६२ ॥
शृण्वन्तः श्रावयन्तश्च कथयन्तश्च ते भवम् ।
स्तुवन्तः स्तूयमानाश्च तुष्यन्ति च रमन्ति च ॥ १६३ ॥
इसी प्रकार मनुष्योंमें जो प्रधानतः आस्तिक और श्रद्धालु हैं तथा अनेक जन्मतक की हुई स्तुति एवं भक्तिके प्रभावसे मन, वाणी, क्रिया तथा प्रेमभावके द्वारा सोते-जागते, चलते-बैठते और आँखोंके खोलते-मीचते समय भी सदा अनन्यभावसे उन परम सनातनदेव जगदीश्वर शिवका बारंबार ध्यान करते हैं, वे अमित तेजसे सम्पन्न हो जाते हैं तथा जो उन्हींके विषयमें सुनते-सुनाते एवं उन्हींकी महिमाका कथोपकथन करते हुए इस स्तोत्रद्वारा सदा उनकी स्तुति करते हैं, वे स्वयं भी स्तुत्य होकर सदा संतुष्ट होते हैं और रमण करते हैं ॥ १६०—१६३ ॥
जन्मकोटिसहस्रेषु नानासंसारयोनिषु ।
जन्तोर्विगतपापस्य भवे भक्तिः प्रजायते ॥ १६४ ॥
कोटि सहस्र जन्मोंतक नाना प्रकारकी संसारी योनियोंमें भटकते-भटकते जब कोई जीव सर्वथा पापोंसे रहित हो जाता है, तब उसकी भगवान् शिवमें भक्ति होती है ॥ १६४ ॥
उत्पन्ना च भवे भक्तिरनन्या सर्वभावतः ।
भाविनः कारणे चास्य सर्वयुक्तस्य सर्वथा ॥ १६५ ॥
भाग्यसे जो सर्वसाधनसम्पन्न हो गया है, उसको जगत्के कारण भगवान् शिवमें सम्पूर्णभावसे सर्वथा अनन्य भक्ति प्राप्त होती है ॥ १६५ ॥
एतद् देवेषु दुष्प्रापं मनुष्येषु न लभ्यते ।
निर्विघ्ना निश्चला रुद्रे भक्तिरव्यभिचारिणी ॥ १६६ ॥
रुद्रदेवमें निश्चल एवं निर्विघ्नरूपसे अनन्य-भक्ति हो जाय—यह देवताओंके लिये भी दुर्लभ है। मनुष्योंमें तो प्रायः ऐसी भक्ति स्वतः नहीं उपलब्ध होती है ॥ १६६ ॥
तस्यैव च प्रसादेन भक्तिरुत्पद्यते नृणाम् ।
येन यान्ति परां सिद्धिं तद्भागवतचेतसः ॥ १६७ ॥
भगवान् शंकरकी कृपासे ही मनुष्योंके हृदयमें उनकी अनन्यभक्ति उत्पन्न होती है, जिससे वे अपने चित्तको उन्हींके चिन्तनमें लगाकर परमसिद्धिको प्राप्त होते हैं ॥ १६७ ॥ ये सर्वभावानुगताः प्रपद्यन्ते महेश्वरम् । प्रपन्नवत्सलो देवः संसारात् तान् समुद्धरेत् ॥ १६८ ॥ जो सम्पूर्ण भावसे अनुगत होकर महेश्वरकी शरण लेते हैं, शरणागतवत्सल महादेवजी इस संसारसे उनका उद्धार कर देते हैं ॥ १६८ ॥ एवमन्ये विकुर्वन्ति देवाः संसारमोचनम् । मनुष्याणामृते देवं नान्या शक्तिस्तपोबलम् ॥ १६९ ॥ इसी प्रकार भगवान्की स्तुतिद्वारा अन्य देवगण भी अपने संसारबन्धनका नाश करते हैं; क्योंकि महादेवजीकी शरण लेनेके सिवा ऐसी दूसरी कोई शक्ति या तपका बल नहीं है जिससे मनुष्योंका संसारबन्धनसे छुटकारा हो सके ॥ १६९ ॥ इति तेनेन्द्रकल्पेन भगवान् सदसत्पतिः । कृत्तिवासाः स्तुतः कृष्ण तण्डिना शुभबुद्धिना ॥ १७० ॥ श्रीकृष्ण! यह सोचकर उन इन्द्रके समान तेजस्वी एवं कल्याणमयी बुद्धिवाले तण्डि मुनिने गजचर्मधारी एवं समस्त कार्यकारणके स्वामी भगवान् शिवकी स्तुति की ॥ १७० ॥ स्तवमेतं भगवतो ब्रह्मा स्वयमधारयत् । गीयते च स बुद्धयेत ब्रह्मा शंकरसंनिधौ ॥ १७१ ॥ भगवान् शंकरके इस स्तोत्रको ब्रह्माजीने स्वयं अपने हृदयमें धारण किया है। वे भगवान् शिवके समीप इस वेदतुल्य स्तुतिका गान करते रहते हैं; अतः सबको इस स्तोत्रका ज्ञान प्राप्त करना चाहिये ॥ १७१ ॥ इदं पुण्यं पवित्रं च सर्वदा पापनाशनम् । योगदं मोक्षदं चैव स्वर्गदं तोषदं तथा ॥ १७२ ॥ यह परम पवित्र, पुण्यजनक तथा सर्वदा सब पापोंका नाश करनेवाला है। यह योग, मोक्ष, स्वर्ग और संतोष—सब कुछ देनेवाला है ॥ १७२ ॥ एवमेतत् पठन्ते य एकभक्त्या तु शङ्करम् । या गतिः सांख्ययोगानां व्रजन्त्येतां गतिं तदा ॥ १७३ ॥ जो लोग अनन्यभक्तिभावसे भगवान् शिवके स्वरूप-भूत इस स्तोत्रका पाठ करते हैं उन्हें वही गति प्राप्त होती है जो सांख्यवेत्ताओं और योगियोंको मिलती है ॥ १७३ ॥ स्तवमेतं प्रयत्नेन सदा रुद्रस्य संनिधौ । अब्दमेकं चरेद् भक्तः प्राप्नुयादीप्सितं फलम् ॥ १७४ ॥ जो भक्त भगवान् शंकरके समीप एक वर्षतक सदा प्रयत्नपूर्वक इस स्तोत्रका पाठ करता है वह मनोवांछित फल प्राप्त कर लेता है ॥ १७४ ॥ एतद् रहस्यं परमं ब्रह्मणो हृदि संस्थितम् ।
ब्रह्मा प्रोवाच शक्राय शक्रः प्रोवाच मृत्यवे ।। १७५ ।।
यह परम रहस्यमय स्तोत्र ब्रह्माजीके हृदयमें स्थित है। ब्रह्माजीने इन्द्रको इसका उपदेश दिया और इन्द्रने मृत्युको ।। १७५ ।।
मृत्युः प्रोवाच रुद्रेभ्यो रुद्रेभ्यस्तण्डिमागमत् ।
महता तपसा प्राप्तस्तण्डिना ब्रह्मसद्मनि ।। १७६ ।।
मृत्युने एकादश रुद्रोंको इसका उपदेश किया। रुद्रोंसे तण्डिको इसकी प्राप्ति हुई। तण्डिने ब्रह्मलोकमें ही बड़ी भारी तपस्या करके इसे प्राप्त किया था ।। १७६ ।।
तण्डिः प्रोवाच शुक्राय गौतमाय च भार्गवः ।
वैवस्वताय मनवे गौतमः प्राह माधव ।। १७७ ।।
माधव! तण्डिने शुक्रको, शुक्रने गौतमको और गौतमने वैवस्वतमनुको इसका उपदेश दिया ।। १७७ ।।
नारायणाय साध्याय समाधिष्ठाय धीमते ।
यमाय प्राह भगवान् साध्यो नारायणोऽच्युतः ।। १७८ ।।
वैवस्वत मनुने समाधिनिष्ठ और ज्ञानी नारायण नामक किसी साध्यदेवताको यह स्तोत्र प्रदान किया। धर्मसे कभी च्युत न होनेवाले उन पूजनीय नारायण नामक साध्यदेवने यमको इसका उपदेश किया ।। १७८ ।।
नाचिकेताय भगवानाह वैवस्वतो यमः ।
मार्कण्डेयाय वार्ष्णेय नाचिकेतोऽभ्यभाषत ।। १७९ ।।
वृष्णिनन्दन! ऐश्वर्यशाली वैवस्वत यमने नाचिकेताको और नाचिकेताने मार्कण्डेय मुनिको यह स्तोत्र प्रदान किया ।। १७९ ।।
