मानमेयोदय (नारायण भट्ट - भाट्ट मीमांसा प्रमाण एवं प्रमेय शास्त्र सटीक)

अभाववादः 26 दर्शनादर्शनाभ्यां हि सदसत्त्वविनिर्णयः । दर्शनादर्शने एव सदसत्त्वे कथं पुनः ॥ अभावो बुद्ध्यभावश्चेत् बुद्धिस्स्यात्प्रतियोगिनी । व्यर्थस्त्वियान् प्रयासस्स्यात् जिता विज्ञानवादिनः अभाववादिनो यत्स्यादभावज्ञानकारणम् । तदेव व्यवहारस्य हेतुस्स्यादिति यो वदेत् ॥ घटादिव्यवहाराणामपि तज्ज्ञानकारणात् । संसिद्धेस्सोऽपह्नुवीत ज्ञानमात्रं च चारुवाक् ॥ जगतो मिश्ररूपत्वं स्यादभावो नचेदिह । क्षीरे दधि भवेदेवं दध्नि क्षीरं घटे पटः ॥ शशे शृङ्गं पृथिव्यादौ चैतन्यं मूर्तिरात्मनि । अप्सु गन्धो रसश्चाग्नौ वाय्वादावपि ते गुणाः ॥ प्रागभावादिभेदेन नाभावो भिद्यते यदि । नच स्याद्व्यवहारोऽयं कारणादिविभागतः ॥ नचावस्तुन एवैते भेदाः, तेनास्य वस्तुता । मेयो यद्वदभावो हि मानमप्येवमिष्यताम् ॥ स चतुर्विध इत्युक्तः प्रागभावादिभेदतः । अपेक्षाभावसामर्थ्याभावाभ्यां षड्विदुः परे ॥ क्षीरे दध्यादि यन्नास्ति प्रागभावस्स उच्यते । गवि योऽश्वाद्यभावस्स्यात्सोऽन्योन्याभाव ईर्यते ॥

264 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके शिरसोऽवयवा निम्नाः वृद्धिकाठिन्यवर्जिताः । शशशृङ्गादिरूपेण सोत्यन्ताभाव उच्यते ॥ 3 अपेक्षाऽभाव एवासौ यस्स्यात्सामयिको मतः । उत्पन्नस्य विनाशो वा तदनुत्पाद एव वा ॥ अभावस्तत्त्वतो,ऽन्ये तु भेदास्त्वौपाधिका इति । प्राहुर्जयन्तभट्टाद्याः, नव्यनैयायिकाः पुनः ॥ संसर्गाभावतादात्म्याभावभेदाद्द्विधा विदुः । प्रागभावादिभेदेन प्रथमस्त्रिविधो मतः ॥ अजातो घटसंबन्धः प्रागभावस्सदोच्यते । उत्पद्य स विनष्टश्चेत्प्रध्वंसाभावशब्दितः ॥ शशस्य त्वविषाणित्वं विद्यते सार्वकालिकम् । सोऽत्यन्ताभाव इत्येवं आद्यस्यैव विधा त्रिधा ॥ अन्यसंबन्धिताऽन्यत्र त्रिष्वप्येषु निषिध्यते । संसर्गाभावशब्देन त्रितयं व्यपदिश्यते ॥ अन्यस्मिन्नन्यतादात्म्यनिषेधस्स्यादनन्तरः । स चेतरेतराभावस्तादात्म्याभावशब्दितः ॥ यद्यभावोऽधिकरणं धीर्वा कालोऽथवा भवेत् । एकस्यानन्तता रूपाद्यभावाग्रहणं तु वा ॥ 4 स्थितो नव्यपरिष्कारः, कापिलानां मते पुनः । परिणामविशेषाख्यादन्यः कैवल्यलक्षणात् ॥

