मानमेयोदय (नारायण भट्ट - भाट्ट मीमांसा प्रमाण एवं प्रमेय शास्त्र सटीक)

गुणवादः 179

सामानाधिकरण्येन व्यपदेशो न विद्यते । पृथक्त्वं लक्षणं भेद इत्यनर्थान्तरं विदुः ॥ भेदोऽप्यसाधारणोऽसौ धर्म एवेति तात्त्विकाः । एकद्वित्रिपृथक्त्वादि संख्यावदिति निर्णयः ॥ वैशेषिकविशेषाणां पृथक्त्वेनान्यथा गतेः । नित्यानां निष्प्रमाणोऽयं विशेष इति वैदिकाः ॥ 10 अप्राप्तिपूर्विका प्राप्तिः संयोगस्सार्वलौकिकः । अबाधिता प्रतीतिश्च संयुक्त इति तद्वति ॥ नान्यथाऽवयवी सिद्धयेत् उत्पत्तिरपि पाकजा । न स्याच्च जगतः सृष्टिः तथा यन्त्रादिकल्पना ॥ आलानादिविनिर्माणं संसर्गश्चेन्द्रियार्थयोः । संबन्धो बीजजलयोः शौचाशौचव्यवस्थितिः ॥ न स्याच्छब्दोत्पत्तिरपि जगत्स्यादपि निश्चलम् । विभोर्न च्छिद्रमणुना नाणूनां विभुना च तत् ॥ यथाप्रमाणं संबन्धमात्रमेव तयोर्भवेत् । न विभज्यते गच्छद्भिः न विहन्ति गतिं च यत् ॥ अस्पर्शात्तथाभूतं विभु वाऽविभु वाऽस्तिहि । कौमारिलास्त्वजमपि संयोगं श्रोत्रशब्दयोः ॥ विभ्वोरिच्छन्ति तत्पक्षे स्याद्विभागोऽपि तादृशः । इत्याक्षेपस्तार्किकाणां नचेष्टापत्तिसंभवः ॥

विरोधस्य परित्यागप्रसङ्गादिति तात्त्विकाः । इति वैशेषिकाः प्राहुरेषा सौगतपद्धतिः ॥ असिद्धः क्षणभङ्गेन संयोगस्स्यात्सहेतुकः । स्याच्चाविरलदेशस्योत्पत्त्या वा सिद्धिरन्यथा ॥ तस्मात्संयोगसंबन्धो विकल्प इति ते विदुः । संबन्धतत्त्वापलापः प्राग्रूपं शून्यसंपदः ॥ नैरन्तर्यं त्वन्तरालाभावरस्संयोग एव चेत् । अभावस्स्यादसन् तुच्छः न कार्यं नापि कारणम् संयोगेऽन्तर्भावयन्ति पदार्थं कर्मलक्षणम् । केचिद्दार्शनिकाः केचित्तार्किकाः भूषणानुगाः ॥ संयोगमेव विषयविषयित्वं विदुः परे । द्रव्ययोरेव संयोगनियमं न प्रचक्षते ॥ अतीतेऽनागते चापि संयोगस्यास्ति संभवः । समकालिकयोरेव संयोग इति नेष्यते ॥ 11 संयोगयुक्तिरेवात्र विभागेऽपि विपर्ययात् । शक्याऽनुसंधातुमिति क्रियते नात्र विस्तरः ॥ संयोगाभावरूपश्चेद्विभक्त इति शेमुषी । भवेद्विज्ञानवादेन सर्वापह्नवसंभ्रमः ॥ विभागो यदि संयोगनाशः किं न विपर्ययः । मिथो विनिगमाभावे तूभयं चेह निर्भयम् ॥

गुणवादः 18 पूर्वसंयोगनाशश्चेदौत्तरो योग उच्यते । विभक्तसंयुक्ताधियां सांकर्यं दुर्निवारणम् ॥ 12 परत्वं चापरत्वं च दैशिकं कालिकं द्वयम् । आद्यं संयुक्तसंयोगभूयस्त्वाल्पत्वधीकृतम् ॥ कालिकं सूर्यचलनभूयस्त्वाल्पत्वधीकृतम् । भूयस्त्वाल्पत्वबुद्धी ते अपेक्षाबुद्धिसंज्ञिते ॥ ताभ्यामेवान्यथासिद्धिं तयोः केचिद्विदुर्बुधाः । बुद्धयधीने हि विज्ञानवादशङ्का प्रसज्यते ॥ विद्यावृत्ताभिजात्यादौ परताऽपरताऽपिच । गुणे गुणमजानाद्भिः अखिलैर्व्यपदिश्यते ॥ द्विपरत्वादयो न स्युः द्विपृथक्त्वादिवत्पुनः । नीलाविमौ द्वावितिवत् द्वाविमौ च पराविति ॥ सदाऽनवाधिकत्वेन प्रतीतेरिति गम्यताम् । द्वित्वैकार्थत्वतश्चापि तेषां स्यादन्यथागतिः ॥ परत्वादिगुणाभावे चाभावो देशकालयोः । तद्विस्तरः कालवादे स्थित इत्युपरम्यते ॥ 13 गुरुत्वमाद्यपतनासमवायितया गुणः । अतीन्द्रियं चाम्बुभूम्योः कल्प्यते किल तार्किकैः नव्यास्तन्नोपगच्छन्ति वस्त्वधोदेश एवहि । गुरुत्वबुद्धिविषयः ततस्स्यात्पतनादिकम् ॥

