मानमेयोदय (नारायण भट्ट - भाट्ट मीमांसा प्रमाण एवं प्रमेय शास्त्र सटीक)

शब्दाः स्युस्तन्मते नूनं स्वरव्यञ्जनलक्षणाः । ततो विशेषसामान्यभा क्स्स्यात् ध्वनिशब्दयोः ॥ २ शब्दत्वव्याप्यसामान्यं ध्वनित्वं कतिचिद्विदुः । मतमेतत्तु बहुशो भवेत्तार्किकसम्मतम् ॥ ३ अनेकव्यक्त्यभिव्यङ्ग्या जातिः स्फोट इति स्मृता । शाब्दिकैः व्यक्तयस्तास्तु ध्वनित्वेन प्रकल्पिताः ॥ तन्मते ध्वनयो ज्ञेयाः स्वरव्यञ्जनलक्षणाः । ४ अनित्यस्फोटपक्षे तु ध्वनितत्त्वमिदं मतम् ॥ यः शब्दः प्रथमं जातः स स्फोट इति कीर्त्यते । तद्रूपप्रतिबिम्बावग्राहिणः सर्वतोमुखाः ॥ मन्दप्रदीपप्रकाशरूपभानक्रमेण ये । भासमानाः श्रुतिं वाणीं ध्वनयो विभजन्ति ते ॥ ५ स्फोटानित्यत्वपक्षे तु यस्संयोगविभागजः । स ध्वनिः तदभिव्यङ्ग्यः स्फोटो वर्णविभागशः ॥ ६ आदौ कारणतो जातः शब्दः कैश्चित् ध्वनिः स्मृतः। नादो द्वितीयादिशब्दः तद्व्यङ्ग्यः स्फोट इष्यते ॥ ७ तथाऽऽकाशगुणश्शब्दः ध्वनिस्स्यात् गौरवे मते । वर्णास्ते तदभिव्यङ्ग्याः तेऽप्याकाशगुणा मताः ॥ ८ वायुसंयोगादिरेव संयुक्तादिस्स एव वा । ध्वनिरित्याहुरपरे वायव्यध्वनिवादिनः ॥

200 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके यद्वा वायुगुणश्शब्दो ध्वनिनादपदाभिधः । पूर्वकल्पेऽतीन्द्रियस्स्यात् द्वितीये श्रुतिगोचरः ॥ 9 ध्वनिनादश्च घोषश्च वीणाघण्टादिभेदतः । प्रायेण व्यवहारेण विभिन्ना लोकविश्रुताः ॥ एवं ध्वनिविकल्पस्तु बहुधा प्रसमीक्ष्यते । शब्दनित्यत्वाधिकृतौ वाक्यपद्यां च विस्तृतः ॥ (45) अदृष्टवादः. 1 धर्माधर्मावदृष्टं स्याद्धर्मः स्वर्गादिसाधनम् । गङ्गास्नानादियागादेः व्यापारस्स तु कीर्तितः ॥ नाश्यस्त्वसौ कर्मनाशास्पर्शसंकीर्तनादिना । अधर्मो नरकादीनां हेतुर्निन्दितकर्मजः ॥ प्रायश्चित्तादिना नाश्यः जीववृत्ती त्विमौ गुणौ । संस्कारः पुंस एवेष्टः प्रोक्षणाभ्युक्षणादिभिः ॥ स्वगुणाः परमाणूनां विशेषाः पाकजा मताः । इमौ तु तत्त्वविज्ञानादपि क्वापि विनश्यतः ॥ अपूर्वं कर्मनिर्वर्त्यं वृद्धमीमांसका विदुः । 2 शाबरा ब्रुवते धर्मं कर्म यागादिलक्षणम् ॥ तस्मात्फले प्रवृत्तस्य यागादेश्शक्तिमात्रकम् । उत्पत्तौ वाऽपि पश्चादेः अपूर्वं न ततः पृथक् ॥

