मानमेयोदय (नारायण भट्ट - भाट्ट मीमांसा प्रमाण एवं प्रमेय शास्त्र सटीक)

प्राप्यः परमभाग्यत्वात् निषेव्यः स्वामिभावतः । शक्तिकारुण्यभूम्ना च शरण्यस्सीदतां प्रभुः ॥ बहिरन्तश्च तद्व्याप्तिः तत्र यत्रोभयं भवेत् । विभोरणोश्च न बहिर्नान्तः तस्मान्न सा तयोः ॥ प्रयोजनस्य विरहान्न कर्तैश इति ब्रुवन् । तस्य सिद्धावसिद्धौ च व्याघातादिपराहतः ॥ निरपेक्षस्वतन्त्रस्य सहकारिमत्तस्सदा । अप्रवृत्तिः प्रवृत्तिर्वा नित्यं स्यादिति चेन्न तत् ॥ तत्तदिच्छाविशेषेण तत्क्रमस्योपपत्तितः । इच्छासंतत्यनादित्वात् न च मूलक्षयः क्वचित् ॥ 12 सर्वात्मैक्यं विदुः केचिद्देवैक्यं परे विदुः । मूर्तित्रयैक्यं कतिचित् साम्यमेके प्रचक्षते ॥ तेष्वेवान्यतमस्यान्ये विबुधाः परतां विदुः । त्रिमूर्त्युत्तीर्णपरतावादिनोऽप्यपरे बुधाः ॥ स हि व्योमातीतवाद इति शास्त्रात्प्रतीयते । तत्स्वरूपं किंचिदत्र प्रसङ्गात्प्रतिपाद्यते ॥ उपादानं तु भगवान्निमित्तं तु महेश्वरः । इति व्योमातीतवादः दह्रविद्यानिरूपितः ॥ तस्मिन्यदन्तरित्यादौ तच्छब्दो व्योमतत्परः । स चाकाशो नामरूपनिर्वोढा विष्णुरुच्यते ॥

576 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिक तदतीतस्तदन्तस्थः स सदाशिव उच्यते । इति वादो निराकारि श्रीभाष्यादिषु सूरिभिः ॥ अतएव निमित्तत्वमुपादानत्वमित्यपि । नारायणस्यैवैकस्य श्रुत्याद्येषूपपादितम् ॥ वेदान्तवेद्यो भेदो वाऽभेदो वा द्वयात्मकताऽपिवा । कोऽर्थस्समर्थित इति चेत्सर्वं च समर्थितम् ॥ सर्वप्रकारं ब्रह्मैवावस्थितं देहिभावतः । अभेदोऽतो रक्षितस्स्यात् एवं ब्रह्मैकवस्त्वपि ॥ नानात्मचिदचिद्वस्तुप्रकारत्वादनेकधा । अवस्थितमतो भेदाभेदश्चापि समर्थितः ॥ चिदचिद्वस्त्वीश्वराणां वैलक्षण्यादसंकरात् । स्वरूपेण स्वभावेन भेदश्चापि समर्थितः ॥ वेदार्थसंग्रहे त्वस्य विस्तरः प्रतिपादितः । स व्योमातीतवादोऽपि तत्रैव सुनिरूपितः ॥ (115) प्रपत्तिः. 1 श्रुतिस्मृतीतिहासेषु प्रपत्तिर्नाम विश्रुता । तेषां तु तपसां न्यासमतिरिक्तं ततः श्रुतम् ॥ ब्रह्मणे त्वा महस ओमित्यात्मानं नियोजयेत् । अहं मुमुक्षुश्शरणं प्रपद्य इति च श्रुतम् ॥