2 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके ततश्चांशप्रभेदः स्याद्गुरुत्वं ततएव हि । मारुतः पवते वायुः पोपवीतीति कथ्यते ॥ वह्निः ज्वलति सप्ताचिः जाज्वल्यत इतीर्यते । एवं जले च भूमौ च क्रियासमभिहारतः ॥ पततीति प्रयोगस्स्यात् अंशभेदनिबन्धनः । लघुत्वमतिरिक्तं च किंवा न स्याद्विभागवत् ॥ तिर्यगूर्ध्वाधोगुरूणीत्याहुः केचिद्दिधात्रयम् । तानि वाय्वग्निवारीणि क्रमादिह निदर्शनम् ॥ गुरुत्वातिशयोऽप्येषः यदाक्रमणमुच्यते । सांख्यैस्तमःकार्यभूतं गुरुत्वमभिधीयते ॥ पृथिवीजलवृत्त्येतत्पतनस्य प्रयोजकम् । तेजःपवनयोरूर्ध्वगतिहेतुर्लघुत्वकम् ॥ सत्त्वकार्यं ह्येषितव्यमिति तान्प्रत्युदीर्यते । अदृष्टकारितत्वोक्तिः पृथिव्यादावपीष्यताम् ॥ 14 आद्यस्यन्दनहेतुस्तु द्रवत्वमभिधीयते । सांसिद्धिकं द्रवत्वं स्यात् नैमित्तिकमथापरम् ॥ सांसिद्धिकं तु सलिले द्वितीयं क्षितितेजसोः । पृथिव्यां घृतजत्वादौ सुवर्णादौ च तेजसि ॥ मसृणत्वं तद्विशिष्टं गुरुत्वं स्यन्दयेज्जलम् । माषादिषु तथा दृष्टेः द्रवत्वं नातिरिच्यते ॥

गुणवादः 183 मसृणत्वं त्ववयव्यूहः संयोगलक्षणः । इति सिद्धान्तयन्त्यन्ये तर्को न प्रतितिष्ठति ॥ 15 चूर्णादिपिण्डीभावस्य हेतुः स्नेहो गुणान्तरम् । जलमात्रे त्वसाविष्टः नान्यथासिद्धिरन्यतः ॥ तैलादौ पार्थिवे तस्य प्रकर्षाद्दाहहेतुता । इति तार्किकसिद्धान्ते प्रत्युक्तिरियमुच्यते ॥ अग्नौ स्नेहविरुद्धं यद्रौक्ष्यं तत्स्याद्गुणान्तरम् । द्रव्यस्वभाववादस्तु सुलभस्सर्वसम्मतः ॥ 16 लौकिकोऽलौकिकश्चेति संस्कारो द्विविधो मतः । वेगादिलक्षणस्त्वाद्यः चोदनालक्षणः परः ॥ वेगः स्थितस्थापकश्च भावनेति त्रिधाऽदिमः । मूर्तमात्रे तु वेगस्स्यात् कर्मजः, वेगजः क्वचित् ॥ स्थितस्थापकसंस्कारः क्षित्यादिषु मतः क्वचित् । भावनाख्यस्तु संस्कारः जीववृत्तिरतीन्द्रियः ॥ उपेक्षाऽनात्मकस्तस्य निश्चयः कारणं भवेत् । अदृष्टं सहदृष्टं च सकृद्दृष्टमिति त्रिधा ॥ सहकारी स्मृतेर्हेतोस्संस्कारस्य प्रदर्श्यते । इति तार्किकसिद्धान्तं शक्त्याऽपह्नुवते परे ॥ संस्कारः ज्ञानशक्तिः स्यात् कर्मशक्तेर्विलक्षणा । वेगः कर्मविशेषेऽन्तर्भवतीत्यपरे विदुः ॥