भूतलादेर्घटाभावो नाम कश्चन नेष्यते । परिणामस्वभावा हि भावास्सर्वे प्रतिक्षणम् ॥ द्रव्यात्मना तु सर्वस्य नित्यता बहुसम्मता । अतो विरोधप्रवादो ह्यत्यन्तप्रागभावयोः ॥ प्राक्प्रध्वंसाभिधाभावौ नात्यन्ताभावतः परौ । आधारेऽपि तयोस्सोऽपि वर्तते न विरुध्यते ॥ यद्वा निराश्रयौ स्यातां यदि भिन्नौ ततो मतौ । इति वादीन्द्रसिद्धान्तं तार्किका नानुमन्वते ॥ 5 व्यतिरेकोऽतिरेकश्च कैश्चिद्भेदो द्विधेष्यते । अन्त्योऽसाधारणो धर्मः धर्मो धर्म्यपि वा परः ॥ जीवो न व्यतिरिक्तोऽपित्वातिरिक्तो महेशितुः । इति सिद्धान्तभेदोऽसौ तत्रोदाहरणं मतम् ॥ भेदेतरेतराभावप्रभेदं केचिदास्थिताः । भेदो विशेषः व्यक्तिस्स्यात् अन्त्यः सामान्यमुच्यते ॥ अपोह एव सामान्यं सौत्रान्तिकविनिश्चितम् । स्वलक्षणा विशेषास्स्युः जातिव्यक्ती इमे मते ॥ स्वरूपमेव वस्तूनां परस्परविलक्षणम् । नानात्वं तत्सुसंवेद्यं भेद इत्यभिधीयते ॥ पटरूपं घटे नास्ति घटरूपं पटे नहि । इति देशान्तराभावः अन्योन्याभाव उच्यते ॥ M.R. 34

266 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके इति भास्करसिद्धान्तः प्रायस्सौत्रान्तिकानुगः । जातिर्भेदश्च संस्थानं त्रयमेतद्विलक्षणम् ॥ इति तार्किकनिष्कर्षोऽनर्थान्तरमिदं त्रयम् । इति रामानुजीयानां सिद्धान्तः प्रविविच्यते ॥ केचिद्धिङ्कुर्वते भेदं मानमेयाद्यसंभवात् । भेदो द्विधा स्यात् सादिश्चानादिश्चेत्यपि तन्मतः अनित्यमुभयं ध्वंसप्रतियोगीति कीर्त्यते । परे प्रतिब्रुवन्त्येतान् स्वप्रवृत्तिविरोधतः ॥ अपोहवादिनस्सर्वोऽप्यभावे पर्यवस्यति । भावान्तराभाववादे विपरीता ततो गतिः ॥ कैवल्याभाववादे तु पर्यायेण हि तुच्छता । अतिरिक्ताभाववादः कैश्चित्तस्मात्समाश्रितः ॥ कारणत्वमभावस्य भाट्टैः नाभ्युपगम्यते । भावो यथा तथाऽभावः कारणं कार्यवन्मतः ॥ प्रतिबन्धो विसामग्री तद्धेतुः प्रतिबन्धकः । इत्यभ्युपगमान्न्यायविद्भिश्शक्तिर्निरस्यते ॥ प्रभाकरगुरुः प्रायः न्यायसिद्धान्तवर्त्मगः । अभावतत्त्वमीमांसा विदुषामपि दुर्गमा ॥ 6 अत्र रक्तपटाः प्राहुः प्रमेये सति चिन्तनम् । युक्तं नाम प्रमाणस्य तदेवत्त्वातिदुर्लभम् ॥

अभाववादः 267

अभावो निस्स्वभावस्स्यात् तुच्छं चाळीकमुच्यते । न कार्यं कारणं मेयः मानं वाच्यश्च नेष्यते ॥ जगतो मिश्ररूपत्वं स्यादभावो न चेदिह । इत्यादि यद्वार्तिकोक्तं तत्राहुरिदमुत्तरम् ॥ भावो भावादिवान्यस्मादभावांशोऽप्यसौ मिथः । असंकीर्णोऽभ्युपेतव्यः स कथं वा भविष्यति ॥ अन्योन्यमप्यभावानां यद्यसंकीर्णता स्वतः । भावैः किमपराद्धं वा परतश्चेत्कुतो नु सा ॥ भावेभ्यो यद्युपेयेत भवेदन्योन्यसंश्रयम् । अभावान्तरजन्या चेत् अनवस्था दुरुत्तरा ॥ नन्वभावप्रतिक्षेपे नञः किं वाच्यमुच्यते । नैव शब्दानुसारेण वाच्यस्थितिरुपेयते ॥ बौद्धाः खलु वयं लोके सर्वत्र ख्यातकीर्तयः । विकल्पमात्रशब्दार्थपरिकल्पनपण्डिताः ॥ ननुचानेन मार्गेण यद्यभावो निरस्यते । एकादशप्रकारैषाऽनुपलब्धिः क्व गच्छतु ॥ सत्यमेकादशविधाऽनुपलब्धिरिहेष्यते । सा त्वसद्व्यवहारस्य हेतुः नाभावसंविदः ॥ स्वभावहेतावन्तस्स्था एता अनुपलब्धयः । स चासद्व्यवहारः तद्योग्यताऽत्र विवक्षिता ॥