प्रपन्न इन्द्र शरणं सर्वस्य शरणं सुहृत् । इत्यादयः श्रुतिशतं विश्रुतं शरणागतौ ॥ स्मृतीतिहासवचनमनन्तं प्रथितं विदाम् । अतस्त्रैवर्णिकत्वादेः भावोऽभावोऽपि कस्य चित् ॥ नाधिकारः प्रपत्तौ स्यादार्किंचन्यमनाश्रितः । येषां तु भगवद्गीता प्रमाणमिति सम्मता ॥ प्रपत्तिस्साधनं मुक्तेरिति तैरखिलैर्मता । सा परंपरया हेतुरिति सर्वैर्विनिश्चिता ॥ साक्षादपि भवेद्धेतुरिति श्रीवैष्णवा विदुः । प्रपत्तिः द्विविधा तस्मात् स्वतन्त्राङ्गविभेदतः ॥ यद्येन कामकामेन न साध्यं साधनान्तरैः । तेनतेनाप्यते तत्तन्न्यासेनेव महामुने ॥ परमात्मा च तेनैव साध्यते पुरुषोत्तमः । भक्त्या परमया वाऽपि प्रपत्त्या वा महामुने ॥ प्राप्योऽहं नान्यथा प्राप्यः मम कैङ्कर्यलिप्सुभिः । इत्यादिकं वचोऽनन्तं भगवच्छास्त्रविश्रुतम् ॥ 2 अनन्यसाध्ये स्वाभीष्टे महाविश्वासपूर्वकम् । तदेकोपायतायाञ्चा प्रपत्तिश्शरणागतिः ॥ मुनिना भरतेनेत्थं प्रपत्तेर्लक्षणं कृतम् । त्वमेवोपायभूतो मे भवेति प्रार्थना मतिः ॥ M.R. 73

७८ मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके शरणागतिरित्युक्ता सा देवेऽस्मिन् प्रयुज्यताम् । आत्मात्मीयभरं सर्वं स्वात्मानं च समर्पयेत् ॥ इत्यादिवचनानां च परामर्शेन देशिकैः । निष्कृष्यात्रायमेषोऽर्थः विशदीक्रियते यथा ॥ आकिञ्चन्यभरन्यासोपायत्वप्रार्थनात्मनाम् । त्रयाणां सौहृदं सूक्ष्मं यः पश्यति स पश्यति ॥ मुमुक्षुमात्रसामान्यं स्वरूपादिसमर्पणम् । अकिंचने भरन्यासस्त्वधिकोऽङ्गितया स्थितः ॥ अत्र रक्षाभरन्यासस्समस्सर्वफलार्थिनाम् । स्वरूपफलनिक्षेपस्त्वधिको मोक्षकाङ्क्षिणाम् ॥ स्वनिर्भरत्वपर्यन्तरक्षकैकार्थ्यभावनम् । त्यक्तरक्षाफलस्वाम्यं रक्ष्यस्यात्मसमर्पणम् ॥ भरन्यासप्रधानो यस्सर्वान्वयविवर्जितः । तच्छेषत्वानुसंधानविशेषः शरणागतिः ॥ ३ साधनं भगवत्प्राप्तौ स एवेति स्थिरा मतिः । साध्यभक्तिस्थता चैव प्रपत्तिरिति गीयते ॥ उपायो भक्तिरेवेति तत्प्राप्तौ या तु सा मतिः । उपायभक्तिरेतस्याः पूर्वोक्तैव गरीयसी ॥ उपायभक्तिः प्रारब्धव्यतिरिक्ताघनाशिनी । साध्यभक्तिस्तु सा हन्त्री प्रारब्धस्यापि भूयसी

प्रारब्धकर्मावधिको मोक्ष उक्त उपासितुः । दृप्तस्य देहावधिकः आर्तस्यार्त्यवधिर्मतः ॥ इयं केवललक्ष्मीशोपायत्वप्रार्थनात्मिका । स्वहेतुत्वधियं रुन्धे किंपुनस्सहकारिणाम् ॥ शास्त्रार्थज्ञानवेलायामुपायत्वेन निश्चितः । अनुष्ठानदशायां तूपायबुद्धिं परित्यजेत् ॥ 4 फलं संगं च कर्तृत्वमुपायत्वं च संत्यजेत् । सात्त्विकत्याग एष स्यात् इति श्रीभगवान् जगौ ॥ साङ्गं ससात्त्विकत्यागं कुर्याद्भरसमर्पणम् । अन्यथा विधिकोपस्स्यात् चेतनोऽचेतनो भवेत् ॥ सर्वज्ञोऽपि हि विश्वेशस्सदा कारुणिकोऽपि सन् । संसारतन्त्रवाहित्वात् रक्ष्यापेक्षां प्रतीक्षते ॥ आनुकूल्यस्य संकल्पः प्रातिकूल्यस्य वर्जनम् । रक्षिष्यतीति विश्वासः गोप्तृत्ववरणं तथा ॥ कार्पण्यं चेति पञ्चाङ्ग आत्मनिक्षेप इष्यते । पञ्चानामपिचाङ्गानामिदं विवरणं मतम् ॥ चराचराणि भूतानि सर्वाणि भगवद्वपुः । अतः तदानुकूल्यं मे कर्तव्यमिति निश्चयः ॥ अन्तःस्थितस्स भगवान् सर्वेषामिति निश्चयात् सर्वभूतेषु च सदा प्रातिकूल्यं विवर्जयेत् ॥