184 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके संस्थानस्य प्रभेदोऽयं स्थितस्थापकतेत्यपि । मीमांसकाः कर्मततिं वेगमाहुर्निरन्तराम् ॥ शरादौ प्रथमं वेगः नोदनेन प्रजायते । ततश्च कर्मसंतानः चरमोत्तरदेशजात् ॥ संयोगाद्वेगनाशस्स्यात् इति वैशेषिका विदुः । कर्मसंततिवद्वेगसंततिं गौतमा विदुः ॥ चोदनागम्यसंस्कारो बहुधा प्रतिपादितः । तद्धेतुर्गुणकर्मेति तच्छक्तिरिति केचन ॥ मीमांसकास्तु संस्कारं तं द्रव्यादिगतं विदुः । नैयायिकाः पुनः प्राहुः तं वै पुरुषसंगतम् ॥ स्वभाववादावकाशः वस्तुवादे प्रसज्यते । आत्मवादेऽदृष्टवादः, विस्पष्टः कुसुमाञ्जलौ ॥ केचित्तु ज्ञानसंस्कारः कर्मसंस्कार इत्यपि । विभजन्ते च तत्राद्यो भावनान्तर्गतो भवेत् ॥ अन्त्यो वीणामृदङ्गादिवाद्यवादनकौशलम् । शिल्पादिकौशलं वा स्यात्तत्सर्वं शक्तिसात्कृतम्। संस्कारो वासना चैव भावनेत्यपि गीयते । पूर्वप्रज्ञा प्रत्यभिज्ञा श्रद्धा चैवास्य विस्तरः ॥ स एव ह्यात्मनो रूपं मुख्यमित्यभिधीयते । तेनाभ्युदयिकं नैश्श्रेयसं चाहुः विपश्चितः ॥

(41) बुद्धिवादः.

1 देहधातुविशेषो वा विकासो वाऽस्य कश्चन । ज्ञानमित्येव वक्तव्यं वरं धर्मिप्रकल्पनात् ॥ हृदयस्थः पित्तभागः प्रकाश इति वैद्यकम् । एवं चार्वाकसिद्धान्ते बुद्धिवस्तु विविच्यते ॥ बौद्धा विदुश्चित्तचैत्तमान्तरं बुद्धिलक्षणम् । चित्तं ज्ञानं चैत्तमेतत् रागाद्यं बहुधा स्थितम् ॥ तार्किकाः सुखबुद्ध्याद्यानष्टावात्मगुणान्विदुः । निमित्तकारणान्यत्वमपि कार्यस्य भेदकम् ॥ तद्भेदात्सुखदुःखाद्याः न विज्ञानात्मका मताः । सर्वं सुखं ज्ञानपूर्वं न ज्ञानं ज्ञानपूर्वकम् ॥ गर्भादौ च प्रबोधादौ प्रथमज्ञानसंभवात् । सांख्याः बुद्धिपरीणामाः बुद्ध्याद्या इति जानते॥ सर्वेऽप्यात्मपरीणामाः इत्याहुः शाबराः पुनः । कौमारिला आर्हताश्च तथौपनिषदा अपि ॥ कैश्चित्तु धर्मभूतस्य ज्ञानस्य परिणामिनः । एते विकारास्तेनात्मा सुखाद्याधार इष्यते ॥ आनुकूल्यप्रातिकूल्योपेक्षावस्थाविभेदतः । बुद्धिरेव सुखं दुःखमुपेक्षेत्यपि शब्द्यते ॥ इच्छाद्वेषादिकं बुद्धेः प्रपञ्चः स्यादिहान्यथा । ईर्ष्याभ्यसूयाकरुणाभयधैर्यबलादयः ॥ M.R.

186 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके इच्छाद्वेषादिवत्किं वा न भवेयुः पृथग्गु[णाः] केचिदिच्छाप्रभेदं तद्रागद्वेषादिकं विदुः रागोऽनुकूलविषयोपादानेच्छेति निर्णय[ः] प्रतिकूलजिहासा तु द्वेष इत्यभिधीयते तावेव तीव्रभावेन कामक्रोधाविति स्थि[तिः] अशनायापिपासाद्यास्सहस्रं स्युरिहान[न्ताः] तस्माद्द्वेषो विशेषः स्यादिच्छाया इति [...] 2 शृङ्गारादिरसाश्चापि बुद्धिभेदाः प्रकी[र्तिताः] शृङ्गारवीरबीभत्सरौद्राद्याः स्यु रसा [...] बुद्धेरात्मस्वरूपत्वे त्वात्मैव रस उच्य[ते] बुद्धेरात्मगुणत्वे तु गुणा एव रसा म[ताः] बुद्धेश्चित्तस्वरूपत्वे सत्वोद्रेको रसो भ[वेत्] बुद्धेस्स्वयंप्रकाशत्वे स्वयंवेद्यो रसो [...] बुद्धेर्मानसपक्षे तु सोऽपि मानस उ[च्यते] बुद्धिर्यद्यनुमेया स्यात्तदा चानुमितो[...] एवं सिद्धान्तभेदेन रसतत्त्वं विकल्प[ते] बुद्धेः प्रपञ्चः प्रामाण्यवादे सम्यग्वि[विच्यते] सुखदुःखेच्छादयस्तु गुणास्स्युर्बुद्धिरूपि[णः] 3 प्रयत्नोऽपि धियो भेदः पौरुषेयी कृ[तिर्मता] सर्वत्राख्यातवाच्यैषा या त्वार्थी भ[ावना...]