अदृष्टवादः 20 3 अपूर्व एव वाक्यार्थः नियोगः धर्मशब्दितः । इति प्राभाकराः प्राहुः ते वाच्यापूर्ववादिनः ॥ 4 कर्मजन्यो हि संस्कारः पुंसो बुद्ध्यादिवद्गुणः । तस्य चाफलसंयोगादवस्थितिरुपेयते ॥ स यागदानहोमादिजन्यो धर्मगिरोच्यते । ब्रह्महत्यादिजन्यस्तु सोऽधर्म इति कथ्यते ॥ इति कौमारिलाः प्राहुः ते कल्प्यापूर्ववादिनः । 5 सांख्याः पुनः प्राहुरन्तःकरणस्याचिदात्मनः ॥ बुद्धेः वृत्तिविशेषं तत् अदृष्टमिति कल्पितम् । 6 धर्मः स्यात् शाक्यभिक्षूणामदृष्टा चित्तवासना ॥ 7 धर्मत्वेन व्यपदिशन्त्यार्हताः पुण्यपुद्गलान् । विभुरूपं तत्तु तत्त्वान्तरं चेत्यपि कीर्त्यते ॥ 8 आराध्यदेवताप्रीतिरिति वैयासिकं मतम् । स च सर्वेश्वरस्यैव सङ्कल्प इति निर्णयः ॥ 9 विस्तरस्तस्य च पुनर्विवेकाय विलिख्यते । शास्त्रैकसमधिगम्यं श्रेयसस्साधनं तु यत् ॥ स धर्म इति जैमिन्याचार्यैर्लक्षणमुच्यते । तस्यैव शाबरो भाट्टो गौरवो निर्णयः कृतः ॥ द्रव्यक्रियागुणादीनां धर्मत्वं स्थापयिष्यते । तेषामैन्द्रियकत्वेऽपि न ताद्रूप्येण धर्मता ॥ M.R. 26

202 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके श्रेयस्साधनता ह्येषां नित्यं वेदात्प्रतीयते । ताद्रूप्येण च धर्मत्वं तस्मान्नेन्द्रियगोचरः ॥ कार्यमात्रे कारणं तत् अदृष्टमिति वैदिकाः । तत्र लोकायताः प्राहुः कुतोऽदृष्टं प्रकल्प्यते ॥ नित्यसत्त्वा भवन्त्येके नित्यासत्त्वाश्च केचन । विचित्राः केचिदित्यत्र तत्स्वभावो नियामकः ॥ वह्निरुष्णो जलं शीतं समस्पर्शस्तथाऽनिलः । केनेदं चित्रितं तस्मात् स्वभावाद्द्व्यवस्थितिः ॥ दृष्टेषु कारणेष्वेव सूक्ष्मो भेदः प्रकल्प्यताम् । किं धर्म्यन्तरक्लृप्त्येति तत्रेत्थं यौक्तिका विदुः ॥ 10 जगतो यच्च वैचित्र्यं सुखदुःखादिभेदतः । कृपिसेवादिसाम्येऽपि विलक्षणफलोदयः ॥ अकस्मान्निधिलाभश्च विद्युत्पातश्च कस्यचित् । क्वचित्फलमयत्नेऽपि यत्नेऽप्यफलता क्वचित् ॥ तदेतद्दुर्धटं दृष्ट्वा कारणाव्यभिचारिणः । तेनादृष्टमुपेतव्यमस्य किंचन कारणम् ॥ अदृष्टो भूतधर्मस्तु जगद्वैचित्र्यकारणम् । यदि कश्चिदुपैयेत को दोषः कर्मकल्पने ॥ संज्ञामात्रे विवादश्च तथा सत्यावयोर्भवेत् । भूतवद्भूतधर्मस्य नच दृश्यत्वसंभवः ॥

अदृष्टवादः 20. दृष्टश्च साध्वीसुतयोर्यमयोः तुल्यजन्मनोः । विशेषो वीर्यविज्ञानसौभाग्यारोग्यसम्पदाम् ॥ स्वाभाविकत्वं कार्याणां बहुधा सुनिराकृतम् । तस्मात्कर्मभ्य एवैष विचित्रजगदुद्भवः ॥ सापेक्षत्वादनादित्वात् वैचित्र्याद्विश्ववृत्तितः । प्रत्यात्मनियमाद्भुक्तेरस्ति हेतुरलौकिकः ॥ चिरध्वस्तं फलायालं न कर्मातिशयं विना । संभोगो निर्विशेषाणां न भूतैस्संस्कृतैरपि ॥ अथ स्यात्कर्मवैचित्र्यं कर्मान्तरकृतं यदि । अनवस्था स्वतः तस्माज्जगत्स्यादिति चेन्न तत् । कर्मणां शास्त्रतो ज्ञाता विचित्रफलशक्तता । दृष्टार्थेषु च वाक्येषु दृष्टा प्रत्यक्षतश्च सा ॥ तस्माद्दृष्टस्य कार्यस्य युक्ता कारणकल्पना । कारणस्य त्वदृष्टत्वे किं हेत्वन्तरचिन्तया ॥ हेत्वन्तरनिमित्तेऽपि कर्मवैचित्र्यकल्पने । संसारस्य ह्यनादित्वात्नानवस्था भयावहा ॥ शपता यत्कृतं पुण्यं शप्यमानमुपैति तत् । शप्यमानस्य यत्पापं शपन्तमुपगच्छति ॥ तथाच पुण्यः पुण्येन पापः पापेन कर्मणा । जायते जन्तुरित्येवं धर्मशास्त्रेषु पठ्यते ॥