80 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके कार्पण्येनाप्युपायानां विनिवृत्तिर्विवक्षिता । रक्षिष्यतीतिविश्वासात् अभीष्टोपायकल्पना ॥ गोप्तृत्ववरणं नाम स्वाभिप्रायनिवेदनम् । शाश्वती मम संसिद्धिरियं प्रह्वीभवामि यत् ॥ पुरुषं परमुद्दिश्य न मे सिद्धिरितोऽन्यथा । प्रपत्तिसंग्रहस्त्वित्थं अनुष्ठानक्रमस्त्वसौ ॥ 5 अहं मद्रक्षणभरः मद्रक्षणफलं तथा । न मम श्रीपतेरेवेत्यात्मानं निक्षिपेद्बुधः ॥ न्यस्याम्यकिंचनः श्रीमन् अनुकूलोऽन्यवर्जितः । विश्वासप्रार्थनापूर्वमात्मरक्षाभरं त्वयि ॥ स्वामिन् स्वशेषं स्ववशं स्वभरत्वेन निर्भरम् । स्वदत्तस्वधिया स्वार्थे स्वस्मिन्न्यस्यसि मां स्वयम् श्रीमन्नभीष्टवरद त्वामस्मि शरणं गतः । एतद्देहावसाने मां त्वत्पादं प्रापय स्वयम् ॥ त्वच्छेषत्वे स्थिरधियं त्वत्प्राप्त्येकप्रयोजनम् । निषिद्धकाम्यरहितं कुरु मां नित्यकिङ्करम् ॥ देवीभूषणहेत्यादिजुष्टस्य भगवंस्तव । नित्यं निरपराधेपु कैङ्कर्येषु नियुङ्क्ष्व माम् ॥ मां मदीयं च निखिलं चेतनाचेतनात्मकम् । स्वकैङ्कर्योपकरणं वरद स्वीकुरु स्वयम् ॥

त्वदेकरक्ष्यस्य मम त्वमेव करुणाकर । न प्रवर्तय पापानि प्रवृत्तानि निवर्तय ॥ अकृत्यानां च करणं कृत्यानां वर्जनं च मे । क्षमस्व निखिलं देव प्रणतार्तिहर प्रभो ॥ श्रीमान् नियतपञ्चाङ्गं मद्रक्षणभरार्पणम् । अचीकरत् स्वयं स्वस्मिन् अतोऽहमिह निर्भरः । वेदान्तदेशिकन्यासदशकं लिखितं न्विदम् । रहस्यत्रयसारे तु महीयान् न्यासविस्तरः ॥ (116) न्यायसिद्धान्तः. 1 प्रायः प्रपञ्चितस्सर्वैतरसिद्धान्तसंग्रहः । अथ नैयायिकोक्तीनां संग्रहोऽपि निशाम्यताम् ॥ न तद्व्यवसितं पुंसां न तत्कर्म न तद्वचः । न तद्भोग्यं समस्तीह यन्न दुःखाय जायते ॥ तत्त्वतश्चिन्त्यमानं हि सर्वं दुःखं विवेकिनः । विषसंपृक्तमधुमत् सर्वं दुःखीभवत्यदः ॥ सुखाधिगमलोभेन यतमानो हि पूरुषः । सहस्रशाखमाप्नोति दुःखमेव तदर्जने ॥ 2 एवं सर्वमिदं दुःखमिति भावयतोऽनिशम् । सर्वोत्पत्तिस्थानेषु निर्वेदोऽस्य प्रवर्तते ॥