268 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके सैव ह्यनुपलब्धिस्स्यात् एकता हेतुसाध्ययोः । नन्वभावानभ्युपगमेऽनुपलब्धिश्च कीदृशी ॥ इयमेषा प्रतीषेधपर्युदस्तान्यशेमुषी । वस्त्वन्तरोपलब्धिश्च स्वसंवेद्येति वर्ण्यते ॥ नातोऽन्यानुपलब्धेश्चापेक्षयाऽप्यनवस्थितिः । विशेषणीया दृश्यत्वेनैवेत्यपि च कथ्यते ॥ नातोऽसद्व्यवहारस्स्यात् अदृष्टादाविति स्थितम् घटादेः पूर्वदृष्टस्य दृश्यत्वपरिनिश्चयात् ॥ असत्त्वव्यवहारो हि सिद्ध्यत्यनुपलब्धितः । एकान्तानुपलब्धेषु विहायःकुसुमादिषु ॥ असत्त्वधीर्न दृश्यत्वयोग्यताऽनवधारणात् । न शक्योऽनुपलम्भेन कर्तुं नास्तित्वनिश्चयः ॥ तत्रापित्वपिशाचोऽयं चैत्र इत्येवमादिषु । तादात्म्यप्रतिषेधे च दृश्यत्वं नोपयुज्यते ॥ पिशाचेतररूपो हि चैत्रः प्रत्यक्षगोचरः । ताद्रूप्यनिश्चये तस्य किंफलं तद्विशेषणम् ॥ इत्यसद्व्यवहारस्य सिद्धेरनुपलब्धितः । न भाववदभावाख्यं प्रमेयमवकल्पते ॥ इति सौगतसिद्धान्तं प्रत्यवस्थातुमब्रुवन् । विलक्षणं प्रमाणं च प्रमेयं च कुमारिलाः ॥

अभाववादः 269 7 अत्र नैयायिकाः प्राहुर्घटोऽस्तीहेतिबुद्धिवत् । इह नास्तीतिबुद्धेरप्यस्ति बोध्यं न वोभयम् ॥ सुखदुःखसमुत्पत्तिरभावे शत्रुमित्रयोः । कण्टकाभावमालम्ब्य पदं पथि निधीयते ॥ प्रागुत्पत्तेर्घटाभावं बुद्ध्वा तत्कारणादरः । व्याध्यभावपरिच्छेदाद्भैषज्यविनिवर्तनम् ॥ इहाभावप्रतिष्ठानव्यवहारपरंपराम् । पश्यन्नभावं को नाम निह्नुवीत सचेतनः ॥ तदुत्पादस्वभावे हि न किंचिन्मुद्गरादिना । अतदुत्पादकत्वेऽपि न किंचिन्मुद्गरादिना ॥ मुद्गरोपनिपाताच्च यदुत्पन्नं क्षणान्तरम् । घटक्षणस्य किं वृत्तं येन नाभाति पूर्ववत् ॥ नन्वस्याभवनं वृत्तं, स एवार्थोऽयमुच्यते । घञा किमपराधं वा किं वाऽप्युपकृतं ल्युटा ॥ तस्मादित्थमभावस्य प्रमेयत्वोपपादनात् । न ह्यसद्व्यवहाराय कल्पन्तेऽनुपलब्धयः ॥ न स्वभावानुमाने च तदन्तर्भावसम्भवः । मेयं पृथग्भावाख्यममूषामुपपादितम् ॥ कारणानुपलब्ध्यादेर्बाढमस्त्वनुमानता । स्वभावानुपलब्धिस्तु प्रत्यक्षमिति साधितम् ॥