[Header] बुद्धिपादः 187

वाक्यार्थवादे तत्तत्त्वं स्फुटमग्रे भविष्यति । प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च तथा जीवनकारणम् ॥ एवं प्रयत्नत्रैविध्यं तार्किकैः परिकीर्तितम् । तत्र जीवनयोनिर्यः स च कैश्चिन्न कल्प्यते ॥ अदृष्टादेव च प्राणसंचारं ते विदुर्बुधाः । प्रवृत्त्यभाव एव स्यान्निवृत्तिरिति केचन ॥ निवृत्त्यभावः प्रवृत्तिरित्याशङ्का दुरुत्तरा । निवृत्तिर्यत्नभेदस्स्यादिति नव्याः विदुर्बुधाः ॥ 4 आनुकूल्यप्रातिकूल्येवेद्यता सुखदुःखयोः । लक्षणं तत्रानुकूलं सुखं, दुःखं विपर्ययः ॥ प्रायो विदितमेवैतत् कैश्चिद्वेदान्तिभिः पुनः । अनुकूलतया वेद्यं सर्वं सुखमितीष्यते ॥ प्रतिकूलतया वेद्यं सर्वं दुःखमिति स्मृतम् । अतः सर्वे पदार्थास्स्युः सुखदुःखपदाभिधाः ॥ सैषाऽऽनन्दस्य मीमांसा युवा स्यादित्युपक्रमात् अनुकूलतया वेद्यं सर्वमानन्दमब्रवीत् ॥ आनुकूल्यं विषयताविशेषः सर्वगामि तत् । तस्मात्सर्वं सुखं यद्वा तज्ज्ञानं सुखमिष्यते ॥ तद्धेतोरेव तत्त्वे तु किं वस्त्वन्तरचिन्तया । तस्मादविदितावस्थायोगित्वं तस्य नेष्यते ॥

188 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके साक्षिवेद्यत्वसिद्धान्तः पर्यायादयमेवहि । स्वप्रकाशात्मवादो वा सर्वमेकफलोन्मुखम् ॥ अत्रैव शाक्यभिक्षूक्तं वचनं त्ववधार्यताम् । तदतद्रूपिणो भावास्तदतद्रूपहेतुजाः ॥ तत्सुखादि किमज्ञानं विज्ञानाभिन्नहेतुजम् । विकल्पो यदि बाह्येऽपि किं वक्तव्यमिहान्तरे ॥ (42) प्राकट्यवादः. 1 अथ बुद्धिप्रसङ्गेन प्राकट्यमिह कथ्यते । भाट्टदृष्टः प्रकटता गुणः न तु परैः बुधैः ॥ घटो हि विद्यमानोऽपि कस्यचिद्व्यवहार्यताम् । प्रपद्यते न सर्वेषामथवा नापि सर्वदा ॥ तस्माद्यदा व्यवहरेत् चेतनोऽसौ घटादिना । तदा तद्व्यवहारस्यानुगुणोऽतिशयोऽस्ति यः ॥ स ज्ञानमिति सर्वेऽपि कल्पयन्ति परीक्षकाः । उत्पन्नमेव तत् ज्ञानं प्रत्यक्षमिति केचन ॥ ज्ञानजन्यादतिशयादनुमेयमितीतरे । कीर्त्यतेऽसौ प्रकटता दृष्टता ज्ञाततेति च ॥ सामान्यतस्तु प्राकट्यमिति तैः परिभाष्यते । दृष्टता जायतेऽध्यक्षात्परोक्षात् ज्ञाततेत्यपि ॥