मार्कण्डेयान्मया प्राप्तो नियमेन जनार्दन ।
तवाप्यहममित्रघ्न स्तवं दद्यां ह्यविश्रुतम् ।। १८० ।।
शत्रुसूदन जनार्दन! मार्कण्डेयजीसे मैंने नियमपूर्वक यह स्तोत्र ग्रहण किया था। अभी इस स्तोत्रकी अधिक प्रसिद्धि नहीं हुई है, अतः मैं तुम्हें इसका उपदेश देता हूँ ।। १८० ।।
स्वर्ग्यमारोग्यमायुष्यं धन्यं वेदेन सम्मितम् ।
नास्य विघ्नं विकुर्वन्ति दानवा यक्षराक्षसाः ।
पिशाचा यातुधाना वा गुह्यका भुजगा अपि ।। १८१ ।।
यह वेदतुल्य स्तोत्र स्वर्ग, आरोग्य, आयु तथा धन-धान्य प्रदान करनेवाला है। यक्ष, राक्षस, दानव, पिशाच, यातुधान, गुह्यक और नाग भी इसमें विघ्न नहीं डाल पाते हैं ।। १८१ ।।
यः पठेत् शुचिः पार्थ ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ।
अभग्नयोगो वर्षं तु सोऽश्वमेधफलं लभेत् ।। १८२ ।।
(श्रीकृष्ण कहते हैं—) कुन्तीनन्दन युधिष्ठिर! जो मनुष्य पवित्रभावसे ब्रह्मचर्यके पालनपूर्वक इन्द्रियोंको संयममें रखकर एक वर्षतक योगयुक्त रहते हुए इस स्तोत्रका पाठ करता है, उसे अश्वमेध यज्ञका फल मिलता है ॥ १८२ ॥
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि महादेवसहस्रनामस्तोत्रे सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥
इस प्रकार श्रीमहाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें महादेवसहस्रनामस्तोत्रविषयक सत्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ १७ ॥
अष्टादशोऽध्यायः
शिवसहस्रनामके पाठकी महिमा तथा ऋषियोंका भगवान् शंकरकी कृपासे अभीष्ट सिद्धि होनेके विषयमें अपना-अपना अनुभव सुनाना और श्रीकृष्णके द्वारा भगवान् शिवजीकी महिमाका वर्णन
वैशम्पायन उवाच
महायोगी ततः प्राह कृष्णद्वैपायनो मुनिः ।
पठस्व पुत्र भद्रं ते प्रीयतां ते महेश्वरः ॥ १ ॥
**वैशम्पायनजी कहते हैं—**जनमेजय! तदनन्तर महायोगी श्रीकृष्णद्वैपायन मुनिवर व्यासने युधिष्ठिरसे कहा—‘बेटा! तुम्हारा कल्याण हो। तुम भी इस स्तोत्रका पाठ करो, जिससे तुम्हारे ऊपर भी महेश्वर प्रसन्न हों ॥ १ ॥
पुरा पुत्र मया मेरौ तप्यता परमं तपः ।
पुत्रहेतोर्महाराज स्तव एषोऽनुकीर्तितः ॥ २ ॥
‘पुत्र! महाराज! पूर्वकालकी बात है, मैंने पुत्रकी प्राप्तिके लिये मेरुपर्वतपर बड़ी भारी तपस्या की थी। उस समय मैंने इस स्तोत्रका अनेक बार पाठ किया था ॥ २ ॥
लब्ध्वानीप्सितान् कामानहं वै पाण्डुनन्दन ।
तथा त्वमपि शर्वाद्धि सर्वान् कामानवाप्स्यसि ॥ ३ ॥
‘पाण्डुनन्दन! इसके पाठसे मैंने अपनी मनोवांछित कामनाओंको प्राप्त कर लिया था। उसी प्रकार तुम भी शंकरजीसे सम्पूर्ण कामनाओंको प्राप्त कर लोगे’ ॥ ३ ॥