204 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके 11 इति यौक्तिकसिद्धान्ते धर्मादिरनुमीयते । चोदनैकाधिगम्यत्वसिद्धान्ते किंचिदुच्यते ॥ विहितप्रतिषिद्धत्वे मुक्त्वाऽन्यत् न च कारणम् । धर्माधर्मावबोधस्य तेनायुक्ताऽनुमानगीः ॥ अनुग्रहाच्च धर्मत्वं पीडातश्चाप्यधर्मताम् । वदतो जपसीध्वादिपानादौ नोभयं भवेत् ॥ क्रोशता हृदयेनापि गुरुतल्पादिगामिनाम् । भूयान् धर्मः प्रसज्येत भूयसी ह्युपकारिता ॥ अनुमानप्रधानस्य प्रतिषेधानपेक्षिणः । हृदयक्रोशनं कस्मात् दृष्टां पीडामपश्यतः ॥ पीडातश्चाप्यधर्मत्वं तथा पीडामधर्मतः । अन्योन्याश्रयमाप्नोति विना शास्त्रेण साधयन् ॥ तस्मादनुग्रहं पीडां तद्भावमपास्य च । धर्माधर्मार्थिभिर्नित्यं मृग्यौ विधिनिषेधकौ ॥ हिंसायाः विषयो यादृक् प्रेत्य कर्तुस्तथाविधम् । फलं प्रजायते यद्वच्छास्त्रोक्ते दानकर्मणि ॥ मां स भक्षयिताऽमुत्र यस्य मांसमिहाद्म्यहम् । एतन्मांसस्य मांसत्वं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ य एवमाह तस्यापि गुरुस्त्रीगमनादिभिः । सुरापानादिभिश्चापि विपक्षैः व्यभिचारिता ॥

अदृष्टवादः 20 क्षत्रं क्षत्रस्य यद्धर्मः नास्ति तस्मात्परं भुवि । इति सृष्टिप्रकरणे श्रुता शातपथी श्रुतिः ॥ 12 इत्याहुर्धर्ममीमांसाविदो यद्यपि युक्तितः । तथापीदं बुधास्तत्र विमृशन्ति धिया यथा ॥ अनुग्रहो निग्रहो वा नैकस्यात्र विवक्षितः । अन्यथा दण्ड्यदण्डादावपि पापादि संभवेत् ॥ निग्राहकं भूयसां यत् यच्चानुग्राहकं तथा । विवक्षितं तदेवात्र जपादिष्वपि चास्ति तत् ॥ यत्परंपरया साक्षाद्वा स्याच्चेदुपकारकम् । भूयसां धर्म एवासौ विपरीतं विपर्ययः ॥ यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः । स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ आर्याः प्रशंसन्ति यत्तु क्रियमाणमितीरितम् । आपस्तम्बादिभिः व्यासमहर्षिप्रमुखैः पुनः ॥ श्लोकार्धेन प्रवक्ष्यामि यदुक्तं ग्रन्थकोटिभिः । परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम् ॥ इत्युदीरितमेतेन निष्कृष्टार्थोऽयमुच्यते । एतावज्जन्मसाफल्यं प्राणिनामिह देहिषु ॥ प्राणैरर्थैर्धिया वाचा श्रेयआचरणं सदा । निष्कर्षोऽयं सर्वनरदेशकालानुपप्लुतः ॥