582 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके निर्विण्णस्य च वैराग्यं विरक्तस्य च देहिनः । क्लेशकर्मप्रहाणादिद्वारो निश्श्रेयसोदयः ॥ यावदात्मगुणास्सर्वे नोच्छिन्ना वासनादयः । तावदात्यन्तिकी दुःखनिवृत्तिर्नावकल्पते ॥ धर्माधर्मौ निमित्तं हि संभवे सुखदुःखयोः । मूलभूतौ च तावेव स्तम्भौ संसारसद्मनः ॥ तदुच्छेदे तु तत्कार्यशरीराद्यनुपप्लवात् । नात्मनस्सुखदुःखे स्त इत्यसौ मुक्त उच्यते ॥ अनिष्टोपरमार्थस्स्युरपवर्गप्रवृत्तयः । सन्तः प्रयतमाना हि दृश्यन्ते व्याधिशान्तये ॥ चिरज्वरशिरोर्त्यादिव्याधिदुःखेन खेदिताः । सुखिनो वयमद्येति तदपाये प्रयुञ्जते ॥ 3 मोक्षे नित्यसुखं येषां कामं देहेन्द्रियाद्यपि । नित्यं प्रकल्प्यतां तेषां मोक्षो रम्यतरो भवेत् । यदत्र किरणावल्यामुक्तं तदवधार्यताम् । सत्त्वशुद्धिमुखात्कर्म स्यादारादुपकारकम् ॥ ज्ञानं तु सन्निपत्योपकारकाङ्गमितीष्यते । तुल्यकक्षतया कर्मज्ञानयोर्न समुच्चयः ॥ 4 इत्युक्तं, दुःखजन्मादेरुत्तरोत्तरनाशतः । अनन्तरापायमार्गादपवर्गसमुद्भवः ॥

न्यायसिद्धान्तः 583 तत्त्वज्ञानेन मिथ्याधीवासनानाशसंभवः । तन्नाशेन विनश्यन्ति रागादिदोषलक्षणः ॥ पुण्यापुण्यात्मिका नश्येत्प्रवृत्तिस्तद्विनाशतः । अप्रवृत्तौ नैव जन्म देहसंबन्धलक्षणम् ॥ जन्माभावे च दुःखानामनुत्पाद इति स्थितम् । प्रशस्तपादभाष्यस्थसारांशोऽप्यवधार्यताम् ॥ फलाभिसन्धिरहितज्ञानपूर्वकधर्मतः । विशुद्धे हि कुले जन्म जिज्ञासा दुःखगोचरा ॥ ततश्चाचार्योपसत्तिः ततस्तत्त्वविनिर्णयः । मिथ्याज्ञाननिवृत्तेस्तु रागद्वेषविहीनता ॥ ततः प्रवृत्त्यनुत्पादः भोगात्संचितसंक्षयः । शरीरपरिखेदश्च सन्तोषसुखमेव च ॥ भोगस्स्यादैकभविकपक्षः प्रायोऽत्र सम्मतः । अनैकभविके पक्षे वैकल्यं सहकारिणः ॥ निवृत्तिलक्षणो धर्मः केवलः परमार्थजात् । दर्शनात्सुखमुत्पाद्य स्वयमेव निवर्तते ॥ शरीरादिनिवृत्तौ तु निर्बीजस्यात्मनस्तदा । पुनश्शरीरानुत्पत्तौ दग्धेन्धनकृशानुवत् ॥ दुःखस्योपशमो मोक्षः स्वयमेव भविष्यति । आत्मा विभुत्वद्रव्यत्वस्वरूपेणावतिष्ठते ॥

584 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके 5 एकविंशतिधा दुःखं शरीरं प्रथमं मतम् । षडिन्द्रियाणि विषयाः षट् तथैव च बुद्धयः ॥ सुखं दुःखं चेति, तत्र श्रोत्रं नित्यं मनस्तथा । तथापि यादृग्रूपस्य दुःखता ध्वंसते हि तत् । दुःखासमानकालीनदुःखध्वंसोऽमृतं मतम् । विशेषणांशे तु तत्त्वसाक्षात्कारः प्रयोजकः ॥ तत्र नव्याः दुःखपदं दुःखसाधनतत्परम् । तत्साधनं च दुरितं तद्ध्वंसो ज्ञानसाधनः ॥ इत्याहुः दुःखविध्वंसस्तत्कारणनिबन्धनः । न तत्त्वज्ञानहेतुस्स्यादित्यन्येऽन्यत्र विस्तरः ॥ (117) भाट्टसिद्धान्तः. 1 भट्टपादीयसिद्धान्तः यः पुनस्तन्त्रवार्तिके । निरूपितो व्याकरणाधिक्रियायां निशम्यताम् ॥ सर्वत्रैव हि विज्ञानं संस्कारत्वेन गम्यते । पराङ्गं चात्मविज्ञानादन्यत्रेत्यवधारणा ॥ आत्मज्ञानं पुमर्थं च स्यात्संयोगपृथक्त्वतः । विना तेनामुष्मिकेषु प्रवृत्त्यादेरसंभवः ॥ 2 आत्माऽपहतपाप्मेति तथा मन्तव्य इत्यपि । तथाऽऽत्मानमुपासीतेत्यात्मज्ञानं विधीयते ॥