270 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके जरत्तार्किकसिद्धान्ते न पदार्थान्तरं त्वसौ । अभाव इति विद्वांसः केचिदत्रोल्लिखन्त्यपि ॥ मानं तु तत्र काणादसूत्रे नोददिशञ्च तम् । द्रव्यादिसमवायान्ताः पदार्था एव कीर्तिताः ॥ 8 यैस्तु मीमांसकैस्सद्भिरभावो नाभ्युपेयते । प्रमादेनामुना तेषां अनिष्टमिदमुद्भवेत् ॥ नचाप्रतीतिमात्रेण तदभावनिबन्धनाः । व्यवहाराः प्रकल्पन्ते मृदन्तरिततोयवत् ॥ खपुष्पस्य पिशाचस्य मृदन्तरितवारिणः । नखल्वनुपलभ्यत्वे विशेषः प्रतिभाति नः ॥ सर्वदाऽनुपलम्भो हि कुर्वन्नास्तित्वनिश्चयम् । विशेष्यते मृदन्तस्स्थसलिलानुपलब्धितः ॥ आगमाद्युक्तितश्चापि सत्त्वसंभावनां गतः । सर्वदाऽनुपलब्धोऽपि न पिशाचः खपुष्पवत् ॥ अनिष्यमाणे चाभावे भावानां प्रतियोगिनि । नित्यतैषां प्रसज्येत न ह्येते क्षणिकास्तव ॥ मुद्गरादेश्च किंकार्यं, कपालपटलीति चेत् । घटस्तर्ह्यविनष्टत्वात् स्वकार्यं न करोति किम् ॥ तदानीमेव दृष्टस्य स्थिरस्यामुष्य किंङ्कृतम् । सर्वेन्द्रियादिसामग्रीसन्निधानेऽप्यदर्शनम् ॥

अभाववादः स्वप्रकाशा च नास्तीतिसंवित्तिर्भवतां मते । न निरालम्बना चेयमस्तीति प्रतिपत्तिवत् ॥ विकल्पविषयाश्शब्दा यथा शौद्धोदनेर्गृहे । गीयन्ते भवता नैवमिति नञ्द्वयमुख्यताम् ॥ प्रसिद्धिश्च परित्यक्ता नचाभावः पराकृतः । उपेक्षितश्च भाष्यार्थः इत्यहो नयनैपुणम् ॥ अलं च बहुनोक्तेन विमर्दोऽत्र न शोभते । महात्मनां प्रमादोऽपि मर्षणीयो हि मादृशैः ॥ इति वार्तिककारीययुक्तिभिः न्यायमञ्जरी । तत्प्राभाकरसिद्धान्तपरिहासेन शोभते ॥ 9 भावान्तराभाववादः कुमारिलपरिष्कृतः । इति प्रत्यक्षमेवैतत् श्रूयतां श्लोकवार्तिकम् ॥ प्रत्यक्षादेरनुत्पत्तिः प्रमाणाभाव उच्यते । साऽऽत्मनोऽपरिणामो वा विज्ञानं वाऽन्यवस्तुनि॥ स्वरूपपररूपाभ्यां नित्यं सदसदात्मके । वस्तुनि ज्ञायते कैश्चिद्रूपं किंचित्कदाचन ॥ भावाभावात्मकं वस्तु तदेकमिति यद्यपि । रूपादिंवत्स्वतोऽस्त्येव भेदः नात्यन्तमेकता ॥ तस्माद्यदन्यथा सन्तमन्यथा प्रतिपद्यते । तन्निरालम्बनं ज्ञानं अभावालम्बनं च तत् ॥

272 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके भावान्तरमभावोऽन्यो न कश्चिदनिरूपणात् । भ्रान्तिश्चाभावधीश्चापिचेत्थं सालम्बना मता ॥ इत्यभावपरिच्छेदे निरालम्बननिह्नवे । भावान्तराभाववादः कुमारिलमुखोद्गतः ॥ इत्थं प्रमेयभागोऽयं प्रथमस्समगृह्यत । लक्ष्मीपुरंश्रीनिवासविपश्चिच्चक्रवर्तिना ॥ श्रीः. प्रीयतां भगवान् वासुदेवः. इति श्रीवत्सकुलकलशजलनिधिकौस्तुभायमानश्रीवेङ्कटार्यतनू- भवस्य ताताम्बागर्भशुक्तिमुक्ताफलायमानस्य श्रीमत्कस्तूरीरङ्ग- नाथविद्वन्मणिकरुणाकटाक्षसमासादितसारस्वतसर्वस्वस्य श्री- मद्धिरक्तराघवार्यचरणानुगृहीतसकलसम्प्रदायरहस्यस्य श्रीम- द्राजाधिराजमहीशूरमहीधुर्यतुर्यश्रीकृष्णराजसार्वभौमपरिपोषि- तस्य महाविद्वत्पण्डितरत्नाद्यनेकबिरुदालङ्कृतस्य संस्कृत- महापाठशालानिगमान्तप्रधानोपाध्यायस्य श्रीमतो लक्ष्मीपुराभिजनस्य श्रीनिवासाचार्यस्य कृतिषु मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके प्रमेयकाण्डः प्रथमः समाप्तः.