206 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके 13 कर्मानुष्ठानजनितदेवताबुद्धिरेव हि । अदृष्टमिति सिद्धान्तः बादरायणसम्मतः ॥ यागो हि देवतापूजा पूजनं प्रीणनं मतम् । अतो यज्ञाराधितस्सन् फलं देवः प्रयच्छति ॥ नच प्रीतेरपूर्णत्वं नच कोपात्सदुःखता । फलप्रदित्सारूपत्वादुभयोरपि कर्मणोः ॥ विग्रहो हविरादानं युगपत्कर्मसन्निधिः । प्रीतिः फलप्रदानं च देवतानां न विद्यते ॥ इति लाघवयुक्तिस्तु शास्त्रेणैव व्यपोद्यते । प्रजया पशुभिश्चैव तृप्त एनं समर्धयेत् ॥ अन्नादो वसुदानश्चेत्याद्याः बह्वीरधीयते । यथा स्वर्गपरो वेदः तथा वै देवतापरः ॥ प्रत्यक्षमुभयं कस्माद्देवताद्वेषसंभवः । कृष्यादौ मर्दनादौ च फलं स्यात्स्वस्वशक्तितः । न तद्वदेव शास्त्रीये कर्मण्यपि कुतो भवेत् । नहि दृष्टान्तमात्रेण श्रुतस्य त्याग इष्यते ॥ राज्ञामाज्ञानुवृत्त्यादेः प्रीतिकोपौ हि सिध्यतः । प्रधानकर्मवत्प्रीतिः गुणकर्मस्वपीष्यते ॥ केचित्सत्त्वसमुद्रेकं द्रव्यादिष्वनुजानते । सोऽपीशसंकल्पनिघ्नः तं विना न तृणं चलेत् ॥

अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च । इत्याह भगवान् देवः सर्वदेवमयोऽच्युतः ॥ आत्मनां विभुतासिद्धयै गीताऽधीता कुमारिलैः । अन्यत्र विस्मृता कस्मात् प्रमादो धीमतामपि ॥ तस्मादिन्द्राद्यपायेऽपि न फलस्य च्युतिः क्वचित् । सुप्तिर्मृतिः यस्य न स्तः तस्य चाज्ञा श्रुतिः स्मृतिः ॥ पितृत्वं देवतात्वं च केषां चित्कर्मणां फलम् । तेषां समाराध्यताऽतः द्वारं तत्सर्वशासितुः ॥ बहुधा दृश्यते धर्मः दुर्ज्ञानः सूक्ष्म इत्यपि । महर्षयोऽपि धर्मज्ञाः प्राहुरन्यत्र विस्तरः ॥ (46) कर्मविभागवादः. 1 वेदेन सकलं कर्म काम्यमेवोपदिष्यते । इत्येतत् भर्तृमित्रादेः मतमित्यूहितुं क्षमम् ॥ यतस्ते नोपगच्छन्ति फलं नित्यनिषिद्धयोः । इति कौमारिलाः प्राहुरित्यूचे पार्थसारथिः ॥ निषिद्धस्य फलाभावे न त्याज्यमितिचेन्न तत् । द्विजातिकर्मणो हानिः परत्रासिद्धिरित्यपि ॥ तमेते नरकं प्राहुरिति गौतमसूत्रणम् । नरकं स्यान्त्यक्करणं नीचैर्गमनमेव वा ॥

208 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके

नास्यास्मिन् रमणं वेति निरुक्तं यास्कसूरिणा । इति गौतमशास्त्रस्य भाष्ये मस्करिणोदितम् ॥ विहितस्याननुष्ठानान्निन्दितस्य च सेवनात् । अनिग्रहाच्चेन्द्रियाणां नरः पतनमृच्छति ॥ हिंसास्तेयानृताब्रह्मचर्यग्रहणभेदतः । निषिद्धं कर्म सकलं संजग्राह पतञ्जलिः ॥ यत् शौचसंतोषतपस्स्वाध्यायेश्वरसेवनम् । विहितस्य च सर्वस्य पञ्चधा संग्रहो ह्ययम् ॥ 2 नित्यकाम्यविभेदेन विहितं द्विविधं पुनः । काम्यमेव हि कर्मेति यदि मीमांसका विदुः ॥ सर्वस्यैव च काम्यत्वे कामना न भवेद्यदि । सर्वोऽपि वैदिकः पन्थाः भवेद्दत्तजलाञ्जलिः ॥ कैश्चित्तु सकलं कर्म नित्यमेवेति भण्यते । तथात्वे पुरुषाशक्त्या शास्त्रं हि स्यादवत्सलम् ॥ तन्नित्यकाम्यभेदेन विभागो न्यायविन्मतः । तत्र नित्यं तु शक्याङ्गं काम्यमुक्ताङ्गकं मतम् ॥ नित्यकाम्यस्वरूपैक्ये विनियोगपृथक्त्वतः । फलार्थं क्रियमाणेऽपि नित्यं भवति तन्त्रतः ॥ नित्येन काम्यसिद्धिं तु कल्पकाराः प्रचक्षते । प्रत्यवायपरीहारफलं नित्यं प्रचक्षते ॥