कपिलश्च ततः प्राह सांख्यर्षिर्देवसम्मतः ।
मया जन्मान्यनेकानि भक्त्या चाराधितो भवः ॥ ४ ॥
प्रीतश्च भगवान् ज्ञानं ददौ मम भवान्तकम् ।
‘तत्पश्चात् वहाँ सांख्यके आचार्य देवसम्मानित कपिलने कहा—‘मैंने भी अनेक जन्मोंतक भक्तिभावसे भगवान् शंकरकी आराधना की थी। इससे प्रसन्न होकर भगवान्ने मुझे भवभयनाशक ज्ञान प्रदान किया था’ ॥ ४ १/२ ॥
चारुशीर्षस्ततः प्राह शक्रस्य दयितः सखा ।
आलम्बायन इत्येवं विश्रुतः करुणात्मकः ॥ ५ ॥
तदनन्तर इन्द्रके प्रिय सखा आलम्बगोत्रीय चारुशीर्षने जो आलम्बायन नामसे ही प्रसिद्ध तथा परम दयालु हैं, इस प्रकार कहा— ॥ ५ ॥
मया गोकर्णमासाद्य तपस्तप्त्वा शतं समाः ।
अयोनिजानां दान्तानां धर्मज्ञानां सुवर्चसाम् ॥ ६ ॥
अजराणामदुःखानां शतवर्षसहस्रिणाम् ।
लब्धं पुत्रशतं शर्वात् पुरा पाण्डुनृपात्मज ॥ ७ ॥
‘पाण्डुनन्दन! पूर्वकालमें गोकर्णतीर्थमें जाकर मैंने सौ वर्षोंतक तपस्या करके भगवान् शंकरको संतुष्ट किया। इससे भगवान् शंकरकी ओरसे मुझे सौ पुत्र प्राप्त हुए, जो अयोनिज, जितेन्द्रिय, धर्मज्ञ, परम तेजस्वी, जरारहित, दुःखहीन और एक लाख वर्षकी आयुवाले थे’ ॥ ६-७ ॥
भगवान् श्रीकृष्ण एवं विभिन्न महर्षियोंका युधिष्ठिरको उपदेश
वाल्मीकिश्चाह भगवान् युधिष्ठिरमिदं वचः । विवादे साग्निमुनिभिर्ब्रह्मघ्नो वै भवानिति ॥ ८ ॥ उक्तः क्षणेन चाविष्टस्तेनाधर्मेण भारत । सोऽहमीशानमनघममोघं शरणं गतः ॥ ९ ॥ मुक्तश्चास्मि ततः पापैस्ततो दुःखविनाशनः । आह मां त्रिपुरघ्नो वै यशस्तेऽग्र्यं भविष्यति ॥ १० ॥ इसके बाद भगवान् वाल्मीकिने राजा युधिष्ठिरसे इस प्रकार कहा—'भारत! एक समय अग्निहोत्री मुनियोंके साथ मेरा विवाद हो रहा था। उस समय उन्होंने कुपित होकर मुझे शाप दे दिया कि 'तुम ब्रह्महत्यारे हो जाओ।' उनके इतना कहते ही मैं क्षणभरमें उस अधर्मसे व्याप्त हो गया। तब मैं पापरहित एवं अमोघ शक्तिवाले भगवान् शंकरकी शरणमें गया। इससे मैं उस पापसे मुक्त हो गया। फिर उन दुःखनाशन त्रिपुरहन्ता रुद्रने मुझसे कहा—'तुम्हें सर्वश्रेष्ठ सुयश प्राप्त होगा'॥
जामदग्न्यश्च कौन्तेयमिदं धर्मभृतां वरः । ऋषिमध्ये स्थितः प्राह ज्वलन्निव दिवाकरः ॥ ११ ॥ इसके बाद धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ जमदग्निनन्दन परशुरामजी ऋषियोंके बीचमें खड़े होकर सूर्यके समान प्रकाशित होते हुए वहाँ कुन्तीकुमार युधिष्ठिरसे इस प्रकार बोले— ॥ ११ ॥