प्राकट्यवादः 18 तत्रापरोक्षं दृष्टत्वं घटो दृष्टो मयेति हि । दृष्टत्वमनुसंधत्ते सर्वोऽप्यर्थस्य चात्मना ॥ नान्यथा ह्यर्थसद्भावो दृष्टस्सन्नोपपद्यते । ज्ञानं चेन्नेत्यतः पश्चात्प्रमाणमुपजायते ॥ तथैवानुमिते ह्यर्थे मया ज्ञातोऽग्निरित्यपि । ज्ञातत्वमनुसंधत्ते ज्ञातता नाक्षगोचरा ॥ अथाप्यत्रोपपत्तिं ते सूक्ष्मदृष्ट्या प्रचक्षते । ज्ञातता ह्यात्मनोऽर्थेन संबन्धः प्राप्तिलक्षणः ॥ कर्तृकर्मात्मनोर्मातृमेययोराप्तिरेव सा । सैव प्राकट्यदृष्टत्वज्ञातत्वादिपदोदिता ॥ व्यापारोऽवश्यवक्तव्यः पुमान् येन प्रवर्तितः । अर्थोऽपि प्रापितश्च स्यात्प्रमेयाधिगतिर्हि सा ॥ मानसाध्यक्षवेद्या सा परोक्षो विषयो यदि । कल्पयेदेव विज्ञानमन्यथाऽनुपपत्तितः ॥ तं पदार्थान्तरं प्राहुः प्राकट्यमिति पण्डिताः । एवं प्राकट्यतत्त्वार्थो न्यायरत्नाकरे स्फुटः ॥ २ संविदं स्वप्रकाशां तु मन्यन्ते ये च तन्मते । स्वोत्पत्तिसमये संवित् वेत्तारं वेद्यमेव च ॥ स्वस्वरूपं भासयति न त्वेषां तु परस्परम् । संबन्धं स्वस्वरूपस्यानिष्पन्नत्वादसत्त्वतः ॥

190 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके संविदन्तरनिष्पत्तिसमये पूर्वसंविदः । नष्टत्वादुक्तसंबन्धो न तद्गोचरतामियात् ॥ किंतु संवेत्तृधर्मोऽसौ प्राप्त्याख्यः स्वात्मसाक्षिकः। निष्पन्नायां तु संवित्तौ स संबन्धोऽवभासते ॥ ततएवच संवित्तिवस्तुकल्पनसंभवात् । संवित्तैः स्वप्रकाशत्वकल्पना गुरुताऽऽहृता ॥ 3 प्राकट्यं स्यात् ज्ञानधर्मः इत्याहुः किल सौगताः । आत्मधर्म इति प्राहुः प्राभाकरमतानुगाः॥ प्राकट्यं नाम सर्वेषु विषयेषु स्थितो गुणः । इति कौमारिलाः प्राहुः हेतुः प्रागेव विस्तृतः ॥ ज्ञानार्थयोश्च संबन्धः यस्स्याद्विषयताऽऽत्मकः । स ज्ञानरूप एवेति नैयायिकमुखा विदुः ॥ अतिरिक्तं पदार्थं तं नव्यनैयायिका विदुः । विषयत्वविकल्पस्तु संबन्धेऽत्र प्रपञ्च्यते ॥ सर्वासां च प्रतीतीनां बुद्धिसंबन्धमात्रतः । उपपत्तेः प्रकाशोऽन्यैः तदन्यो नाभ्युपेयते ॥ यदि कल्प्येत विषये प्राकट्यं व्यवहारतः । तद्धेतुत्वेन कल्प्या धीः तत्फलार्थं प्रकल्प्यताम् ॥ यदि तत्रैव तस्यैव प्राकट्यं ते धिया भवेत् । तथा ज्ञानादयोऽपि स्युः किमन्तर्गडुनाऽमुना ॥

प्राकट्यं प्रकटं वा स्यादन्यतः स्वत एव वा । आयेऽनवस्थितिशेषे बुद्धिरैव तथा न किम् ॥ स्वदते मोदत इति यथा भाति घटस्तथा । शब्दानां नियतिस्सेयं नार्थधर्मप्रसाधकम् ॥ इष्टता द्विषता चैव कृतता च प्रनष्टता । तथा संस्कृतता च स्यात् अधिका ज्ञातता यथा। प्राकट्यं हि गुणः प्रोक्तस्स रूपादी कथं भवेत् । गतिक्रियायाः कर्मत्वं प्राप्त्या चेत्फलरूपया ॥ प्राप्तिक्रियायाः कर्मत्वं किमन्यदिह कथ्यते । तस्मात्प्राकट्यसिद्धान्तः मतिजाड्यनिबन्धनः ॥ ज्ञानस्य द्रव्यरूपत्वे स स्यात्संयोगलक्षणः । दृग्दृश्यसंगतिं चान्ये दुर्निरूपां विदुर्बुधाः ॥ स योगाचारमार्गः स्यात्तादात्म्ये पर्यवस्यति । तद्बाधूननायैव प्राकट्यपरिरक्षणम् ॥ (43) शब्दवादः. 1 वैभाषिकास्तु शब्दादीन् पञ्चधाऽणून् प्रचक्षते । शब्दात्मानश्चतुर्ष्वेव केचिदित्यपरेऽब्रुवन् ॥ अणवस्सर्वशक्तित्वाद्भेदसंसर्गवृत्तयः । छायातपतमश्शब्दभावेन परिणामिनः ॥