अथ द्वितीयः प्रमाणकाण्डः। (55) प्रमाणपरीक्षा. 1 अथ प्रमाणवादोऽयं संक्षेपेण निरूप्यते । तदधीनास्सर्वसिद्धीराहुस्सर्वेऽपि वादिनः॥ मानं मेयं मितिर्मातेत्येतदर्थचतुष्टयम् । दुर्निरूपं ततःशून्यमित्याहुर्मध्यमागमाः॥ बुद्ध्या विविच्यमानायां स्वभावो नावधार्यते । अतो निरभिलप्यास्ते निस्स्वभावाश्च दर्शिताः॥ पदार्थानां स्वतो रूपं न किंचिदद्यवतिष्ठते । यथायथाऽर्थाश्चिन्त्यन्ते विशीर्यन्ते तथातथा ॥ इदं वस्तुबलायातं यद्वदन्ति विपश्चितः । यथायथाऽर्थाश्चिन्त्यन्ते भविष्यन्ति तथातथा ॥ कल्पनापोढमभ्रान्तं प्रमाणं निर्विकल्पकम् । विकल्पोऽवस्तुनिर्भासादसंवादादुपप्लवः ॥ नान्योऽनुभाव्यो बुद्ध्याऽस्ति तस्या नानुभवोऽपरः ग्राह्यग्राहकवैधुर्यात्स्वयं सैव प्रकाशते ॥ अविभागोऽपि बुद्ध्यात्मा विपर्यासितदर्शनैः । ग्राह्यग्राहकसंवित्तिभेदवानिव लक्ष्यते ॥ M.R. 35

274 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके 2 इत्येवमादीन् सिद्धान्तान् वदन्तीति पुरोदितम् । तत्र विप्रतिपन्नानां युक्तिर्नयविदामियम् ॥ सर्वथा सदुपायानां वादमार्गः प्रवर्तते । माने विप्रतिपन्नानां वादमार्गो निरुध्यते ॥ न सर्वस्याप्रमाणत्वं स्वपक्षस्य स्वतः क्षतेः । न सर्वस्य प्रमाणत्वं स्वपक्षस्यान्यतः क्षतेः ॥ प्रमाणस्य प्रमाणेन बाधः स्वव्याहतेर्हतः । अप्रमाणेन तद्बाधे साधनं च ततो न किम् ॥ अहं सत्यं वदामीति स्वोक्तिः स्वपररक्षिणी । न कदाचिद्वदामीति वादस्तु स्वोक्तिबाधितः ॥ मानस्थापकमानस्य मानसंक्षोभकस्य च । गतिरेवमिति प्रेक्ष्य गहनां कुहनां त्यजेत् ॥ अथ वैतण्डिकस्यैषा सर्वसंक्षोभकस्य च । इष्टप्रसक्तिरितिचेदनिष्टं तेऽस्ति वा न वा ॥ नास्तिचेन्नैव दूष्योऽन्योऽप्यस्तिचेत्तत्प्रसज्यते । इष्टानिष्टाविवेकस्तु तिरश्चामपि दुर्वचः ॥ 3 लोके प्रमेयव्यत्यासः प्रमाणव्यत्ययागतः । अतः तत्त्वप्रबोधाय प्रवृत्ता मानचिन्तना ॥ प्रत्यक्षितसमस्तार्थैर्योगीन्द्रैरपि लङ्घ्यते । प्रमाणप्लवमालम्ब्य तत्त्वविप्लवसागरः ॥

प्रमाणपरीक्षा 27 अवकाशोपरोधाय तत्त्वोपप्लवमिच्छताम् । अविपर्याससंसिद्ध्यै शोध्यते मानपद्धतिः ॥ सर्वोपजीव्यमध्यक्षं मानं प्रथममिष्यते । तन्मूलमनुमानं स्यात् आगमस्तूभयाश्रितः ॥ उपमानादिकं मानं ततस्त्रितयमूलकम् । सर्वं त्वनन्यथासिद्धमूलमाश्रित्य वर्तते ॥ मानाधीना मेयसिद्धिः मानं मेयमपीष्यते । उपधेयस्य सांकर्येऽप्युपाधेर्न हि संकरः ॥ आत्माश्रयादिदोषस्तु व्यक्तिभेदादपोद्यते । इन्द्रियाणां च लिङ्गानां प्रभेदस्सर्वसम्मतः ॥ स्वत एवहि मानानां सिद्धिर्वेष्टा मनीषिभिः । धीरस्तीति मतौ शब्दशब्दे लक्षणलक्षणे ॥ इष्टः स्वपरनिर्वाहस्सर्वमित्यादिधीष्वपि । पूर्वपूर्वोपदिष्टाद्वा मानसिद्धिर्हि लक्षणात् ॥ ऋषयोऽपि पदार्थानां नान्तं यान्ति पृथक्त्वशः । लक्षणेन तु सिद्धानामन्तं यान्ति विपश्चितः ॥ 4 व्यापकोऽसाधारणो वा धर्मो लक्षणमुच्यते । तदुपस्थापनेनाप्तवाक्यं ह्यापिच लक्षणम् ॥ व्यवहारव्यवस्थैव लक्षणस्य प्रयोजनम् । असाधारणधर्मो हि भवेद्व्यावृत्तिलक्षणः ॥