भाट्टसिद्धान्तः 58. जिज्ञासामननोपास्तिभेदेन त्रिविधं त्विदम् । ज्ञायते फलसंबन्धः त्रिविधस्तदपेक्षितः ॥ 3 स सर्वलोकानाप्नोति स संपन्नो महीयते । एष सर्वोऽप्यभ्युदयः तथा निःश्रेयसं पुनः ॥ स खल्वेवं वर्तयन्नित्याद्याभिश्च प्रतीयते । परमात्मप्राप्त्यवस्था पुनरावृत्तिवर्जिता ॥ 4 कर्मणामुपयोगोऽपि तत्र त्वेवं भविष्यति । नित्यनैमित्तिकाभ्यां स्यादुपात्तदुरितक्षयः ॥ अथवाऽकरणाधीनप्रत्यवायपराभवः । 5 नच ज्ञानविधानेन कर्मसंबन्धवारणम् ॥ नच तेषां फलं भिन्नं विभिन्ना पदवीत्यपि । न विकल्पोऽथ बाधो वा नाङ्गाङ्गित्वं मिथोऽथवा ॥ संभावनापदं यस्मात् श्रुतिस्स्पष्टोपरोध्यते । तस्मात्समुच्चयो न्याय्यः प्रामाण्याच्छास्त्रयोर्द्वयोः ॥ इत्थमत्र बृहट्टीकावाक्यं राणक उद्धृतम् ॥ ननु निःश्रेयसं ज्ञानात्, बन्धहेतोर्न कर्मणः ॥ नैकस्मादपि तत्किंतु ज्ञानकर्मसमुच्चयात् । नित्यनैमित्तिकैरेव कुर्वाणो दुरितक्षयम् ॥ ज्ञानं च विमलीकुर्वन् अभ्यासेन च पाचयेत् । वैराग्यात्पक्वविज्ञानः कैवल्यं च व्रजेदिति ॥ M.R. 74

386 मानमेयरहस्यश्लोकवार्त्तिके निषिद्धकाम्यकर्मभ्यः सम्यग्व्यावृत्तचेतसः । नित्यनैमित्तिकप्रायश्चित्तप्रध्वस्तदुष्कृतेः ॥ सुखदुःखानुभूतिभ्यां क्षीणप्रारब्धकर्मणः । ध्यायतः परमात्मानं मुक्तिस्स्यादिति निर्णयः ॥ 6 इत्थं सिद्धान्तकर्तॄणामेतेषां श्लोकवार्त्तिके । योऽसावभिप्रायभेदः तत्संक्षेपोऽवधार्यताम् ॥ आत्मा ज्ञातव्य इत्येतन्मोक्षार्थं न च चोदितम् । कर्मप्रवृत्तिहेतुत्वमात्मज्ञानस्य लक्ष्यते ॥ विज्ञाते चास्य पारार्थ्ये याऽपि नाम फलश्रुतिः । साऽर्थवादो भवेदेव न स्वर्गादेः फलान्तरम् ॥ कर्मक्षयो हि विज्ञानादित्येतच्चाप्रमाणकम् । फलस्याल्पस्य दानं वा राजपुत्रापराधवत् ॥ सुखोपभोगरूपश्च यदि मोक्षः प्रसज्यते । स्वर्ग एव भवेदेषः पर्यायेण क्षयी च सः ॥ नहि कारणवत्किंचिदक्षयित्वेन गम्यते । तस्मात्कर्मक्षयादेव हेत्वभावेन मुच्यते ॥ नह्यभावात्मकं मुक्त्वा मोक्षनित्यत्वकारणम् । न च क्रियायाः कस्याश्चिदभावः फलमिष्यते ॥ तत्र ज्ञातात्मतत्त्वानां भोगात्पूर्वक्रियाक्षये । उत्तरप्रचयाभावाद्देहो नोत्पद्यते पुनः ॥