हिंसावादः 209 पापक्षयफलं केचित् काम्यं चापि क्वचित् यदा । आरब्धे कामनाहानादुक्ताङ्गशक्तिसंभवे ॥ नित्यं सामान्यफलतः काम्यं फलविशेषतः । पापक्षयादिस्सामान्यं पश्वादिस्तु विशेषतः ॥ प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते । एवमेव प्रवृत्तिश्चेच्चैतन्येनास्य किं फलम् ॥ 3 नैमित्तिकं कर्मभेदं प्रायश्चित्तादिलक्षणम् । प्राहुः परे तत्तु कर्म काम्यमेवेति केचन ॥ (47) हिंसावादः. 1 कर्माङ्गपशुहिंसादिः हिंसेत्येव हि कापिलाः । यत्पशुर्मायुमित्यादिमन्त्रलिङ्गेन सा दृढा ॥ तत्त्याज्यं दोषवदिति चान्ववादीद्यदूत्तमः । यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चाब्रवीत् ॥ 2 अपि पापं निषिद्धं स्यात् श्येनस्य विहितत्वतः यागाङ्गपशुहिंसावत् हिंसात्वं नेति केचन ॥ 3 साक्षान्मरणहेतुर्यः स हिंसाशब्दशब्दितः । श्येनस्यातादृशत्वेन न हिंसेत्यपरे विदुः ॥ अदृष्टद्वारकत्वेन मृतिः कैश्चिद्विवक्ष्यते ।

[Header] मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके

अभिचारे कृते प्रायश्चित्तस्यापि विधानतः । अधर्म एव श्येनादिरिति तार्किकपद्धतिः ॥ धर्मस्त्विष्टस्य बलवदनिष्टाननुबन्धिनः । साधनं स्यात्ततो हिंसानिषेधश्श्येनगोचरः ॥ 4 मीमांसकास्तु श्येनस्य धर्मत्वमनुजानते । तत्र कौमारिलमते हिंसा श्येनफलं मतम् ॥ अभिचारो हि मरणानुगुणव्यापृतिर्मता । श्येनो विधीयते तस्मान्न निषेधस्य गोचरः ॥ तथाऽपि तामसत्वेन शिष्टास्तावन्न कुर्वते । प्रभाकरमते श्येनापूर्वं कर्तव्यमिष्यते ॥ यागो निषेधविषयः विरोधविरहस्ततः । प्रायेणाधर्म इत्येव परेषामिव सम्मतः ॥ कर्मस्वपि च काम्येषु विधिरेव प्रवर्तकः । फलरागात्प्रवृत्तिश्चेत् निषिध्येत क्रतौ वधः ॥ साध्यसाधनविध्यन्तलक्षणांशत्रयस्थिता । हिंसा तत्र फलांशस्था निषेधविषयो मता ॥ अङ्गद्वये तु या नाम तन्निषेधाभिधायिनाम् । अविशेषेण यच्छास्त्रं शिरोवदिति चोत्तरम् ॥ निषेधेनानवष्टब्धे विषये न ह्यनर्थता । प्रत्यक्षादेरशक्यत्वात् कल्प्यते निष्प्रमाणिका ॥

हिंसावादः 21 ज्ञानमेव च शक्तीनां नावापोद्वापनक्रियाः । ज्ञायन्ते शास्त्रतस्तास्तु क्रियाभेदव्यवस्थिताः ॥ व्यवस्थाश्चाशक्तिभेदानां दृष्टार्थेष्वपि कर्मसु । अभिन्नत्वेऽपि दृश्यन्ते भुजेः स्वस्थातुरेष्वपि ॥ इति वार्तिककारीययुक्तिसिद्धान्तसंग्रहः । 5 अथ वेदान्तिनां तत्त्वविदां सिद्धान्तसंग्रहः ॥ अनर्थपर्यवसितः दुःखस्य जनकश्च यः । व्यापारस्त हि हिंसेति श्रीरामानुजनिर्णयः ॥ सर्वापहारे नाव्याप्तिः नातिव्याप्तिश्चिकित्सने । यज्ञे वधोऽवधो यस्मात्पशुर्देवत्वमृच्छति ॥ यत्किंचिदपि कार्यं तु नियोगादेव कुर्वताम् ॥ न प्रत्यवायशङ्काऽस्ति शासनादिव भूभृताम् ॥ श्येनादिवचनं शत्रुहिंसायत्तवतां स्वतः । उपायबोधनपरमिति वैषम्यकल्पना ॥ तत्र प्रायश्चित्तकाम्यपश्वालम्भनकर्मणाम् । प्रत्यवायापादकत्वप्रसङ्गः श्येनसाम्यतः ॥ अकुर्वन् विहितं कर्म निन्दितं च समाचरन् । प्रसजंश्चेन्द्रियार्थेषु प्रायश्चित्ती भवेन्नरः ॥ इत्यादिशास्त्राद्विहिताकरणादिनिमित्ततः । प्रत्यवायाद्धि भीतोऽसौ प्रायश्चित्तमिहेच्छति ॥