276 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके लक्षणादधिके भेदे क्ववाऽतीतत्वसंभवः । तस्यैव तत्त्वे किं केन किमर्थं साधनं भवेत् ॥ व्यावृत्तेश्च फलत्वे तु तदेवमवगम्यताम् । शरीरं पार्थिवं गन्धवत्त्वात् घटपटादिवत् ॥ शरीरमाप्यं न भवेत् गन्धादित्येवमादिषु । शरीरादेः पार्थिवत्वसंशयादेर्विशोधनम् ॥ एवं तदात्मना शङ्काविषयेष्वपि वस्तुषु । तल्लक्षणस्य राहित्यात्तदन्यत्वं हि सिद्धयति ॥ तस्यापि तेभ्यो वस्तुभ्यो व्यतिरेकः प्रसिद्धयति लक्षणादेव तत्सिद्धेः व्यावृत्तिः फलमुच्यते ॥ तस्माद्धर्मः प्रमेयात्मा धर्मिनिष्कर्षमाचरन् । लक्षणं, न प्रमाणात्मेत्येष लक्षणनिर्णयः ॥ अतो न मानताऽन्येषां केवलव्यतिरेकिणः । द्व्यंशोऽवरोपितो भारः तेषां हैतुकभञ्जने ॥ इति न्यायपरिशुद्धिकृतां लक्षणनिर्णयः । भावान्तराभावविदां सर्वेषामेष सम्मतः ॥ (56) प्रमाणस्वरूपम्. 1 प्रमाणशब्दव्युत्पत्तिः स्याद्भावे करणेऽपिच । प्रमा प्रमाणमित्येके विदुस्तत्करणं परे ॥

प्रमाणस्वरूपम् 27 तदन्यतरदित्यन्ये यथासंभवमिष्यते । करणस्य प्रमाणत्वे प्रमायाः फलता मता ॥ प्रमायास्तु प्रमाणत्वे व्यवहारस्य सेष्यते । व्यवहारो ह्युपादानोपेक्षाहानधियो मताः ॥ प्रमाकरणमेवात्र प्रमाणं बहवो विदुः । प्रमाविकल्पतश्चैतत्करणं च विकल्प्यते ॥ 2 वैभाषिकैः पुनस्त्वर्थाधिगतिः फलमिष्यते । प्रमाणमर्थसारूप्यं प्रमागतमिदं यथा ॥ अर्थेन घटयत्येनां नहि मुक्त्वाऽर्थरूपताम् । तस्मात्प्रमेयाधिगतेः प्रमाणं मेयरूपता ॥ यथोत्पत्तावपि ज्ञानस्यास्ति प्रापकलक्षणः । व्यापारोऽवश्यवक्तव्यः पुमान्येन प्रवर्तितः ॥ अर्थोऽपि स्यात्प्रापितश्च सैषाऽर्थाधिगतिर्मता । अर्थसारूप्यात्मकस्य प्रमाणस्य फलं हि सा ॥ 3 स्वसंवित्तिफलत्वं तु वदतां मतमुच्यते । प्राभाकरास्तु विषयसंवित्तिफलवादिनः ॥ विषयाकार एवास्य प्रमाणं तेन मीयते । स्वसंवित्तिः फलं चास्य तद्भूये ह्यर्थनिश्चयः ॥ इति सौत्रान्तिकमतं योगाचारमतं पुनः । यदाभासं प्रमेयं तत् प्रमाणफलते पुनः ॥