कर्मजन्योपभोगार्थं शरीरं न प्रवर्तते । तदभावे न कश्चिद्धि हेतुस्तत्रावतिष्ठते ॥ मोक्षार्थी न प्रवर्तेत तत्र काम्यनिषिद्धयोः । नित्यनैमित्तिके कुर्यात्प्रत्यवायजिघांसया ॥ प्रार्थ्यमानं फलं ज्ञातं न चानिच्छोर्भविष्यति । आत्मज्ञे चैतदस्तीति तज्ज्ञानमुपयुज्यते ॥ सर्गप्रलयविज्ञानं समस्तजगदाश्रयम् । दैवप्रभावज्ञानार्थं धर्मानुष्ठानसिद्धये । तत्परत्वेऽप्युपाख्यानेष्वतीव विबुधोत्तमैः । नचैव कार्यस्तत्त्वाभिनिवेश इति निर्णयः ॥ तस्मादद्यवदेवात्र सर्गप्रलयकल्पना । समस्तक्षयजन्मभ्यां न सिद्ध्यत्यप्रमाणिका ॥ सर्वज्ञत्वनिषेध्या च स्रष्टुः सद्भावकल्पना । नच धर्मादृते तस्य भवेल्लोकादिशिष्टता ॥ नचाननुष्ठितो धर्मः नानुष्ठानमृते मतेः । नच वेदादृते सा स्यात् वेदो नच पदादिभिः ॥ तस्मात्प्रागपि सर्वेऽमी स्रष्टुरासन् पदादयः । स्यात्तत्पूर्वकता चास्य चैतन्यादस्मदादिवत् ॥ एवं ये युक्तिभिः प्राहुः तेषां दुर्लभमुत्तरम् । अन्वेष्यो व्यवहारोऽयमनादिर्वेदवादिभिः ॥

588 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके तथाऽर्थवादाधिकृतौ सर्वोपनिषदामपि । नैराकाङ्क्ष्यं च कण्ठोक्तं क्रत्वर्थात्मोपपादनात् ॥ 7 आपाततो विरोधोऽस्ति प्रबन्धे धीमतामपि । परिहाररहस्यं तु तैरेवात्रैव सूचितम् ॥ एवं ये युक्तिभिः प्राहुरित्युक्त्या भावगर्भया । अत्रायमाशयः वेदनित्यतास्थापनाय हि ॥ अतिवादाः कृता युक्त्या परमार्थोऽन्य एव यः । सच प्रोक्तस्स्फुटः तन्त्रवार्तिके त्विति निर्णयः ॥ 8 एवं परिहारयुक्तौ स्फुटायां राणके पुनः । आत्मज्ञाने विरोधो यः विधानप्रतिषेधयोः ॥ संसार्यसंसार्यात्मोपलब्धिभेदात्स चोद्धृतः । यश्चाप्यभ्युदयश्रेयःफलभेदविकल्पना ॥ प्रत्युक्ता साऽपि सगुणनिर्गुणोपास्तिभेदतः । रीतिरेषा स्वसिद्धान्तवासनैकनिबन्धना ॥ 9 तत्र भाट्टाशयविदां पन्थानः बहुधा स्थिताः । तथाऽप्येकं सूचयामि किंचिद्विस्तरकातरः ॥ संसारादुद्विजन्ते ये दृष्टलोकपरावराः । तेषामेवाधिकारस्स्यात् मुक्तिशास्त्रे मनीषिणाम् । तेनाभावात्मकत्वेऽपि मुक्तेर्नापुरुषार्थता । सुखदुःखोपभोगो हि संसार इति शब्द्यते ॥

भाट्टसिद्धान्तः 58 तयोरनुपभोगं तु मोक्षं मोक्षविदो विदुः । श्रुतिरप्येवमेवाह भेदं संसारमोक्षयोः ॥ न ह वै सशरीरस्य प्रियाप्रियविहीनता । अशरीरं वाव सन्तं स्पृशतो न प्रियाप्रिये ॥ सुषुप्तावप्रकाशेन नात्मनस्स्वप्रकाशता । दुःखाभावाद्यवहृतिः सुखरूप इति स्थितम् ॥ आनन्दात्मकमात्मानं ये वदन्ति स्वयंप्रभम् । तन्मतेऽपि च संसारान्मुक्तेरेतावती भिदा ॥ आत्मा ह्यानन्दरूपोऽसौ संसारेऽपि प्रकाशते । तावानेव स मोक्षेऽपि नाधिक्यं तस्य किंचन ॥ अथ संसारवेलायामानन्दो न प्रकाशते । नह्यप्रकाशनं युक्तं स्वप्रकाशस्य वस्तुनः ॥ यद्यसौ न प्रकाशेत किं तर्ह्यन्यत्प्रकाशते । आत्मस्वरूपमितिचेन्ननु चानन्द एव तत् ॥ तच्चेत्प्रकाशते नूनमानन्दोऽपि प्रकाशते । तेन शब्दादिविषयजन्ययोस्सुखदुःखयोः ॥ निवृत्तिरेव संसारादपवर्ग इतीर्यते । सुखदुःखविहीनस्तु मुक्तः स्वस्थोऽवतिष्ठते ॥ तस्मान्मोक्षो निरानन्दः दुःखलोपात्पुमर्थता । पार्थसारथिमिश्राणामाहैवं शास्त्रदीपिका ॥