कामी च पुत्रपश्वन्नस्वर्गभूत्यादिसाधने । प्रवर्त्ततेऽतः श्येनादिसाम्यं स्यान्निष्प्रतिक्रियम् ॥ तत्त्वटीकाकृतामुक्तिरत्रैषाऽप्यवधार्यताम् । एषौपनिषदानां स्यात् गतिः प्रायेण सम्मता ॥ मुमुक्षुत्वामुमुक्षुत्वदशाभेदेन कर्मिणः । कर्मैकं पापपुण्यत्वे साध्यैक्येऽपि समश्रुते ॥ श्येनादेश्चोदितस्यैव द्वैरूप्यं द्विविधश्रुतेः । एकस्यैवैकदैवास्ति कालभेदे तु किम्पुनः ॥ श्येनेषुवज्रप्रभृतिष्वपि नानर्थचोदना । इष्टस्यारातिभङ्गादेरुपायांशोपदेशतः ॥ घोरोपायान्तरेभ्यश्च लभ्येतात्र निवारणा । लघुनिष्कृतिनिस्तार्यं ह्यभिचारं प्रचक्षते ॥ किंचानभिचरन् षट्सु पतेदित्यपि शिष्यते । तेन धर्मोपयुक्तत्वमाततायिवधे विदुः ॥ 6 वेदो हिंसामयस्तस्मादनुपादेय इत्यपि । आपाततस्तु पश्यन्तो बाह्या नार्हन्ति शङ्कितुम् ॥ 7 अथ कार्त्तयुगो धर्मः पुंविशेषव्यवस्थितः । नारायणीये विस्पष्टः भारते शान्तिपर्वणि ॥ अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । ऋषीणां चैव संवादं त्रिदशानां च भारत ॥

हिंसावादः २ अजेन यष्टव्यमिति प्राहुर्देवाः द्विजोत्तमान् । स चाप्यजश्छाग एव नान्यः पशुरिति स्थितिः बीजैर्यज्ञेषु यष्टव्यमित्याहुर्मुनयः पुनः । अजसंज्ञानि बीजानि छागं नो हन्तुमर्हथ ॥ व्रीह्यादिभिः पुनरजैः त्रिवर्षपरमोषितैः । बीजैरजं पिष्टमयं कृत्वा यष्टव्यमित्यपि ॥ नैष धर्मः सतां देवाः यत्र वध्येत वै पशुः । अथ ते संविदं कृत्वा विबुधा ऋषयस्तथा ॥ अपृच्छन् सहसाऽभ्येत्य वसुं राजानमन्तिकात् भो राजन् केन यष्टव्यं अजेनाहोस्विदौषधैः ॥ देवानां तु मतं ज्ञात्वा वसुना पक्षसंश्रयात् । छागेनानेन यष्टव्यमेवमुक्तं वचस्तदा ॥ कुपितास्ते ततस्सर्वे मुनयस्सूर्यवर्चसः । सुरपक्षो गृहीतस्ते यस्मात्तस्माद्दिवः पत ॥ तत एनं समुत्क्षिप्य सहसा विनतासुतः । उत्पपात नभस्तूर्णं ततश्चैनममुञ्चत ॥ तस्मिन् मुहूर्ते संजज्ञे राजोपरिचरो वसुः । सशरीरो गतश्चैव ब्रह्मलोकान् नृपोत्तमः ॥ इदं कृतयुगं नाम कालः श्रेष्ठः प्रवर्तितः । अहिंस्या यज्ञपशवः युगेऽस्मिन्न तदन्यथा ॥