278 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके 4 ग्राहकाकारसंवित्त्योः त्रयं नातः पृथक्कृतम् । मतद्वयनिरासांशो वार्तिके त्वित्थमुच्यते ॥ विषयैकत्वमिच्छंस्तु यः प्रमाणं फलं वदेत् । साध्यसाधनयोः भेदः लौकिकः तेन बाधितः ॥ स्वाकारश्च स्वसंवित्तिं मुक्त्वा नान्यः प्रतीयते । प्रामाण्यं यस्य कल्प्येत स्वसंवित्तिफलं प्रति ॥ स्वसंवित्तिफलत्वं तु तन्निषेधान्न युज्यते । प्रमाणमविसंवादि ज्ञानमर्थक्रियास्थितिः ॥ अविसंवादनमिति केचित् बौद्धाः प्रचक्षते । इत्यतो विस्तरस्तत्र द्रष्टव्यस्सूक्ष्मदर्शिभिः ॥ 5 बौद्धाः प्रमाणफलयोरत्यन्ताभेदवादिनः । यौगाः प्रमाणफलयोरत्यन्तं भेदवादिनः ॥ आर्हतायाः पुनर्भेदाभेदवादिन ईरिताः । आत्मनः परिणामोऽयं ज्ञानमित्यभिधीयते ॥ विशेषस्सहजो ह्येष गुण इत्यार्हतं मतम् । प्रमाणत्वेन परिणम्यात्मा फलतयाऽपिच ॥ स्यादन्यथा स्वपरयोः प्रमाणफलविप्लवः । विज्ञानं स्वपराभासि प्रमाणं बाधवर्जितम् ॥ प्रत्यक्षं च परोक्षं च द्विधा मेयविनिश्चयात् । इति स्याद्वादिसिद्धान्तः शिष्टमन्यत्र विस्तृतम् ॥

प्रमाणस्वरूपम् २७ ६ नैयायिकानां सिद्धान्ते प्रमाणमपि चेश्वरः । तत्साधनादाश्रयाच्चाप्यतिरिक्तत्वमिश्रितम् ॥ प्रमाव्याप्तं प्रमाणं स्यात् साधनं त्विन्द्रियादिकम् आश्रयस्त्वात्मवस्तु स्यात् तयोः प्रामाण्यनिर्णयः। मितिस्सम्यक्परिच्छित्तिः तद्वत्ता च प्रमातृता । तदयोगव्यवच्छेदः प्रामाण्यं गौतमे मते ॥ ७ अथ शाबरसिद्धान्ते प्रमाणमिदमुच्यते । या बुद्धिर्जायते पुंसः प्रमाणं सैव कथ्यते ॥ बुद्धिर्जन्मनि पुंसश्च विकृतिर्यद्यनित्यता । अथाविकृतिरात्माऽयं प्रमातेति न युज्यते ॥ इति शाक्यविकल्पस्य भङ्गार्थमिदमुच्यते । पुमान् विक्रियते चैवेतीष्यते बुद्धिजन्मना ॥ न तद्विकारमात्रेण वस्तुनो नाशसंभवः । कुण्डलादिविकारेऽपि सुवर्णादिपदार्थवत् ॥ उपादानदशाभेदः वस्तुनो जननक्रिया । यस्य चानन्तरं सत्ता कार्यस्येत्यवगम्यते ॥ कारणे समवायस्तु कार्यस्यौलूक्यसम्मतः । स नित्योऽतीन्द्रियश्चाक्षानधीन इति दूषणम् ॥ व्यापारः कारकाणां हि दृष्टो जन्मातिरेकतः । प्रमाणेऽपि तथा मा भूदिति जन्म विवक्ष्यते ॥

280 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके बुद्धेर्जन्मैव विषये व्यापार इति कीर्त्यते । तदेवच प्रमारूपं तद्वती करणं च धीः ॥ ततश्च जायमाना सा प्रमाणं बुद्धिरिष्यते । अतश्च बुद्धिर्जन्मेति सूत्रयामास जैमिनिः ॥ ४ सिद्धान्तस्यास्य विवृतिः कुमारिलमता यथा । ज्ञानं नाम क्रिया काचित्पुंसो व्यापारलक्षणा ॥ चितिशक्तेः कार्यभूता विकारः सूक्ष्म इष्यते । फलानुमेया तस्याश्च फलं स्यादर्थदृष्टता ॥ तामावरणभङ्गोक्त्योपचरन्ति बुधाः परे । धात्वर्थफलशालित्वं कर्मत्वमिति शिक्षिताः ॥ कारकाणां मिथो योगः स्यात्क्रियागर्भ एवहि । स्थाल्यादीनि हि सिद्धानि साध्यं धात्वर्थलक्षणम् ॥ पाकमेकं पुरस्कृत्य संसृज्यन्ते यथा मिथः । आत्मेन्द्रियमनोवस्तुसन्निकर्षादयस्तथा ॥ कुर्वन्ति कंचिद्व्यापारं सुसूक्ष्मं ज्ञानलक्षणम् । इति कौमारिलमते ज्ञानतत्त्वं सुनिश्चितम् ॥ शब्दाधिकरणे चैतच्छ्रूयते श्लोकवार्तिकम् । बुद्धीनामपि चैतन्यस्वाभाव्यात्पुरुषस्य नः ॥ नित्यत्वमेकता चेष्टा भेदस्तु विषयाश्रयः । व्याख्यात्रा विषयार्थोऽत्र सूक्ष्मः व्यापार ईरितः ॥