1 अथातो मोक्षशास्त्रस्य वर्णाश्रमविशेषतः । अधिकारिविकल्पोऽयं संक्षेपादवधार्यताम् ॥ अथात्र प्राञ्च आचार्याः बादरिप्रमुखाः पुनः । इच्छन्ति वेदशास्त्रादिं नरमात्राधिकारिकम् ॥ 2 अपशूद्राधिकारास्तु वेदाः जैमिनिसम्मताः । तथैवचोपनिषदः बादरायणसम्मताः ॥ 3 तमेतमिति शास्त्रे च ब्राह्मणग्रहणात्तथा । अथ ब्राह्मण इत्यत्र ब्राह्मणग्रहणादपि ॥ न कर्मणेत्यादिशास्त्रे त्यागसंन्यासकीर्तनात् । संन्यासिनो ब्राह्मणास्स्युरिह मोक्षाधिकारिणः ॥ तत्साधने मोक्षशास्त्रेऽप्येत एवाधिकारिणः । इति सिद्धान्तयामासुः प्राञ्चः केचन सूरयः ॥ 4 सर्वेषां च द्विजातीनां तथैवाश्रमिणामपि । अधिकारं विदुर्धीराः सुरेश्वरमुखाः परे ॥ श्रुतिस्थब्राह्मणपदमुपलक्षणमित्यपि । व्याख्याय चापशूद्राणामधिकारं विदुर्हि ते ॥ ज्ञानमात्रे तु सर्वेषामधिकारोऽस्ति यद्यपि । संन्यासनिष्ठा विद्यैव मोक्षसाधनमिष्यते ॥ यल्लिङ्गं गृहिणां विद्यासंप्रदायादिकर्तृता । न तत् स्थितन्यायबाधं कर्तुमुत्सहते क्वचित् ॥

अधिकारी ५

न हि शास्त्रशतेनापि क्वचिद्ध्वान्तप्रकाशयोः । संभवः शक्यते कर्तुं लिङ्गैः किमुत केवलैः ॥ इति मुण्डकभाष्यस्थः श्रीशाङ्करविनिर्णयः । अत्र श्रीरामकृष्णार्यवाक्यमेतन्निशम्यताम् ॥ केचित्तु भिक्षवः स्वीयमाश्रमं केवलं पुनः । मोक्षाश्रममिति भ्रान्ताः ख्यातिपूजापरायणाः गृहस्थादिकृताष्टाङ्गप्रणामाद्यैश्च केवलम् । आत्मानमधिकंमन्याः तेषु प्रद्वेषमात्रतः ॥ तेषां ब्रह्मविचाराधिकारो नास्तीति मन्वते । तथा वसिष्ठजनकरैक्वाद्याख्यायिका अपि ॥ प्रच्छादयन्तो दृश्यन्ते इत्युक्तिरवलोक्यते । ५ अथापि केचिद्विबुधाः धीरोदारा भवन्ति ये ॥ निर्गुणब्रह्मविद्यायां शूद्राणामपि ते स्फुटम् । स्ववर्णधर्मानुष्ठानादधिकारं प्रचक्षते ॥ इतिहासपुराणाभ्यामर्थितैतेषु युज्यते । अपित्वध्ययनोपात्तज्ञानमूला निषिध्यते ॥ विद्योत्पत्तिस्तु विमलदेहद्वारा भविष्यति । तस्माच्छूद्रोऽपि विद्यार्थं कर्म कर्तुमिहार्हति ॥ ६ एवं संन्यासाश्रमोऽपि पापभेदविनाशकृत् । चित्तशुद्धिमुखात्कैश्चिद्विद्यायामङ्गमिष्यते ॥