214 मानमेयरहस्यश्लोकवार्त्तिके चतुष्पात्सकलो धर्मः भविष्यत्यत्र वै सुराः । ततस्त्रेतायुगं नाम त्रयी यत्र भविष्यति ॥ प्रोक्षिता यत्र पशवः वधं प्राप्स्यन्ति वै मखे । यत्र पादश्चतुर्थो वै धर्मस्य न भविष्यति ॥ यत्र देवाश्च यज्ञाश्च तपस्सत्यं दमस्तथा । अहिंसाधर्मसंयुक्ताः प्रचरेयुस्सुरोत्तमाः ॥ स वो देशस्सेवितव्यः मा वो धर्मः पदा स्पृशेत् इत्याह भगवान् साक्षाद्देवान्प्रति हरिः स्वयम् ॥ 8 अतीते तु महाकल्पे जातो विद्वान् बृहस्पतिः । तस्य शिष्यो बभूवाग्र्यो राजोपरिचरो वसुः ॥ स राजा भावितः पूर्वं दैवेन विधिना वसुः । पालयामास पृथिवीं दिवमाखण्डलो यथा ॥ तस्य यज्ञो महानासीत् अश्वमेधो महात्मनः । बृहस्पतिरुपाध्यायः तत्र होता बभूव ह ॥ प्रजापतिसुताश्चात्र सदस्याश्चाभवन् त्रयः । एकतश्च द्वितश्चैव त्रितश्चैव महर्षयः ॥ संभृतास्सर्वसंभाराः तस्मिन् राजन् महाक्रतौ । न तत्र पशुघातोऽभूत् राजैवावस्थितोऽभवत् ॥ अहिंस्रश्शुचिरक्षुद्रः निराशीः सर्वसंस्तुतः । आरण्यकपदोद्भूता भागास्तत्रोपकल्पिताः ॥

हिंसावादः 215 प्रीतस्ततोऽस्य भगवान् देवदेवः पुरातनः । साक्षात्तं दर्शयामास सोऽदृश्योऽन्येन केनचित् ॥ स्वयंभागमुपाघ्राय पुरोडाशं गृहीतवान् । अदृश्येन कृतो भागः देवेन हरिमेधसा ॥ पशुयज्ञैः कथं हिंस्रैर्मादृशो यष्टुमर्हति । अन्तवद्भिरुत प्राज्ञः क्षत्रयज्ञैः पिशाचवत् ॥ शान्तियज्ञरतो दान्तः ब्रह्मयज्ञे स्थितो मुनिः । वाङ्मनःकर्मयज्ञश्च भविष्याम्युपगायने ॥ कुर्याद्धृतपशुं सङ्गे कुर्यात्पिष्टपशुं तथा । न त्वेव तु वृथा हन्तुं पशुमिच्छेत्कदाचन ॥ ९ पुरूरवस आख्याने पुराणे वैष्णवेऽपिच । एकोऽग्निरादावभवत् स च त्रेधा प्रवर्तितः ॥ तेन मन्वन्तरे तत्र ततो यज्ञसमुद्भवः । इति श्रुतं ततः पूर्वं हिंसा नास्तीति गम्यते ॥ एवंच देशकालादेर्विपर्य्यासात्तदातदा । हिंसाऽहिंसाविभागः स्यात्पुंशक्त्यनुगुणस्त्वसौ ॥ १० अत्र केचित्पुरा हिंसाबहुला जगति स्थिता । प्रवृत्तिरथ बुद्धादेरुपदेशादनन्तरम् ॥ अहिंसा प्रथमो धर्मः इति सर्वत्र सुस्थितम् । स एव धर्मः प्रागासीदस्माकमिति वैदिकैः ॥