प्रमाणवादः 281 9 प्राभाकरमते चापि क्रियैव ज्ञानलक्षणा । तस्याः विषयसंवित्तिः फलमभ्युपगम्यते ॥ संवित्तौ फलरूपायां प्रकाशात्मस्वभावतः । स्वरूपं भासते ग्राह्यरूपत्वेन घटादिकम् ॥ आत्मा तु ग्राहकत्वेन घटं जानाम्यहं त्विति । आकारस्संविदो ज्ञेय एष तन्मतसंग्रहः ॥ 10 अथ सांख्यादिसिद्धान्ते प्रमाणपरिशोधनम् । अर्थोपलब्धिकरणं प्रमाणमिति तन्मतम् ॥ लक्षणं तद्विवरणं किंचिदत्र प्रदर्श्यते । विषयाकारिणी बुद्धिवृत्तिर्ज्ञानमितीर्यते ॥ बुद्धेस्सत्त्वसमुद्रेकोऽध्यवसायस्तु स स्मृतः । इदं तावत्प्रमाणं स्यात् प्रबोधोऽनुग्रहः फलम् ॥ अनुग्रहश्च चिच्छक्तेः छायाऽऽपत्त्याऽर्थयोगिता । अतः पदार्था भिद्यन्ते बुद्धिज्ञानोपलब्धयः ॥ 11 एतन्मतनिराकृत्यै गौतमेन हि सूत्रितम् । बुद्ध्यादित्रितयं चैतदनर्थान्तरमित्यपि ॥ अन्तःकरणवृत्तीनां बहिःकरणवृत्तिवत् । न ज्ञानताऽन्यथा भूतचैतन्यं स्यादुरुद्धरम् ॥ आत्मनो हि गुणः ज्ञानं न क्रियेति हि तन्मतम् । आगमश्चाप्यपायश्च स्यातां तस्य निरन्वयौ ॥ M.R. 36

282 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके 12 वैशेषिकमतेऽप्येवमथौपनिषदे मते । निर्विशेषविदः प्राहुः सच्चिदानन्दलक्षणा ॥ अनुभूतिः स्वप्रकाशा ब्रह्मात्मा ज्ञानमुच्यते । संविदेषा प्रकाशैकस्वरूपा सिद्धयति स्वतः ॥ प्रकाशरूपस्सविता स्वप्रकाशो यथोच्यते । निवृत्तगतिरप्यद्रिस्तिष्ठतीति यथोच्यते ॥ तथा स्वयंप्रकाशाऽसावित्युक्तिस्त्वौपचारिकी । प्रायेणापोहवादेन साध्यते निर्विशेषता ॥ परागर्थप्रमेयेषु या फलत्वेन सम्मता । संवित्सैव हि सिद्धान्तः वेदान्तोक्तिप्रमाणतः ॥ इति वार्तिककारोक्तिस्सिद्धिद्वय उदाहृता । वृत्तिज्ञानं तु सांख्यादिसिद्धान्तवदपीष्यते ॥ स्वरूपभिन्नं ज्ञानाख्यं द्रव्यमात्माश्रितं सदा । प्रभावतः प्रभेवेति विशिष्टाद्वैतिनो विदुः ॥ धर्मभूतं च तत् ज्ञानं परिणामीत्युपेयते । यथा सांख्यमते चित्तं, तत्सर्वं धर्मधीर्मता ॥ द्वैतिभिस्तु स्वरूपस्य साक्षित्वात् ज्ञानतेष्यते । प्रसाददैन्यप्रमुखावस्था अप्यात्मनो मताः ॥ तथाऽपि तन्नित्यतायाः विरोधो नैव कश्चन । यथाऽऽत्मा शाबरो नित्यः प्रायस्सर्वैस्तथेष्यते ॥