592 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके जनकप्रमुखा ये तु विद्यावन्त इति श्रुताः । तेषां प्राग्जन्मसंन्यासाद्विद्यावाप्तिं विदुर्हि ते ॥ इच्छन्ति केचिच्छ्रवणाद्याधिकारिविशेषणम् । संन्यासमित्यतो विद्यासाधनत्वेन स श्रुतः ॥ अनन्यव्यापारतया श्रवणाद्यनुतिष्ठतः । दृष्टद्वारैव विद्यायामस्याङ्गत्वं विदुः परे ॥ संन्यस्य श्रवणं कुर्यादित्येष नियमे विधिः । यतश्च श्रवणाद्यर्हः कर्मच्छिद्रेषु गृह्यपि ॥ द्विजानामविशेषेण संन्यासः श्रूयते ततः । श्रवणं निर्निरोधं स्यात् अत्र क्षत्रियवैश्ययोः ॥ केचित्तु ब्राह्मणस्यैव संन्यासाश्रमशास्त्रतः । विट्शूद्रयोस्तु श्रवणं तदनङ्गं प्रचक्षते ॥ अन्ये संन्यासिनां मुख्यमधिकारं प्रचक्षते । इतरेषां तु गौणं तं क्रामिकं विधुरादिवत् ॥ 7 सर्वाश्रमपरित्यागो ब्राह्मण्यमिति केचन । नग्नचर्येषु संवर्तदुर्वासःप्रभृतिष्वपि ॥ विद्यासंदर्शनात्सर्वाश्रमिष्वत्याश्रमिष्वपि । अधिकारं विदुर्ब्रह्मविद्यायास्तत्र च स्मृतिः ॥ यं न सन्तं नवा सन्तं नाश्रुतं न बहुश्रुतम् । न सुवृत्तं न दुर्वृत्तं वेद कश्चित्स ब्राह्मणः ॥

अधिकारी 59. गूढधर्माश्रितो विद्वानज्ञानचरितं चरेत् । अन्धवज्जडवच्चैव मूकवच्च महीं चरेत् ॥ 8 इत्येवं मतभेदे च स्थिते केचिद्विपश्चितः । स्वातन्त्र्येण विचार्येत्थमुल्लिखन्ति सिराग्रहाः ॥ छान्दोग्योपनिषन्निष्ठाः ये चैकाश्रम्यवादिनः । गृहस्थ एव विद्यायामधिकारीति तन्मतम् ॥ ये वाज्युपनिषन्निष्ठाः ते तु संन्यासिलक्षणः । ब्राह्मणस्सोऽधिकारीति यथाश्रुत्याऽभिमेनिरे ॥ इतरेषु प्रबन्धेषु परस्परविनिन्दया । सर्वेषामधिकारोऽपि ज्ञायते तत्रतत्र हि ॥ ज्ञानकर्मविवादोऽयं जगतस्सदसत्त्वतः । दृष्टिमूलः यतो बन्धोऽप्यास्ते सदसदात्मकः ॥ 9 अथान्ये ब्रह्मविद्यायां सर्वेषां मोक्षसाधने । अधिकारं विदुर्धीराः तद्विशेषव्यवस्थया ॥ ब्रह्मविद्या द्विधा भक्तिः प्रपत्तिश्चेति शास्त्रतः । आद्यायामधिकारस्तु यज्ञदानाद्युपस्कृतः ॥ अपात्याश्रमिणां सर्वाश्रमिणां च द्विजन्मनाम् । अत्याश्रमी नग्नचर्यो बाह्य इत्येव तन्मतम् ॥ आनुकूल्याद्युपकृता प्रपत्तिर्या त्वनन्तरा । तस्यां हि प्राणिमात्रस्य स्यादसाविति निर्णयः । M.R. 75

मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः। स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम्॥ अपिचेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् । साधुरेव स मन्तव्यस्सम्यग्व्यवसितो हि सः ॥ क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति । कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति ॥ सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः । मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम् ॥ समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः । भक्त्या परमया वापि प्रपत्त्या वा महामुने ॥ प्राप्योऽहं नान्यथा प्राप्यो मम कैंकर्य लिप्सुभिः। इत्याह भगवान् साक्षात्सर्वस्य शरणं सुहृत् ॥ प्रपत्त्या भजमानास्तु यादृशास्तादृशा अपि । भगवान् सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यत्यसंशयम् ॥ भक्तिमार्गोऽपि सर्वेषां यद्यपि श्रूयते तथा । विशिष्टदेहावच्छिन्नप्रारम्भोऽसौ न दुष्यति ॥ धर्मव्याधादयोऽप्यन्ये पूर्वाभ्यासाज्जुगुप्सिते । वर्णावरत्वे संप्राप्तास्संसिद्धिमिति निर्णयः ॥ शूद्रार्चनादिप्रसङ्गे श्रीकृष्णमुनिभिः पुनः । उक्तैषा प्रतिबन्दीति वेदान्तार्यैरुदाहृतम् ॥