192 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके स्वशक्तौ व्यज्यमानायां प्रयत्नेन समीरिताः । अभ्राणीव प्रचीयन्ते शब्दाद्या इति तन्मतम् ॥ 2 निरोधोत्पत्तिधर्मं च शब्दं वस्त्वन्तरं परे । अनाश्रितं महाभूतसंक्षोभजनितं विदुः ॥ 3 शब्दस्यावयवास्सूक्ष्माः सन्ति केचन पुद्गलाः । तैर्वर्णो जायते तैश्च शब्दोऽन्योऽवयवी भवेत् ॥ स च क्रियाश्रयः स्पर्शगुणवान् त्वग्गोचरः । महत्त्वाणुत्वगुणवानुद्भवाभिभवाश्रयः ॥ स्वभूमेस्सोऽभिनिष्क्रम्य तिर्यगूर्ध्वमधोऽपि च । पुंसां श्रुत्यन्तरं चोपसर्पतीत्यार्हतं मतम् ॥ 4 अजस्रमूर्तिर्यश्शब्दः सूक्ष्मत्वान्नोपलभ्यते । व्यजनाद्वायुरिव सः स्वनिमित्तात्प्रतीयते ॥ स एव कैश्चित्कुशलैराकाश इति पठ्यते । इत्याहुरपरे शब्दसाक्षात्कारविचक्षणाः ॥ 5 अनादिनिधनं ब्रह्म शब्दतत्त्वं यदक्षरम् । विवर्ततेऽर्थभावेन स्फोटं तं मनुते हरिः ॥ शब्दब्रह्म यदेकं यच्चैतन्यं प्राणिनां तथा । इदं त्रिभुवनं सर्वं यत्परिणाम इत्यपि ॥ हलायुधोऽब्रवीदेवं तथाऽऽलंकारिका विदुः । देवतां कांचिदुद्दिश्य भक्त्या यो वक्ति किंचन ॥

शब्दवादः 193 तस्य दोषं न यत्किंचिन्मनसाऽपि विचिन्तयेत् । इति चोक्तं परमतभङ्गे भागे चतुर्दशे ॥ नादैराहितबीजायां अन्त्येन ध्वनिना सह। आवृत्तपरिपाकायां बुद्धौ शब्दोऽवधार्यते ॥ अप्रच्युतस्वभावस्य तत्त्वादेकस्य वस्तुनः । स विवर्तो विभक्तान्यरूपोपग्राहिता तु या ॥ भेदानुकारेणासत्या स्वाप्नार्थप्रतिभासवत् । तद्वाक्यपदवर्णादिभेदस्सर्वो विकल्पना ॥ 6 अनेकव्यक्त्यभिव्यङ्ग्या जातिः स्फोट इति स्मृता। वर्णाः पदानि वाक्यानि व्यक्तयो व्यक्तिहेतवः ॥ 7 कौष्ठ्यो बहिर्निस्सरति समीरण इति स्फुटम् । स गच्छन् सर्वतोदिक्कः स्तिमितानिलनोदनम् ॥ करोति कर्णाकाशे च प्रयाति श्रुतियोग्यताम् । स मूर्तः प्रसरन् मूर्तैः अपरैः प्रतिहन्यते ॥ कुड्यादिभिरतो नास्य श्रुतिर्व्यवहितात्मनः । इति वायुं तत्क्रियां वा शब्दं शिक्षाविदो विदुः ॥ वायो त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासीति नमोऽस्तु ते । इति शान्तिं तैत्तिरीयाः पठन्त्युपनिषन्मुखे ॥ 8 गन्धादिसहसंस्थानः पञ्चभूतेष्ववस्थितः । शब्दोऽभिव्यक्तिधर्मेति प्रसिद्धं कापिलं मतम् ॥ M.R. 25