216 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके पुराणपुरुषैर्व्यासपराशरमुखैर्बुधैः । परिष्कृतो वेदमार्ग इति युक्त्या प्रचक्षते ॥ तदिष्टमपिचास्माकं अनादित्वेन जानताम् । व्यवहारं प्रपञ्चस्य चक्रवत्परिवर्तितम् ॥ अनादितोऽप्यहिंसायाः धर्मत्वे परिनिष्ठिते । बुद्धेनापि हि तत्साक्षात्कर्तुं शक्येत नान्यथा ॥ तस्मादहिंसाधर्मत्वं देशकालानुपस्कृतम् । आविर्भावतिरोभावौ देशे काले भविष्यतः ॥ सनातनस्स एवासौ धर्म इत्याहुरादिमाः । मन्वाद्याः परमोदाराः तस्मात्सर्वं समञ्जसम् ॥ (48) अदृष्टसामर्थ्यम्. 1 अथात्रावसरात्कर्मसामर्थ्ये किंचिदुच्यते । कर्मप्राधान्यवाङ्मात्रान्मूढाः पौरुषशालिनः ॥ अचेष्टमानमासीनं श्रीः कंचिदुपतिष्ठति । कर्मी कर्मापि कृत्वाऽन्यो न प्राश्यमधिगच्छति ॥ अज्ञो जन्तुरनीशोऽयमात्मनस्सुखदुःखयोः । ईश्वरप्रेरितो गच्छेत् स्वर्गं वा श्वभ्रमेववा ॥ कर्मादिनिरपेक्षं च कारणं परमेश्वरः । सर्वेषामिति सिद्धान्तमाहुः पाशुपताः परे ॥

अदृष्टसामर्थ्यम् 21 शरीरधारणं पुंसां सर्वेषामप्यपेक्षितम् । चिरकालं तन्न शक्यं कर्तुं यत्नशतैरपि ॥ नचौदासीन्यमात्रेण तन्निवृत्तिश्च दृश्यते । नियतावधिको देहः स्यादारम्भककर्मणा ॥ विवाहो जन्म मरणं जरा चेत्येवमादयः । नियता इति शास्त्रेषु स्मरन्त्यपिच कार्मिकाः ॥ 2 अत्रायमाशयो ज्ञेयः न्यायाचार्यैः प्रकाशितः । चित्राक्षेपपरीहारे भाष्यवार्तिकयोरपि ॥ अनुरुध्यैव तं न्यायं वेदान्ताचार्यसूरिभिः । गीतातृतीयतात्पर्यचन्द्रिकायां स्फुटीकृतः ॥ नियतं चाप्यनियतं द्विधा कर्मफलं स्मृतम् । आद्यं प्रबलशापादिसंभवं नियतं तु तत् ॥ इतरत्स्यादनियतं देशकालाद्यपेक्षया । नतु स्वरूपतो येन निष्फलत्वं प्रसज्यते ॥ यच्चात्रानियतं तत्रावकाशः पुरुषस्य हि । यच्चापि दृष्टसामग्रीवैकल्याद्विकलं भवेत् ॥ यच्चाधिकृत्य सुधियां लोकानुग्रहकारिणाम् । नीतिमन्त्रौषधप्रायश्चित्तशास्त्रादिदेशना ॥ अन्यथा विजिगीषूणां समृद्धपरिपन्थिनाम् । चतुरङ्गादिकं नैव स्वीकार्यं स्यान्महीक्षिताम् ॥ M.R. 28

218 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके भेषजं नोपभुज्येत विबुधैरातुरैरपि । स्वेच्छया करणाभावे शास्त्रादेरप्यनुत्थितिः ॥ तत्सा स्वतन्त्रता पुंसां कर्मकर्तृत्वकारणम् । येच्छानुकूलानुष्ठानसामर्थ्येऽन्यानिवार्यता ॥ 3 अथ प्राक्प्राक्कर्ममूलज्ञानेच्छादिनियन्त्रितः । कथं स्वतन्त्रः पुरुषो नदीवेगहतो यथा ॥ नहीच्छोत्पत्तिमात्रेण पुंसामर्थ्यं विनश्यति । प्रायेण विपरीतेच्छामसत्कुर्वन्ति सूरयः ॥ सत्यामप्योदनेच्छायां विषसंपृक्तताधिया । तन्निवारणसामर्थ्यं चेतनस्येह दृश्यते ॥ निधिलाभोपायदृष्ट्या नरः काष्ठनिचायकः । विनिवारयितुं शक्तः काष्ठसंपादनस्पृहाम् ॥ एवंच प्रत्यवायस्य तथाऽधिकफलस्य वा । ज्ञाने सतीच्छान्तरस्य दृश्यते विनिवारणा ॥ पुंसां स्वातन्त्र्योपपत्त्या कर्तृत्वं युज्यते ततः । तत्कृत्याकरणाकृत्यकरणेच्छानिवारणे ॥ क्षमोऽपि प्रत्यवायस्यानादरेण विमूढधीः । न निवारयतीत्येषोऽपराधो दण्डकारणम् ॥ 4 सामान्येनेश्वरः कर्ता ह्यङ्कुराणां जलं यथा । विना तेन तृणस्याग्रं न चलेदिति कीर्त्यते ॥