पितृविप्रवधेनाहमार्तो वै पाण्डवाग्रज । शुचिर्भूत्वा महादेवं गतोऽस्मि शरणं नृप ॥ १२ ॥ नामभिश्वास्तुवं देवं ततस्तुष्टोऽभवद् भवः । परशुं च ततो देवो दिव्यान्यस्त्राणि चैव मे ॥ १३ ॥ पापं च ते न भविता अजेयश्च भविष्यसि । न ते प्रभविता मृत्युरजरश्च भविष्यसि ॥ १४ ॥ 'ज्येष्ठ पाण्डव! नरेश्वर! मैंने पितृतुल्य बड़े भाइयोंको मारकर पितृवध और ब्राह्मणवधका पाप कर डाला था। इससे मुझे बड़ा दुःख हुआ और मैं पवित्र भावसे महादेवजीकी शरणमें गया। शरणागत होकर मैंने इन्हीं नामोंसे रुद्रदेवकी स्तुति की। इससे भगवान् महादेव मुझपर बहुत संतुष्ट हुए और मुझे अपना परशु एवं दिव्यास्त्र देकर बोले—'तुम्हें पाप नहीं लगेगा। तुम युद्धमें अजेय हो जाओगे। तुमपर मृत्युका वश नहीं चलेगा तथा तुम अजर-अमर बने रहोगे' ।। १२–१४ ।।
आह मां भगवानेवं शिखण्डी शिवविग्रहः । तदवाप्तं च मे सर्वं प्रसादात् तस्य धीमतः ॥ १५ ॥ 'इस प्रकार कल्याणमय विग्रहवाले जटाधारी भगवान् शिवने मुझसे जो कुछ कहा, वह सब कुछ उन ज्ञानी महेश्वरके कृपाप्रसादसे मुझे प्राप्त हो गया' ।। १५ ।।
विश्वामित्रस्तदोवाच क्षत्रियोऽहं तदाभवम् ।
ब्राह्मणोऽहं भवानीति मया चाराधितो भवः ॥ १६ ॥ तत्प्रसादान्मया प्राप्तं ब्राह्मण्यं दुर्लभं महत् । तदनन्तर विश्वामित्रजीने कहा, 'राजन्! जिस समय मैं क्षत्रिय था, उन दिनोंकी बात है, मेरे मनमें यह दृढ़ संकल्प हुआ कि मैं ब्राह्मण हो जाऊँ—यही उद्देश्य लेकर मैंने भगवान् शंकरकी आराधना की। और उनकी कृपासे मैंने अत्यन्त दुर्लभ ब्राह्मणत्व प्राप्त कर लिया' ।। १६ १/२ ।। असितो देवलश्चैव प्राह पाण्डुसुतं नृपम् ॥ १७ ॥ शापाच्छक्रस्य कौन्तेय विभो धर्मोऽनशत् तदा । तन्मे धर्मं यशश्चाग्र्यमायुश्चैवाददत् प्रभुः ॥ १८ ॥ तत्पश्चात् असित देवलने पाण्डुकुमार राजा युधिष्ठिरसे कहा—'कुन्तीनन्दन! प्रभो! इन्द्रके शापसे मेरा धर्म नष्ट हो गया था; किंतु भगवान् शंकरने ही मुझे धर्म, उत्तम यश तथा दीर्घ आयु प्रदान की' ।। ऋषिर्गृत्समदो नाम शक्रस्य दयितः सखा । प्राहाजमीढं भगवान् बृहस्पतिसमद्युतिः ॥ १९ ॥ इसके बाद इन्द्रके प्रिय सखा और बृहस्पतिके समान तेजस्वी मुनिवर भगवान् गृत्समदने अजमीढवंशी युधिष्ठिरसे कहा— ।। १९ ।। वरिष्ठो नाम भगवान्श्चाक्षुषस्य मनोः सुतः । शतक्रतोरचिन्त्यस्य सत्रे वर्षसहस्रिके ॥ २० ॥ वर्तमानेऽब्रवीद् वाक्यं साम्नि ह्युच्चारिते मया । रथन्तरे द्विजश्रेष्ठ न सम्यगिति वर्तते ॥ २१ ॥ “चाक्षुष मनुके पुत्र भगवान् वरिष्ठके नामसे प्रसिद्ध हैं। एक समय अचिन्त्य शक्तिशाली शतक्रतु इन्द्रका एक यज्ञ हो रहा था जो एक हजार वर्षोंतक चलनेवाला था। उसमें मैं रथन्तर सामका पाठ कर रहा था। मेरे द्वारा उस सामका उच्चारण होनेपर वरिष्ठने मुझसे कहा—'द्विजश्रेष्ठ! तुम्हारे द्वारा रथन्तर सामका पाठ ठीक नहीं हो रहा है ।। २०-२१ ।। समीक्ष्यस्व पुनर्बुद्ध्या पापं त्यक्त्वा द्विजोत्तम । अयज्ञवाहिनं पापमकार्षीस्त्वं सुदुर्मते ॥ २२ ॥ “विप्रवर! तुम पापपूर्ण आग्रह छोड़कर फिर अपनी बुद्धिसे विचार करो। सुदुर्मते! तुमने ऐसा पाप कर डाला है, जिससे यह यज्ञ ही निष्फल हो गया' ।। एवमुक्त्वा महाक्रोधः प्राह शम्भुं पुनर्वचः । प्रज्ञया रहितो दुःखी नित्यभीतो वनेचरः ॥ २३ ॥ दशवर्षसहस्राणि दशाष्टौ च शतानि च । नष्टपानीयपवने मृगैरन्यैश्च वर्जिते ॥ २४ ॥ अयज्ञीयद्रुमे देशे रुरुसिंहनिषेविते ।
भविता त्वं मृगः क्रूरो महादुःखसमन्वितः ॥ २५ ॥ ‘ऐसा कहकर महाक्रोधी वरिष्ठने भगवान् शंकरकी ओर देखते हुए फिर कहा—‘तुम ग्यारह हजार आठ सौ वर्षोंतक जल और वायुसे रहित तथा अन्य पशुओंसे परित्यक्त केवल रुरु तथा सिंहोंसे सेवित जो यज्ञोंके लिये उचित नहीं है—ऐसे वृक्षोंसे भरे हुए विशालवनमें बुद्धिशून्य, दुखी, सर्वदा भयभीत, वनचारी और महान् कष्टमें मग्न क्रूर स्वभाववाले पशु होकर रहोगे’ ॥ २३—२५ ॥
तस्य वाक्यस्य निधने पार्थ जातो ह्यहं मृगः । ततो मां शरणं प्राप्तं प्राह योगी महेश्वरः ॥ २६ ॥ ‘कुन्तीनन्दन! उनका यह वाक्य पूरा होते ही मैं क्रूर पशु हो गया। तब मैं भगवान् शंकरकी शरणमें गया। अपनी शरणमें आये हुए मुझ सेवकसे योगी महेश्वर इस प्रकार बोले— ॥ २६ ॥
अजरश्चामरश्चैव भविता दुःखवर्जितः । साम्यं ममास्तु ते सौख्यं युवयोर्वर्धतां क्रतुः ॥ २७ ॥ ‘मुने! तुम अजर-अमर और दुःखरहित हो जाओगे। तुम्हें मेरी समानता प्राप्त हो और तुम दोनों यजमान और पुरोहितका यह यज्ञ सदा बढ़ता रहे’ ॥ २७ ॥
अनुग्रहानेवमेष करोति भगवान् विभुः । परं धाता विधाता च सुखदुःखे च सर्वदा ॥ २८ ॥ “इस प्रकार सर्वव्यापी भगवान् शंकर सबके ऊपर अनुग्रह करते हैं। ये ही सबका अच्छे ढंगसे धारण-पोषण करते हैं और सर्वदा सबके सुख-दुःखका भी विधान करते हैं” ॥ २८ ॥
अचिन्त्य एष भगवान् कर्मणा मनसा गिरा । न मे तात युधिश्रेष्ठ विद्यया पण्डितः समः ॥ २९ ॥ “तात! समरभूमिके श्रेष्ठ वीर! ये अचिन्त्य भगवान् शिव मन, वाणी तथा क्रियाद्वारा आराधना करने योग्य हैं। उनकी आराधनाका ही यह फल है कि पाण्डित्यमें मेरी समानता करनेवाला आज कोई नहीं है” ॥ २९ ॥
वासुदेवस्तदोवाच पुनर्मतिमतां वरः । सुवर्णाक्षो महादेवस्तपसा तोषितो मया ॥ ३० ॥ उस समय बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ भगवान् श्रीकृष्ण फिर इस प्रकार बोले— “मैंने सुवर्ण-जैसे नेत्रवाले महादेवजीको अपनी तपस्यासे संतुष्ट किया ॥ ३० ॥
ततोऽथ भगवानाह प्रीतो मां वै युधिष्ठिर । अर्थात् प्रियतरः कृष्ण मत्प्रसादाद् भविष्यसि ॥ ३१ ॥ अपराजितश्च युद्धेषु तेजश्चैवानलोपमम् ।