194 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके 9 आकाशस्य गुणश्शब्दो यस्संयोगविभागजः । वर्णध्वन्यात्मकः गत्वगान्धारत्वादिजातिमान् ॥ उत्पन्नः को विनष्टः कः इति बुद्धेरनित्यता । तदेवौषधमित्यादितुल्यस्सोऽयमिति भ्रमः ॥ क्षणिकस्स्वसजातीयशब्दमारभते पुनः । तारङ्गान्मोकुलाद्वाऽपि न्यायादिति हि तार्किकाः ॥ 10 भगवानुपवर्षोऽपि मतान्येतान्यधिक्षिपन् । गौरित्यत्राथ कश्शब्दः इत्याद्याहेति शाबरम् ॥ वर्णात्मकास्तु ये शब्दा नित्यास्सर्वगतास्तथा । पृथग्द्रव्यतया ते तु न गुणाः कस्यचिन्मताः ॥ वर्णराशिः क्रमव्यक्तः पदमित्यभिधीयते । पदे न वर्णा भिद्यन्ते वर्णेष्ववयवा न च ॥ वाक्यात्पदानामत्यन्तं प्रविवेको न कश्चन । ह्रस्वोदात्तद्रुतत्वादिधर्माः व्यञ्जकसंस्थिताः ॥ अध्यस्ता अपि वर्णेषु प्रतीत्यौपयिका मताः । व्यञ्जकस्तु ध्वनिस्सोऽयं वायुर्वा तद्गुणोऽस्तु वा ॥ अभिव्यञ्जकनानात्वात् वर्णो नानेव लक्ष्यते । नेत्रवृत्तिविभेदेन वर्णस्तैमिरिकैरिव ॥ यथा तुरगदेहस्थो वेगः पुंसोऽर्थसिद्धये । ध्वनिधर्मोऽपि दीर्घादिः वर्णानामुपकारकः ॥

शब्दवादः 195 यथा सर्वगता जातिः पिण्डदेशैव गृह्यते । नच कात्स्न्र्यगृहीताऽपि पिण्डेऽन्यत्र न दृश्यते ॥ तथा सर्वगतश्शब्दः नाददेशेषु गृह्यते । कात्स्न्र्येन च गृहीतोऽपि पुनरन्यत्र गृह्यते ॥ पिण्डोऽभिव्यञ्जको जातेः वर्णस्य व्यञ्जको ध्वनिः। आश्रितानाश्रितत्वादिविशेषः क्वोपयुज्यते ॥ प्रतिभावाक्यवाक्यार्थवादाद्यनवकाशिनी । शब्दस्य नित्यता वर्णलक्षणस्यैव साध्यते ॥ 11 व्यवहारानादितायै सैषा कूटस्थनित्यता । प्रवाहतस्तु नित्यत्वं क्रमस्याभ्युपगम्यते ॥ क्रमस्य कालरूपत्वात् कालो नित्यो विभुस्ततः । क्रमोऽपि कूटस्थनित्य इति केचिद्विदुर्बुधाः ॥ शब्दत्वं परसामान्यमपरं स्वरतादिकम् । गत्वादिकं न सामान्यं एकव्यक्त्याख्यदोषतः॥ वर्णा एवावगम्यन्ते न पूर्वापरवस्तुनी । वर्णकारणभूता येऽवयवाः पूर्वशब्दिताः ॥ गत्वमत्वं चावयवी गोशब्दत्वं गणोऽपि वा । स्फोटश्चेति विकल्पाश्चापरशब्दविवक्षिताः ॥ प्रयोजनं तु यज्जात्या तद्वर्णादेव जायते । व्यक्तिलभ्यं तु नादेभ्यः इति गत्वादिधीः वृथा ॥

196 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके त्रिगुणः पौद्गलो वाऽयं आकाशस्याथवा गुणः । वर्णादन्योऽथ नादात्मा वायुरूपोऽर्थवाचकः ॥ पदवाक्यात्मकः स्फोटः सारूप्यान्यनिवर्तने । एतेषामस्त्वनित्यत्वं नास्माकं तेषु नित्यता ॥ प्रत्यभिज्ञा यदा शब्दे जागर्ति निरवग्रहा । अनित्यत्वानुमानानि सैव सर्वाणि बाधते ॥ नादेन संस्कृताच्छ्रोत्राद्यदा शब्दः प्रतीयते । तदुपश्लेषतस्तस्य बोधं केचित्प्रचक्षते ॥ नैव वा ग्रहणं तेषां शब्दे बुद्धिस्तु तद्वशात् । संस्कारानुकृतेः, यद्वत् महत्त्वाद्यवगम्यते ॥ 12 एवं सिद्धान्तयन्त्यत्र कुमारिलविपश्चितः । अपिचैते स्फोटवादे नैयायिकमतेऽपि नः ॥ व्यक्त्याकृतिकृतो भेदो यद्यप्येकान्ततो भवेत् । वर्णेषु, जैमिनेः पक्षः तथाऽपि न विरोत्स्यते ॥ नित्यत्वयत्नस्सर्वोऽपि गत्वादिषु भविष्यति । गकारादिवचस्त्वेतत्तेष्वेव न विरोत्स्यते ॥ इति स्पष्टं यतः प्राहुः युक्तिज्ञास्सरलाशयाः । अतस्तार्किकसिद्धान्तो नानिष्ट इति गम्यते ॥ कर्मैकं बुद्धिरप्येका जगत्येकस्सितो गुणः । वर्णोऽप्येको गकारादिरिति युक्तिर्गरीयसी ॥

शब्दवादः 197 शब्दनित्यत्ववादे हि विस्तरेण निरूपिता । तस्मात्सर्वेऽपि सिद्धान्ताः विश्रान्ताः किल युक्तिषु। 13 इति कौमारिलमतमथ प्राभाकराः पुनः । नभोगुणं ध्वनिं शब्दं वर्णं चापि प्रचक्षते ॥ 14 भर्तृमित्रस्तु वदति श्रोत्रं नाम न किंचन । ध्वनिजन्यो हि संस्कारः श्रोत्रमित्युच्यते त्विति॥ ध्वनिर्विषयसंस्कारं श्रोत्रसंस्कारमेव वा । करोति न तु संस्कारमात्रं श्रोत्रमितीतरे ॥ 15 श्रोत्रमप्राप्यकारीति प्राहुस्तथागताः पुनः । श्रोत्रवृत्तिश्शब्ददेशं गच्छतीति हि कापिलाः ॥ शब्दस्स्वभूमेर्निष्क्रम्य सर्पतीत्यार्हतं मतम् । स्वस्मिन् गृह्णाति संभूतमिति तार्किकपद्धतिः ॥ ध्वनयश्श्रवणग्राह्याः वर्णाः व्यज्यन्त इत्यपि । वर्णनित्यत्वसिद्धान्ते प्राहुर्मीमांसका बुधाः ॥ 16 वेदानित्यत्वभीत्यैव स्थाप्यते वर्णनित्यता । शब्दनित्यत्ववादस्थं वार्तिकं त्ववधार्यताम् ॥ स्थिते कूटस्थनित्यत्वे व्यवहारस्य नित्यता । कूटस्थेन विनैतेन न तस्यालम्बनं भवेत् ॥ प्रसिद्धत्वाद्दृते सर्वो व्यवहारो हि नेष्यते । तस्माद्वेदप्रमाणार्थं नित्यत्वमिह साध्यते ॥

198 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके नित्येषु सत्सु वर्णेषु व्यवहारात्क्रमोदयः । घटादिरचना यद्वत् नित्येषु परमाणुषु ॥ अणुकल्पाश्च वर्णांशाः न सन्त्यनुपलम्भनात् । द्रष्टव्यो विस्तरस्तत्र, चेत्कुतूहलशीलता ॥ तस्माच्छ्रोत्रग्राह्यतैव शब्दलक्षणमिष्यते । अर्थप्रत्यायकत्वं तु स्फोटवादिभिरुच्यते ॥ तत्रेतरैषां सिद्धान्तस्वान्तमित्थं विचिन्त्यते । वर्णानामेव वेदत्वे वाङ्मात्रं नित्यमापतेत् ॥ नहि वर्णाः स्वयं वेदाः वाक्यं तद्व्यपदेशभाक् । अस्वातन्त्र्यं तु संदर्भे स्यात्प्रवाहनिबन्धनम् ॥ तत्र प्रवाहनित्यत्वं संदर्भेऽपि समत्यजन् । तार्किका हीश्वरत्वं स्यात्तदानीं पुष्कलं त्विति ॥ (44) ध्वनिवादः. 1 एवं वर्णविकल्पोऽत्र संगृहीतः प्रमाणतः । अथ ध्वनिविकल्पोऽपि विद्वद्भिः श्रूयतां मुदे ॥ शब्दत्वं नाम सामान्यं ध्वनिमाहुः परे बुधाः । ध्वनिborder/नादश्च -> ध्वनिborder/नादश्च -> ध्वनिborder/नादश्च -> ध्वनिborder: ध्वनिborder -> ध्वनिborder -> ध्वनिनादश्च घोषश्चेत्यनर्थान्तरवादिनः ॥ अतएव हि संस्थासु दूरस्थैः श्रूयते ध्वनिः । न व्यञ्जनं न स्वरो वा न पदं वाक्यमेववा ॥